(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૫/૦૯/૧૬ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

(ભાગ-૧ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો: પાકિસ્તાન-રશિયાની નવી ધરી, કાશ્મીર ને આપણું બોદું તંત્ર)

(ગતાંકથી ચાલુ)

ગયા અંકે આપણે પાકિસ્તાન- રશિયાની નવી ધરીનું વિશ્લેષણ કરેલું તેના બેત્રણ દિવસમાં જ આખી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. કાશ્મીરના ઉડીમાં (સાચું નામ ઉડી છે, પણ અંગ્રેજો ‘ડ’નું ‘ર’ કરી નાખે છે. જેમ કે ‘સાડી’નું ‘સારી

’. તેમ ઉડીનું ઉરી થઈ ગયું છે.) ત્રાસવાદીઓના હુમલામાં ૧૮ જવાનો શહીદ થઈ ગયા! ભારતના કહેવાથી રશિયાએ પાકિસ્તાન સાથે સૈન્ય અભ્યાસ માંડી વાળ્યો. યુદ્ધના ભણકારા વાગવા લાગ્યા. આ સ્થિતિમાં આપણે ગયા લેખના અંતમાં અધૂરી છોડેલી વાત વધુ પ્રાસંગિક બની છે.

કાશ્મીર પ્રશ્ન (અને એટલે પાકિસ્તાન સાથેની કાયમી સમસ્યા) ઉકેલવાની ચાવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના એક પેચીદા કેસ સ્ટડીમાં રહેલી છે તેવું લેખાંતે લખેલું. આ કેસ સ્ટડી છે બ્રિટન અને અમેરિકાના સંબંધનો.

અમેરિકામાં યુરોપના વિવિધ દેશોના લોકો આવીને વસ્યા અને તેમણે તેમનાં સંસ્થાનો બનાવ્યા. ઈ.સ. ૧૭૬૪-૬૫માં બ્રિટિશરોએ અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલા તેમના જ મૂળ વતનીઓને લૂટવા માટે કરન્સી ઍક્ટ, સ્યુગર ઍક્ટ, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ઍક્ટ લાદ્યા. આનાથી અમેરિકામાં વસેલા બ્રિટિશરો અને બ્રિટનના બ્રિટિશરો વચ્ચે સંઘર્ષ જન્મ્યો જે યુદ્ધમાં પરિણમ્યો. બાદમાં ફ્રાન્સ પણ તેમાં જોડાયું જે બ્રિટનના હાથે અગાઉ હાર પામી ચૂકેલું હતું. બંને પક્ષે ભારે ખુવારી થઈ. છેવટે ૧૭૮૨માં પેરિસમાં સંધિ માટે વાટાઘાટ શરૂ થઈ. આ વાટાઘાટમાં સ્પેન અને ફ્રાન્સ પણ સહભાગી હતા. પરંતુ અમેરિકામાં વસેલા બ્રિટિશરોને લાગ્યું કે તેમને સ્પેન અને ફ્રાન્સની મધ્યસ્થીથી ઝાઝું મળે તેમ નથી તેથી તેમણે બ્રિટન સાથે સીધી અને ગુપ્ત વાટાઘાટ આદરી.

તે વખતે બ્રિટનના વડા પ્રધાન વિલિયમ પેટ્ટીને લાગ્યું કે અમેરિકાને ફ્રાન્સ અને સ્પેનથી વિખૂટું કરી શકાય તેમ છે. આથી તેમણે ભૂતકાળ ભૂલી જઈને અમેરિકા સાથે સંબંધો મધુર કરવામાં હિત જોયું. તેમને લાગ્યું કે અમેરિકા તેનું નવું આર્થિક ભાગીદાર બની શકે તેમ છે. આમ, અમેરિકા સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યું.

અહીં એક આડ વાત. કેટલાક વિદ્વાનો એમ માને છે કે ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામથી ભારત સ્વતંત્ર ન થયું હોત. જો થયું હોત તો કદાચ અરાજકતાવાળું હોત. આ લોકો ક્રાંતિકારીઓની ભૂમિકા પણ ઓછી આંકે છે. તેમના મતે, મહાત્મા ગાંધીજીના લીધે જ આપણને સ્વતંત્રતા મળી. આપણી પાસે તે પહેલાં બ્લુ પ્રિન્ટ જ નહોતી. તેમણે અમેરિકાનો આ દાખલો લઈને સમજવાની જરૂર છે. અમેરિકાનાં વિવિધ રાજ્યો (કૉલોનીઓ) બ્રિટિશરો સામે લડ્યાં અને સ્વતંત્ર થયા. અમેરિકા સુપર પાવર પણ બન્યું.

બ્રિટિશરોએ પોતાનો સુપર પાવર તરીકેનો ભૂતકાળ ભૂલીને અમેરિકાને સ્વતંત્ર થવા દીધું અને શાણપણ દાખવી તેની સાથે સંબંધો સુધારી લીધા. એટલું જ નહીં, તેને મોટા ભાઈ તરીકેય સ્વીકારી લીધું. જ્યારે બ્રિટિશરોએ ભારતમાં મુસ્લિમ-હિન્દુ ઝઘડાનાં બીજ રોપી કાયમ માટે આ બંનેને દુશ્મન બનાવી દીધા.

અને માત્ર બ્રિટન અને અમેરિકા જ શું કામ? બ્રિટન અને ફ્રાન્સ એક સમયે દુશ્મન હતા. આજે સાથી છે. પ્રથમ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની-જાપાન, અમેરિકા-બ્રિટન-ફ્રાન્સ વિરુદ્ધ લડેલા. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં પરાજિત જર્મનીને અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘે વહેંચી લીધું હતું. જર્મનીને શસ્ત્રવિહોણું બનાવી દેવામાં આવ્યું. જર્મની પાસેથી યુદ્ધનો ખર્ચો વસૂલવામાં આવ્યો. અનેક જર્મનોને મજૂર તરીકે લઈ જવામાં આવ્યા અને રસ્તામાં જ ભૂખમરાના કારણે અનેકોનાં મોત થયાં. અનેક જર્મન સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થયા. (અમેરિકા-બ્રિટન વિજેતા હોવાથી અને મિડિયા પર પ્રભુત્વ હોવાથી જર્મનીમાં નાઝીઓ દ્વારા થયેલા અત્યાચારના કિસ્સા જ ચગાવવામાં આવે છે, બ્રિટિશરો અને અમેરિકનોએ કેટલા અત્યાચાર કર્યા તે વાત ઓછી નોંધાય છે.) તેમ છતાં આજે જર્મની અમેરિકાનું સાથી છે. જાપાનમાં પણ અમેરિકાએ અણુ બૉમ્બ ફેંકીને અમીટ વિનાશ વેર્યો. જાપાનને પણ નિ:શસ્ત્ર કરી નાખ્યું. આજે જાપાન અમેરિકાનું સાથી છે. આ કોઈ દેશ જૂના અત્યાચારોને યાદ કરીને કાયમ માટે દુશ્મનાવટ નથી રાખતા. બ્રિટન-અમેરિકાએ તો અમેરિકાની ક્રાંતિ દરમિયાન એકબીજા પર કરેલા અત્યાચારોને રેકોર્ડ પરથી મિટાવી દીધા છે. આ દાખલા ભારત-પાકિસ્તાનના સંદર્ભમાં કઈ રીતે જોઈ શકાય?

ભારત પર અનેક આક્રાંતાઓએ હુમલા કર્યા. તેમાં મુસ્લિમો પણ મોટા પાયે હતા. પરંતુ મોગલ સામ્રાજ્ય વખતે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં હતી. બીજું કે ભારત મુસ્લિમ શાસકોનું ગુલામ બન્યું તેમાં ભારતના રાજાઓનો પણ વાંક હતો જ. મોહમ્મદ ગઝની ભારત પર ૧૭ વાર ચડી આવ્યો પરંતુ પહેલી જ વારના આક્રમણ પછી ભારતના કોઈ રાજાને કે રાજાઓના સમૂહને તેનો પીછો કરીને તેને ત્યાં જ પતાવી દેવાનું કેમ સૂજ્યું નહીં? (અત્યારેય આ નીતિ ચાલુ જ છે.) પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે પણ અનેક વાર મોહમ્મદ ઘોરીને હરાવ્યા પછી માફ કરી દઈ જવા દીધો. આવી દયાભાવના શું કામ? અને બીજી વાત એ પણ માનવી રહી કે ભારતમાં મતાંતરણ કરીને મુસ્લિમો બનનારા બધા જ માત્ર તલવારના જોરે જ મુસ્લિમ નથી બન્યા. હિન્દુઓમાં ક્યાંક અહંકાર અને દૂરંદેશીનો અભાવ કંટક બન્યો તો ક્યાંક જાતિપ્રથા નડી ગઈ. મતાંતરણ કરનારાઓની ઘરવાપસી કરાવવાનું સૂજ્યું જ નહીં. જેને સૂજ્યું તેમને પંડિતોએ ના પાડી કે હિન્દુ પદ્ધતિમાં આવો નિયમ જ નથી. જે હોય તે, પણ એક વાત તો નિશ્ચિત છે કે ભારતીય ઉપખંડના હિન્દુ હોય કે મુસ્લિમ, શીખ હોય કે ખ્રિસ્તી-બધાના પૂર્વજો એક જ છે.

પાકિસ્તાનના સ્થાપક મોહમ્મદ અલી ઝીણા (તેમનું નામેય અંગ્રેજી ખોટા સ્પેલિંગના લીધે ગુજરાતી લેખકોય ખોટું લખે છે.) ગુજરાતી હતા. તેમના દાદા પ્રેમજી ઠક્કર (ગોંડલ) હિન્દુ હતા. તેઓ વેરાવળમાં મચ્છીનો વ્યવસાય કરતા હતા. તેથી શાકાહારી લોહાણા સમાજે તેમને બહિષ્કૃત કર્યા. આ અપમાનથી તેમના દીકરા પૂંજાલાલ મુસ્લિમ બની ગયા. તેમના દીકરા ઝીણા પણ રાષ્ટ્રવાદી હતા, પરંતુ ગાંધીજીએ તુર્કીના ખલીફાને પદભ્રષ્ટ કરવાની ઘટના માટે અહીં ભારતમાં ખિલાફત આંદોલનને ટેકો આપીને મુસ્લિમોને ભારત બહાર જોતા કરી દીધા. એટલું જ નહીં, ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહના આંદોલનની જાહેરાત કરી ત્યારે ઝીણાએ તેનો વિરોધ કર્યો અને ૧૯૨૦ના કૉંગ્રેસના અધિવેશનમાં તેઓ બોલવા ઊભા થયા ત્યારે કૉંગ્રેસના પ્રતિનિધિઓએ તેમને બોલવા જ ન દીધા! (ભાજપમાં શંકરસિંહ વાઘેલા-આત્મારામ પટેલ સાથે થયું તેવું જ.) ત્યાર પછી ઝીણાએ કૉંગ્રેસ છોડી. ઝીણાએ અગાઉ કૉંગ્રેસમાં ગાંધીજી અને નહેરુ સાથે એક જ મંચ પરથી વંદેમાતરમ્ ગાયું પણ હતું, હવે તેઓ વંદેમાતરમ્ નો વિરોધ કરવા લાગ્યા.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે પાકિસ્તાન-ભારત અને મુસ્લિમ-હિન્દુનો ઝઘડો ભાઈ-ભાઈનો ઝઘડો છે. ભારતમાં લોકો લાગણીશીલ વધુ છે અને સમજદાર ઓછા. ભારતના વિભાજનથી લઈને ૨૦૧૩ના મુઝફ્ફરનગરનાં રમખાણો સુધી, મુસ્લિમ-હિન્દુઓ ઝઘડતા આવ્યા છે. જે જે વાત હિન્દુઓને પ્રિય કે પવિત્ર છે તે બધી ભારતના કટ્ટર મુસ્લિમોને નથી પસંદ. ચાહે તે વંદેમાતરમ્ હોય, ગોરક્ષા હોય કે યોગ. સ્વતંત્રતા પછી જેમ જેમ મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ વધતું ગયું તેમ તેમ હિન્દુઓમાં પણ કટ્ટરતા આવતી ગઈ.

પાકિસ્તાન-ભારતે સ્વતંત્રતા પછી જ સમાધાન કરીને અમેરિકા-બ્રિટન જેવા સંબંધો કરી લીધા હોત તો બંને દેશો દુશ્મનાવટના કારણે હેરાન ન થયા કરતા હોત. પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી તરત જ પાકિસ્તાને કાશ્મીર પર આક્રમણ કર્યું. અત્યારે યુદ્ધના પડકારા થઈ રહ્યા છે ત્યારે હવે જે વાત લખવાનો છું તે ઘણાને પસંદ નહીં પડે. જે રીતે પ્રજામતના આધારે ભારતે હૈદરાબાદ અને જૂનાગઢ કબજે કર્યું તે જોતાં પાકિસ્તાન કાશ્મીર માટે (જમ્મુ કે લદ્દાખની વાત નથી) પ્રયાસ કરે તેમાં આપણને ખોટું ન લાગવું જોઈએ. અને કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ બહુમતી કેવી રીતે થઈ તે પણ વિચારવું રહ્યું. જો અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની અને જાપાન એક થઈને આખા વિશ્વ પર રાજ કરી શકે તો ભારત, પાકિસ્તાન, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, ભૂતાન કેમ એક ન થઈ શકે? અલબત્ત, સ્વતંત્રતા પછી નહેરુજીએ શેખ અબ્દુલ્લાને પાકિસ્તાન મોકલીને ભારત-પાકિસ્તાનનો સંઘ (જેમ યુરોપીય સંઘ છે તેમ) રચવા દરખાસ્ત કરેલી પરંતુ પાકિસ્તાનના પ્રમુખ અયુબ ખાને આ દરખાસ્ત ફગાવી દીધી હતી. આરએસએસ પણ ૧૪ ઑગસ્ટે અખંડ ભારત સંકલ્પ દિન ઉજવી સ્વતંત્રતા પહેલાના અખંડ ભારતનો સંકલ્પ કરે છે. મુલાયમસિંહ યાદવના વૈચારિક ગુરુ ડૉ. રામમનોહર લોહિયાએ આ વિચારને ૧૯૬૦ના દશકમાં સમર્થન આપ્યું હતું. ભાજપ નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પણ વર્ષ ૨૦૦૪માં ભારત-પાકિસ્તાનના કૉન્ફિડરેશનનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.

આ થયો એક વિકલ્પ. બીજો વિકલ્પ અમેરિકાએ જર્મની અને જાપાન સાથે જે કર્યું તે કરવાનો છે. દુશ્મનમાં ફરીથી ઊભા થવાની ત્રેવડ જ ન રાખવી. ભારત પાકિસ્તાન સામે બે યુદ્ધમાં જીત્યું પરંતુ તે પછી ભારતે પાકિસ્તાનને નિ:શસ્ત્ર ન કર્યું. ન તેણે પચાવેલું કાશ્મીર પાછું લીધું. લાલબહાદુર શાસ્ત્રી હોય કે ઈન્દિરા ગાંધી, મંત્રણાના મેજ પર ભારત હારતું રહ્યું.

કાશ્મીરનો પ્રશ્ન ઉકેલવા માટે ચીનનો દાખલો પણ લઈ શકાય. ચીને તિબેટ કબજે કરીને તેનું ચીનીકરણ (શિનિકિઝેશન-sinicization-) કર્યું. ચીનના લોકોને ત્યાં વસાવ્યા. તિબેટિયન સંસ્કૃતિને બદલી. શિનજિયાંગ પ્રાંતમાં ચીને મુસ્લિમોના અલગતાવાદને ડામવા અને પ્રાંતને સ્વતંત્ર બનતો અટકાવવા રમઝાનમાં રોજા રાખવા સહિતના પ્રતિબંધો મૂકી દીધા. ચીન વિરોધી પુસ્તકો પર પણ પ્રતિબંધ છે.

કાશ્મીરમાં તો અલગતાવાદીઓને બધી સરકાર તેમની સુવિધાઓ ચાલુ રખાવે છે. ત્યાં બીજાં રાજ્યોની મુસ્લિમ ઇત્તર પ્રજા તો છોડો, પ્રતાડિત કરીને કાઢી મૂકાયેલા મૂળ કાશ્મીરી પંડિતોને પણ પાછા વસાવતા નથી. ત્રાસવાદ ફેલાવતા વહાબી પંથ દ્વારા જમીન પ્રાપ્ત કરીને મસ્જિદો બનાવાય છે તેને અટકાવવાની હિંમત નથી. ઈન્દિરા ગાંધીના સુવર્ણ મંદિરમાં સેના મોકલવાના દાખલા પછી કોઈ રાજકારણી ઉપાસના સ્થાનોમાં દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિને અટકાવવાનું સપનેય વિચારી શકે તેમ નથી. ભારતમાં આસારામ અને સ્વામી અસીમાનંદની ધરપકડ થઈ શકે પણ શાહી ઈમામની નહીં. જે દિવસે કોઈ ખરેખર છપ્પનની છાતી ધરાવતો નેતા આવશે જે આ ઉપાસના પદ્ધતિના નામે જાહેરમાં દેખાડા બંધ કરાવી શકશે, વૉટ બૅંકનું રાજકારણ બંધ કરાવી શકશે, ઉપાસના સ્થાનોમાં દેશવિરોધી કે પછી અસામાજિક પ્રવૃત્તિ બંધ કરાવી શકશે તે દિવસે પાકિસ્તાન-કાશ્મીર-મુસ્લિમ-હિન્દુ ઝઘડા- એ બધા જ પ્રશ્નોનો ઉકેલ આવશે અને દેશનો સાચો વિકાસ થશે.

(સમાપ્ત)

3 thoughts on “બ્રિટન-અમેરિકાના દાખલા પરથી ભારત-પાકિસ્તાન ન શીખી શકે?

      1. શ્રી જયવંતભાઈ,

        જવાબ માટે આભાર.

        “ગાંધીજી” !!!!નહીં…માત્ર “ગાંધી”……………

        મનસુખલાલ ગાંધી

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.