કેટલાક કલાકાર એવા હોય છે જેના વિના ઇતિહાસ અધૂરો રહે. દૂરદર્શન અને ટેલિવિઝનનો ઇતિહાસ લખાશે ત્યારે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ તેમાં શિરમોર હશે. વિચાર તો કરો, ૧૯૮૫માં દર બુધવારે દૂરદર્શન પર આવતી ‘ખાનદાન’ સિરિયલમાં કેતકીનું પાત્ર ભજવનારી નીના ગુપ્તાએ માઇલસ્ટોન બની ગયેલી સિરિયલ ‘બુનિયાદ’માં માસ્ટર હવેલીરામના સૌથી નાના અને નટખટ દીકરા રોશન (મઝહર ખાન)ની પત્ની રજ્જોની ભૂમિકા ભજવી હતી.

પછી તો શ્યામ બેનેગલની ‘ભારત એક ખોજ’, વેદ રાહીની કાશ્મીરની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત સિરિયલ ‘ગુલ ગુલશન ગુલફામ’ (જેનું શીર્ષક ગીત આવું હતું: મુસ્કુરાતી સુબહ કી ઔર ગુનગુનાતી શામ કી યે કહાની ગુલ કી હૈ,  ગુલશન કી હૈ, ગુલફામ કી) , ડૉ. ચંદ્રપ્રકાશ દ્વિવેદીની ‘ચાણક્ય’, ‘ગુમરાહ’ જેવી સિરિયલો કરી તો દૂરદર્શન પર પહેલી સિરિયલ નિર્દેશક તરીકે ‘દર્દ’, સ્ટાર પ્લસ પર પોતે નિર્માણ અને નિર્દેશિત કરેલી ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’ જેવી સિરિયલો પણ આપી. ‘સાંસ’ અને ‘પલછિન’નાં શીર્ષક ગીતો ગુલઝારે લખ્યાં હતાં અને ખૂબ જ સારાં બન્યાં હતાં. ‘સાંસ’નું ‘સાંસે સદા નહીં રહેતી’ ગીત હરિહરને ગાયું હતું તો ‘પલછિન’નું ‘કોઈ અટકા હુઆ હૈ પલ શાયદ’ ગઝલ માસ્ટર જગજીતસિંહે ગાયું હતું. (એ વખતે આજની જેમ સિરિયલોમાં શીર્ષક ગીત પહેલા હપ્તામાં જ દેખાડી દે તેવું નહોતું. સિરિયલની શરૂઆતમાં શીર્ષક ગીત આખું આવતું અને કલાકારોના નામ પણ સ્પષ્ટ વંચાય તેમ અને તેમના ચહેરા સાથે આવતા, જેથી કલાકારો વિશે જાણવા પણ મળતું.)

‘ધૂંધ’, ‘જુનૂન’, ‘સિસકી’, ‘ક્યોં હોતા હૈ પ્યાર’, ‘દેસ મેં નિકલા હોગા ચાંદ’, ‘જસ્સી જૈસી કોઈ નહીં’, ‘સાત ફેરે’ અને ‘લેડિઝ સ્પેશિયલ’ જેવી સિરિયલો પણ નીના ગુપ્તાની કારકિર્દીમાં ઉલ્લેખનીય સિરિયલો છે. ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ પછી ટૂંકા ગાળામાં શરૂ થયેલા ઈનામી શો ‘કમઝૌર કડી કૌન’માં નિર્દયી સંચાલિકા તરીકે પણ નીના ગુપ્તાએ લોકોની ટીકા સહન કરી હતી.

નીના ગુપ્તાની વાત આવે એટલે તેની કુંવારી માની ઇમેજ તરીકે બોલ્ડ એન્ડ બ્યૂટિફૂલ તરીકેની પહેલી સ્મૃતિ માનસપટ પર ઉભરી આવે, પરંતુ નીના ગુપ્તાએ કલા ક્ષેત્રે કરેલું પ્રદાન આ સ્મૃતિ ભૂંસી નાખે છે. ૪ જુલાઈ ૧૯૫૯ના રોજ દિલ્હીમાં જન્મેલી નીના ગુપ્તાએ સંસ્કૃતમાં એમ. ફિલ કર્યું છે! તેણે નવી દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઑફ ડ્રામામાં પણ અભ્યાસ કર્યો. એ જ તો કારણ છે કે તે આટલી અભિનય અને નિર્દેશનની સૂજબૂજ ધરાવે છે. બાળક તરીકે તેણે સનાવરની લોરેન્સ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો. તેણે માત્ર ટીવી અને ફિલ્મોમાં જ કામ નથી કર્યું. ‘સૂર્ય કી અંતિમ કિરણ સે લે કે સૂરજ કી પહેલી કિરણ તક’, ‘મેરા વો મતલબ નહીં થા’ જેવાં નાટકો પણ કર્યાં છે.

તેણે પહેલી ફિલ્મ કરી વિનોદ પાંડેની (જેણે બાદમાં શેખર સુમનને લઈને દૂરદર્શન પર ‘રિપોર્ટર’ નામની સિરિયલ બનાવી હતી) ‘યે નઝદિકિયાં’. આ ફિલ્મમાં શબાના આઝમી, માર્ક ઝુબેર, પરવીન બાબી હતાં. નીના ગુપ્તાએ તેમાં પોતાના નામનું એટલે કે નીના નામનું પાત્ર જ ભજવેલું. તેમાં લોકોએ તેની નોંધ ન લીધી, પરંતુ રિચર્ડ એટનબરોની ફિલ્મ ‘ગાંધી’માં તો એક-એકથી ચડિયાતા હીરો હતા અને ફિલ્મ પણ માસ્ટર પીસ બની હતી. તેમાં નીના ગુપ્તાએ ગાંધીજીની સાથે રહેતાં આભા ગાંધીનું પાત્ર ભજવી પોતાની અમીટ છાપ છોડી દીધી. જગજિતનાં અમર ગીતો ‘યે તેરા ઘર યે મેરા ઘર’ અને ‘તુમ કો દેખા તો યે ખયાલ આયા’ તો બધાને યાદ હશે, પરંતુ તે ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મનાં હતાં તે ઓછાને યાદ હશે.

આ ફિલ્મ નિર્માણ કરી હતી દિલીપ ધવને. એ જ દિલીપ ધવન જે ‘નુક્કડ’માં ગુરુ અને ‘હમ સાથ સાથ હૈ’ ફિલ્મમાં આલોકનાથની દીકરી નીલમનો જેઠ બન્યો હતો. આ ફિલ્મના એડિટર હતા ડેવિડ ધવન જે બાદમાં કોમેડી ફિલ્મના નિર્દેશક બન્યા. તેમાં મજાની વાત એ હતી કે તેના ઘણા કલાકારો તે વખતે સંઘર્ષ કાળમાં હતા પરંતુ પછીથી ખૂબ જાણીતા બન્યાં. તેમનાં નામો ફિલ્મમાં તે જ હતા, જેમ કે કોમેડિયન સતીશ શાહનું નામ સતીશ શાહ જ હતું, અવતાર ગિલનું નામ અવતાર હતું, કિરણ વૈરાલેનું નામ કિરણ હતું, રાકેશ બેદીનું નામ રાકેશ હતું, જાવેદ ખાન (‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’માં મંદાકિનીનો પતિ બનવા માગતો મંગલુ)નું નામ જાવેદ હતું. આ જ રીતે નીના ગુપ્તાનું નામ પણ આ ફિલ્મમાં નીના હતું. આ બધાં કૉલેજમાં સાથે ભણતાં હતાં. ચશ્મા અને છુટ્ટા વાળમાં નીના કેટલી સુંદર લાગતી હતી! અત્યારે ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાતી ‘જાને ભી દો યારોં’માં પણ ‘સાથ સાથ’ની જેમ જ સંઘર્ષ કાળના, પરંતુ પાછળથી ખૂબ ખ્યાતિ પામેલા કલાકારો હતા. તેમાં નીના ગુપ્તાએ તનેજા (પંકજ કપૂર) નામના બિલ્ડરની સાથીની ભૂમિકા કરી હતી જે કમિશનર ડીમેલો (સતીશ શાહ)ને સિડ્યુસ કરે છે.

જોકે નીના ગુપ્તાની ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલોના કારણે છાપ જ કઠોર વ્યકિતની બની ગઈ અને તેમાં ઉમેરો થયો તેના કુંવારા માતૃત્વનો એટલે તે છાપ મજબૂત બની. તેણે જે પણ ફિલ્મો અને ટીવી સિરિયલો કરી તે તે જમાનામાં તો શું, આજના જમાનામાં પણ બોલ્ડ કહેવાય તેવું જ હતું.  એટલે ખરા અર્થમાં તે એવી વ્યક્તિ હતી જેણે ઓન સ્ક્રીન અને ઑફ સ્ક્રીન એક સરખા વ્યક્તિત્વને જીવ્યું છે. દા. ત. ‘ઉત્સવ’માં તે ગણિકા બની હતી. તે સજ્જલ (દક્ષિણના અભિનેતા શંકર નાગે આ પાત્ર ભજવ્યું હતું) નામના ક્રાંતિકારીની પ્રેમિકા હતી અને એક દૃશ્યમાં સજ્જલ તેને મળવા આવે છે. ત્યાં દરવાજા પર વેશ્યાલયના લોકો ખટખટાવા લાગે છે. સજ્જલ કહે છે કે તું ચાળીસ સુધીની ગણતરી કર. ત્યાં સુધીમાં મારું કામ પૂરું થઈ જશે. નીના ગુપ્તા ચાળીસ સુધીની ગણતરી કરે છે. સજ્જલ તેની સાથે સેક્સ માણી ભાગી જાય છે. શ્યામ બેનેગલની યાદગાર આર્ટ ફિલ્મ ‘મંડી’માં પણ નીના ગુપ્તાએ બસંતી નામની વેશ્યાની ભૂમિકા કરી હતી જેનો ફોટો ફોટોગ્રાફર ઓમ પુરી પાડી લે છે અને તે તથા નસીરુદ્દીન શાહ તેની સાથે ઝઘડે છે.

એ જ નીના ગુપ્તા ‘સ્વર્ગ’ ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્નાના સાવકા અને નાના ભાઈ દિલીપ ધવનની પત્ની બને જે તેના જેઠ – જેઠાણી અને નણંદની સાથે કડવો વ્યવહાર કરે. સુનીલ શેટ્ટીની પહેલી ફિલ્મ ‘બલવાન’માં નીના ગુપ્તાએ એક ઇન્સ્પેક્ટરની વિધવાની ભૂમિકા ભજવી હતી જે સુનીલ શેટ્ટીને ભાઈજી (ડેની) સામે લડવા પ્રેરે છે. એ પછી સુભાષ ઘઈની ફિલ્મ ‘ખલનાયક’ આવી અને તેમાં માધુરી દીક્ષિત સાથે ‘ચોલી કે પીછે’ ગાતી નીના ગુપ્તા દેખાઈ. ગીતની સાથે માધુરી અને નીના ગુપ્તા પણ લોકપ્રિય બની ગયાં. પરંતુ એ ફિલ્મમાં નીના ગુપ્તાનું નામ શું હતું એ બહુ ઓછાને યાદ હશે. તેનું નામ હતું ચંપા જેને ગંગા (માધુરી) નાચવા-ગાવાની ગુરુ માનતી હોય છે. આ જ રીતે અત્યારે ઘણી સિરિયલોમાં એક ગીત સાંભળવા મળે છે, ‘બન્નો તેરી અંખિયાં સૂરમેદાની’. ‘દુશ્મની’ ફિલ્મનું આ ગીત પડદા પર ફિલ્માવાયું હતું નીના ગુપ્તા પર. નીના ગુપ્તાનું કામ ‘વો છોકરી’ નામની આર્ટ ફિલ્મમાં પણ ઘણું વખાણાયું હતું જેના માટે તેને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. ‘વો છોકરી’માં તે પલ્લવી જોશીની વિધવા માતાની ભૂમિકા કરે છે જે એક રાજકારણી પરેશ રાવલના પ્રેમમાં પડી જાય છે.

નીના ગુપ્તાએ એક સમયે ફિલ્મ-સિરિયલને છોડી દેવાનું વિચારી હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ બનવાનું વિચાર્યું હતું તે કોણ માનશે? પણ વાત સાચી છે. ‘સાંસ’ સિરિયલ બનાવી ત્યારની વાત છે. તેણે આ સિરિયલની દરખાસ્ત ઝી ટીવીને કરી હતી. દૂરદર્શનની બાબુશાહીની માથાકૂટમાં તે પડવા માગતી નહોતી. ઝી ટીવી સાથે લેખક કમલેશ પાંડે (‘તેજાબ’ ફિલ્મના લેખક) સંકળાયેલા હતા. તેમણે પાઇલોટ એપિસોડ જોઈને કહી દીધું: નિર્દેશન સારું નથી. નીનાએ પૂછ્યું: શું ખામી છે. કમલેશ સમજાવી ન શક્યા. કદાચ નીનાને નિર્દેશક તરીકે સ્વીકારવું અઘરું હતું. આથી તેણે તાજ હોટલમાં રિસેપ્શનિસ્ટ માટે અરજી કરી. તેને નોકરી મળી પણ ગઈ. એવા જ સમયે તેને સ્ટાર પ્લસમાંથી જાણવા મળ્યું કે તેની સિરિયલ મંજૂર થઈ ગઈ છે. જે કુંવારી માતા હતી તેણે એક પત્નીની લાગણી કેવી હોઈ શકે તેનું અદ્ભુત ચિત્રણ આ સિરિયલમાં કર્યું હતું. કંવલજીતસિંહ, નીના પોતે અને કવિતા કપૂરના ટ્રાયેંગલે સિરિયલને ખૂબ જ લોકપ્રિય બનાવી હતી. નવલકથા પરથી તો સિરિયલો બને પણ કદાચ પહેલી વાર આ સિરિયલ પરથી નવલકથા બનવાની હતી.

નીના ગુપ્તાનો વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેનો કિસ્સો જાણીતો છે. તે તેના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી અને તેના થકી તેણે મસાબા નામની દીકરીને જન્મ આપ્યો. એકલા હાથે તેને ઉછેરી તે પણ જાણીતું છે. પરંતુ એ બહુ ઓછું જાણીતું છે કે હવે નીના ગુપ્તાને તેના આ પરાક્રમ પર અફસોસ થાય છે. નીનાને ‘સાથ સાથ’ ફિલ્મ તેની પહેલી ભૂલ લાગે છે તો કુંવારી માતા બનવા માટે પણ પસ્તાવો થાય છે. એ વખતે કંઈક કરી દેખાડવાના જોશમાં તેણે આ પગલું ભરી લીધું, પરંતુ પછી તેને લગ્ન કરવા હતા તો કોઈ તૈયાર નહોતું થતું. વિવિયન રિચાર્ડસ પહેલાં તેને અભિનેતા આલોકનાથ સાથે તેમજ શાસ્ત્રીય ગાયક પં. જશરાજના દીકરા, ‘અંતાક્ષરી’ ફેમ દુર્ગા જશરાજના ભાઈ અને ‘માલગુડી ડેઝ’, ‘સલીમ લંગડે પે મત રો’ ફેમ સંગીતકાર શારંગદેવ સાથે સંબંધ હતા. એક પુરુષ જેનું નામ નીના આપતી નથી તેણે પણ લગ્નની ના પાડી દીધી. શારંગદેવના ઘરમાં તે રહેવા જતી રહી હતી, પરંતુ શારંગદેવે લગ્ન કરવા ના પાડી દીધી. નીનાને તે વખતે હતું કે જો પ્રેમ કરતા હોય અને પુરુષ વચનબદ્ધ હોય તો પછી લગ્નની શું જરૂર? તે પછી તેના વિવિયન રિચાર્ડ્સ સાથેના સંબંધો થયા.

નીનાની માતાનું કેન્સરથી મૃત્યુ થયું. નીનાના જીવનમાં તેના પિતા આર. એન. ગુપ્તાનો ફાળો ઘણો બધો એટલે ઘણો બધો રહ્યો છે. તેના અપરિણીત હોવા છતાં વિવિયનની દીકરી મસાબાને જન્મ આપવાના નિર્ણયના તેઓ શરૂઆતમાં (સ્વાભાવિક જ) વિરોધી હતા પરંતુ પછી તેમણે જબરદસ્ત ટેકો આપ્યો. તેઓ તેની સાથે મુંબઈ રહેવા આવતા રહ્યા હતા. રિચાર્ડ્સનું પણ ખાતું એવું જ હતું. તે ભારતીય તો હતો નહીં. તેથી તેને પ્રેમ વ્યક્ત કરતા ન આવડે. અલબત્ત એ નીના અને તેની દીકરી મસાબાના સંપર્કમાં જરૂર રહે, પણ તેમાં તે અનિયમિત. ક્યારેક તો ત્રણ-ત્રણ વર્ષ સુધી ફોન ન કરે. તે સામેથી નીના માટે કોઈ વસ્તુ ન લાવે, પણ જો નીના તેની પાસે કોઈ ચીજ માગે તો તેને શોધવા આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખે. આજે નીના સ્વીકારે છે કે ભારતમાં કોઈએ કુંવારી માતા ન બનવું જોઈએ. એકલા હાથે બાળકને ઉછેરવું ખૂબ જ અઘરું છે.

નીનાને પણ લગ્નની જરૂરિયાત સમજાઈ એટલે તેણે ૪૯ વર્ષની ઢળતી વયે ‘પ્રાઇસ વોટરહાઉસ કૂપર્સ’માં ભાગીદાર વિવેક મહેરા સાથે લગ્ન કરી લીધાં. બંને એકબીજાને ૧૪ વર્ષથી જાણતાં હતાં. નીના તેની દીકરી મસાબા અને પિતા સાથે દિલ્હી રહેવા જતી રહી હતી. તેને અછબડાં થયા અને તે વખતે તેણે લગ્નનો નિર્ણય લીધો. આજે નીના ગુપ્તા તમામ સ્ત્રીસ્વતંત્રતાની ઝંડેધારી સ્ત્રીઓને કહેવા માગે છે, ‘ભારતમાં અને સમાજમાં રહેવું હોય તો તમારે લગ્ન કરવા જ જોઈએ.’ નીનાની દીકરી મસાબાએ તેની માતાની જેમ ભૂલ કરી નથી. તે ‘ગજિની’, ‘જૂઠા હી સહી’ ફેમ નિર્માતા મધુ મન્ટેના સાથે પરણી ગઈ છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘બર્થડે બેશ’ કૉલમમાં તા.૩/૭/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

 

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.