જીએસટીથી સામાન્ય માનવીને શું અસર થશે?

જેની ઘણા વખતથી પ્રતીક્ષા હતી તે ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (જીએસટી) ખરડો આખરે ૧૯ ડિસેમ્બરે લોકસભામાં રજૂ કરાયો. આનાથી આપણી કરપદ્ધતિમાં બહુ મોટો સુધારો આવશે તેવી હવા છે. સત્ય શું છે તે જાણવાનો અત્રે પ્રયાસ છે.

પહેલાં તો ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ એટલે શું તે જાણીએ. નામ મુજબ, માલ અને સેવા પર લાગતો વેરો એવું સાદી રીતે સમજાય અને જે સાચું પણ છે. આમ જોઈએ તો તેને વેલ્યૂ એડેડ ટેક્સ અર્થાત્ મૂલ્ય વર્ધિત વેરો પણ કહેવાય તો ખોટું નથી. એવો પ્રચાર છે કે તેના કારણે માલ અને સેવા પર જે આડકતરા અથવા તો પરોક્ષ વેરા લદાય છે તે નાબૂદ થશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તો અનેક દેશોમાં (અંદાજે ૧૪૦ દેશોમાં, સૌથી પહેલો દેશ ફ્રાન્સ હતો, જ્યાં ૧૯૫૪થી જીએસટી છે!) જીએસટી છે જ અને તે કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ એકાત્મતા અથવા એકરૂપતા થશે.

આ વેરાના મુદ્દે ભારે ઉતારચડાવ અને વલણોમાં ૧૮૦ ડિગ્રીનાં પરિવર્તન જોવાં મળી રહ્યા છે. હકીકતે તો અત્યારે જે સરકાર આ ખરડો લાવી રહી છે તે સરકારના વડા નરેન્દ્ર મોદી જ આ વેરાના વિરોધી હતા. એમ કહેવાય છે કે, તેમાં રાજકારણ પણ હતું. એક તો કેન્દ્ર સરકાર મોદીની પાછળ હાથ ધોઈને ૨૦૦૨નાં રમખાણો તેમજ એન્કાઉન્ટર કેસોના મુદ્દે પડી ગઈ હતી. ગુજરાતમાં ચૂંટણી જીતવા કેન્દ્ર સરકારનો અન્યાય એ મુદ્દો ઉપયોગી સાબિત થાય તેમ હતો. બીજી તરફ, બિહારના તત્કાલીન નાયબ મુખ્યપ્રધાન સુશીલ મોદી આ જીએસટીની પેનલના વડા હતા. સુશીલ મોદી નરેન્દ્ર મોદી તરફી નહોતા. તેથી જ એક વર્ષ પહેલાં ૨૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૩ના રોજ તત્કાલીન કેન્દ્ર પ્રધાન જયરામ રમેશનું નિવેદન આવ્યું કે નરેન્દ્ર મોદીએ એકલા હાથે આ વેરાને અટકાવી દીધો. એક તરફ એક મોદી (સુશીલ મોદી) તેની પ્રખર તરફેણ કરે છે તો બીજી તરફ, બીજા મોદી (નરેન્દ્ર મોદી) કટ્ટર વિરોધ.

નરેન્દ્ર મોદી કયા મુદ્દે વિરોધ કરતા હતા? તેમની તત્કાલીન રાજ્ય સરકારમાં ઉદ્યોગ મંત્રી સૌરભ પટેલનું નિવેદન તે સમયે અખબારોમાં ચમક્યું હતું તેમાં સૌથી મોટી દલીલ એ હતી કે તેનાથી રાજ્યોની આર્થિક સ્વાયત્તતા પર કાપ આવશે. સૌરભ પટેલે કહ્યું હતું કે તેમાં રાજ્યની વિકાસલક્ષી જરૂરિયાતો તેમજ આર્થિક સ્વાયત્તતા પર ધ્યાન દેવાયું નથી. હવે એ જ નરેન્દ્ર મોદી સરકાર સત્તામાં આવી ને અચાનક યુ-ટર્ન આવી ગયો! એ જ નરેન્દ્ર મોદીના નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ હવે જીએસટી ખરડો રજૂ કર્યો છે. શું મોદીને મુખ્ય પ્રધાન તરીકે જે મુદ્દે વિરોધ હતો તે હવે વડા પ્રધાન બન્યા પછી પૂરો થઈ ગયો કે પછી તેમની જે ચિંતા હતી તે હવે ખરડામાં દૂર કરવામાં આવી છે? કદાચ બીજી બાબત વધુ સાચી છે. અરુણ જેટલીએ રાજ્યોને વળતર આપવા તેમજ એક પરિષદ બનાવીને તેમની આર્થિક સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે તેનો ખ્યાલ રાખ્યો છે. પરંતુ કોઈ એમ માનતું હોય કે કૉંગ્રેસનો આ ખરડો નરેન્દ્ર મોદીએ આગળ ધપાવ્યો છે તો તે ખોટું છે.

હકીકતે તો ભાજપના નેતૃત્વવાળી એનડીએ સરકાર અથવા તો વાજપેયી સરકારે જ આ મુદ્દે હિલચાલ શરૂ કરી હતી. પશ્ચિમ બંગાળના તત્કાલીન નાણા પ્રધાન અસીમ દાસગુપ્તાના નેતૃત્વમાં એક સમિતિ બનાવાઈ હતી અને તેને કામ સોંપાયું હતું કે જીએસટી મોડેલની ડિઝાઈન બનાવે. ૨૦૦૪માં ભાજપની સરકાર ગઈ અને કૉંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી યુપીએ સરકાર આવી. પણ યુપીએ સરકારે ભાજપની સરકારનો આ ખરડો હોવાથી તેને અભેરાઈએ ચડાવ્યો નહીં. (કેટલીક બાબતો એવી હોય છે કે ગમે તે સરકાર આવે, ચાહે, ભાજપ, કૉંગ્રેસ કે ત્રીજા મોરચાની, પરંતુ તે બદલાતી નથી, બદલાવી પણ ન જોઈએ. વિદેશ નીતિ અને આર્થિક બાબતો પર એક સરખી નીતિ રહે તે ઘણી વાર હિતાવહ પણ હોય છે.) જીએસટી મુદ્દે તો વિશ્વ બૅન્કનું દબાણ પણ જવાબદાર છે કેમ કે વિશ્વ બૅન્કે નવી મોદી સરકાર આવી ત્યારે ૨૦ જૂન, ૨૦૧૪ના રોજ જ કહી દીધું હતું કે જીએસટી લાવો અને સબસિડી ઘટાડો! (આપણી આર્થિક નીતિ ૧૯૯૧ પછીથી મોટા ભાગે અમેરિકા અથવા તેના પ્રભુત્વવાળી સંસ્થાઓ જેમ કે આઈએમએફ અને વિશ્વ બૅન્કના ઈશારે ઘડાતી હોવાની વાત ઘણાં વર્ષોથી કહેવાતી રહી છે અને તેમાં કેટલેક અંશે તથ્ય પણ છે.)

એટલે ૨૦૦૭-૨૦૦૮માં કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર રજૂ કરતી વખતે કેન્દ્રીય નાણા પ્રધાન પ્રણવ મુખરજીએ જાહેરાત કરી દીધી કે ૧ એપ્રિલ, ૨૦૧૦થી જીએસટીનો અમલ શરૂ થઈ જશે અને કેન્દ્ર સરકાર સાથે રાજ્યના નાણા પ્રધાનોની સમિતિ આ માટે કામ કરશે. રાજ્યના નાણા પ્રધાનોનું એક જૂથ બન્યું જેમાં કેન્દ્રીય નાણા પ્રધાનના સલાહકાર તેમજ મહેસૂલ વિભાગના સંયુક્ત સચિવો તેમજ રાજ્યના નાણા સચિવો પણ ઉમેરાયા. આ જૂથે આંતરિક ચર્ચા તો કરી જ પરંતુ ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી સાથે પણ ચર્ચા કરી તેનો અહેવાલ સોંપી દીધો.

સમિતિમાં આ અહેવાલ ચર્ચાયો અને તેના આધારે કેટલાક સુધારા જીએસટીમાં કરાયા. ૨૦૦૮માં અંતિમ અહેવાલ મોકલવામા આવ્યો, જેના પર કેન્દ્ર સરકારે ૧૨ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૮ના રોજ પોતાની ટીપ્પણી મૂકી. તેના પર પણ સમિતિએ વિચાર કર્યો. તેનો અભ્યાસ કરવા રાજ્યના નાણા પ્રધાનો યુરોપના પ્રવાસે પણ જઈ આવ્યા. ૨૦૧૦માં ગુજરાતે વિરોધ કર્યો. વિરોધ માત્ર ગુજરાતનો જ નહોતો, બીજા રાજ્યો (જેમાં કૉંગ્રેસ શાસિત રાજ્યો પણ હતાં)ને પણ આશંકા હતી અને છે. હવે ૨૦૧૪માં ગુજરાતનો વિરોધ શમી ગયો છે.

કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદી આરૂઢ થતાં જ ૨૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૪ના રોજ સૌરભ પટેલે નિવેદન આપી દીધું કે હવે નવી સરકાર આવી છે અને નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ આશ્વાસન આપ્યું છે કે રાજ્યોની ચિંતા ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. સરકાર ક્યારેય વિરોધમાં જ નહોતી. જોકે નરેન્દ્ર મોદીને વડા પ્રધાન બનવું હતું એટલે તેમણે ચૂંટણી પહેલાં જ ઉદ્યોગોને (અને વિશ્વ બૅન્કને પણ) ખાતરી આપી દીધી હતી કે ભાજપ જીએસટીની તરફેણમાં છે.

હવે ભાજપના વિરોધમાં પડેલાં પક્ષો જીએસટીને એક યા બીજી રીતે ખોરવવાના પ્રયાસમાં પડ્યા છે. મમતા બેનરજીને ડર છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં ક્યાંક ભાજપ મોદીના મેજિક પર સવાર થઈને ઘૂસ ન મારી દે. તેથી તેમણે વિરોધ કર્યો છે. તેમણે પણ મોદી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હતા ત્યારની દલીલ જેવી જ દલીલ કરી છે કે અમે જીએસટીના વિરોધી નથી, પરંતુ રાજ્યોની આર્થિક સ્વાયત્તતા પર તરાપ ન મૂકાવી જોઈએ. તેમણે રાજ્યોને વળતર બાબતમાં પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે જીએસટી અંગે સર્વસંમતિ સાધવા પ્રયાસ થવો જોઈએ તો અપ્રમાણસર સંપત્તિના કેસમાં દોષી ઠર્યા અને તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન પદેથી ઉતર્યા તે પહેલાં જયલલિતાએ કેન્દ્રને અનુરોધ કર્યો હતો કે તમાકુ અને ઈંધણને જીએસટીના ક્ષેત્રમાંથી બાકાત રાખવામાં આવે. જયલલિતાના અનુગામી પનીરસેલ્વમે પણ અનુરોધ કરી દીધો છે કે રાજ્યોની ચિંતા દૂર કરવામાં આવે. કૉંગ્રેસ અને બીજા કેટલાક પક્ષો સીધી રીતે વિરોધ નહીં કરે પરંતુ અત્યારે જેમ નિરંજન જ્યોતિ કે સાક્ષી મહારાજના નિવેદનોના બહાને સંસદ ચાલવા દેતા નથી, તેવું કરશે.

માનો કે જીએસટી ખરડો પસાર થઈને કાયદો બની જાય તો શું? સામાન્ય માનવીને તેનાથી શું ફાયદો? સામાન્ય માનવીને સીધી રીતે તો કોઈ ફાયદો નથી, પરંતુ ઉદ્યોગોને અને કેન્દ્ર- રાજ્યોને ફાયદો છે. એક તો અનેક આડકતરા વેરાઓ સેન્વેટ, કેન્દ્રીય વેચાણ વેરો, રાજ્યનો વેચાણ વેરો, ઑક્ટ્રોય (જે જોકે ગુજરાતમાં તો નાબૂદ થઈ ચુકી છે) વગેરે નાબૂદ થઈ જશે. જીએસટીના જોકે ત્રણ પ્રકાર તો હશે જ- સીજીએસટી (કેન્દ્રીય જીએસટી), એસજીએસટી (રાજ્ય જીએસટી), આઈજીએસટી (ઇન્ટિગ્રેટેડ જીએસટી). અને નિષ્ણાતો એમ માને છે કે તે બીજું કંઈ નથી પણ કેન્દ્રીય એક્સાઇઝ અથવા સેવા વેરો, વેટ અને કેન્દ્રીય વેચાણ વેરાના નવાં રૂપો છે. આનાથી એક તો કાગળકામ ઓછું થઈ જશે. પરિણામે ઉદ્યોગોને પણ ફાયદો થશે. જેટલા તબક્કે મૂલ્ય વધશે તેટલા તબક્કે જીએસટી લાગતો જશે. હાલ થાય છે એવું કે ઉદ્યોગોને કેન્દ્ર અને રાજ્ય દ્વારા પૂરવઠાની સાંકળની દરેક કડીએ ટેક્સ ભરવા પડે છે. દલીલ એવી છે કે આનાથી ઉત્પાદન અને સેવાની કિંમત વધતી જાય છે, જે જીએસટીમાં નહીં બને. પરિણામે ઉત્પાદનનો ખર્ચ ઘટશે. આનાથી કૉર્પોરેટ્સની કમાણી વધશે, મૂડીરોકાણ પણ દેશમાં વધુ આવશે, રોજગારી સર્જાશે, કેન્દ્રની મહેસૂલ આવક પણ વધશે અને સરવાળે અર્થતંત્ર તેજીમાં આવશે. ન્યૂઝીલેન્ડમાં ૨૦૧૩માં જીએસટી અમલમાં આવ્યો અને તેની આવકમાં ધારણા કરતાં ૪૫ ટકા વધારો થયો હતો.

ઉત્પાદનનો ખર્ચ તો, ધારી લઈએ કે, જીએસટીના અમલ બાદ ઘટી જાય છે, પરંતુ જો કંપનીઓ ઉત્પાદનની કિંમત ઘટાડે નહીં અને પોતાનો નફો વધુ લેવાનો વિચાર કરે તો? ગ્રાહકભાઈને તો એનાથી કોઈ ફાયદો નહીં ને? (એક અંદાજ મુજબ, જો ઉત્પાદનનો ખર્ચ ૨ ટકા પણ ઘટે તો કંપનીનો નફો ૨૦ ટકા વધી જાય.) અત્યારે પણ જોઈએ તો, છેલ્લા છ મહિનામાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટ્યા છે, પરંતુ તેનાથી કરિયાણા, દૂધ, તેલ વગેરે જીવનજરૂરી ચીજો, અન્ય સેવાઓના ભાવ ઘટ્યા? જ્યારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધ્યા તો પરિવહન ખર્ચ મોંઘો થયો તેમ દલીલ કરીને આ બધાના ભાવ વધારી દેવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ એક વાર કિંમત વધી જાય પછી ઘટતી નથી. વળી, જીએસટીના દર ૨૦ ટકા રાખવાનું વિચારાય છે, જે પણ વધુ છે. વળી, દારૂ, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને રિયલ એસ્ટેટને જીએસટીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યાં છે, જેનાથી જીએસટી દર વધશે, પરિણામે મોંઘવારી ઓછી થવાની કોઈ સંભાવના દેખાતી નથી.

ઑસ્ટ્રેલિયામાં ઈ.સ. ૨૦૦૦માં જીએસટી દાખલ કરાયો ત્યારે તેનો લાભ ગ્રાહકોને મળે અને તેમનાં હિતોની રક્ષા થાય તે માટે એક પંચ બનાવાયું હતું. આ પંચે ભાવ પર નજર રાખી કે જેથી વેરાના દરોમાં ઘટાડો થાય તેનો ગ્રાહકોને લાભ મળે. અને જો વેરાના દર વધે તો પંચ એ ધ્યાન રાખતું હતું કે ગ્રાહકો પર જરૂર કરતાં વધુ બોજો ન લદાય, પરંતુ ભારતમાં ગ્રાહકને કહેવા પૂરતો તો રાજા કહેવાય છે, પણ તેની શું સ્થિતિ છે તે અજાણ્યું નથી. એટલે જે રીતે પેટ્રોલ-ડીઝલની કિંમતમાં ઘટાડા પછી મોંઘવારીમાં કોઈ ફેર પડ્યો નથી તે જોતાં એમ કહી શકાય કે જીએસટીથી કૉર્પોરેટ અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સરકારોને તો ફાયદો છે, પણ સામાન્ય માનવીને નહીં થાય. જોકે આ લેખક ખોટો પડશે તો તેનો તેને આનંદ થશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની બુધવાર પૂર્તિની વિશેષ કૉલમમાં તા.૨૪/૧૨/૧૪ના રોજ છપાયો)

Advertisements

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s