પેટ્રોલિયમ જાસૂસી : ટાંકી ક્યાંથી લિક થાય છે તેની તપાસ કરો

૧૯ ફેબ્રુઆરીએ જ્યારે મોટા ભાગના સમાચારમાધ્યમોનું ધ્યાન શુક્રવારે ૨૦મીએ બિહાર વિધાનસભામાં શું થાય છે તેની પૂર્વભૂમિકારૂપે (હવે પૂર્વ) મુખ્યમંત્રી માંઝીના ઘરે રાત્રિભોજમાં કેટલા ધારાસભ્યો આવે છે અને નીતીશકુમારના ઘરે કેટલા ધારાસભ્યો એકઠા થાય છે તેના પર હતું ત્યારે કેટલીક ટીવી ચેનલો અને બીજા દિવસે અખબારોએ તેના સ્થાને બીજા એક સમાચારને પ્રમુખ મથાળું આપ્યું. એ સમાચાર હતા, પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કરવા માટે પાંચેક જણાની થયેલી ધરપકડ. ૨૦મીએ માંઝીએ પોતે જ ત્યાગપત્ર દઈ દીધું અને એ સમાચાર ઠર્યા એટલે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસીના ગરમાગરમ અને હજુ ઉકળી રહેલા સમાચાર પર હવે માધ્યમોની નજર પડી અને ૨૧મીએ તો એ હોટ બર્ગર કે ગરમાગરમ ફૂલકા રોટલી જેવા સમાચાર બની રહ્યા કેમ કે એ જાસૂસીમાંથી કૌભાંડમાં રૂપાંતરિત થયું અને તેનો આંકડો ૧૦,૦૦૦ કરોડનો હતો!

જે પાંચ જણાની ધરપકડ થઈ તેમાંના ચાર તો પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના જ કર્મચારી હતા. તેમણે અત્યંત સંવેદનશીલ અને ગોપનીય કહેવાય તેવા દસ્તાવેજોની ચોરી કરી હતી. તેમાં કુદરતી ગેસની જાળ પર વર્ગીકૃત સ્થિતિ રિપોર્ટ હતો, વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ નૃપેન્દ્ર મિશ્રએ ઓઇલ મંત્રાલયને લખેલો પત્ર હતો, ઊર્જા બાબતે વિદેશો સાથે જે સહકારની સમજૂતી થઈ હોય તેના કાગળો હતા, જેમાં ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેની સમજૂતીના કાગળોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ઉપરાંત ૨૮મીએ કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર  રજૂ થવાનું છે તેના ભાષણના પણ કેટલાક અંશો હતા.

આ બધું કઈ રીતે થયું હતું તે સમજવું રસપ્રદ છે. સ્વાભાવિક છે કે ‘અંદર’ના માણસો વગર આ બધું શક્ય ન બને. જે પકડાયા તેમાંના ચાર પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં કામ કરતા હતા અથવા ભૂતકાળમાં કામ કરી ચૂક્યા હતા. હવે સ્વાભાવિક છે કે આ કૌભાંડમાં એક પૂર્વ પત્રકારની ધરપકડ થઈ છે. તેનું નામ છે શાંતનુ સાઇકિયા. શાંતનુની વાત માંડતા પહેલાં એક બહુ જ કડવું સત્ય અમારી પત્રકાર જાત વિશે જાણી લેવું પડશે.

કેટલાક લોકો પોતે પત્રકાર બની જાય છે. તેઓ કહેવા પૂરતું તો અખબારો કે ટીવી ચેનલોમાં કામ કરતા હોય છે પરંતુ તેઓ સત્તાની નજીક પહોંચી જાય છે. પત્રકાર હોવાથી તેમને સચિવાલય સહિતની મહત્ત્વની જગ્યાએ આસાનીથી પ્રવેશ મળી જાય છે. ધીમે ધીમે તેઓ, ચોખ્ખી ભાષામાં કહીએ તો, ‘દલાલ’ અને સુષ્ઠુ ભાષામાં કહીએ તો, ‘લોબિઇસ્ટ’નું કામ કરવા લાગે છે. ઘણા તેને ‘લાયેઝનિંગ  વર્ક’ જેવું રૂપાળું, છેતરામણું નામ પણ આપતા હોય  છે. મંત્રી, સચિવ વગેરેને સાધવા જે કથિત લાંચ આપવી પડે કે બીજા ‘વ્યવહારો’ કરવા પડે તે આ લોકો મારફતે જે તે કંપનીવાળા કરાવતા હોય છે. તમે ભૂતકાળમાં નીરા રાડિયાનું નામ સાંભળ્યું છે. નીરા રાડિયા આમ તો વૈષ્ણવી નામની એક પીઆર ફર્મ ચલાવતાં હતાં. પરંતુ ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસ કૌભાંડમાં કેટલીક ટેપો બહાર આવી ત્યારે ખબર પડી કે નીરા રાડિયા તો પત્રકાર, ઉદ્યોગપતિ અને સરકાર વચ્ચે કડી તરીકે કામ કરતા હતા. આ ટેપમાં પત્રકાર તરીકે એનડીટીવીના તંત્રી બરખા દત્તનું નામ પણ બહાર આવ્યું હતું. કોને ટેલિકોમ પ્રધાન બનાવવા તે પણ આ લોકો જ નક્કી કરતા હતા, તેવો ટેપમાં ઉલ્લેખ હતો.

આમ, શાંતનુ સાઇકિયાભાઈ પણ આ પ્રકારનું જ કાર્ય કરતા હતા. તેઓ પૂર્વ પત્રકાર હતા પણ ઊર્જા સલાહકાર અથવા એનર્જી કન્સ્ટલ્ટન્ટના રૂપાળા ઓઠા હેઠળ દલાલીનું કામ કરતા હતા. શંકા એવી છે કે મંત્રાલયના દસ્તાવેજો ચોરીને તેઓ બિઝનેસ હાઉસીસને પહોંચાડતા હતા.

ઘણી વાર શેરબજાર સાથે નહીં સંકળાયેલા અથવા નાના પાયે સંકળાયેલા હોય તેવા લોકોને નવાઈ લાગતી હશે કે ઘણી વાર સરકાર કોઈ નિર્ણય લેવાની હોય તે જાહેર થાય તે પહેલાં જ શેરબજાર ઉછાળો મારે અથવા તેમાં કડાકો બોલે. તેના જે સમાચાર બને તેમાં લખાયેલું હોય કે અમુક નિર્ણયની આશંકાએ શેરબજારમાં ઉછાળો/કડાકો. ત્યારે નવાઈ એ લાગે કે શેરબજારમાં જે કંપનીઓ પડેલી છે અને જે લોકો મોટા પાયે લેવેચ કરે છે તેમને કઈ રીતે આ ગંધ આવી ગઈ? પરંતુ હવે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસીનું કૌભાંડ બહાર આવ્યા પછી આ નવાઈ ન રહેવી જોઈએ, કેમ કે હવે એ સત્ય જાણવા મળી ગયું છે કે મોટી મોટી મગરમચ્છ જેવી કંપનીઓ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કરાવતી હતી અને મહત્ત્વના નિર્ણયોની તેમને આ જ રીતે જાણ થઈ જતી હોવી જોઈએ. વિચારો કે માત્ર શેરબજારમાં જ કેટલો નફો આ કંપનીઓ કમાઈ શકે? તો બીજા બધા નીતિવિષયક નિર્ણયોની જાણ અગાઉ થઈ જાય તો કંપનીઓ એ મતલબની વ્યવસ્થા કરે તો તો કેટલા કરોડો-અબજો રૂપિયાની કમાણી થઈ શકે?

એક સાદો દાખલો જ લઈએ. સામાન્ય રીતે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધઘટના નિર્ણય જાહેર જેતે દિવસે બપોરે કે સાંજે થાય છે, પરંતુ તેનો અમલ મધરાતથી થતો હોય છે. હવે, જો ભાવ વધવાના હોય તો ઘણા પેટ્રોલ પંપો “પેટ્રોલ નથી” (આઉટ ઑફ સ્ટોક)નાં પાટિયાં મારી દે છે. પરિણામે તમારે ફરજિયાત બીજા દિવસે વધેલા ભાવે જ પેટ્રોલ પૂરાવવું પડે છે. આ પેટ્રોલ પંપોને તો ઓછા ભાવે જ પેટ્રોલ મળ્યું હતું પરંતુ તેમણે વેચ્યું વધેલા ભાવે. કેટલો નફો તેમને થાય? જો આ પેટ્રોલ પંપોને આવા ‘જાહેર’ નિર્ણયથી આટલો ફાયદો થાય તો મોટી કંપનીઓને ‘ગુપ્ત’ નિર્ણયો જાહેર થવા અગાઉ જ ખબર પડી જાય તો તેઓ કેટલો નફો ભેગો કરી શકે?

ક્યારેક આપણને આ માધ્યમો- ૨૪ કલાક કામ કરતી ચેનલો સારાં લાગે. તેમના એક્સક્લુઝિવ રિપોર્ટ ગમે, પણ આ એક્સક્લુઝિવ રિપોર્ટમાં એવી વાત જાહેર થઈ જાય તો તે દેશવિરોધી કૃત્ય ચોક્કસ જ છે. એક આડ વાત. પોરબંદરના દરિયામાં મધ દરિયે પાકિસ્તાની બોટને ત્રાસવાદીઓને ફૂંકી મારી તેવા સમાચારને કોસ્ટ ગાર્ડના ડીઆઈજી બી. કે. લોશાલીએ રદિયો આપ્યો અને કહ્યું કે અમારા આદેશ પર તેને ફૂંકી દેવાઈ હતી. હવે કેટલાક વિષયો પર વાત જાહેર કરાતી નથી. ‘બેબી’ ફિલ્મ જોઈ હશે તેઓ આ સમજી શકશે. પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીને સઉદીમાં પકડીને ભારત લાવી મારી નખાયાના સમાચાર જાહેર કરવાના હતા એ રીતે કે તે કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરી કરતા પકડાયો છે. આ બોટ ફૂંકી મારવાની લોશાલીની શેખી અથવા સચ્ચાઈ હોય તો સચ્ચાઈને માધ્યમો મહત્ત્વ જ ન આપે અને પ્રકાશિત ન કરે તો? દેશહિતમાં તેમણે એમ કરવું જોઈતું હતું, પરંતુ આજકાલ સ્પર્ધા એટલી છે કે એવું શક્ય નથી બનતું. બીજા પ્રસારિત કરી નાખશે તેવા ભયે આગળ રહેવાની હોડમાં આવા સમાચારને મહત્ત્વ મળી જાય છે. એટલે ટૂંકમાં, ગુપ્ત નિર્ણયો ગુપ્ત જ રહેવા જોઈએ.

તો પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયમાં જાસૂસી કૌભાંડના સમાચાર બહાર આવવાથી મોટો ખળભળાટ મચી ગયો છે. આ કૌભાંડમાં મૂકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ, અનિલ અંબાણીના એડીએજી રિલાયન્સ, એસ્સાર, કૈર્ન વગેરેના અધિકારીઓ પકડાયા છે. આવનારા દિવસોમાં હજુ વધુ રહસ્યસ્ફોટ થવાની શક્યતા છે, પરંતુ નીરા રાડિયા પ્રકરણ અને આ પેટ્રોલિયમ જાસૂસી કૌભાંડ પછી એક વાત પાકી છે કે કોર્પોરેટ હાઉસ મંત્રાલયોની જાસૂસી કરાવે છે. જેઓ આવી જાસૂસીનું લક્ષ્ય બને છે તેમાં નાણા મંત્રાલય, પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ, સંરક્ષણ, વીજળી, નવી અને પુનઃપ્રાપ્ત થઈ શકે તેવી ઊર્જા, કોલ અને ખાણ સહિતના મંત્રાલયો મુખ્ય હોય છે. આ મંત્રાલયો દિલ્હીના નોર્થ બ્લોક, સાઉથ બ્લોક, શાસ્ત્રી ભવન અને શ્રમ શક્તિ ભવનમાં ઑફિસ ધરાવે છે. આથી જ થોડા સમય પહેલાં શાસ્ત્રી ભવનમાં આગ લાગવાના સમાચાર આવ્યા ત્યારે બધાના શ્વાસ અદ્ધર થઈ ગયા હતા. કોર્પોરેટ આ મંત્રાલયોમાંથી સબસિડી, ભાવનિર્ધારણ, ટેન્ડર, પ્રાપ્તિ (પ્રોક્યોરમેન્ટ), વગેરે જેવી મહત્ત્વની બાબતો પર શું નિર્ણય લેવાયા છે તે જાણવા માગતી હોય છે. આ માટે તે સીધી કામ હાથમાં નથી લેતી, પણ શાંતનુ સાઇકિયા જેવા વચેટિયાનો સહારો લે છે, જેથી પોતાનું નામ સીધેસીધું આવે નહીં.

પોતાના ૨૦૧૧ના રિપોર્ટમાં, એસોસિએટેડ ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (એસોચેમ)એ સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતમાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતી ૩૫ ટકા કંપનીઓ તેમની સ્પર્ધક કંપનીઓ કરતાં વધુ ફાયદો મેળવવા કોર્પોરેટ જાસૂસી કરાવતી હોય છે.

જો જાસૂસીની વાતનું ફલક વિસ્તારીએ તો, દરેક મોટા સ્થાને બેઠેલી વ્યક્તિ કે કંપની હરીફો પર નજર રાખતી જ હોય છે અને જાસૂસી કરાવતી હોય છે. રાજકીય પક્ષો પણ પોતાના માણસોને વિપક્ષમાં મોકલીને ત્યાંથી જાણકારી મેળવતા હોય છે. હદ તો ત્યારે થાય કે જ્યારે પોતાના જ પક્ષના લોકો પોતાના જ માણસો પર જાસૂસી કરાવે; જેમ કે અત્યારે આપણા રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી જ્યારે નાણા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમના કાર્યાલયમાં જાસૂસીનું એક સાધન મળી આવતા ચકચાર થઈ હતી. જોકે પીઢ અને અનુભવી હોવાના કારણે મુખરજીએ પોતે જ બાદમાં આ વાતનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. તો તાજેતરના ઇતિહાસમાં જોઈએ તો ૨૬ જુલાઈ, ૨૦૧૪ના રોજ એવા સમાચાર બહાર આવ્યા હતા કે ભાજપના પૂર્વ પ્રમુખ અને અત્યારે કેન્દ્રીય પ્રધાન નીતિન ગડકરીના ઘરમાં વાતચીત સાંભળી શકાય એવા ઉપકરણો મૂકવામાં આવ્યાં હતાં અને આ કામ વિદેશી જાસૂસી સંસ્થાએ કર્યું હોવાનું મનાતું હતું.

જાસૂસી માટે અમેરિકા અને રશિયા સૌથી વધુ બદનામ છે. ૨૦૧૩માં એવી માહિતી બહાર આવી હતી કે અમેરિકાની સુરક્ષા સંસ્થા એનએસએએ ૩૫ દેશોના પ્રમુખ નેતાઓની વાતચીતની જાસૂસી કરી હતી જેની સામે ભારત અને જર્મની સહિતના દેશોએ વાંધો પણ ઉઠાવ્યો હતો.

મૂળ વાત પર પાછા ફરીએ તો પેટ્રોલિયમ જાસૂસીનો મુદ્દો ચોંકાવનારો જરૂર છે, પણ નવો નથી. હકીકતે, નીરા રાડિયા પ્રકરણ બહાર આવ્યું ત્યારે જ તે સમયની યુપીએ સરકારે ગોપનીયતા જાળવવા માટે જો કડક પગલાં લીધાં હોત અથવા તે પછી મોદી સરકારે પણ પગલાં લીધાં હોત તો આવું ન બન્યું હોત. જાગ્યા ત્યારથી સવાર. હવે આવા કૌભાંડનું પુનરાવર્તન ન થાય તે જોવું જોઈએ.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિશેષ’ કૉલમમાં તા.૨૫/૨/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

Advertisements

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s