સિંધુ જળ સમજૂતી તોડવા લાંબા ગાળાની રણનીતિ જરૂરી

(સાધના સાપ્તાહિક તા. ૧/૧૦/૨૦૧૬માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)
ઉડીમાં ત્રાસવાદીઓએ હુમલો કરતાં ૧૮ જવાનો શહીદ થઈ ગયા. (સાચો શબ્દ ઉડી છે પરંતુ અંગ્રેજીમાં ઘણી વાર ભારતીય ‘ર’ને ‘ડ’ કરી નાખવામાં આવે છે, જેમ કે ‘સાડી’નું ‘સારી’ થઈ ગયું, ચોપડાનું ચોપરા થઈ ગયું, બિડલાનું બિરલા થઈ ગયું અને જેમની આ અટક હોય છે તેઓ પણ ખોટું લખે છે. તેમ ઉરીનું ઉડી થઈ ગયું) ભારત માટે ત્રાસવાદી હુમલાની નવાઈ રહી નથી. કદાચ એમ કહીએ તો પણ ચાલે કે, ભારતને ત્રાસવાદી હુમલા કોઠે પડી ગયા છે. બહુ વિચારીને આ વાક્ય લખ્યું છે. તેનું કારણ એ છે કે ભીષણથી અતિ ભીષણ ત્રાસવાદી હુમલાઓ થતા રહે છે. દર હુમલા વખતે પ્રજામાં અને માધ્યમોમાં બહુ બહુ મહિના સુધી આક્રોશ રહે છે. અને પછી ફરી હતું એનું એ જ. સરકાર આવે છે ને જાય છે પાકિસ્તાન પ્રત્યે આપણી ઉદારતા ચાલુ રહે છે. તેના કલાકારો અહીં આવે છે. તેમનામાં કોઈ આવડત ન હોવા છતાં મહેશ ભટ્ટ, કરણ જોહર, શાહરુખ ખાન વગેરે ફિલ્મકારો તેમજ ટીવી ચેનલો તેમને કામ, નામ અને દામ અપાવે છે. આપણા બુદ્ધિજીવીઓને પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ પ્રધાન ખુરશીદ કસૂરી પુસ્તક વિમોચન કરવા મુંબઈ આવે તે ગમે છે અને તેમના તરફદારો પણ સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી જેવા છે. આપણું બીસીસીઆઈ પણ પાકિસ્તાન સાથે ક્રિકેટ રમવા આતુર હોય છે કારણકે ભારત-પાકિસ્તાનની મેચ સારી આવક રળી આપે છે- બધાને- બીસીસીઆઈને પણ અને મેચ બતાવતી ચેનલોને પણ.
જ્યારે આપણા પર યુદ્ધ થોપાયું હોય અને તે પણ સીધું નહીં, પરોક્ષ, ત્યારે જે કંઈ પગલાં લેવાનાં હોય ત્યારે તેને બરાબર માપીને-તોળીને લેવા પડે. હકીકતે, દરેક સરકારની નીતિ તરસ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા બેસવાની છે. હુમલો થાય ત્યારે દરેક પગલું યાદ આવવા લાગે. જ્યારે પણ પાકિસ્તાન સાથે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે ત્યારે દરેક સરકારે જે કેટલાંક પગલાં લીધાં છે અથવા લેવાની ધમકી આપી છે તેમાંનું એક છે સિંધુ જળ સમજૂતી. આપણો વિષય આ સિંધુ જળ સમજૂતી પૂરતો સીમિત છે એટલે તેના વિશે જ વાત કરીશું.
સ્વતંત્રતા પછી આપણી જે કેટલીક ભૂલો થઈ તેમાં એક તો, ઉપાસના પદ્ધતિના આધારે વિભાજન થયું તો ભારતને હિન્દુ રાષ્ટ્ર જાહેર ન કરાયું. બીજું, કાશ્મીર પર પાકિસ્તાનના હુમલા અને અડધું કાશ્મીર કબજે કરી લીધા પછી પણ પાકિસ્તાનને વિભાજનના કારણે રૂ. ૫૫ કરોડ દેવાના હતા તે વડા પ્રધાન નહેરુજી અટકાવવા માગતા હતા. પરંતુ પાકિસ્તાન અને મુસ્લિમો પ્રત્યે ઝૂકી જવાની ભાવનાવાળા ગાંધીજીએ ઉપવાસ પર બેસીને આ નિર્ણય બદલવાની ફરજ પાડી. જોકે બાદમાં ગાંધી તરફી ઇતિહાસકારોએ આ ઉપવાસને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા, જે તે સમયે ખૂબ જ ડહોળાયેલી હતી, તેને પુન: સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે જોડી દીધો. આમ, કાશ્મીરનો પ્રશ્ન ગૂંચવાયેલો જ રહ્યો. ત્રીજું, સિંધુ જળ સમજૂતી.
આ સમજૂતીની વિગતો જોઈશું તો આપણને થશે કે નહેરુજી આટલા બધા ઉદાર કેમ રહ્યા? એમાં કોઈ ના નથી કે આ સમજૂતી પણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ તળે થઈ હતી, પરંતુ પોતાનું નુકસાન કરીને ભારતે મહાન થવા માટે થઈને પાકિસ્તાન પર જળ વર્ષા કરી દીધી! હકીકતે ભારતમાંથી છ નદીઓ પાકિસ્તાનમાં જાય છે. આ છ નદીઓ એટલે સિંધુ, સતલજ, બ્યાસ, રાવી, ઝેલમ અને ચિનાબ. યોગાનુયોગ જે ૧૮ તારીખે ઉડીમાં હુમલો થયો જ્યારે સિંધુ જળ સમજૂતી થઈ તેની તારીખ ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૦ છે. અને આ સપ્ટેમ્બરમાં જ હુમલાના પગલે આ સમજૂતી તોડવાની વાત થઈ રહી છે.
સમજૂતી હેઠળ ભારતે પોતાની પાસે નદીઓનું માત્ર ૨૦ ટકા જ મેળવવા અને પાકિસ્તાનને ૮૦ ટકા પાણી આપવાની ઉદારતા દાખવી! ભારતને ત્રણ પૂર્વીય નદી રાવી, બ્યાસ અને સતલજ, તેમજ તેમની પેટા નદીઓ પર નિયંત્રણ મળ્યું જ્યારે પાકિસ્તાનને સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ તેમજ તેમની પેટા નદીઓ પર. સ્વાભાવિક છે કે આના લીધે ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વાહ વાહ થઈ થતી રહી છે. હજુ હમણાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૧માં પણ અમેરિકા સેનેટની વિદેશ સંબંધોની સમિતિએ કહ્યું હતું કે આ સંધિ દુનિયાની સફળતમ સંધિઓ પૈકીની એક છે. અહીં એ નોંધવું જોઈએ કે એક તરફ ભારતની અંદર આપણા રાજકારણીઓ મત માટે થઈને બીજા રાજ્યમાં રહેતા આપણા જ દેશબાંધવોને પાણી આપવાની ઉદારતા દાખવી નથી શકતા. કર્ણાટકની કૉંગ્રેસ સરકાર સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના આદેશ છતાં તમિલનાડુને કાવેરી નદીનું પાણી આપવામાં ઠાગા ઠૈયા કરે છે, પરંતુ આ જ કૉંગ્રેસ સિંધુ જળ સમજૂતી તોડવાનો વિરોધ કરે છે. કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન શશી થરૂર કહે છે કે આ સમજૂતી તોડવી અનૈતિક છે! તો શું પાકિસ્તાન ત્રાસવાદીઓ મારફતે હુમલાઓ કરાવતું રહે છે તે નૈતિક છે? પાકિસ્તાન તાશ્કંદ કે સીમલા સમજૂતી નથી માનતું તે નૈતિક છે? આ સમજૂતીના કારણે ભારત પાણીથી વંચિત રહે છે અને તેના કારણે સિંચાઈ અને વીજળી માટે પણ સમસ્યા થાય છે. ભારતે ઝેલમની સહાયક નદી કિશનગંગા પર જળ વિદ્યુત પરિયોજના બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો તો તેમાંય પાકિસ્તાનને પેટમાં દુઃખ્યું અને તેણે વર્ષ ૨૦૧૦માં આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થતા ન્યાયાલયમાં વાંધા અરજી કરી દીધી!
આ સમજૂતી તોડવાના વિરોધીઓ કેવી દલીલ કરે છે તે પહેલાં આપણે જોઈએ. એક. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આપણી ટીકા થશે. આ દલીલ વાહિયાત છે. અરે ભાઈ! આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય તેલ પીવા ગયું. જ્યારે ઉડીમાં હુમલા થાય છે ત્યારે કયું આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આપણી પડખે ઊભું રહે છે અને પાકિસ્તાનને ત્રાસવાદી દેશ જાહેર કરે છે? આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણની ચિંતા કરી હોત તો બાંગ્લાદેશની રચના જ ન થઈ હોત. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય ક્યારેય ભારત પડખે આંખ મીંચીને ઊભો નહીં રહે કેમ કે ભારત મહાસત્તા ન બની જાય તે માટે તો પાકિસ્તાનની રચના કરવામાં આવી. પાકિસ્તાન ભારતને કાયમ કનડતું રહે તેમાં જ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય- ચાહે તે અમેરિકા હોય કે રશિયા કે પછી ચીન- તેમને રસ છે.
બીજી દલીલ. યુનિવર્સિટી ઑફ કાશ્મીરના અર્થ સાયન્સીસ, જીયૉલૉજી અને જીયોફિઝિક્સના વડા ડૉ. શકીલ અહેમદ રોમશૂ કહે છે કે જો તમે પાણી રોકશો તો તમારી પાસે તેને સંગ્રહવાની પૂરતી ક્ષમતા નથી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ભયંકર પૂર આવશે. જ્યારે હુમલા થાય ત્યારે સંધિને પડતી મૂકવાનું વિચારીએ તેના કરતાં આટલાં વર્ષોમાં સંધિને તોડીએ તો જે પરિણામો આવે તેનું વિચારીને પાણી સંગ્રહવાની ક્ષમતા વિકસિત કરી હોત તો? ડૉ. શકીલ કહે છે કે આપણે એવી ડાઇવર્ઝન કેનલ વિકસાવી જ નહીં જે પાણીને બીજાં રાજ્યમાં લઈ જઈ શકે. સંધિ મુજબ, ભારતને પાણી સંગ્રહવાની છૂટ છે પરંતુ ભારતે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવ્યું જ નથી! અટલ બિહારી વાજપેયીએ નદીઓના પાણીને જોડવાની યોજના ક્રિયાન્વિત કરી હતી પરંતુ ૨૦૦૪માં કૉંગ્રેસની સરકાર આવી અને તેણે આ યોજના પડતી મૂકી દીધી. નર્મદા નદીને સાબરમતી સાથે જોડી અને તે ગુજરાતના અન્ય ભાગોમાં પહોંચી તો પાણીની તકલીફ ઘણી હદે ઓછી થયાનું આપણે જોયું છે.
ત્રીજી દલીલ ચીનના ભયની છે. સિંધુ અને સતલજ ચીનમાંથી ઉદ્ભવે છે. ચીને આ અંગે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતી કરી નથી. જો ભારત આ સંધિ ફગાવે તો બની શકે કે ચીન આ બંને નદીઓના પાણીને ફંટાવી દે અથવા તેનામાંથી ઉદ્વભવતી બ્રહ્મપુત્રાના પાણીને અટકાવી દે. આ જો અને તોની પરિસ્થિતિ છે. આવું થાય તો ચીનનું આપણે વેપારની રીતે નાક દબાવી શકીએ કારણકે ચીનનાં ઉત્પાદનોનું ભારત મોટું બજાર છે. એટલે આ દલીલ બહુ કારગત નથી.
ચોથી દલીલ. ચેમ્બર ઑફ કાશ્મીરના પૂર્વ અધ્યક્ષ શકીલ કલંદર કહે છે કે આમ તો સિંધુ સમજૂતીથી સૌથી વધુ પીડિત તો અમે જમ્મુ-કાશ્મીરના ઉદ્યોગપતિઓ જ છે. જો આ સમજૂતી તૂટે તો અમને ફાયદો જ ફાયદો છે પરંતુ આવું સંભવ નથી. જો સમજૂતી તોડી નાખીએ તોય તે માટે ઓછામાં ઓછાં ૧૨ વર્ષ લાગશે. બે વર્ષ ટોપોગ્રાફી સર્વે, ઊંચાઈ, જમીન સંપાદન, વગેરેમાં અને ૧૦ વર્ષ કૉન્ટ્રાક્ટથી લઈને નિર્માણ સુધી. આર્થિક વિશ્લેષક પ્રૉ. નિસાર અલી મુજબ, જો નદીઓના પાણીમાંથી વીજળી બનાવવામાં આવે તો વર્ષે ૨૪ હજાર મેગા વૉટ વીજળીનું ઉત્પાદન થાય અને ૫૦૦ અબજ (૫૦ હજાર કરોડ)ની આવક થઈ શકે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાનનું અર્થતંત્ર કૃષિ પર ખૂબ જ નિર્ભર છે. તેના જીડીપીના ૨૫ ટકા કૃષિમાંથી આવે છે. પાકિસ્તાનનો સંપૂર્ણ પંજાબ પ્રાંત સહિત ૬૫ ટકા ભૌગોલિક વિસ્તાર સિંધુ તટ પ્રદેશનો ભાગ છે. પાકિસ્તાને વિશ્વની સૌથી મોટી કેનલ ઇરિગેશન સિસ્ટમ આ નદીઓના આધારે જ બનાવી છે. તેના ત્રણ મોટા બાંધ અને બીજા નાના બાંધ અહીં જ આવેલા છે જેમાંથી તેને વીજળી, સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી મળે છે. (પૂર્વ) પંજાબ એ પાકિસ્તાનનો સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી પ્રાંત છે. ભારત સામે ત્રાસવાદ શરૂ કરાવનાર પૂર્વ પ્રમુખ ઝિયા ઉલ હક હોય કે વર્તમાન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ, આ બધા પંજાબમાંથી જ આવે છે. જો આ સંધિ તૂટે તો પાકિસ્તાનને મરણતોલ ફટકો પડે.
ટૂંકમાં, વર્તમાન સ્થિતિમાં આ સંધિ તૂટે તો ભારતને નુકસાન થવાની આછી પાતળી શક્યતા છે, પરંતુ પાકિસ્તાનને સૌથી વધુ નુકસાન થઈ શકે. પણ અત્યારે પૂરની શક્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ સંધિ ન તોડાય. હા, લાંબા ગાળાની રણનીતિ તૈયાર કરીને પાણીને સંગ્રહવાની તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવી જોઈએ જેથી હવે પછી કંઈ થાય તો ભારત સમજૂતી તોડી શકે.

 

Advertisements

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s