આમ તો વાત જૂની છે અને લેખ પણ જૂનો છે, પણ ઇન્ટરનેટ પર ખાંખાખોળા કરતા પાકિસ્તાનના અખબાર ‘ડોન’ના તાહિર મેહદી નામના ચૂંટણી વિશેષજ્ઞ પત્રકારનો લેખ મળ્યો અને તેને મારા બ્લોગવાચકો સમક્ષ ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત કરવાની લાલચ રોકી શક્યો નહીં. વાત જૂની પણ મહત્ત્વની એટલે છે કે એક પાકિસ્તાની પત્રકારની નજરે અમદાવાદ અને ગુજરાત કેવું છે તે દર્શાવાયું છે. આપણને કોઈ વાત ત્યારે જ સાચી લાગે છે જ્યારે તેને અમેરિકા જેવા કોઈ વિદેશનું પ્રમાણપત્ર મળે છે અથવા તો આપણા દુશ્મન દેશનું પ્રમાણપત્ર મળે.

તાહિર મેહદી ભારતની લોકસભા ચૂંટણી વખતે ભારતનાં અલગ-અલગ શહેરોમાં ગયા હતા. તેમાં બીજા દિવસે તેઓ લુધિયાણાથી અમદાવાદ આવ્યા અને તેમને ગુજરાત- મોદીનું ગુજરાત કેવું લાગ્યું તે વાંચવું રસપ્રદ રહેશે. એ નોંધવું જોઈએ કે તેઓ મતદાનના આગલા દિવસે અને મતદાનના દિવસે એટલે કે ૩૦ એપ્રિલે અમદાવાદમાં ફર્યા હતા.

ઓવર ટુ તાહિર મેહદી.

ગુજરાતમાં વીજળી સંપૂર્ણપણે સતત મળે છે. લોડ શેડિંગ કોને કહેવાય તેની કોઈને ખબર નથી. એક પાકિસ્તાની માટે આ માનવું અશક્ય છે કેમ કે તેને માત્ર અઠવાડિયાના ૨૪ કલાક પિઝા હોમ ડિલિવરીની જ ખબર છે! લોકો ફરિયાદ કરે છે કે ગુજરાતની વીજળી અન્ય રાજ્યો કરતાં મોંઘી છે. પણ મેં તેને હું પાકિસ્તાનમાં વીજળી માટે જે કિંમત ચુકવું છું તેની સાથે સરખાવવા પ્રયાસ કરી જોયો, તો મને આશ્ચર્ય લાગ્યું કે અહીં લોકો જે કિંમત ચુકવે છે તે હું ચુકવું છું તેના કરતાં ઓછી નથી તો બહુ ઝાઝી પણ નથી. પણ સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે (આ શબ્દો નોંધવા જેવા છે) બધા જ અહીં ચુકવે છે- પછી તે વડા પ્રધાનનું નિવાસસ્થાન હોય કે મુખ્યમંત્રીનું આવાસ.

(હવેના શબ્દો પણ ખાસ નોંધી લેવા જેવા છે) ગુજરાતમાં સ્ત્રીઓ સૌથી વધુ સલામત છે અને તે માનવા માટે તમારે કોઈ સાક્ષીઓની જરૂર નથી. તે દેખાઈ આવે છે. રસ્તા પર ચાલવા નીકળો અને તમને દેખાશે કે સ્ત્રીઓ અને યુવતીઓ બધે જ મુક્ત મને અને સ્વતંત્ર રીતે ફરી રહી છે. ભોજન પછી રાત્રે હું એક જૂથ સાથે ચા પીવા ગયો ત્યારે એક યુવતીને દિલ્હીથી તેની માતાનો ફોન આવ્યો. “મોમ કહે છે કે તું બહુ મોડે સધી બહાર છો. અમદાવાદ તને બગાડી રહ્યું છે.” યુવતીએ તેની બહેનપણીઓને કહ્યું અને પાર્ટી આગળ વધી.

જો વિકાસ એ એક (રાજકીય) પાર્ટી હોય તો તેમાં બધા જ આમંત્રિત નથી. અહીં કંઈ મફત મળતું નથી અને દરેક જણ કંઈ ચુકવી ન શકે તે હકીકત અનેક રીતે સમજાવાય છે. ગરીબ વંચિત રહે છે, પણ અમદાવાદમાં એક અન્ય ‘વર્ગ’ છે જે પણ બિનઅનામત રહે છે- મુસ્લિમો. અમદાવાદના જુહાપુરા મુસ્લિમોનો સૌથી મોટો વિસ્તાર છે. તેમાં લગભગ ૨ લાખ મુસ્લિમો રહે છે અને રાજ્ય તેને કોઈ નાગરિક સેવા પૂરું પાડતું નથઈ તો પણ તેઓ બે ટંકના રોટલા મેળવી લે છે.

અમદાવાદમાં જુહાપુરા હિન્દુ સોસાયટીઓથી દીવાલો દ્વારા જુદું પડે છે. લોકો કટાક્ષમાં તેને ‘મિની પાકિસ્તાનની સરહદ’ કહે છે. આ દીવાલો સરકારે નથી બનાવી પણ હિન્દુ સોસાયટીઓએ પોતે બનાવી છે અને તે આ રાજ્ય જેનાથી પીડાય છે તેવા ઊંડા વિભાજનની ‘કોંક્રિટ’ સાબિતી આપે છે.

અમદાવાદમાં દરેક હાઉસિંગ કોલોની એક ધાર્મિક નામ સાથે આવે છે. જૈનો પોતાની રહેવાની જગ્યામાં હિન્દુઓને આવવા દેતા નથી અને હિન્દુઓ તેમનાં ઘર બંગાળી હિન્દુઓને ભાડે આપતા ખચકાય છે કેમ કે ગુજરાતના હિન્દુઓ શાકાહારી હોય છે.

જુહાપુરામાં અમદાવાદની સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસતિ છે. આમ તો તે ઝૂંપડપટ્ટી જેવો વિસ્તાર લાગે પણ તેમાં માત્ર ગરીબ મુસ્લિમો જ નથી રહેતા. દરેક શહેરમાં તમને પ્રભાવશાળી બંગલાઓ મળી આવશે. તેમાંના મોટા ભાગના ૨૦૦૨નાં મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો પછી અહીં આવ્યા કેમ કે તેમને બીજે ક્યાંય રહેવું સલામત નથી લાગતું. એમ તો મુસ્લિમો શહેરના અન્ય હિસ્સાઓમાં પણ રહે છે પરંતુ પાસેપાસે રહેવાનું વધેલું વલણ શહેરમાં બીજી કોઈ જગ્યા કરતાં અહીં વધુ દેખાય આવે છે.

ભારતમાં ચૂંટણી પંચ ખૂબ જ કડક છે અને દરેક નેતાએ પંચના શબ્દ ખૂબ જ ગંભીરતાથી લેવા પડે છે. હું ૩૦મી એપ્રિલે એટલે કે મતદાનના દિવસે અમદાવાદમાં ફર્યો. મતદાન મથકોએ સુરક્ષા સ્ટાફ ખૂબ જ સાવધ હતો અને તેમની ચૂંટણી ફરજો અંગે તેમની સમજ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતી. એક સુરક્ષા કર્મીએ એક યુવાનને તેના હાથમાં પક્ષના ધ્વજ સાથે જતો દરવાજા પર જ અટકાવ્યો અને ધ્વજને છુપાવી દેવા કહ્યું કારણકે મતદાનના દિવસે પ્રચાર કરી શકાતો નથી.

ભારતના ચૂંટણી કાયદાઓ મુજબ, મતદાનના ૪૮ કલાક પહેલાં પ્રચાર થંભી જાય છે. હું મતદાન પહેલાના એક દિવસે અમદાવાદમાં રખડ્યો હતો. એવું કંઈ જોવા ન મળ્યું જેને કહી શકાય કે શહેરમાં પ્રચાર ચાલુ હતો. પ્રચારની મુદ્દત પૂરી થઈ ગઈ કે તરત પક્ષોના બિલબૉર્ડ ઉતારી લેવામાં આવ્યાં હતાં અને ચૂંટણીની જે દેખીતી યાદ હતી તે ચૂંટણી પંચની જાહેરખબર હતી જેમાં લોકોને મત આપવા અપીલ કરાઈ હતી.

અમદાવાદીઓ ખાણીપીણીના ભારે શોખીન છે. જોકે દરેક શ્રદ્ધાળુ કંઈક ન ખાતો હોય તેવું બને જ. કેટલાક એ ખાતરી કરશે કે તેમના મુફીનમાં કોઈ પ્રાણી આધારિત તત્ત્વ નથી ને. જોકે બધા જ આટલા ચુસ્ત ન હોય તેવું બને. જોકે ખાણીપીણીના શોખીનોમાં પણ સામાજિકરણ દેખાઈ આવે અને તે પણ રસપ્રદ રીતે. લોકો તેમના વિભાજનની પેલે પારના (મુસ્લિમ) મિત્રો માટે તેમની લાગણી બતાવવા ઘણી વાર પોતાના સમાજ ન ખાતા હોય તેવું ખાઈને પોતે બળવાખોર છે તેવું બતાવે. મારા સહિત ઘણાય લોકો ખાવાની બાબતે સાહસી હોય છે.

જૈનો શું ન ખાવું તે બાબતે ચુસ્ત હોય છે. જો તેમના ગ્રંથોના આધારે જોઈએ તો, તેમની ન ખાવાની યાદીમાં, પ્રાણી આધારિત તમામ ઉત્પાદનો અને  જમીનની નીચે ઉગતી દરેક ચીજ આવે છે, તે આવે છે. આમ, તેઓ કોઈ પણ પ્રકારનું માંસ, ઈંડાં, ડુંગણી, લસણ…વગેરે ખાતા નથી. તેમની પોતાની કરિયાણાની દુકાનો છે અને જ્યાં શાકાહારી અને માંસાહારી બંને પ્રકારનું ભોજન કે ખાદ્ય ચીજો મળતી હોય ત્યાં તેઓ ખાશે નહીં. એક મિત્રે રમૂજ કરતાં કહ્યું કે જો તમે ડુંગળી અને લસણ વગરનું ચિકન બનાવશો તો તેને જૈન ચિકન કહેવાશે!

દક્ષિણ એશિયાના મોટા ભાગના અન્ય ભાગોની જેમ, અમદાવાદમાં પણ ક્રિકેટ પાછળ લોકો ગાંડા છે. પરંતુ અહીંના મુસ્લિમો માટે તે નાજુક વસ્તુ છે. ખાસ કરીને જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાનની મેચ હોય ત્યારે તેમની પ્રતિક્રિયાઓને ભારે ધ્યાનથી જોવાય છે અને પાકિસ્તાન જીતે તો ઉજવણી કરવામાં આવે તેને રાષ્ટ્રદ્રોહ ગણવામાં આવે છે. એક મુસ્લિમ શિક્ષકે અમદાવાદમાં કહ્યું, “જો હું રિકી પોન્ટિંગને ટેકો આપું તો તેમને કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ આફ્રિદીએ મારેલી સિક્સર માટે હું તેના વખાણ કરું તો ભારતીય તરીકેની મારી વિશ્વસનીયતા પ્રશ્નને પાત્ર બને છે.”

જૂના અમદાવાદ શહેરમાં ઘણી મુસ્લિમ લોકાલિટી છે જેમાં કેટલાંક પ્રભાવશાળી વારસાગત સ્થળો છે. મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં લોકો તેમની તસવીર ખેંચાવતા ડરે છે અને તેમાં સ્ત્રીઓનો નહીં, યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં એકને છોડી દરેક બીજા પાસે પોતાની વાત છે કે કેવી રીતે પોલીસ હેરાન કરે છે.

ગુજરાત ભારતનું એકમાત્ર મોટું રાજ્ય છે જે ડ્રાય (દારૂનો પ્રતિબંધ) છે. અહીં દારૂનો વેપાર પ્રતિબંધિત છે. અન્ય રાજ્યોના લોકો જે અહીં રહે છે તેમને કેટલીક કાનૂની છૂટ છે પરંતુ જાહેરમાં દારૂ પીવાતો નથી. જોકે અન્ય રાજ્યોમાંથી દારૂ ચોરીછૂપીથી લવાય છે, ખાસ કરીને રાજસ્થાનમાંથી. જોકે અમદાવાદમાં ઠેરઠેર કાશ્મીરી સોડા સેન્ટર છે જ્યાં તમને ઠંડા પીણાં પીવા મળે છે.

મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચવા અહીં ક્લિક કરો:

Indian elections through Pakistani eyes : From Ludhiana to Ahmedabad

 

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.