કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે ફોર્બ્સની પત્રકારનો ચોંકાવનારો ભાંડાફોડ

અગાઉની પોસ્ટમાં મેં લખ્યું હતું કે નોબેલ પુરસ્કાર પાછળના ઈરાદા ‘નોબલ’ (ઉદ્દાત) નથી હોતા. તેની પાછળ જે-તે દેશને ખરાબ ચિતરવાનો ઈરાદો હોય છે. કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ આપવા પાછળનો ઈરાદો એવો હોઈ શકે કે હમણાં હમણાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ભારત મહાસત્તા બનવા ભણી હોવાની વાતો ઉત્સાહથી કહેવાય છે અને ખાસ તો મોદીએ અમેરિકાના મેડિસન સ્ક્વેરમાં જે ભવ્ય શક્તિ પ્રદર્શન કર્યું તેનાથી અમેરિકા ચોંકી ગયું હશે. માનો કે, મોદીની એ લોકોને પરવા પણ નથી (કમળાના કેટલાક રોગીઓ આવું કહેશે) તો પણ મંગળ પર પહેલા જ પ્રયાસે આપણે યાન મોકલ્યું તે વાત પણ પચી ન હોઈ શકે. ટૂંકમાં, કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ આપવા પાછળ શુભ ઈરાદો તો લાગતો જ નથી.

અને કોઈ વાર કોઈનું પરાણે સ્વાગત કરવું જ પડે તેમ હોય ત્યારે ઘરના લોકો તેમના છોકરાને મહેમાનની ટીખળ કરવા ચોંટિયો ભરે અને પછી કહે કે છોકરાનું ખોટું ન લગાડશો. તેમ કૈલાસ સત્યાર્થીને પુરસ્કાર તો અપાઈ ગયો હવે તેમની પોલ ખુલ્લી પાડતો એક લેખ ફોર્બ્સ સામયિકમાં એક ભારતીય પત્રકાર, નામે મેઘા બહરીએ લખ્યો છે. આ પત્રકારે ફોર્બ્સમાં પોતાનો જાત અનુભવ વર્ણવતા લખ્યું છે કે કૈલાસ સત્યાર્થીની સંસ્થા ભારતમાં બાળ મજૂરીના મોટા મોટા (અને ખોટા પણ) દાવા કરે છે જેથી તેને વિદેશમાંથી મોટું ભંડોળ મળે. (ભારતમાં કામ કરતી મોટા ભાગની એનજીઓ આ જ મોડસ ઓપરેન્ડીથી કામ કરતી હોય છે.)

ફોર્બ્સ મેગેઝિન જે મૂળ તો અમેરિકન મેગેઝિન છે તેણે કૈલાસ સત્યાર્થીને નીચું દેખાડવા પ્રયાસ કર્યો હોઈ શકે અથવા તો મેઘા બહરીની વાત સાચી હોય તો નોબેલ પુરસ્કારની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ ઊભો થાય છે.

મેઘા બહરીનો લેખ વાંચો:

“વાત ૨૦૦૮ની છે. હું ફોર્બ્સ મેગેઝિન માટે ભારતમાં પશ્ચિમી કંપનીઓ દ્વારા બાળ શ્રમના ઉપયોગ અંગે એક લેખ તૈયાર કરી રહી હતી. મેં આંધ્રપ્રદેશના મોન્સાન્ટોના મોન-૦.૯% કપાસના ખેતરથી રાજસ્થાન અને દિલ્હીની ઝૂંપડીઓ સુધી મુસાફરી કરી હતી અને તે પછી ઉત્તર પ્રદેશમાં સાદડીના પટ્ટામાં ગઈ હતી. દરેક ઠેકાણે મેં બાળકોને કરુણ અને જોખમી સ્થિતિમાં આકરી મહેનત કરતા, ઉત્પાદનો બનાવતા જોયાં જે અમેરિકા અને વિશ્વના અન્ય ભાગોના ગ્રાહકો ખરીદે તે માટે બનાવાતાં હતાં. અને બદલામાં તેમને થોડાક પૈસા મળતા હતા.
ભારતમાં બાળ શ્રમ ગંભીર સમસ્યા છે અને એમ જોવા જાવ તો આ અનેક વિકાસશીલ દેશોમાં ગંભીર સમસ્યા છે. નોબેલ સમિતિએ આજે કૈલાસ સત્યાર્થી કે જે, તેમની સ્વૈચ્છિક સંસ્થા બચપન બચાવો આંદોલન દ્વારા બાળ અધિકારો અને બાળકોના વેપાર અંગે ઝુંબેશ ચલાવી આ વૈશ્વિક સમસ્યા (આ શબ્દો ખાસ ધ્યાન રાખો, આ એકલા ભારતની સમસ્યા નથી, વૈશ્વિક સમસ્યા છે) તરફ વિશ્વનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું છે, તેમને નોબેલનો શાંતિ પુરસ્કાર આપવાની જાહેરાત કરી છે. (મેઘા એ ચોખવટ કરવાનું ચૂકતી નથી કે નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર સત્યાર્થીને એકલાને નથી મળ્યો, પણ પાકિસ્તાનની મલાલા યુસૂફઝાઈની સાથે સંયુક્ત રીતે મળ્યો છે અને પાછું મલાલાનું મહત્ત્વગાન પણ કરતા કહે છે કે મલાલા એક તરુણી છે જેને ૨૦૧૨માં તાલિબાને મારી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કારણકે તે પાકિસ્તાનની સ્વાત ખીણમાં કન્યા કેળવણી માટે ઝુંબેશ ચલાવતી હતી).
પરંતુ સત્યાર્થી અને તેની બીબીએ (બચપન બચાવો આંદોલનનું ટૂંકું નામ) એક એવા હીરો અથવા નાયક છે જેમનામાં ઉણપો છે અને મેં તેનો જાત અનુભવ કર્યો છે.
ફોર્બ્સ માટે લેખ તૈયાર કરતી વખતે હું બીબીએના પ્રતિનિધિઓને (સત્યાર્થીને નહીં, તેમની નીચેના) મળી હતી. બીબીએની એમ તો વિશ્વસનીયતા છે. તેણે થોડાક મહિનાઓ પહેલાં જ ગેપ ઇન્ક.ના પેટા ઠેકેદાર દ્વારા બાળ શ્રમનો ઉપયોગ ઉઘાડો પાડ્યો હતો. બીબીએના પ્રતિનિધિએ મને જણાવ્યું કે ગારમેન્ટ ક્ષેત્ર સિવાય બીજું એક ક્ષેત્ર છે- ઉત્તર પ્રદેશનો સાદડી પટ્ટો જ્યાં બાળ શ્રમ એ ખૂબ જ વકરેલી સમસ્યા છે. મને એ ભાઈના શબ્દો આજની તારીખે પણ યાદ છે : દરેક ઘર, દરેક ગામમાં બાળકો નિકાસ માટે સાદડીઓ બનાવે છે.
મેં કહ્યું, મને બતાવો.
અમે દિલ્હીથી રવાના થયા અને કેટલાંક ગામ આસપાસ ફર્યા, પરંતુ મેં માત્ર મોટી (પુખ્ત) ઉંમરના લોકોને જ સાદડી વણતા જોયા. મારી શંકાનો ખ્યાલ આવી જાય તેમ હતો અને મારા સવાલો વધુ પ્રસંગોચિત હતા, તેથી તે ભાઈ મને છેવટે એક ઘરમાં લઈ ગયો અને મને કહ્યું કે તે (ભાઈ) પહેલાં જઈ આવે છે, ત્યાં સુધી મારે કારમાં બેસવું. મારી નજરે મને અહીં જ કંઈક દાળમાં કાળું લાગ્યું. આથી હું તરત જ તેની પાછળ ગઈ. ઘરના ફળિયામાં મેં બે છોકરાઓને જોયા, લગભગ છએક વર્ષની આસપાસની ઉંમર હશે. તેઓ એક લૂમ પાસે બેઠા હતા. જ્યારે મેં તેમને વણાટકામની તેમની આવડત બતાવવા પૂછ્યું ત્યારે તેમને કંઈ ખબર જ ન પડી. વધુ અગત્યનું એ છે કે તેઓ ભૂખરા રંગની ચડ્ડી અને શર્ટ પહેરેલા હતા જે ભારતમાં ઘણી શાળાનો ગણવેશ હોય છે.
સમસ્યા એ છે કે તમે જેટલાં વધુ બાળકોને (બાળ શ્રમમાંથી) “ઉગારેલા” બતાવો, તેટલું વધુ ભંડોળ તમને વિદેશમાંથી મળે. એનો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં બાળ શ્રમ એ ગંભીર સમસ્યા નથી. તે છે જ. અને હકીકત એ છે કે દર વખતે જ્યારે તમે આયાત કરેલી હાથ વણાટની સાદડી, ભરતકામવાળા જીન્સ, મોતીવાળા પર્સ, શણગારેલા ખોખા કે ફૂટબોલ લો છો ત્યારે પૂરી સંભાવના છે કે તમે તે બાળકે બનાવેલી વસ્તુ લઈ રહ્યા હો છો.
અને હા, સાદડી ઉદ્યોગમાં પણ બાળ શ્રમ છે જ (દુઃખની વાત એ છે કે તે હજુ પણ છે અને વધી રહી છે). બીબીએના માણસો સાથે વાત કરીને, હું મારી રીતે ફરી અને મેં ૧૪ વર્ષના રકીલ મોમીનને મિર્ઝાપુરમાં લૂમ પર કામ કરતો જોયો. તે ચોથી ચોપડી ભણીને ઉઠી ગયો હતો. તેનાં માતાપિતા પશ્ચિમ બંગાળમાં હતા અને તે એક વર્ષથી વણાટકામમાં કામ કરતો હતો. તે સવારના છ વાગ્યાથી રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી કામ કરતો અને મહિને ૨૫ ડોલર કમાતો. તે ક્રિકેટ ફેન હતો અને તેને દુઃખ હતું કે તે તેના ગામના તેના મિત્રો સાથે ક્રિકેટ રમી શકતો નહોતો.
આ બધું કહેવાનો અર્થ એ નથી કે બીબીએ સારું કામ કરતી નથી. તે કરે છે, પણ તે ઉણપવાળી છે અને આપણે તેનાથી સચેત થવાની જરૂર છે.”

અંગ્રેજીમાં વાંચો :

My Experience With Kailash Satyarthi’s Bachpan Bachao Andolan Was Anything But Nobel-Worthy

Advertisements

One thought on “કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે ફોર્બ્સની પત્રકારનો ચોંકાવનારો ભાંડાફોડ

  1. Pingback: કૈલાસ સત્યાર્થીએ પરંપરાગત શેતરંજીઉદ્યોગની પથારી કઈ રીતે ફેરવી? | Read, Think, Respond

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s