વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની બાંગ્લાદેશની બે દિવસની યાત્રાને ઐતિહાસિક લેખાવાય છે. ૪૧ વર્ષ જૂના સીમા વિવાદનો આ યાત્રામાં અંત આવ્યો. ખરેખર અંત હશે કે કેમ તે સવાલ છે. આ સવાલ કેમ છે તેની આપણે લેખના અંતે વાત કરીશું. પહેલાં વાત કરીએ મોદી શું શું કરી આવ્યા તેની. મોદી અને બાંગ્લાદેશનાં વડાં પ્રધાન શેખ હસીના વચ્ચે લગભગ ૨૨ સમજૂતી થઈ. આ પૈકી જમીન સરહદ કરાર સૌથી અગત્યનો મનાય છે. આ ઉપરાંત ભારતના ઉદ્યોગપતિઓ માટે ત્યાં સારી તકો ખુલી છે. અદાણી અને અંબાણી એટલે કે અદાણી જૂથ અને રિલાયન્સ બાંગ્લાદેશમાં ૪.૫ અબજ ડોલરનાં પાવર સ્ટેશન નાખશે. બાંગ્લાદેશ માટે આ સૌથી મોટું વિદેશી મૂડી રોકાણ છે.

ભારતે બાંગ્લાદેશને ૨ અબજ ડોલરનું ધિરાણ આપવા જાહેરાત કરી છે, તેનાથી ભારતની નિકાસને ઉત્તેજન મળશે અને ભારતીય કંપનીઓને ફાયદો થશે. છેલ્લાં દસેક વર્ષ ઉપરાંતથી હવે કોઈ પણ બે દેશના વડા મળે તો આર્થિક પાસા અંગે વધુ પ્રાધાન્ય અપાય છે. હવે દેશો મહદંશે સમજદાર થઈ ગયા છે અને તેઓ આર્થિક હિતોને વધુ મહત્ત્વ આપતા થયા છે.

ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ઢાકા-શિલોંગ-ગુવાહાતીની બસ સેવા અને કોલકાતાથી અગરતલા વાયા ઢાકાની બસ પણ ચાલુ થઈ છે. આ ઉપરાંત ભારતને ચિત્તગોંગ અને મોંગલા બંદરનો ઉપયોગ કરવા બાંગ્લાદેશે મંજૂરી આપી છે તે મોટી વાત છે. ચીન ભારતના પડોશી દેશોમાં પોતાની ઘૂસણખોરી વધારીને ભારતને ઘેરવા છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી પ્રયાસરત હતું અને યુપીએ-૨ની સરકાર વખતે ભારત પડોશી દેશો બાબતે કાં તો બેદરકાર અથવા ઉંઘતું ઝડપાયું હતું. નેપાળ, શ્રીલંકા, બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન આ બધા દેશોમાં ચીને તેનો પગપેસારો ઝડપભેર ફેલાવ્યો હતો અને ત્યાં રોડ સહિતના આંતરમાળખાને બનાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. પણ મોદીએ વડા પ્રધાન બન્યા પછી સૌથી વધુ ધ્યાન પડોશી દેશો સાથે સંબંધ સુધારવા અને અમેરિકા-કેનેડા-ઑસ્ટ્રેલિયા-જાપાન જેવા દેશોમાં ભારતની છાપ સુધારવા પ્રયાસ આદર્યા તો ચીન સાથે સંતુલનનો ખેલ શરૂ કર્યો. મોદીના આ પ્રયાસો કેવા સફળ રહ્યા છે તે તો આવનારાં વર્ષો જ કહેશે, પરંતુ તેમની નિષ્ઠા પર કોઈ શંકા કરી શકે તેમ નથી.

આ ચિત્તગોંગ બંદર ચીને વિકસાવ્યું હતું. અન તે તેની ‘સ્ટ્રિંગ ઑફ પર્લ્સ’ (મોતીની માળા)નો એક ભાગ હતું. આમ તો વાણિજ્યિક હેતુ માટે તેનો ઉપયોગ તે કરવાનું હતું પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ તે તેનો ઉપયોગ કરી શકતું હતું. આ રીતે મોદીને ચિત્તગોંગ બંદરનો ઉપયોગ ભારતીય જહાજો માટે કરવામાં સફળતા મળી તે અત્યંત મહત્ત્વનું છે. આર્થિક રીતે તો અગત્યનું છે જ પરંતુ સાથે તે એ વાતનું પણ પરિચાયક છે કે બાંગ્લાદેશનો આપણા પર વિશ્વાસ વધ્યો છે. જોકે  મુલાકાતમાં હજુ તીસ્તા નદીના પાણીની વહેંચણીનો વિવાદ ઉકેલાયો નથી, પરંતુ બંને દેશોને આશા છે કે ટૂંક સમયમાં તે પણ ઉકેલાઈ જશે.

મોદી માટે અંગત રીતે મહત્ત્વની વાત એ પણ બની કે તેમનાં કટ્ટર દુશ્મન અને પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનરજી આ મુલાકાતમાં તેમની સાથે ગયાં. મમતા આ આખી મુલાકાત દરમિયાન ધ્યાનાકર્ષક પાસું રહ્યાં. જે મમતાને તત્કાલીન વડા પ્રધાન અને શાંત છબિ ધરાવતા મનમોહનસિંહ પોતાની સાથે બાંગ્લાદેશના પ્રવાસે જવા માટે મનાવી ન શક્યા તે મમતાને, તેમના કટ્ટર દુશ્મન અને કઠોર છબિ ધરાવતા નરેન્દ્ર મોદી બાંગ્લાદેશના પ્રવાસે આવવા મનાવી શક્યા તે તેમના માટે મહત્ત્વની ઉપલબ્ધિ જ છે. યાદ રહે કે, નરેન્દ્ર મોદીની સરમુખત્યાર પ્રકારની છબિ બની છે. જે રીતે મમતા બાંગ્લાદેશના પ્રવાસમાં જોડાયાં તેનાથી એ શંકા ઘણી ખરી નિર્મૂળ થઈ છે કે મોદી તેમની સાથે કોઈને લઈને ચાલી શકે તેમ નથી.

હવે વાત બાંગ્લાદેશ સાથે ઉકેલાયેલા જમીન સરહદ વિવાદની. ૧૧મેએ સંસદમાં આ અંગે એક ખરડો પસાર થયો તે પણ મોદી માટે એક સિદ્ધિ હતી કેમ કે સંસદના બંને ગૃહમાં તેને પસાર કરવામાં કૉંગ્રેસનું તેમને સમર્થન મળ્યું હતું. એટલે વિપક્ષને સાથે લઈને તેઓ ચાલી શકશે કે કેમ તે શંકાનો પણ છેદ ઉડી ગયો. મોદીએ પણ વળતાં ખેલદિલી દાખવી લોકસભામાં સોનિયા ગાંધી બેઠા હતાં ત્યાં જઈને તેમનો આભાર માન્યો હતો.

આ સમજૂતી અંતર્ગત પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, મેઘાલય અને ત્રિપુરાની કેટલીક જમીન બાંગ્લાદેશને આપી દેવામાં આવશે. જ્યારે આ કાયદો ખરડા સ્વરૂપમાં જ હતો ત્યારે આસામના ભાજપ એકમનો કાયદા સામે વિરોધ હતો અને નરેન્દ્ર મોદીએ ચૂંટણી પહેલાં આસામના ભાજપ એકમને સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમ છતાં આ ખરડામાં આસામનો સમાવેશ કરાયો નહોતો. પરંતુ આસામના મુખ્ય પ્રધાન તરુણ ગોગોઈએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ખરડામાં આસામનો સમાવેશ નહીં કરીને સંકુચિત રાજકીય લાભ માટે બેવડાં ધોરણ અપનાવી રહ્યાં છે. આ આક્ષેપ પછી ખરડામાં આસામનો સમાવેશ કરાયો હતો.

હકીકતે, તત્કાલીન વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને બાંગ્લાદેશનાં વડાં પ્રધાન શૈખ હસીનાએ ઢાકામાં સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં આ જમીન સરહદ સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જોકે, મૂળ સમજૂતી તો ઈ. સ. ૧૯૭૪માં તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી અને બાંગ્લાદેશના પ્રથમ પ્રમુખ શૈખ મુજીબુર રહેમાન વચ્ચે થઈ હતી. તે મુજબ, બંને દેશો એકબીજાના પ્રદેશો સામસામે આપી દેશે. ભારતે તો બાંગ્લાદેશને આપવાની થતી જમીન માટે વળતરને જતું કરવા પણ તૈયારી બતાવી હતી.

બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ, મેઘાલય અને ત્રિપુરામાં આવતા હતા. તો ભારતના કેટલાક પ્રદેશો બાંગ્લાદેશની અંદર હતા. આ જમીનની હેરાફેરીથી, જેમ ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન થયું ત્યારે લોકોને પાકિસ્તાનમાંથી ભારત આવવું પડ્યું હતું ને હાલાકી થઈ હતી તેવું થવાનું નથી. કારણકે જે લોકો જ્યાં રહે છે ત્યાં જ રહેવા માગે છે અને આ પ્રદેશો એકબીજા દેશને સોંપાઈ જશે. ભારત અને બાંગ્લાદેશનું એક સંયુક્ત પ્રતિનિધિમંડળ આ પ્રદેશોની મુલાકાતે ગયું હતું અને ત્યાં રહેતા લોકોની ઈચ્છા જાણી તો જણાયું કે ત્યાં જે લોકો રહે છે તે બીજે ખસવા માગતા નથી. બાંગ્લાદેશની અંદર આવેલા ભારતીય પ્રદેશોમાં કુલ ૫૧,૫૪૯ લોકો રહે છે જેમાં ૩૭ હજાર તો ભારતીયો હોવાનું કહેવાય છે.

આ સમજૂતીની તરફેણ કરનારાની દલીલ છે કે જે લોકો ભારતમાં બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો કે બાંગ્લાદેશમાં ભારતના પ્રદેશો પર રહેતા હતા તેમને જે સરકારી સેવાઓ મળવી જોઈએ તે મળતી નહોતી. એમ પણ કહે છે કે ભારતમાં જે બાંગ્લાદેશના પ્રદેશો છે તે ભલે ભારતીય અંકુશ હેઠળ હોય પરંતુ કાનૂની રીતે તે બાંગ્લાદેશના છે અને આ જ રીતે બાંગ્લાદેશમાં ભારતીય પ્રદેશો કાનૂની રીતે ભારતના છે. હકીકતે એ પણ યાદ કરવું જોઈએ કે બાંગ્લાદેશ મૂળ રૂપે તો પાકિસ્તાનનો ભાગ હતું, પરંતુ પાકિસ્તાનના પૂર્વ ભાગમાં બળવો થયો, ભારત-પાકિસ્તાનનું યુદ્ધ થયું અને તેમાંથી પૂર્વ પાકિસ્તાન બાંગ્લાદેશ નામનો દેશ બન્યો.

૧૯૭૪ની સમજૂતી પછી બાંગ્લાદેશની સંસદે તો આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી દીધી, પણ ભારતની સંસદે ન આપી. જ્યારે ૨૦૦૯માં બીજી વાર મનમોહનસિંહની યુપીએ સરકાર સત્તામાં આવી ત્યારે તેણે ઈ. સ. ૨૦૧૩માં સંસદમાં આ ખરડો રજૂ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પણ તે વખતે પ. બંગાળની તૃણમૂળ કૉંગ્રેસ, આસામનો પક્ષ આસામ ગણ પરિષદ અને મુખ્ય વિપક્ષ ભાજપે તેનો વિરોધ કર્યો.

રાજ્યસભામાં વિપક્ષ અને ભાજપના નેતા અરુણ જેટલીએ એક પત્રમાં જાહેર કર્યું હતું કે ભારતનો પ્રદેશ બંધારણનો ભાગ છે. બંધારણમાં સુધારો કરીને ભારતની સરહદને ઘટાડી ન શકાય કે બદલી ન શકાય. જેટલીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને ટાંકીને લખ્યું હતું કે સંસદને ભારતનો પ્રદેશ બદલવાનો કોઈ અધિકાર નથી. ભારતના પ્રદેશો સાર્વભૌમ છે અને તે બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો હિસ્સો છે. તેને બદલી શકાય નહીં.

બીજી તરફ, ત્યારના વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે દલીલ કરી હતી કે ભારત સાર્વભૌમ દેશ છે અને તેને વિદેશી પ્રદેશ પ્રાપ્ત કરવા કે તેના પ્રદેશો બદલવા કે છોડી દેવા કે આપી દેવાનો સહજ હક છે અને આ (સમજૂતી) દેશનાં હિત વિરુદ્ધ નથી.

એક રીતે ભાજપે તેનો વિરોધ મોદીએ શેખ હસીના સાથે કરેલી સમજૂતીના કારણે ગળી જવો પડ્યો છે. વળી, ફરી આક્ષેપ થશે કે મોદી કૉંગ્રેસની જ નીતિઓને આગળ ધપાવી રહ્યા છે. મનરેગા, આધાર કાર્ડ, જીએસટી, એફડીઆઈ જેવા અનેક મુદ્દે વિપક્ષમાં રહીને વિરોધ કર્યા પછી ભાજપ સરકાર કૉંગ્રેસ સરકારની નીતિઓને જ અપનાવી રહી છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ રીતે વિશાળ જમીન આપી દેવાથી કઈ રીતે સીમાની સુરક્ષા થશે? કઈ રીતે વિવાદ ઉકેલાઈ જશે? આ તો બંધારણ સાથે ચેડાં છે. કાલે સવારે ચીન સાથે વિવાદ ઉકેલવા આ જ રીતે અરુણાચલ પ્રદેશ આપી દેવાશે તો? પાકિસ્તાનને સર ક્રિક કે કાશ્મીરનો કેટલોક હિસ્સો આપી દેવાશે? ભારત આર્થિક રીતે તો મહાસત્તા છે જ, પણ સૈન્યની રીતે પણ તેની જબરદસ્ત તાકાત છે. અમેરિકા, ચીન જે રીતે પોતાની ધાક આસપાસના દેશો પર જમાવે છે તેમ  ભારત કેમ જમાવી શકતું નથી? બાંગ્લાદેશનો જન્મ તો ભારતમાંથી અલગ થયેલા પાકિસ્તાનમાંથી જ થયો છે. તો પછી તેની આગળ આટલું બધું ઝૂકી શા માટે જવું? બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનો મુદ્દો ઉકેલવા અન્ય કોઈ રસ્તો નથી? અમેરિકા-બ્રિટનમાં ગેરકાયદે રહેતા નાગરિકો માટે કડક કાયદા છે અને તેનો અમલ પણ એવો જ કડક થાય છે. એવું ભારતમાં શા માટે ન થઈ શકે?

વળી, બાંગ્લાદેશની વિશ્વસનીયતા કેટલી? વર્ષ ૨૦૦૧માં બાંગ્લાદેશના સૈનિકોએ હુમલો કરી ભારતના પીરદીવાહ ગામને કબજે કરી લીધું હતું. ત્યાંથી ભારતીય નાગરિકોને ભગાડી મૂક્યા હતા. બાંગ્લાદેશના હુમલાના કારણે બી. એસ. એફ. (સીમા સુરક્ષા દળો)ના ૩૧ જવાનો ફસાઈ ગયા હતા. તે પછી વાટાઘાટો ચાલુ થઈ હતી. થોડા સમયમાં આ મુદ્દે કોઈક રીતે સમાધાન થઈ ગયું. તે પછી પણ બાંગ્લાદેશના દળોએ આસામના એક ગામમાં ૧૬ જવાનોની હત્યા કરી હતી.

એક વાત એ પણ સત્ય છે કે બાંગ્લાદેશમાં પણ પાકિસ્તાનની જેમ કટ્ટર ઈસ્લામના લોકો છે. તેઓ ત્રાસવાદને પોષતા રહે છે. પાકિસ્તાનની આઈએસઆઈ પણ ત્યાં સક્રિય રહે છે. ત્યાં લઘુમતી તરીકે રહેતા હિન્દુઓની હાલત દયનીય છે. વારંવાર તેમના પર હુમલા કરવામાં આવે છે, હિન્દુ સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થાય છે. તેમનાં મંદિરો તોડી નાખવાની ઘટના બને છે. ઈ. સ. ૨૦૧૩માં બાંગ્લાદેશમાં ૧૯૭૧ના યુદ્ધ સંબંધી ગુના બદલ ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલે દેલવાર હોસૈન સઈદીને ફાંસી આપી. તે જમાત-એ-ઇસ્લામીના ઉપાધ્યક્ષ હતા. સજા પછી તેના કાર્યકરોએ કોઈ વાંક ગુના વગર દેશના વિવિધ ભાગોમાં હિન્દુઓ પર હુમલા કર્યા હતા. હિન્દુ ઘરો સળગાવી દેવાયાં હતા. મંદિરોમાં તોડફોડ કરાઈ હતી. ઈ. સ. ૨૦૧૪માં પણ ૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ બાંગ્લાદેશની સંસદની ચૂંટણી હતી. વિપક્ષી બાંગ્લાદેશ નેશનલિસ્ટ પાર્ટી અને જમાત-એ-ઇસ્લામીએ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. ચૂંટણી પછી તેના કાર્યકરો અને સમર્થકોએ લઘુમતી હિન્દુઓ પર હુમલા કર્યા હતા. હિન્દુઓ પર બળાત્કાર થયા, તેમને લૂટવામાં આવ્યા, હિન્દુ ઘરોને સળગાવી દેવાયાં હતાં. શું ભારતની વિશાળ જમીન આપી દેવાથી આ મુદ્દો ઉકેલાઈ જશે? મોદીએ શેખ હસીનાને હિન્દુઓની સ્થિતિ વિશે રજૂઆત કરી હોવાનું ક્યાંય બહાર આવ્યું નથી. હિન્દુવાદી મોદી આ બાબત કેમ ભૂલી ગયા?

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વિેશેષ’ કૉલમમાં તા. ૧૦/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.