Posted in economy, sikka nee beejee baaju

અંબાણી પરિવારના સંબંધો: ઈન્દિરાથી લઈને મોદી સુધી

indira-gandhi-dhirubhai-ambani

(મુંબઈ સમાચાર દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા. ૧૧/૯/૧૬ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

હમણાં રિલાયન્સના નવા સિમ કાર્ડની ઑફરે મોટા પાયે હલચલ મચાવી દીધી. તે માત્ર ઉદ્યોગ જગત પૂરતી સીમિત નહોતી, રાજકીય વર્તુળોમાં પણ તેની અસર જોવા મળી. વાત એમ હતી કે જિયોની જાહેરખબરમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની મોટા કદની તસવીરનો ઉપયોગ થયો છે. તેની ટીવીસી (અર્થાત્ ટીવી જાહેરખબર)માં પણ મોદીજીના ડિજિટલ ક્રાંતિના સ્વપ્નને અમે પૂરું કરીશું તેવું કહેવાય છે. આ તસવીરના કારણે હોબાળો મચી ગયો. કૉંગ્રેસે અને આમ આદમી પાર્ટીએ મોદીને ‘મિ. રિલાયન્સ’ કહી દીધા. કૉંગ્રેસે વડા પ્રધાન કાર્યાલય પાસે સ્પષ્ટતા માગી કે મોદીએ પોતાની તસવીરનો ઉપયોગ કરવા રિલાયન્સને અનુમતિ આપી હતી?

પહેલી નજરે કંઈ ખોટું નથી તેમ લાગે કારણકે મોદી ગામડેગામડે ઇન્ટરનેટ પહોંચાડવા માગે છે. જ્યારે તેઓ ગૂગલ સાથે કરાર કરે છે અને ગૂગલ ૧૦ રેલવે સ્ટેશનો પર ફ્રી વાઇફાઇ આપવાની જાહેરાત કરે છે ત્યારે કેમ કોઈને પ્રશ્ન નથી થતો કે મફતમાં વાઇફાઇ આપવા પાછળ ગૂગલનો છૂપો હેતુ શું હોઈ શકે? ફેસબુકે પણ ફ્રી ઇન્ટરનેટ માટે અભિયાન આદર્યું હતું, પરંતુ તેનો વ્યાપક વિરોધ થયો. ફેસબુકનો છૂપો હેતુ તો લોકો જાણી ગયા હતા કે ફેસબુક અને માર્ક ઝુકરબર્ગ ઈચ્છે તે વેબસાઇટો ફ્રીમાં જોવા મળે પરંતુ બીજી બધી નહીં.

સામે પક્ષે રિલાયન્સ પણ દાન-ધર્મ કરવા નીકળી નથી. તે મોદીનું નામ લઈને પોતાનું જિયો કાર્ડ વેચવા માગે છે. તે સ્પષ્ટ જ છે. પણ વાંધો મોદીએ કે તેમના વતી સરકાર કે ભાજપ સંગઠને લેવો જોઈએ. બીજી બાબત એ પણ છે કે લોકો હવે શાણા થઈ ગયા છે. ઓછામાં ઓછું જ્યારે સિમ કાર્ડ કે ઇન્ટરનેટ પેક લેવાનું હોય ત્યારે ખાસ. એટલે તેમને જો સિમ કાર્ડ સાથે જે સુવિધાઓ અપાવાની વાત કરી હશે તે ગમશે તો તેઓ લેશે. તેમાં વડા પ્રધાનની તસવીર હોય કે ન હોય. અને જો નહીં ગમે તો નહીં લે.

અરવિંદ કેજરીવાલે જ્યારે દિલ્લીમાં સરકાર નહોતી બનાવી ત્યારે રોજ કૌભાંડીઓ અને ભ્રષ્ટાચારીઓ સામે આક્ષેપો કર્યા હતા. તેમણે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું ત્યારથી તેઓ અને રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી અને અંબાણીના એજન્ટ તરીકે આક્ષેપ કરતા રહ્યા છે. જોકે એ અલગ વાત છે કે કેજરીવાલ સામે કૉલસા કૌભાંડમાં સરકારની તરફેણ (ફેવર) મેળવનાર નવીન જિંદાલના મળતિયા હોવાના આક્ષેપ પણ ભાજપ તરફી વર્તુળો દ્વારા થતાં રહ્યાં છે. કેજરીવાલ અને જિંદાલ હસ્તધૂનન કરતા હોય તેવી તસવીર પણ નેટ પર છે. ઉદ્યોગપતિઓનો વિરોધ કરતા કેજરીવાલે વર્ષ ૨૦૧૩માં ‘આપ’નું ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓનું ફૉરમ બનાવ્યું હતું.

ચૂંટણી પહેલાં કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે જતાં જતાં રિલાયન્સને ફાયદો કરાવવા કુદરતી ગેસના ભાવ એક એકમના ૪.૨ ડૉલરથી વધારીને ૮ ડૉલર અર્થાત્ બમણાં કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો પરંતુ કેજરીવાલના વિરોધના કારણે ચૂંટણી પંચે આ નિર્ણય મોકૂફ રાખ્યો. તે પછી આવેલી મોદી સરકારે ભાવ વધાર્યા તો ખરા પરંતુ ૫.૬ ડૉલર સુધી. આથી મોદી-અંબાણીના સંબંધોમાં ઉષ્મા ઓછી થઈ.

સામે પક્ષે કેજરીવાલ અને મૂકેશ અંબાણીનાં સમીકરણો પણ બદલાયાં. ગત જાન્યુઆરીમાં પ. બંગાળમાં મમતા બેનર્જીએ અરવિંદ કેજરીવાલને બંગાળ ગ્લોબલ હાઉસ સમિટનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ પરિષદમાં પહેલી વાર કેજરીવાલ અને મૂકેશ અંબાણી સાથે જોવા મળ્યા હતા. કેજરીવાલે ઉદ્યોગપતિઓને દિલ્લીમાં મૂડીરોકાણ કરવા આમંત્રણ પણ આપ્યું હતું. વર્ષ ૨૦૧૪ની ચૂંટણી સુધી રિલાયન્સે હસ્તગત કરેલા નેટવર્ક ૧૮ની ચેનલોએ કેજરીવાલનો બહિષ્કાર કર્યો હતો પરંતુ દિલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કેજરીવાલના વિજય પછી નેટવર્ક ૧૮એ કેજરીવાલનો બહિષ્કાર બંધ કરી નિયમિત રીતે તેમના ઇન્ટરવ્યૂ દેખાડવાના શરૂ કરી દીધા. પંજાબની વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે ત્યારે કેજરીવાલે જુલાઈ મહિનામાં જ લુધિયાણામાં ઉદ્યોગપતિઓ અને વેપારીઓને રિઝવવાના પ્રયાસો કર્યા હતા.

અરુંધતિ રોય જેવી દેશવિરોધી લેખિકાએ તો મહાત્મા ગાંધીને ભારતના પહેલા કૉર્પોરેટ એજન્ટની ઉપમા આપી દીધી હતી. મહાત્મા ગાંધી બિરલા અને બજાજ પરિવારની સાથે નિકટના સંબંધો ધરાવતા હતા તે સમીકરણના આધારે તેણે આક્ષેપ કર્યો હતો. પરંતુ આંદોલન હોય કે સરકાર ચલાવવાનું કામ, ઉદ્યોગપતિઓ વગર કોઈને ચાલ્યું નથી. સરકારી નીતિઓ ઉદ્યોગજગત જ નક્કી કરે છે. જીએસટી માટે પણ ઉદ્યોગજગતને જ ઉતાવળ હતી. કેબલના બદલે સેટ ટોપ બૉક્સ ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય વિડિયોકોન, ડિશ (ઝી), ટાટા, એરટેલ, વગેરે પ્રમુખ કંપનીઓ જેમણે સેટ ટૉપ બૉક્સ દાયકા પહેલાં બજારમાં મૂકી દીધેલા પણ વરસાદ વગેરે સમયમાં પ્રસારણ ઠપ થતાં ચાલેલા નહીં તેના કારણે વેચાતાં નહોતાં અને યુપીએ સરકારે સેટ ટૉપ બૉક્સ ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય સારી ક્વૉલિટીના નામે કરી નાખ્યો. આ તો એવું થયું કે કાલે આ ઉદ્યોગગૃહો કેશકર્તનની શો રૂમ જેવી દુકાનો ખોલે તો સરકાર નિયમ બહાર પાડે કે રસ્તા પર વૃક્ષ નીચે પચાસ રૂપિયામાં કેશકર્તન કરાવવું નહીં કારણકે તમને આ શો રૂમમાં એર કંડિશનમાં ટીવી જોતાં જોતાં પાંચસો રૂપિયામાં કેશ કાપી આપશે.

કૉંગ્રેસ સરકારે આયોડિન મીઠું ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય કરી ટાટાને ફાયદો કરાવ્યો હતો. વળી, ટાટા માટે લોબિઇસ્ટ તરીકે કામ કરતી નીરા રાડિયા અને પત્રકાર બરખા દત્ત વચ્ચેની જે ઑડિયો ટેપ બહાર આવી હતી તે ચોંકાવી દેનારી હતી. આ ટેપ ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કેસ સંદર્ભે બહુ મહત્ત્વની કડીઓ હતી. બરખા દત્તની અત્યાર સુધી આદર્શ પત્રકાર તરીકેની રહેલી છબિ આ ટેપ બહાર આવ્યા પછી ધૂમિલ જ નહીં, પણ કડડભૂસ કહીને તૂટી ગઈ હતી.

આ બધું તો ઠીક, પરંતુ જ્યારે મોટી જાનહાનિ થાય, કોઈ ઉદ્યોગપતિ દોષી હોય ત્યારે પણ ભીનું સંકેલાઈ જાય તે કેવું? વોરેન એન્ડરસન નામ ઓછું યાદ હશે, પરંતુ ભોપાલની ગેસ આપત્તિ ભૂલાય તેવી નથી. ભોપાલમાં ૩ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ રવિવાર હોવાથી મીઠી નીંદર લઈ રહેલા લોકોને યુનિયન કાર્બાઇડની ફૅક્ટરીમાંથી લીક થયેલા ઝેરી ગેસે મોતની નીંદરમાં પોઢાડી દીધા. આ અમેરિકાની કંપની હતી. મધ્યપ્રદેશની કૉંગ્રેસની તત્કાલીન સરકારના વડા અર્જુનસિંહ ચૂંટણી સભામાં હતા ત્યારે તેમને દિલ્લીથી ફોન આવ્યો. અને અર્જુનસિંહે અધિકારીઓને નજરકેદમાં રહેલા વોરેન એન્ડરસનને ધરપકડના છ કલાકમાં જ દેશ બહાર જવા દેવા આદેશ આપ્યો. આના કારણે એન્ડરસનને ક્યારેય ભારતીય કૉર્ટનો સામનો કરવાનો વારો ન આવ્યો. તે સમયે કેન્દ્રમાં રાજીવ ગાંધી સરકાર હતી. તેમના મુખ્ય સચિવ રહેલા પી. સી. એલેક્ઝાંડરે ૨૦૧૦માં ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો કે એન્ડરસનને ભાગી જવા દેવામાં રાજીવ ગાંધીની ભૂમિકા હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે એન્ડરસનને છોડી મૂકવા અંગેની ચર્ચા કેબિનેટમાં થઈ નહોતી કે ન તો રાજ્ય સરકારને આ બાબતે કોઈ ઠપકો અપાયો. લલિત મોદી હોય કે વિજય માલ્યા, દોષિત ઉદ્યોગપતિઓ કે અધિકારીઓ દેશમાંથી છટકી કેમ શકે છે? તેમાંય વિજય માલ્યાએ તો બૅંકોનું દેવું ડૂબાડ્યું છે. જનતાના પૈસા ડૂબાડ્યા છે. તેમ છતાં આ બંનેને ભારત બહાર જવા દેવાયા તે સ્પષ્ટ બતાવે છે કે ઊંચા સ્થાને બેઠેલા રાજકારણીઓની અનુમતિ હોય તો જ આમ થઈ શકે. હા, દેખાવ પૂરતી કૉર્ટ કાર્યવાહી કરી લેવાની.

વાત આપણે અંબાણી પરિવારથી શરૂ કરી હતી અને તેનાથી જ લેખ સમાપ્ત કરીએ. મોદીને અંબાણીના એજન્ટ ગણાવતી કૉંગ્રેસ ભૂલી જાય છે કે રિલાયન્સ આટલું મોટું ઉદ્યોગગૃહ બન્યું તે કંઈ છેલ્લાં બે વર્ષમાં નથી બન્યું. ૧૯૯૦માં ભારતમાં પત્રકાર તરીકે નિમાયેલા ‘ફાર ઇસ્ટર્ન ઇકૉનોમિક રિવ્યૂ’ (ફીર)ના હેમીશ મેકડૉનાલ્ડને શરૂઆતમાં રિલાયન્સ સાથે મધૂરા સંબંધો હતા, જે બાદમાં ખાટા થયેલા. તેમણે ‘પોલિએસ્ટર પ્રિન્સ’ ના નામે ધીરુભાઈ પર પુસ્તક લખ્યું છે. આ પુસ્તક ભારતમાં પ્રકાશિત થવા દેવાયું નથી. ધીરુભાઈ અંબાણી અને બોમ્બે ડાઇંગવાળા નસલી વાડિયાની દુશ્મનાવટની ચર્ચા જાણીતી છે. ચર્ચા મુજબ, ધીરુભાઈ ઈન્દિરા ગાંધીની ખૂબ જ નજીક હતા. કટોકટી પછી આવેલી જનતા સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધની છબી ધરાવતી હતી. તે વખતે પણ ધીરુભાઈ ઈન્દિરાની પડખે હતા. એમ કહેવાય છે કે જનતા પાર્ટીની સરકાર ઉથલાવવામાં પણ ધીરુભાઈની ભૂમિકા હતી. એ તો ચર્ચાનો વિષય માની લઈએ પણ એ હકીકત હતી કે ઈન્દિરા ૧૯૭૯માં સરકારમાં પાછાં ફર્યાં ત્યારે તેમણે ઈન્દિરાના પુનરાગમનની પાર્ટી છડેચોક કરેલી અને તેમાં ઈન્દિરા ગાંધી પણ હાજર રહ્યાં હતાં! અત્યારના રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી અને ઈન્દિરાના માનીતા આર. કે. ધવન સાથે ધીરુભાઈને તે સમયે ગાઢ સંબંધો હતા. એ બધાં વર્ષોમાં લાયસન્સ રાજ હતું પણ એમ કહેવાતું રહ્યું છે કે રિલાયન્સની તરફેણમાં નિયમો બદલાતા, બનાવાતા. રાજીવ ગાંધી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે શરૂઆતમાં પ્રણવ અને આર. કે. ધવન પણ હાંશિયામાં ગયા હતા (અને તેથી કદાચ) રિલાયન્સ પણ. રાજીવનો ઝોક નસલી વાડિયા તરફે હતો. રાજીવના નાણા પ્રધાન વી. પી. સિંહે રિલાયન્સ સામે તપાસ પણ આદરેલી. પરંતુ પછી રાજીવ અને ધીરુભાઈ વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું. એમ કહેવાય છે કે તેમાં બચ્ચન પરિવારે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા કરેલી. વી. પી.  ફેંકાઈ ગયા. પરંતુ ૧૯૮૯માં વી. પી. વડા પ્રધાન બન્યા. તે વખતે અંબાણી પરિવાર એલ એન્ટ ટીના બૉર્ડ ઑફ ડિરેક્ટરમાં હતા. પરંતુ વી. પી.એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે અંબાણી તેમાંથી બહાર થઈ જાય. પરંતુ (જનતા પાર્ટીની સરકારની જેમ જ) જનતા દળની સરકાર પણ પડી ભાંગી. ચંદ્રશેખરની સરકાર રચાઈ. ચંદ્રશેખર અન રાજીવ બંને ધીરુભાઈ સાથે સારા સંબંધો ધરાવતા હતા. (અને કદાચ એટલે) સર્વોચ્ચમાં પણ ધીરુભાઈ તરફે ચૂકાદો આવ્યો.

૧૯૯૧ની નરસિંહરાવ-મનમોહનસિંહની કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે ઉદારીકરણ શરૂ થયું હતું. તે વખતે તેલ ક્ષેત્ર ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લું મૂકાયેલું. સ્પર્ધામાં રહેલી બીએચપી કંપનીએ આક્ષેપો કરેલા કે નિયમો છેલ્લી ઘડીએ બદલવામાં આવેલા. કહેવાની જરૂર નથી કે ઑઇલ ફિલ્ડનું કામ રિલાયન્સને મળેલું.

ઊર્જિત પટેલની આરબીઆઈના ગવર્નર તરીકે નિમણૂક વખતે તેમણે પૂર્વે રિલાયન્સમાં કામ કર્યું હોવાથી તેમને આ પદ મળ્યુંની ગપશપ ચાલેલી. પણ એમ તો દિલ્લીમાં કેજરીવાલને જેમની સાથે વહુ-સાસુનો ઝઘડો છે તે લેફ્ટ. ગવર્નર નજીબ જંગે ઉપરોક્ત ઑઇલ ફિલ્ડમાં વચેટિયાની ભૂમિકા ભજવી હોવાનું ચર્ચાય છે. અને તેમણે ૨૦૧૩માં દિલ્લીના લેફ્ટ. ગવર્નર નિમાતા પહેલાં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં એનર્જી વિંગના હેડ તરીકે કામ પણ કર્યું હતું. પરંતુ તેમની નિમણૂક વખતે ઊર્જિત પટેલ જેવી ગપશપ સાંભળવા મળી હતી? કેમ? વિચારો!

Advertisements

Author:

A journalist who loves his country most than any other thing. I am ever learning man. Reading, writing , Hindi films, television, music and learning new things are my passion. I like to be innovative.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s