એનએસજી: ભારતનો પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ, અવશ્યંભાવિ છે!

(સંકલન શ્રેણી સામયિકના જુલાઈ ૨૦૧૬માં પ્રસિદ્ધ લેખ)

પરમાણુ આપૂર્તિ સમૂહ (એનએસજી)માં ભારતને (ધારણા મુજબ જ) પ્રવેશ ન મળ્યો. આનાથી ભારતના અનેક લોકોને ખુશી થઈ. આનાથી વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પાંચ દિવસના પાંચ દેશોના ઝંઝાવાતી પ્રવાસ પર પાણી ફરી વળ્યું, ખાસ કરીને અમેરિકી સંસદના સંયુક્ત સત્રને સંબોધન, મિસાઇલ ટૅક્નૉલૉજી નિયંત્રણ શાસન (એમટીસીઆર)માં ભારતને પ્રવેશ મળ્યો અને એનએસજીમાં પ્રવેશ માટેના પ્રયાસોથી મોદીજીએ કમાયેલી કીર્તિ. (અલબત્ત એમટીસીઆરમાં પ્રવેશ માટે બરાક ઓબામાએ વર્ષ ૨૦૧૦માં ભારતની મુલાકાત વખતે જ બાંયધરી આપી દીધી હતી.)

ભારતમાં અગાઉ એવી માનસિકતા હતી કે જો જીતવા માટે પૂરા પ્રયાસો કરીને પણ હાર મેળવે તો તેવી વ્યક્તિ ગૌરવનું ઉદાહરણ બનતી. અકબર કરતાં મહારાણા પ્રતાપને મહાન ગણાવાય છે. આવું જ સિકંદર સામે ઝઝૂમનાર પોરસ માટે પણ છે. રાણી લક્ષ્મીબાઈ માટે પણ છે. પણ હવે અર્થ અને ભોગવાદી વિચારધારા હેઠળ માનસિકતા બદલાઈ રહી છે. હવે પ્રજા કોઈ કંપનીના સીઇઓ જેવી બની રહી છે. તમે પ્રયાસો શું કર્યા તે મહત્ત્વનું નથી. પરિણામ શું લાવ્યા તેની સાથે જ નિસબત છે. અને ભારત એનએસજીમાં પ્રવેશ મેળવી શક્યું નથી એ હકીકત છે.

પરંતુ ભારત પ્રવેશ નહીં જ મેળવી શકે તેવું પણ કહી નહીં શકાય. કેમ કે આ વર્ષના અંતમાં ડિસેમ્બરમાં એનએસજીની બેઠક ફરીથી મળવાની છે. અને હવે એનએસજીની અધ્યક્ષતા ચીનના પ્યાદા જેવું ઉત્તર કોરિયા નથી કરવાનું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ કરવાનું છે. અને ડિસેમ્બરની બેઠક માટે મેક્સિકોએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેની સાથે મોદીજીની યાત્રા પછી સંબંધો વધુ સારા બન્યા છે. નહીં તો અગાઉ મેક્સિકો જ ભારતના એનએસજીના પ્રવેશ બાબતે વિરોધમાં હતું.

અહીં પ્રશ્ન એ પણ થવાનો કે તાજેતરમાં પાંચ દેશોના પ્રવાસમાં સ્વિત્ઝર્લેન્ડની મુલાકાત પણ મોદીજીએ લીધી હતી અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડે એનએસજી અંગેના ભારતના દાવાને સમર્થન પણ કર્યું હતું. તો તે કેમ ફરી ગયું? તકલીફ એ છે કે હવે સમાચાર નાના છાપવાની શૈલી આવી છે. લેખો પણ નાના થતા જાય છે. લોકો પણ નાનું વાંચવાની ટેવ અપનાવી રહ્યા છે. આનાથી લોકોને પૂરેપૂરી માહિતી મળતી નથી. ‘ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ જેવા જૂજ સમાચારપત્રોમાં એકાદ કે અડધું પાનું ભરીને એક જ વિષય પર માહિતી આપવામાં આવે છે. એટલે આપણને એ ખબર નથી પડતી કે આનું કારણ શું?

હકીકતે સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અને ભારત વચ્ચે મધૂરા સંબધો નથી. આનું કારણ સ્પષ્ટ છે નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તેઓ સ્વિસ બૅંકોમાં રહેલા ભારતીયોના કાળાં નાણાં બાબતે સતત સ્વિત્ઝર્લેન્ડ પર દબાણ કરી રહ્યા છે. બીજું, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ અમેરિકા કે ચીન કે રશિયા એમ કોઈની છાવણીમાં નથી. સ્વિત્ઝર્લેન્ડ સામાન્ય રીતે તટસ્થતા જાળવી રાખે છે. (આ નીતિ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની શરૂઆતમાં ‘નામ’ નામના સંગઠન સાથે હતી, પરંતુ પછી ભારત રશિયા તરફ ઢળતું ગયું.) એટલે તો સ્વિત્ઝર્લેન્ડ લાંબા સમય સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું સભ્ય નહોતું બન્યું. તે અમેરિકા અને સાથી દેશોના સૈન્ય દળ ‘નાટો’માં પણ નથી કે નથી તે યુરોપીય સંઘમાં. એટલે બની શકે કે કાળાં નાણાંના કારણસર સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ભારતના એનએસજી પ્રવેશનો વિરોધ કર્યો હોય. સ્વિત્ઝર્લેન્ડે ૨૦૦૮માં પણ એનએસજીના સભ્ય દેશો દ્વારા ભારતને મળેલી છૂટનો વિરોધ કર્યો હતો.

હવે બીજું પાસું- ચીનનો વિરોધ. આ તો જાણીતી વાત છે. સ્વાભાવિક છે કે કોઈ પણ દેશ તેના હરીફને આગળ ન વધવા દે. એમાંય તાજેતરમાં નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકા સામે રીતસર ઝૂકી ગયા છે. આ નીતિ પણ જોખમી છે. ભારતે અમેરિકાની ઘણી બધી માગણીઓ સ્વીકારી છે જેના બદલામાં અમેરિકાએ ભારતને ખાસ એવું કંઈ આપ્યું નથી. અને આ વલણ આજકાલનું નથી. ૧૯૯૧માં પી. વી. નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકાર આવી ત્યારથી છે. ભારત ડબ્લ્યુટીઓમાં જોડાયું, ‘ગેટ’ કરાર કર્યો ત્યારથી માંડીને સામાન્ય રીતે નરમ ગણાતા મનમોહનસિંહની કૉંગ્રેસ સરકારે ‘સરકાર જાય તો ભલે જાય, પણ અમેરિકા સાથે પરમાણુ નાગરિક સંધિ તો થશે જ” તેવું વલણ લીધું હતું. આ મામલે, કૉંગ્રેસ-ભાજપ એક છે! એ અલગ વાત છે કે જે પક્ષ સત્તાની બહાર હોય તે થોડો મંદ વિરોધ કરી લે છે. નરેન્દ્ર મોદીના આવ્યા પછી તો ભારત-અમેરિકાએ એક લૉજિસ્ટિક અને ડિફેન્સની સંધિ પણ કરી છે. પહેલી નજરે ચીન-પાકિસ્તાનની ધરીને જોતાં આ સંધિ જરૂરી લાગે પરંતુ ભવિષ્યમાં તે જોખમી પૂરવાર થઈ શકે. આ ઉપરાંત એમસીટીઆર અને એનએસજીમાં પ્રવેશની (વણજાહેર કરાયેલી) શરતને આધીન ભારતે સંરક્ષણ, રિટેલ વગેરે અનેક બાબતોમાં વિદેશ પ્રત્યક્ષ રોકાણ (એફડીઆઈ)ના દરવાજા ખુલ્લા મૂકી દીધા. આનાથી મેક ઇન ઇન્ડિયા આગળ વધે તો તે સારી વાત છે, પરંતુ આ પણ સમયની કસોટીએ જ સાબિત થાય તેવો જોખમી મામલો છે.

એનએસજી માટે ભારતના ધમપછાડા કેમ? તેમાં પ્રવેશ મળવાથી શું થશે? હકીકતે ભારતે ૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીના શાસનમાં પ્રથમ વાર પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું તેના જવાબમાં જ બળુકા દેશોએ એનએસજી રચી દીધું હતું. તેનો ઉદ્દેશ દેખીતી રીતે તો પરમાણુ શસ્ત્રોનો પ્રસાર ન થાય તે માટેનો હતો પરંતુ તેની પાછળ ખરું કારણ બીજા કોઈ દેશો પરમાણુ સત્તા ન બની જાય તે હતું. ભારતે જે કેટલીક બાબતોમાં મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે તે પૈકી એક છે-એનપીટી. પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ. આના પર ભારતે હસ્તાક્ષર કર્યા નથી. ચાહે, કૉંગ્રેસની સરકાર હોય, ત્રીજા મોરચાની કે ભાજપની. આ સંધિ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવવાનું બહાનું બની છે. ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે પરમાણુ પરીક્ષણ ફરી વાર કરીને પોતાની તાકાત દેખાડી દીધી. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોએ ભારત પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદી દીધા. તેમ છતાં ભારતે આર્થિક પ્રગતિ સારી કરી. અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રોબ તાલબોટ્ટ સાથે તે વખતે ભારતના વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહે ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણાઓ કરી હતી. તાલબોટ્ટે પોતાના પુસ્તક ‘એન્ગેજિંગ ઇન્ડિયા: ડિપ્લોમસી, ડેમોક્રસી એન્ડ ધ બૉમ્બ’માં અટલ બિહારી વાજપેયીની વાતચીતમાં લાં…બો પૉઝ લેવાની ટેવની ટીકા કરી છે. પૂર્વ વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ કોઈ સાંભળી ન શકે એટલું ખૂબ જ ઓછા અવાજે બોલતા તેની ટીકા કરી છે. નવાઝ શરીફ ચાપલૂસીની હદ સુધી ખુશ કરવાની નીતિ ધરાવતા હતા તેવું પણ લખ્યું છે, પરંતુ જશવંતસિંહ માટે તેમણે પ્રશંસાનાં પુષ્પો વેર્યાં છે અને લખ્યું છે કે જશવંતસિંહ માટે મને માન છે કારણકે તેમણે પોતાના દેશનાં હિતોને આગળ વધાર્યા અને ભારત-અમેરિકાના સંબંધો સુમધૂર કરવા માટે અથાગ પ્રયાસ કર્યા. ટૂંકમાં, કહેવાનું એ કે અમેરિકા-સાથી દેશોના પ્રતિબંધો છતાં ભારતની આર્થિક પ્રગતિ થઈ શકે છે અને તે પછી ભારતનું વિશ્વ સ્તરે જે માન વધ્યું છે તે પણ દેખીતું છે. જે રીતે ભારતમાં આપણે જોઈએ છીએ કે દરેક કાયદામાં છિંડાં હોય છે તેમ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ છે. એટલે ભારતે ભલે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ ભારત આ રીતે દબાણ ચાલુ રાખશે અને એવી દલીલ મજબૂતાઈથી કરશે કે ભલે અમે એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા પણ પરમાણુ શસ્ત્રો અપ્રસાર માટે અમે અનેક પગલાં લીધાં છે અથવા બીજી કોઈ રીતે ચીન જેવા વિરોધી દેશનું નાક દબાવશે તો એનએસજીમાં પ્રવેશ આજ નહીં તો કાલ મળવાનો જ છે તે અવશ્યંભાવિ છે.

પરંતુ માનો કે એનએસજીમાં સભ્ય પદ નહીં મળે તો કંઈ આભ તૂટી પડવાનું નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એનએસજી માટે પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં મૂકી દીધી. એક આગેવાન તરીકે આ વાત સારી કહેવાય કે તેઓ કોઈ પણ કામ, ચાહે તે દિલ્લી-બિહાર જેવા રાજ્યની ચૂંટણી હોય કે એનએસજી માટે પ્રયાસ, પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવમાં લગાવી દે છે, પરિણામ જે આવે તે. પરંતુ પ્રવેશ નહીં મળવાથી એક સમાચાર પત્રએ મથાળું બાંધ્યું તેમ “ભારતની વિશ્વસ્તરે બેઇજ્જતી” થઈ નથી. થાય પણ નહીં.

આમાંથી શું શીખ મેળવવાની એ પણ જાણી લેવું જોઈએ. હકીકતે ચીનના મોડલમાંથી ભારતે ઘણું શીખવાનું છે. સામાન્ય રીતે “ગિવ એન્ડ ટેઇક”ની નીતિ કામ કરતી હોય છે પરંતુ ચીને નહીં ઝૂકીને પણ પોતાનો દબદબો વિશ્વસ્તરે બનાવ્યો છે તે ઉદાહરણરૂપ છે. ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પ્રવેશ કેવી રીતે મેળવ્યો? બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે તે જીતનાર દેશો સાથે હતું. આથી તેને તેમાં પ્રવેશ મળી ગયો. તે પછી ચીને સતત પ્રગતિ કર્યે રાખી છે. તેણે દેશની પ્રગતિમાં બાધારૂપ બને તેવી તમામ બાબતોને દૂર રાખી છે- ખાસ કરીને ધર્મ. ચીનમાં રમઝાન, નાતાલ વગેરેની ઉજવણી પર પ્રતિબંધ છે. ઈસ્લામી ત્રાસવાદીઓને ઉગતા જ ડામી દેવાય છે. એક હથ્થુ એક જ પક્ષનું વર્ષોથી શાસન છે. હા તેમાં સત્તાનું હસ્તાંતરણ થતું રહે છે, તેમ છતાં તેના કારણે આપણે ત્યાં જે રીતે ‘જેટલાં મોઢાં તેટલી વાતો’ જેવું થતું નથી. શું આપણે કલ્પી શકીએ કે જે રીતે ચીને બ્રિટિશરો સાથે પહેલા ‘અફીણ યુદ્ધ’ પછી હારેલું હૉંગ કોંગ ૧૯૯૭માં ૧૫૦ વર્ષ પછી પાછું મેળવ્યું અને તે પણ માર્ગારેટ થેચર જેવાં લોખંડી મહિલાની સામે કોઈ શરત માન્યા વગર, તે રીતે ભારત તેના કાશ્મીર સહિતના ગુમાવેલા પ્રદેશો પાછા મેળવી શકે?

અત્યારે જે રીતે યુરોપીય દેશોની નબળી સ્થિતિ છે, અમેરિકાની પણ ઘણી હદે પીછેહટ થઈ રહી છે (બાકી, અમેરિકાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એનએસજીમાં ભારતના પ્રવેશને અટકાવી કેમ શકાય?) તે જોતાં ભારતે તેની અત્યારે અમેરિકા કેન્દ્રિત વિદેશનીતિ પર સત્વરે સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે. નહીં તો એવું ન બને કે એક સમયે રશિયાનું પીઠ્ઠું બનીને રહી ગયેલા ભારતને ભોગવવું પડ્યું તેમ હવે અમેરિકાનું પીઠ્ઠું બનીને ભારતે ફરીથી વેઠવાનો વારો આવે.

Advertisements

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s