પાકિસ્તાન સામે આક્રમક થતાં ભારતને ૪૫ વર્ષ કેમ લાગ્યાં?

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ કૉલમ’માં તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

પાકિસ્તાનના પચાવી પાડેલા કાશ્મીર પર ભારતીય સેનાના કમાન્ડોએ કરેલા આક્રમણનો નિર્ણય લેવામાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હિંમત દાખવી તેની પ્રશંસા જ કરવી પડે કેમ કે ઈન્દિરા ગાંધી પછી આવેલી એક પણ સરકાર આ હિંમત દાખવી શકી નહોતી. આવું કેમ થયું? કેવા સંજોગો હતા? આવો જરા આ ૪૫ વર્ષના સમયગાળા પર નજર કરીએ.

૧૯૭૧માં ઈન્દિરાજીએ પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કર્યા તે પછી ઈન્દિરાજી અને વિશેષ તો તેમના દીકરા સંજયના કારણે કટોકટી આવી પડી અને ૧૯૭૭માં વર્તમાન ભાજપ જેનો ઘટક હતો તે જનતા પક્ષની સરકાર આવી જે માંડ બે વર્ષ ચાલી. તે પછી ચરણસિંહની સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાથી રચાઈ જે માંડ ૨૪ દિવસ ચાલી! કૉંગ્રેસે ઈન્દિરાજી સામેના કટોકટી વખતના અત્યાચારોને લગતા કેસો પાછા ખેંચવાના દબાણ સામે ચરણસિંહ ન ઝુકતાં કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૦માં ઈન્દિરાજી મજબૂતીથી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં પરંતુ તે વખતે મુખ્ય તકલીફ સંજય ગાંધીએ પોતે જ ઊભા કરેલા ભિંદરાનવાલે પછી સરકાર સામે પડતાં તેને હલ કરવાની હતી અને તેમાં ઈન્દિરાજીનો જીવ પણ ગયો.

ઈન્દિરાજીના પુત્ર રાજીવ તો પોતાની બુદ્ધિ કરતાં સલાહકારોની બુદ્ધિના આધારે વધુ ચાલતા હતા. રાજ્યપાલ જગમોહને અનેક વાર પત્ર લખી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પરિસ્થિતિ વણસી રહી હોવાના સંકેત આપવા છતાં રાજીવ ગાંધીએ કોઈ પગલાં ન લીધા તે આ કૉલમના નિયમિત વાચકો સારી રીતે જાણે છે. રાજીવજી પાસે તો લોકસભા-રાજ્યસભા બધી રીતે બહુમતી હતી. પરંતુ તેમનું ધ્યાન બધાને ખુશ કરવામાં રહ્યું. પહેલાં છૂટાછેડા લીધેલાં મુસ્લિમ વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાના ચુકાદાને પલટાવી દીધો, સલમાન રશદીના પુસ્તક ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પર ઉતાવળો પ્રતિબંધ મૂકી દીધો અને તે પછી રામજન્મભૂમિ મંદિરનાં તાળાં ખોલાવી નાખ્યાં. આમ બંને પક્ષે કટ્ટરવાદીઓને પ્રોત્સાહિત કર્યા. રાજીવજી પછી ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહ આવ્યા. પરંતુ તેમના પક્ષે ઝાઝા રસોઈયાએ રસોઈ બગાડી. તેમને સામ્યવાદીઓ અને ભાજપ વચ્ચે સંતુલન કરીને ચાલવાનું હતું. તો સાથે સરકારની અંદર પણ અરુણ નહેરુ જેવા જમણેરી અને જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ જેવા ડાબેરી વિચારના અને મુસ્લિમ વૉટ બૅંકને ધ્યાનમાં રાખનારને ખુશ રાખવાના હતા. જગમોહને તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે જ્યૉર્જે (જે તે વખતે ભાજપની વિચારસરણીથી પળોટાયા નહોતા) તેમને હટાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

વી. પી. પછી ચંદ્રશેખર સરકાર આવી જે ઝાઝું ટકી નહીં. તે વખતે ઈરાક-કુવૈતના યુદ્ધમાં અમેરિકાએ પણ ઝંપલાવ્યું હતું. અને ભારત પણ આર્થિક રીતે ખૂબ ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પહોંચી ગયું હતું. આવી સ્થિતિમાં રાજીવ ગાંધીના ઘરની જાસૂસીના આક્ષેપસર કૉંગ્રેસે તેની જૂની ટેવનું પુનરાવર્તન કરીને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ચૂંટણી આવી પડી, રાજીવજીની હત્યા થઈ! ૧૯૯૧માં નવી સરકાર આવી તે લઘુમતી સરકાર હતી- નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકાર. જમ્મુ-કાશ્મીરનો સળગતો પ્રશ્ન હોવા છતાં તેના માટે પહેલી પ્રાથમિકતા દેશને આર્થિક પતનમાંથી ઉગારવાનો હતો. તે તેમણે કર્યું અને સાથે પંજાબમાં કે. પી. એસ. ગિલને છૂટો દોર આપીને પાકિસ્તાન સમર્થિત ખાલિસ્તાની ત્રાસવાદને પણ સમાપ્ત કર્યો.

નરસિંહરાવની સરકારે લથડિયાં ખાતાં પાંચ વર્ષ પૂરાં કર્યાં તે પછીની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ભાજપનો રાજકારણના પટ પર પહેલી વાર ઉદય થયો. તેને સરકાર રચવા પણ દેવાઈ. પરંતુ શિવસેના, જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ-નીતીશકુમારના એ વખતના સમતા પક્ષ, હરિયાણા વિકાસ પાર્ટી સિવાય કોઈ પક્ષે સાંપ્રદાયિકતાના નામે ભાજપને ટેકો ન આપ્યો. વિશ્વાસ મત પહેલાં જ પોતાનું તીક્ષ્ણ ધારવાળું પ્રવચન આપીને અટલજીએ રાજીનામું ધરી સંસદમાંથી ચાલતી પકડી. તે પછી માત્ર ૪૬ બેઠકો પર જીતેલા જનતા દળના એચ. ડી. દેવેગોવડાને કૉંગ્રેસને ટેકો મળતાં અને ડાબેરીઓ સરકારમાં જોડાતાં સરકાર બની હતી. પણ એક વર્ષમાં તો કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો! ઘણી રકઝક પછી દેવેગોવડાની જગ્યાએ ઈન્દ્રકુમાર (આઈ. કે.) ગુજરાલના નેતૃત્વમાં સરકારને ટેકો આપવા કૉંગ્રેસ તૈયાર થઈ ગઈ. પણ પછી રાજીવ હત્યા કેસનો જૈન પંચનો રિપૉર્ટ સંસદમાં મૂકાતાં અને તેમાં ડીએમકે એલટીટીઇ (જેણે રાજીવ ગાંધીની હત્યા કરી હતી)ને ટેકો આપતો હોવાની વાત બહાર આવતાં કૉંગ્રેસે હઠ પકડી કે ડીએમકેના મંત્રીઓ પડતા મૂકાવા જોઈએ. ગુજરાલે આ માગણી સ્વીકારવા ના પાડી દીધી એટલે કૉંગ્રેસે ૨૮ નવેમ્બર ૧૯૯૭એ ફરી ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. (તે વખતે રાજીવનાં વિધવા સોનિયાના હાથમાં કૉંગ્રેસની કમાન નહોતી પણ તેમના હાથમાં આવી તે પછી એ જ ડીએમકેના ટેકાથી ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસે સરકાર બનાવી!)

૧૯૯૮ની ચૂંટણી પછી અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકાર આવી. આવતાં વેંત અટલજીએ અમેરિકાના દબાણને ફગાવીને તેમજ સીઆઈએને ગંધ આવવા દીધા વગર ૧૧ મે ૧૯૯૮ના રોજ પોખરણમાં પરીક્ષણ કરીને ફરીથી મજબૂત ઈચ્છાશક્તિ દાખવી જે ૧૯૭૪નાં પોખરણ પરીક્ષણ-૧ પછી પહેલી વાર જોવા મળી રહી હતી! પરંતુ ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધમાં આ ઈચ્છાશક્તિ માત્ર પાકિસ્તાનના સૈનિકોને ખદેડવા અને કારગિલ પાછું મેળવવા પૂરતી સીમિત રહી. અલબત્ત, નવાઝ શરીફ વૉશિંગ્ટન દોડી ગયેલા અને અમેરિકા પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન બોલાવેલા પણ પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી જાય તે પછી જ પોતે આવશે તેમ કહી અટલજીએ મજબૂત ઈરાદો જરૂર બતાવ્યો હતો. ૨૦૦૧માં કમને મુશર્રફને મંત્રણા માટે આગરા બોલાવ્યા તે વખતેય પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદનો મુદ્દો સમજૂતીમાં સમાવવા બાબતે અટલ સરકાર મક્કમ રહેતાં આ મંત્રણા નિષ્ફળ ગઈ હતી. છેવટે ૨૦૦૪માં અટલ મુશર્રફને ઝુકાવીને જ રહ્યા. મુશર્રફે સમજૂતી દ્વારા કહેવું પડ્યું કે પાકિસ્તાન ત્રાસવાદીઓને તેની ધરતીનો ઉપયોગ નહીં કરવા દે.

દુર્ભાગ્યે ૨૦૦૪માં અટલ સરકારનો પરાજય થયો. કૉંગ્રેસના નેતૃત્વમાં મનમોહનની યુપીએ સરકાર આવી જે ૨૦૦૯માં ફરી ચૂંટાઈ. આમ, આ સરકારને દસ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય મળ્યો. મનમોહને મંદીના સમયમાં ભારતને આર્થિક સદ્ધર રાખ્યું, અંતરીક્ષ ક્ષેત્રે સીમાચિહ્નો મેળવ્યા, અમેરિકા સાથે અટલ સરકારે મજબૂત કરેલા સંબંધોને ઓર મજબૂત કર્યા, પૂર્વના દેશો સાથે સંબંધો મજબૂત કર્યા એ તેમની ઉપલબ્ધિ. પરંતુ પાકિસ્તાન મોરચે તેમણે ભયંકર ઉદાસીનતા દાખવી. ૨૦૦૮માં મુંબઈ પર વિશ્વના ઇતિહાસનો સૌથી ભયાનક હુમલો થયો તે પછી પણ કોઈ મક્કમ પગલાં ન લીધાં. પાકિસ્તાનની સેના ભારતના કાશ્મીરમાં ઘૂસીને બે સૈનિકોનાં માથાં વાઢી ગઈ તે પછી પણ મક્કમ પગલાંનો અભાવ જોવા મળ્યો. એ તો ઠીક, પણ પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેર દરગાહની અંગત મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે ભારતના વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે તેમના માટે ભવ્ય ભોજન સમારંભ રાખ્યો!

નરેન્દ્ર મોદીએ સરકારમાં આવતાં વેત પહેલાં તો શપથ ગ્રહણ સમારંભમાં નવાઝ શરીફ સહિત સાર્ક દેશોના વડાને આમંત્રી પોતે શાંતિ ઈચ્છતા હોવાનો સંદેશ આપ્યો. તે પછી અલગ-અલગ દેશોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મંચના ઉપક્રમે શરીફ સાથે દોસ્તી સ્થાપી. લોકોની ટીકા છતાં શાલ વગેરે ભેટ મોકલી. અફઘાનિસ્તાનના પ્રવાસેથી અચાનક લાહોર પહોંચી ગયા અને નવાઝની દોહિત્રીના લગ્ન પૂર્વે શુભકામના આપી. તે પછી પઠાણકોટમાં હુમલો વર્ષની શરૂઆતમાં જ થયો. એ પછી મોદીભાઈના સૂર બદલાવા લાગ્યા.

સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ તેમની પાકિસ્તાનને અલગ પાડવાની નીતિ તેમના વિદેશ પ્રવાસો દ્વારા શરૂ કરેલી. ભારતમાં લોકોની ટીકા છતાં તેમણે પ્રવાસો ચાલુ રાખ્યા. પાકિસ્તાનના વિશ્લેષકો પણ આ વાત સારી રીતે સમજતા હતા. જુલાઈ ૨૦૧૬ના વિડિયોમાં પાકિસ્તાનના વિશ્લેષક ઝૈદ હમીદ, જે ભારતના આકરા ટીકાકાર રહ્યા છે, તેઓ કહે છે કે “૧૯૭૧માં પણ ભારતે પાકિસ્તાનને તોડવા માટે જે યોજના કરી હતી તે તેની વિદેશ નીતિમાંથી ખબર પડી જાય છે. બાંગ્લાદેશને અલગ કરતાં પહેલાં ઈન્દિરા ગાંધી રશિયા ગયાં હતાં. ત્યાં સમજૂતીઓ કરી હતી. તે પછી અમેરિકામાં પ્રમુખ રિચાર્ડ નિક્સનને મળ્યાં હતાં. પાકિસ્તાનને અલગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. લશ્કરી પગલાં પહેલાં આખી દુનિયામાં રાજદ્વારી અને રાજકીય વાતાવરણ બનાવવું પડે છે. અમેરિકાએ ઈરાક પર હુમલા કરતાં પહેલાં સામૂહિક સંહારનાં શસ્ત્રો સદ્દામ હુસૈન પાસે હોવાનો ગાઈ વગાડીને પ્રચાર કર્યો હતો. આવું જ મોદી પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ કરે છે. મોદીએ પાકિસ્તાનના જૂના દોસ્તોને હાઇજેક કરી લીધા છે. સાઉદી અરેબિયા સાથે સ્ટ્રેટેજિક એલાયન્સ કરી પાકિસ્તાનને સ્થાને ભારતને મૂકી દીધું. સાઉદીનું બીજા દેશના વડાને અપાતું સર્વોચ્ચ સન્માન મોદીને અપાયું. સાઉદીના કટ્ટર દુશ્મન ઈરાનને પણ પોતાની તરફ લીધું. અફઘાનને તો પહેલેથી જ પાકિસ્તાનનો દુશ્મન બનાવી ચૂક્યા છે. બાંગ્લાદેશને (જમીન હસ્તાંતરણ દ્વારા) પણ આપણી વિરુદ્ધ કરી ચૂક્યા છે. અમેરિકાને પોતાનું મજબૂત સાથી બનાવી ચૂક્યા છે. અત્યારે આપણા સંબંધો અમેરિકા સાથે ખરાબ છે. ઈરાન સાથે ખરાબ છે. અફઘાન સાથે યુદ્ધની સ્થિતિ છે. બાંગ્લાદેશમાં પાકિસ્તાનીઓને ફાંસી અપાઈ રહી છે. સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાનનું સમર્થક નથી રહ્યું.“

ઉડીમાં ૧૮ જવાનો શહીદ થયા પછી મોદી ટ્વિટર પર પ્રતિક્રિયા બાદ મૌન રહ્યા ત્યારે તેમની ઘણી મજાક ઊડી અને ટીકા પણ થઈ. કોઝિકોડમાં પક્ષના સંમેલનમાં તેમણે પાકિસ્તાનના નાગરિકોને સંબોધતાં ભારત તેમનું દુશ્મન નથી પણ ત્રાસવાદીઓને ટેકો આપતા તેના શાસકોનું છે તેમ કહ્યું અને લડવું હોય તેમજ હરીફાઈ કરવી હોય તો ગરીબી, બેરોજગારી અને નિરક્ષરતાને નાથવા માટે કરીએ તેમ કહ્યું ત્યારે પણ મારા સહિત ઘણાને નિરાશા થઈ હતી પરંતુ ૨૯મી સપ્ટેમ્બરે બપોરે સમાચાર આવ્યા કે ભારતે ૨૮મીની મધરાત્રે (તારીખ મુજબ ૨૯મીએ) પાકિ. અધિકૃત કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદી છાવણી પર હુમલો કર્યો છે અને ચાલીસથી પચાસ ત્રાસવાદીઓને મારી નાખ્યા ત્યારે સમગ્ર દેશમાં ઉત્સાહનું વાતાવરણ થઈ ગયું.

આમ, ભારતને આક્રમક થતાં ૪૫ વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો છે. આશા રાખીએ ઈન્દિરા ગાંધી પછી જેમ લાંબો બ્રેક આવી ગયો અને ભારત પોતાની સમસ્યાઓમાં જ ગૂંચવાઈને રહી ગયું તેવું હવે ન થાય. ૧૯૭૧ પછી ઈન્દિરા મદમાં છકી ગયેલાં તેવું મોદી સાથે ન થાય. ૧૯૮૯ પછી સતત અસ્થિરતાનું વાતાવરણ રહ્યું તેવું ન બને અને રાજકીય પક્ષો અંદરોઅંદરની લડાઈમાં ન ખૂંપી જાય જેથી પાકિસ્તાન કે ચીન જેવા દુશ્મન તેનો ફાયદો ઉઠાવી જાય.

Advertisements

One thought on “પાકિસ્તાન સામે આક્રમક થતાં ભારતને ૪૫ વર્ષ કેમ લાગ્યાં?

  1. Indira Gandhi cannot take any credit for the Victory of 1971. Because she had made a delay by 12 months. From 1968 to 1970, nearly one crores Bihari Muslims of East Pakistan who were against Bangladesh movement, infiltrated in India. These infiltrators had paralysed the normal life of North East States and West Bengal state of India.
    Indira Gandhi was waiting for Pakistan to attack India.
    Indira Gandhi converted the remarkable victory into a total defeat under Simla Pact.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s