Posted in national

કૈલાસ સત્યાર્થીએ પરંપરાગત શેતરંજીઉદ્યોગની પથારી કઈ રીતે ફેરવી?

નોબેલના શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે મેં અગાઉ બે પોસ્ટ લખી :

(૧) કૈલાસ સત્યાર્થી માટે હરખાવા જેવું નથી : નોબેલ પાછળના છળકપટ

(૨) કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે ફોર્બ્સની પત્રકારનો ચોંકાવનારો ભાંડાફોડ

અને હવે આ ત્રીજો લેખ છે. કૈલાસ સત્યાર્થી વિશે દિલ્હી, બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશથી નીકળતા અખબાર ‘ચૌથી દુનિયા’ અખબારમાં જે લેખ છપાયો છે તે ‘ફોર્બ્સ’માં મેઘા બહરીએ કરેલા રહસ્યસ્ફોટ (ઘણા ગુજરાતી પત્રકારો હિન્દીનું જોઈ, આ શબ્દના બદલે ખુલાસો શબ્દ વાપરે છે, જે ખોટું છે. ગુજરાતીમાં ખુલાસો એટલે ચોખવટ, સ્પષ્ટતા.) કરતાંય ચોંકાવનારો છે. શું કહે છે ‘ચૌથી દુનિયા’?

એ.યુ. આસિફ નામના પત્રકારે લખેલો અહેવાલ વાંચો : કોઈ પણ દેશ અને સમાજની કરોડરજ્જુ તેની આર્થિક સ્થિત હોય છે. ૧૯૯૧માં કોંગ્રેસ સરકારના નાણા પ્રધાન ડૉ. મનમોહનસિંહ દ્વારા બજાર આધારિત નવી આર્થિક નીતિની ભારતમાં શરૂઆત થઈ. તે પછી ૧૯૯૬થી ૧૯૯૮ સુધી યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ સરકાર તેમજ ૧૯૯૮થી ૨૦૦૪ સુધી એનડીએ સરકાર (ભાજપના નેતૃત્વવાળી ગઠબંધન સરકાર પણ કહી શકાય)  આ નીતિ પર ચાલતી રહી અને ફરીથી ડૉ.મનમોહનસિંહના નેતૃત્વવાળી યુપીએ સરકારમાં તો આ નીતિને વધુ જોર મળ્યું. પ્રશ્ન એ છે કે બજાર આધારિત આ આર્થિક નીતિની ગત ૨૩ વર્ષોમાં રાષ્ટ્ર અને મુસ્લિમો સહિત નબળા વર્ગો પર શું અસર પડી? કડવું સત્ય એ છે કે આ ૨૩ વર્ષમાં રાષ્ટ્રની આર્થિક સ્થિતિ સાવ કથળી ગઈ છે. ધનિક વધુ ધનિક થયો અને ગરીબ વધુ ગરીબ. તેની સાથે સાથે પછાત વર્ગના લોકોમાં પછાતપણું ઓર વધ્યું છે. સ્વાભાવિક છે કે રાષ્ટ્રની કુલ વસતિના ૧૩.૪ ટકા હિસ્સો ધરાવતી મુસ્લિમ વસતિ આ નબળા વર્ગમાં આવે છે. એ વાસ્તવિકતાને કોઈ નકારી ન શકે કે દેશના વિભાજન પછી મુસ્લિમોની કરોડરજ્જૂ તૂટી છે તેનું કારણ બજાર આધારિત આ નવી આર્થિક નીતિ છે. આ સમાજ તેના વિભિન્ન પારંપરિક ઉદ્યોગો પર વૈશ્વીકરણના ફટકાના કારણે સતત નબળો પડતો ગયો.

આવો જોઈએ કે આ પારંપરિક ઉદ્યોગ કયા હતા અને ક્યાં આગળ ફૂલેલા હતા? આ પારંપરિક ઉદ્યોગ ખરેખર તો હુન્નર પર આધારિત હતા જે પેઢી દર પેઢી એક બીજા પાસે આવતા હતા અને આગળ વધતા હતા . તે રાષ્ટ્રના વિભિન્ન ભાગોમા ફેલાયેલા હતા. ગાંધીજીએ ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં સ્વદેશી આંદોલનનું બ્યુગલ વગાડ્યું હતું. ગાંધીજી રાષ્ટ્રના પારંપરિક ઉદ્યોગને રાષ્ટ્રનું ગૌરવ માનતા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એક તરફ રાષ્ટ્રની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત કરે છે, તો બીજી તરફ આત્મનિર્ભરતા વધારે છે. આ જ કારણ હતું કે પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ મઉનાથ ભજનને હેન્ડલૂમ અને અન્ય ઉદ્યોગોના કારણે ભારતનું માન્ચેસ્ટર કહેતા હતા. આ ઉદ્યોગોમાં ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને અન્ય ક્ષેત્રોની શેતરંજી (કાલીન), દરી, મઉનાથ ભંજનની હેન્ડલૂમ સાડી સાથે સાથે ઈજાને મટાડનારા કુદરતી તેલ, નૂરાની તેલ, મુરાદાબાદી વાસણો, બનારસી સાડી, ફિરોઝાબાદની બંગડી, અલીગઢનાં તાળાં, આગરા અને કાનપુરના પગરખા, કોલ્હાપુરના ચપ્પલો, સૂરતમાં હીરા ઘસવાનું કામ, બેલગામમાં ગ્રેનાઇડને સુધારવાનું અને ચમકાવવાનું કામ અને ચેન્નાઈમાં ચામડાની ટેનરી નોંધપાત્ર છે.

આ પત્રકાર (આસિફ) આ નવી આર્થિક નીતિ લાગુ થવાના પ્રારંભિક સમય એટલે કે ૧૯૯૫માં ઉત્તર પ્રદેશના બનારસ, મઉનાથ ભંજન, ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજ ગયો હતો ત્યારે તેણે વિભિન્ન ઉદ્યોગોની જાળ બિછાયેલી જોઈ હતી. તે સમય હતો જ્યારે નવી આર્થિક નીતિનો પ્રભાવ આ ઉદ્યોગો પર પડવાનો શરૂ થઈ ગયો હતો.  તેમાં ભારે અજંપો હતો. જેમ કે ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજમાં કાલીન ઉદ્યોગ, જે મોટા ભાગે મુસ્લિમોના હાથમાં હતો, પર સ્વામી અગ્નિવેશ અને તેમના શિષ્ય કૈલાસ સત્યાર્થી તેમજ ત્યાર પછી સ્વામીથી જુદા પડ્યા પછી કૈલાસ સત્યાર્થીએ આક્ષેપ કરવાનું શરૂ કરી દીધું કે શેતરંજી અને દરી બનાવવાના કામમાં બાળકોને રોકાય છે. આથી તેમાં બાળકોનું લોહી જોડાયેલું છે. કહેવા માટે તો આ બાળ મજૂરી વિરુદ્ધનું આંદોલન હતું, પરંતુ તેનું નિશાન હકીકતે તો વંશપરંપરાથી ચાલ્યા આવતા આ પારંપરિક ઉદ્યોગ હતા, જે લોકો બાળપણથી જ શીખતા હતા. આ પત્રકારે દિલ્લી, તેમજ નોઈડાના અનેક ફ્લેટોમાં કૈલાસ સત્યાર્થી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ઝુંબેશ અને શિબિરોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું, જ્યાં અનેક બાળકોને ભદોઈ, મિર્ઝાપુર અને કોપાગજથી લાવીને કેદ રખાતા હતા. આ બાળકોએ ડરતા ડરતા જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ પકડવામાં આવ્યા છે અને બળજબરીથી તેમને પરેશાન કરીને તેમનાં નિવેદનો અખબારોને અપાય છે. તે સમયે તપાસ પછી સાબિત થયું કે જર્મની, જે અન્ય વિદેશી રાષ્ટ્રો સાથે મશીન દ્વારા શેતરંજી બનાવે છે, તે જર્મનીને ભારતના હાથે બનાવેલી સુંદર અને આકર્ષક શેતરંજીઓના બજાર સાથે સ્પર્ધા કરવી પડતી હતી અને માર્કેટિંગમાં તકલીફો પડતી હતી. આથી અગ્નિવેશ અને કૈલાસ સત્યાર્થીને બાળ મજૂરીના બહાને ઉશ્કેરવામાં આવ્યા. પરંતુ જ્યારે સ્વામી અગ્નિવેશની પોલ ખુલ્લી પડી ગઈ (સ્વામી અગ્નિવેશનું કેન્દ્ર સરકાર સાથે મેળાપીપણું અણ્ણા હઝારેના આંદોલનમાં પણ ખુલ્લું પડ્યું હતું. તેઓ કહેવા પૂરતા જ સાધુ છે. નક્સલવાદીઓ સાથેનું તેમનું મેળાપીપણું પણ છાનું નથી.) ત્યારે તેઓ આમાંથી નીકળી ગયા. પછી કૈલાસ સત્યાર્થીએ એકલા હાથે મોરચો સંભાળ્યો અને જર્મનીએ થોપેલા એગમાર્ક આ ભારતની શેતરંજીઓ પર લગાડવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. એગમાર્ક એ  વાતનું પ્રમાણ હતું કે આ શેતરંજીના વણાટમાં બાળકો જોડાયેલા નથી. આ રીતે બાળકોને શેતરંજીના વણાટમાંથી અલગ કરતાં જ હાથે વણેલી શેતરંજીના ઉદ્યોગ પર ખૂબ જ ખરાબ અસર પડવા લાગી અને હવે તો મોટા ભાગે ઠપ થઈ ગયો છે. આ સમગ્ર કાવતરું એટલા માટે કરવામાં આવ્યું જેથી ભારતીય શેતરંજી વણવાનું કામ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેનો પૂરવઠો ઓછો થઈ જાય અને પછી જર્મની તેમજ અન્ય રાષ્ટ્રોની મશીનો દ્વારા વણાયેલી શેતરંજી વેચી શકાય. બનારસી સાડીઓના ઉદ્યોગ માટે પણ આ કાવતરું રચવામાં આવ્યું હતું. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે બનારસી સાડી આજે પણ જ્યાં બને છે તે માત્ર નામની જ બનારસી સાડી હોય છે. તેમાં કળા કારીગરીનું નામોનિશાન હોતું નથી. આ જ કારણ છે કે આ સાડીઓનું હવે પહેલાં જેટલું આકર્ષણ રહ્યું નથી અને તેનું બજાર ઘટી ગયું છે. આ કારણથી દેશમાં વિદેશી મુદ્રાની આવક ઓછી થઈ ગઈ છે. (પછી તો ડોલર સામે રૂપિયો ગગડે જ ને!) આ પરિણામ છે ૧૯૯૧માં શરૂ કરાયેલી આર્થિક નીતિનું, જેના કારણે આ ઉદ્યોગો સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ હવે વિદેશોતી દેશમાં અંદર આવવા લાગી અને છવાવા લાગી. આ રીતે દેશમાં મોટા ભાગના મુસ્લિમોના હાથમાં પાંગરતા ઉક્ત ઉદ્યોગ દમ તોડવા લાગ્યા અને તેની સીધી અસર સામાન્ય મુસ્લિમો પર પડી તેમજ ગાંધીજીનું દેશની આત્મનિર્ભરતાનું સપનું ચકનાચૂર થઈ ગયું. એટલું જ નહીં, આ ઉદ્યોગોમાં બનેલી અને ગાંધીજી દ્વારા વપરાયેલી વસ્તુઓની, ગયા વર્ષે ઇંગ્લેન્ડમાં થયેલી લીલામી દરમ્યાન જે દુર્ગતિ થઈ, તે કોઈનાથી અજાણ્યું નથી. એ તો પ્રસિદ્ધ ઉદ્યોગપતિ કમલ મોરારકા તેમાંથી કેટલીક વસ્તુઓ ખરીદીને ભારત પાછા લાવ્યા.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મુસ્લિમોની કમર તોડનારી આ નવી આર્થિક નીતિની સામે ગત ૨૩ વર્ષોમાં ક્યાંય કોઈ વિરોધ કે નારાજગીનો સૂર સંભળાયો નથી. મુસ્લિમ સંગઠન અને તેના નેતાઓ એ રીતે ભારે મૌન સાધીને બેઠા છે, જાણે તેમને કંઈ ખબર જ ન હોય. જ્યારે ‘ચૌથી દુનિયા’એ કેટલાક મુસ્લિમ વિશેષજ્ઞો, વિદ્વાનો અને સંગઠનોને પૂછ્યું તો એવું લાગ્યું કે તેની ગંભીરતાનો તેમને કોઈ અંદાજ જ નથી અને તેઓ બચાવનો પક્ષ લે છે. અર્થશાસ્ત્રી અને થિંક ટેંક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઑબ્જેક્ટિવ સ્ટડીઝના અધ્યક્ષ ડૉ. મંજૂર આલમ તો ઉલટું પારંપરિક ઉદ્યોગોને જવાબદાર ગણાવતા કહે છે કે તેમને આધુનિકીકરણનો ભય છે, આથી તેઓ વર્તમાન સમયમાં સ્પર્ધા કરી શકતા નથી. આલમ સરકારી યોજનાઓ લાગુ ન થવાને પણ જવાબદાર માનતા સાંસદો અને ધારાસભ્યો સાથે સરકારી અધિકારીઓ પર આક્ષેપ કરે છે. જ્યારે ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ મજલિસ મુશાવરતના અધ્યક્ષ ડૉ. જફરુલ ઇસ્લામ ખાં આ પારંપરિક ઉદ્યોગનું આધુનિકીકરણ ન થવાની સાથે-સાથે નવી આર્થિક નીતિને પણ પૂરી રીતે તો નહીં, પણ કંઈક અંશે જવાબદાર માને છે. તેમનું કહેવું છે કે ઉદ્યોગપતિઓને ખુલ્લી છૂટ આપી દેવાઈ છે, જે દેશના બદલે બહાર મૂડીરોકાણ કરે છે. જરૂરી એ છે કે સમાજવાદી અને મૂડીવાદી એ બંને આર્થિક વિશેષતાઓને જોડીને સંયુક્ત આર્થિક નીતિ બનાવવામાં આવે. તેમને આશા છે કે આગામી સરકાર તેના પર ધ્યાન આપશે. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી અને લંડન યુનિવર્સિટીમાં જઈને અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચ.ડી. કરનાર અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. અબુજર કમાલુદ્દીન સ્પષઅટ રીતે નવી આર્થિક નીતિને પૂરી રીતે જવાબદાર ઠરાવતા કહે છે કે આ આર્થિક નીતિથી મુસ્લિમોને કોઈ ફાયદો ન થયો અને વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાનું તમામ નુકસાન મુસ્લિમોને આજે પણ ઉઠાવવું પડે છે. મુસ્લિમ નેતૃત્વએ પણ આર્થિક બાબતો પર ક્યારેય ધ્યાન ન આપ્યું. તેઓ કહે છે કે કોંગ્રેસ નવી આર્થિક નીતિઓને લઈને આવી અને અન્ય પક્ષોએ તેને અહીં આગળ વધવામાં સહયોગ આપ્યો. ડૉ. અબુજરને ભય છે કે જો નરેન્દ્ર મોદી સત્તારૂઢ થાય છે તો નવી આર્થિક નીતિનો વધુ આક્રમક રીતે અમલ થશે, જેમાં મોટા ઔદ્યોગિક જૂથોને છૂટ અપાશે અને આમ આદમીને લોલીપોપ પર જ નિર્ભર થવું પડશે. મુસ્લિમોએ વર્તમાન પડકારનો સામનો કરવા કોઈ તૈયારી નહોતી કરી, તેથી તેમની આર્થિક સ્થિતિ હજુ વધુ બગડશે.

(નોંધ: ‘નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવશે તો…’ આ વાક્યાંશ બતાવે છે કે ‘ચૌથી દુનિયા’નો આ લેખ કૈલાસ સત્યાર્થીને નોબેલ જાહેર થયાના ઘણા સમય પહેલાં લખાયેલો છે, એટલે એમ માનવાને કારણ નથી કે કૈલાસને નોબેલ મળવાથી દ્વેષયુક્ત લેખ લખાયો છે.)

‘ચૌથી દુનિયા’નો મૂળ લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:

नई आर्थिक नीति का विरोध क्यों नहीं?

 

Advertisements

Author:

A journalist who loves his country most than any other thing. I am ever learning man. Reading, writing , Hindi films, television, music and learning new things are my passion. I like to be innovative.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s