Posted in economy, Mumbai Samachar

કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઘણી બધી અગવડો, અસુવિધા અને જોખમો છે

(મુંબઈ સમાચારની બુધવાર તા.૧૬/૧૧/૧૬ની કવરસ્ટોરી)

આ ચાર દિવસો મજાના રહ્યા. મંગળવારે આઠ વાગે જાહેરાત થઈ ત્યારથી શનિવાર સુધી ઘરમાં માત્ર ૬૦ રૂપિયામાં જિંદગી ચાલી. ચાલી જ નહીં, દોડી. પહેલેથી જ જરૂરિયાતો ઓછી રહે તેવો સ્વભાવ માતાપિતા તરફથી મહામૂલા વારસામાં મળ્યો. તેથી આજે ફ્રી લાન્સિંગ પત્રકાર તરીકે આનંદથી જીવી શકાય છે. એનો અર્થ એ નથી કે આ ચાર દિવસો ખાધાપીધા વગર કાઢ્યા. પણ તેમાં કરિયાણાવાળા અને  શાકભાજીવાળા જેવા નાની પાયરીના ગણાય તેમની માનવતા જોવા મળી. કરિયાણા-શાકભાજીની રિલાયન્સ-ડી માર્ટ જેવી મોટી કંપનીઓ અને ઓનલાઇન ખરીદીના પાંગરી રહેલા વધુ પડતા સ્વાર્થ કેન્દ્રિત જમાનામાં ઘરની નજીક કરિયાણા-શાકભાજીવાળા ઓળખાણના આધારે ઉધાર આપે. કમાણી કરતા થયાનાં પાંચ વર્ષ પછી અમદાવાદ આવવાનું થયું ને એટીએમ-ડેબિટ કાર્ડ આવી ગયાં અને ત્યારથી મેં મોટા ભાગે બેંકમાં જ પૈસા રાખવાનો સ્વભાવ બનાવી લીધો છે. એટલે ઘરમાં આમેય રોકડ જરૂર પૂરતી જ હોય.

મોદીજીએ મંગળવારે એ નિર્ણય જાહેર કર્યો કે ૫૦૦-૧,૦૦૦ની નોટો હવે નહીં ચાલે ત્યારે જ તેને વધાવી લેતા મેસેજ એફબી-ટ્વિટર પર મૂકેલા. તે પછી આ નિર્ણય અંગે ઘણી ચર્ચાઓ ચાલી. પરંતુ જ્યારે અરુણ જેટલી ચિત્રમાં આવ્યા ને તેમના તર્ક આવ્યા તે પરથી કેટલીક બાબતો વિશે લખવાનું જરૂરી બની ગયું.

આમ તો એક મેસેજ નવમી ને બુધવારે જ મૂકેલો કે હાઇપ ઊભો કરીને મોદીજી તમે પાણીમાં ન બેસી જતા, જેમ જેએનયુ-કન્હૈયા-એનડીટીવી વગેરે મામલે થયું તેમ આ નિર્ણયમાં થશે તો જનતાએ ૨૦૦૪માં જેમ ઇન્ડિયા શાઇનિંગના ચિત્ર છતાં અટલ સરકારને ઘરે બેસાડી દીધેલી તેવું તમારી સાથે પણ કરશે. ઘરનું સભ્ય હૉસ્પિટલમાં હોય કે પછી દીકરીના લગ્ન હોય, ઘરમાં પૈસા ન હોય અને બેંક નવમીએ એક દિવસ બંધ હોય અને તે પછી પણ ખુલે ત્યારે પૂરતી કેશ ન હોય – નોકરીમાંથી ગાપચી મારી કલાકો લાઇનમાં ઊભું રહેવું પડે અથવા ઘરના વૃદ્ધને લાઇનમાં ઊભા રાખવા પડે તેવી ખૂબ જ વસમી તકલીફોને જનતા ભૂલી જશે જો બજારમાંથી ખરેખર કાળુ નાણું ને ખોટી નોટોનું દૂષણ રદ્દ થયું તો. નહીં તો ફરીથી કૉંગ્રેસ સત્તામાં આવી જશે.

આ દિવસોમાં જે પ્રશ્નો ઊભા થયા તે વિશે નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ વિવિધ ચેનલોને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં જે જવાબો આપ્યા તે ગળે ઉતરે તેવા નથી.

૫૦૦-૧,૦૦૦ની નોટો રદ્દ થઈ તેમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન ખાનગી હૉસ્પિટલમાં દાખલ દર્દી માટે ચૂકવણી કે પછી લગ્ન પ્રસંગ લઈને બેઠેલા લોકો દ્વારા ચૂકવણીનો આવ્યો. જેટલીએ કહ્યું કે ચેકથી ચૂકવણી કરવી પડશે. ડૉક્ટરો સહિતના વ્યવસાયિકોએ આ સ્વભાવ બનાવવો પડશે. જેટલીને કોઈએ સમજાવવું જોઈએ કે આ માટે પહેલાં તમારે કડક નિયમ બનાવવો પડે કે ડૉક્ટરોએ માત્ર ચેકથી જ ચૂકવણી સ્વીકારવી. અને ચેકથી ચૂકવણીનું જોખમ ડૉક્ટરો માટે એ પણ છે કે દર્દીનો ચેક બાઉન્સ થાય તો કારણ વગર માથાકૂટ આવી પડે. ચેક જમા કરાવવા જવાનું વધારાનું કામ પણ થાય.

જેટલી બીજી એક બાબતમાં પણ તર્કવિહોણા લાગ્યા અને તે એ કે મોટી નોટો પાછી ખેંચવાથી ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને આતંકવાદ-ડ્રગ્સ સહિતના અપરાધો પર કાબૂ મેળવી શકાશે તો પછી રૂ. ૨,૦૦૦ની નવી નોટો કેમ મૂકી? મિત્ર રજત શર્માની આપ કી અદાલતમાં પણ તેઓ ગળે ઉતરે તેવો ખુલાસો કરી શક્યા નહીં. અને પાકિસ્તાને ૫૦૦ની નકલી નોટો ભારતમાં મોટા પાયે વહેતી કરીને અર્થતંત્ર ખોરવી નાખવા મોટા પાયે પ્રયાસ કરેલો તે જોતાં રૂ.૫૦૦ની નોટ પાછી ખેંચાય તે ગળે ઉતરી જાય પરંતુ રૂ.૨,૦૦૦ની નવી નોટ આવશે ત્યારે તેની નકલ નહીં કરી શકાય? આ અંગે પણ જેટલીએ ગોળ-ગોળ વાત કરી. અલબત્ત, નવી નોટમાં સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ કઈ કઈ ખાસિયત છે તે પૂછતાં તેમણે મોઘમ જવાબ આપ્યો એ વાત માની શકાય તેવી છે કારણકે જો એ જાહેર થઈ જાય તો તો તેની નકલ બનાવવાનું પાકિસ્તાન માટે સરળ બની જાય. આ તમામ ઇન્ટરવ્યૂમાં જેટલીએ કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શન તરફ ભારતીયોને દોરી જવા છે તેવી વાત કરી. પરંતુ કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનના ઘણી અગવડો, ગેરફાયદા અને જોખમો છે.

પહેલી લઈએ ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવણી. ઓનલાઇન બેન્કિંગથી ચૂકવણી કરવા માટે સર્વરથી માંડીને ઇન્ટરનેટની સ્પીડ વગેરે બધું જ ટનાટન જોઈએ. ભારતમાં ગરીબો અને આ ટૅક્નૉલૉજી પ્રત્યે નિરક્ષર એવા લોકોની સંખ્યા બહુમતીમાં છે. તેના માટે ઘણો ઘણો સમય જોઈશે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, મોબાઇલનો ઉપયોગ માત્ર મેસેજ ફોરવર્ડ કરવા કે કૉલ કરવા પૂરતો કરતા લોકોને આ ટૅક્નૉલૉજીમાં ખૂબ જ તકલીફ પડે. તેમને રોકડ કે ચેકથી પૈસા ભરવા સહેલા લાગે. આપણે ત્યાં સરકારી વેબસાઇટો ચાહે તે યુનિવર્સિટીની હોય કે અન્ય, ૫૮૬ના કમ્પ્યૂટરના જમાનાની હોય તેમ લાગે. સમયસર અપડેટ જ ન થાય. ઉપરાંત ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવણીમાં સ્વાનુભાવ એવો પણ છે કે રિચાર્જ કે એવું કંઈ કામ કરાવતી વખતે પૈસા કપાઈ જાય પણ કામ ન થાય. પછી જે તે કંપનીને ફોન કરો. તે વળી બૅન્ક પર ઢોળે. બૅન્કમાં કસ્ટમર કેર પર ફોન કરો તો પાંચ મિનિટ તો મેન્યુમાં આંકડા દબાવવામાં જ જાય. ઇ-મેઇલ કરો તો બીબાઢાળ જવાબ આવે. કારણ સરકારી હોય કે ખાનગી, કર્મચારીઓ બધે જ મહદંશે દાધારિંગા છે. વળી, જો કદાચ કપાઈ ગયેલા પૈસા જમા થઈ ગયા હોય તો તેનો એસએમએસ પણ ન આવે. ટૅક્નૉલૉજી પર બધું આધારિત કરી દેવાથી પ્રશ્ન હલ નથી થઈ જતો કારણ માણસો બદલાતા નથી. ૨૦૧૧ની સાલમાં આધાર કાર્ડ માટે ફોટો-ફિંગર પ્રિન્ટ પૉસ્ટ ઑફિસમાં આપ્યું હતું તેના પાંચ વર્ષે કોઈ આધાર કાર્ડ ન આવે. અને તે માટે કલેક્ટરથી માંડીને આધાર કાર્ડ સંબંધિત ઑથોરિટી- યુઆઈએડીઆઈ પર ઇ-મેઇલથી જાણ કરો તો તેમના પણ કોઈ જવાબ ન આવે તો ક્યાં જવાનું? પૉસ્ટ ઑફિસમાં કામ પાછું કૉન્ટ્રાક્ટ પર અપાયેલી ખાનગી સંસ્થાએ કર્યું હતું. એ બધા ડેટા-પુરાવાનો દુરુપયોગ ન થાય? માટે પહેલાં તંત્રને જવાબદેહી બનાવવું પડે. તમારે મંત્રીઓએ પોતે જવાબદેહી બનવું પડે. ભૂલ વગરની સિસ્ટમ બનાવવી પડે.

ઘણી બૅન્કોએ હવે પાસબુક અપડેટ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. પરંતુ એસએમએસ એલર્ટ માટે દર વર્ષે અમુક રકમ કપાતી હોવા છતાં એસએમએસ ન આવે ત્યારે જેટલીજી, શું કરવાનું? એક વાસ્તવિક કિસ્સો. એક મિત્રને સ્કૂટર ખરીદવાનું હતું. તેઓ નિશ્ચિત મુહૂર્તમાં ખરીદવા ગયા. ગમી ગયું. સ્કૂટર કંપનીએ કહ્યું કે આજે જ ડિલિવરી જોઈતી હોય તો કેશથી ચૂકવણી કરો. આ સમયે જેટલીજી, તમે આદેશ આપશો કે સ્કૂટર કંપનીએ બાઉન્સ થવાનું જોખમ સ્વીકારીને પણ ચેકથી પેમેન્ટ લઈ તે જ દિવસે સ્કૂટરની ડિલિવરી આપી દેવાની? મિત્ર બૅન્કમાં ગયો. રૂ. ૫૦,૦૦૦ ઉપાડ્યા. ઘણી વાર ૨,૦૦૦-૫,૦૦૦ ઉપાડો તો એટીએમ સેન્ટરમાં હો ત્યાં જ એસએમએસ આવી જાય પરંતુ ચેકથી ઉપાડેલા ૫૦,૦૦૦ જેવી મોટી રકમનો કોઈ એસએમએસ નહીં. બૅન્કમાં ફરિયાદ કરી, ફૉર્મ ભર્યું પણ કોઈ હલ આવ્યો નથી. મિત્ર કહે છે કે આ તો ઠીક છે કે તેણે પોતે જ પૈસા ઉપાડ્યા હતા, બીજા કોઈએ ઉપાડ્યા હોત તો?

ચેકથી પેમેન્ટ કરવું બધાને ગમે છે પણ ચેકબુક મફત મળે છે, જેટલીજી? એને પહેલાં મફત કરી નાખો. પછી બધી વાત. (એવી દલીલ ન કરતા કે તેના માટે મામૂલી રકમ લાગે છે. મહેનતની કમાણીનો એક રૂપિયો પણ ખોટી રીતે કેમ વપરાય?) આ જ રીતે ક્રેડિટ કાર્ડમાંય એન્યુઅલ મેઇનટેનન્સ ફી, વ્યાજ, ઓવરસીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન કૉસ્ટ સહિત અનેક ચાર્જ લાગે છે. ડેબિટ કાર્ડથી પૈસા ઉપાડવા અને ચૂકવવા બંને પર બૅંકોએ નિયંત્રણો મૂક્યાં છે. અમુક સંખ્યા કરતાં વધુ વાર ડેબિટ કાર્ડ વાપરો તો ચાર્જ લાગે. આ બધા ચાર્જ દૂર કરો. વળી, મોલ કે એવી કોઈ જાહેર જગ્યાએ ડેબિટ કાર્ડથી ચૂકવણી કરવા જતાં પાસવર્ડ ચોરાઈ જવાની શક્યતા રહે છે અને તેના લીધે તમારા મહેનતની કમાણીના પૈસા ઉપડી જવાની શક્યતા રહે છે. ઓનલાઇન બૅન્કિંગ હોય કે ડેબિટ કાર્ડ-ક્રેડિટ કાર્ડથી ચૂકવણી, સાઇબર ગુનાઓ વધતા રહે છે અને તેની સામે ભારતીય પોલીસ કેટલી કાર્યક્ષમ છે તેની આપણને ખબર છે. અને આ બધા ગુના તો વિદેશ પારથી પણ મોટા પાયે થાય. આપણે કેટલા ગુનેગારોને વિદેશથી લાવી શક્યા છીએ? ગુલશનકુમારના હત્યારા નદીમ (શ્રવણ)થી લઈને લલિત મોદી-વિજય માલ્યા…બધા વિદેશમાં જલસા કરે છે.

વળી ઘણા નાના-નાના ખર્ચા હોય જેમ કે પાણીપુરીની લારી વાળો. પાણી પૂરી ખાઈને તેને દસ રૂપિયાની ચેકથી ચૂકવણી કરવાની? ઉનાળામાં ગોળો ખાઈને વીસ રૂપિયા ક્રેડિટ કાર્ડથી ચૂકવવાના? સોડા પી ને કે પાન ખાઈને દસ-પંદર રૂપિયા ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવવાના? કરિયાણાવાળાને ત્યાંથી દસ રૂપિયાનું વેફરનું પેકેટ ચૂકવવા માટે ડેબિટ કાર્ડ વાપરવાનું? કોઈ પણ નવી પ્રણાલિ લાવવાનો નિયમ એવું કહે છે કે પહેલાં તેના ઉપાય તૈયાર રાખવા જોઈએ. અમારે એમસીએમાં પ્રૉગ્રામ ભણાવતી વખતે કહેતા કે બે રીતે પ્રણાલિ બદલી શકાય – ૧. ટ્રાયલ એન્ડ એરર. ૨. પેરેલલ સૉલ્યૂશન. જો તમારે ભારતના અર્થતંત્રને કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શન તરફ લઈ જવું હશે તો તેના માટે પહેલાં જડબેસલાક, ભૂલવિહોણા ઉપાયો તૈયાર રાખવા પડશે.

અને અગાઉ કહ્યું તેમ પહેલાં તો, ગામડાના લોકો, ગરીબો, ટૅક્નૉલૉજી બાબતે નિરક્ષર લોકોનો વિચાર કરવો પડશે. તેમને આવડી જાય તો પણ ટૅક્નૉલૉજીને અત્યંત આધુનિક બનાવવી પડે. ઘણી બધી વાર અનુભવ એવો થાય છે કે બૅંકોમાં કે પૉસ્ટ ઑફિસમાં કે અન્ય સરકારી કે ખાનગી સ્થાનો પર સર્વર ડાઉન હોય. સૌથી ઝડપથી ડાઉનલૉડ કરીને શરત જિતવાની ૪-જીની જાહેરાતો બતાવતી મોબાઇલ કંપનીઓને ત્યાં ચૂકવણી કરવા જાવ તો સર્વર ઠપ્પ હોય તો બીજાની તો શું વાત કરવી.

ટૂંકમાં, ભારતીયોને કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શ કરતા કરવામાં ઘણી બધી બાધાઓ છે.

Advertisements

Author:

A journalist who loves his country most than any other thing. I am ever learning man. Reading, writing , Hindi films, television, music and learning new things are my passion. I like to be innovative.

One thought on “કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઘણી બધી અગવડો, અસુવિધા અને જોખમો છે

  1. “કારણ સરકારી હોય કે ખાનગી, કર્મચારીઓ બધે જ મહદંશે દાધારિંગા છે.” This applies to Not only government workers but officers of all level too. Similar is the case with private organizations.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s