Posted in bhavnagar, city, personal, society

કેવડા ત્રીજે બાપુજીની યાદ : આધુનિકતા અને પરંપરાનો સંગમ

મારા પૂ. બાપુજી મુકુંદરાય બી. પંડ્યા

આજે કેવડા ત્રીજ. આજથી ૩૨ વર્ષ પહેલાં મારા બાપુજીનું આ જ દિવસે અવસાન થયું હતું. બાપુજી એટલે મારા દાદાજી. તેમનું નામ મુકુંદરાય બળવંતરાય પંડ્યા. ટૂંકમાં એમ. બી. પંડ્યા.

રેલવેમાં ગાર્ડ તરીકે તેમની નોકરી. તેમનું અંગ્રેજી એ સમયમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી.  અંગ્રેજી તથા ગુજરાતીમાં તેમના અક્ષર…આ હા હા…અમારા ઘરમાં તેમના, મારા ભાઈ (મારા પિતાજી સ્વ. ગજેન્દ્રભાઈ ), મારાં ફઈ બકુફઈ(દીપ્તિબહેન), અને મારાં મોટાં બહેન સોનલબહેન…આ બધાના અક્ષરો મોતીના દાણા જેવા. ભાઈને સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં નોકરીના લીધે પહેલાં પોરબંદર,  પછી માણાવદર,  રાણાવાવ, વડોદરા એમ જવાનું થતાં મારે બાપુજી સાથે રહેવાનું માંડ બહું ઓછું આવ્યું. અમે વડોદરા હતા ત્યારે તેમનો કાગળ આવ્યો કે હવે બેમાંથી એક ભાઈ મારી સાથે આવો તો સારું.

મારા કાકા ભરતભાઈ મુંબઈમાં નવો નવો ધંધો હતો. તે છોડીને આવી શકાય તેમ નહોતું. આથી મારા ભાઈએ ભાવનગરમાં કાળા નાળામાં જગ્યા ખાલી પડતાં બદલી માગી લીધી. હું છઠ્ઠા ધોરણમાં આવેલો.

બાપુજીનો પહેરવેશ કેવો? ઘરમાં હોય ત્યારે મોટા ભાગે લુંગી અને ઉપર ઉઘાડું ડીલ અથવા ગંજી પહેર્યું હોય. તેમની જનોઈમાં તેમના કબાટની ચાવી લટકતી હોય. કબાટમાં અનેક જાતનાં બિસ્કિટ અને ચોકલેટ વગેરે જાત-જાતના નાસ્તા ભરેલા હોય. તેઓ કોઈ બાળક આવે ત્યારે કબાટ ખોલી તેમાંથી નાસ્તો આપે. આ કબાટ ખોલવાનો બાપુજી સિવાય એક માત્ર મને અધિકાર હતો. જોકે મને આમેય બિસ્કિટ, ચોકલેટ વગેરે ઓછાં ભાવે. બાપુજી ખૂબ જ શોખીન સ્વભાવના હતા. બહાર જાય ત્યારે તેમના કપડાં, કોટ બધું તે સમય કરતાં આધુનિક હોય. તેમના કપડાં, અનેક જાતના ચશ્મા જેમાં આંખ પર તો કાચ હતા જ પરંતુ સાઇડમાં પણ કાચ રહેતા તેવા ચશ્માનો પણ સમાવેશ થાય, ઘડિયાળો તેનાથી લઈને દરેક ચીજવસ્તુમાં તેમનો શોખ જોવા મળે. તેમની પાસે દરેક ચીજ હોય. અનેક જાતના રેડિયો, અનેક જાતની પેનો. કળા એટલી હસ્તગત કે તેઓ એ સમયે પડતા બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફમાં જાતે રંગ પૂરતા અને આબેહૂબ રંગીન ફોટો લાગે. આ સાથે જે તસવીર અહીં મૂકી છે તે તેમના ફોટામાં તેમણે જાતે રંગ પૂર્યો છે. ૯૫૭માં તેમનો એક અલાયદો રૂમ હતો.

સંગીતનું કોઈ પદ્ધતિસર જ્ઞાન નહીં પણ હાર્મોનિયમ વગાડતા ખૂબ જ સરસ આવડે. હાર્મોનિયમ વસાવેલું પણ ખરું. તેમનો એ વારસો મારા ભાઈમાં અને  મારામાં આવ્યો છે. મને હાર્મોનિયમ, વાંસળી, માઉથ ઑર્ગન વગાડતા આવડે. આધુનિકતા સાથે તેમને ભજનોમાં પણ ખૂબ રૂચિ. એક નોટબુકમાં તેઓ પોતાના હસ્તાક્ષરમાં ‘રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે’ સહિતનાં ભજનો ટપકાવતા અને પછી મધુર સ્વરે ગાઈને મને સંભળાવતા. મારી એક ખાસિયત અથવા વિશેષતા છે કે કેટલાંક ગીત મને કોઈ વ્યક્તિ ગાતી હોય તો તે સંદર્ભે યાદ રહી જાય છે અને પછી ગીત જ્યારે પણ આવે ત્યારે એ વ્યક્તિ યાદ આવે. આ રીતે જ્યારે પણ હું ‘મૈયા મોરી મૈં નહીં માખન ખાયો’ સાંભળું ત્યારે મારા બાપુજી મને યાદ આવ્યા વિના ન રહે કેમ કે સંભવત: આ ભજન મેં સૌ પ્રથમ તેમના મોઢે સાંભળ્યું હતું.

સવારમાં તેઓ પૂજા કરતાં પહેલાં ભાવનગરમાં ડૉન વિસ્તારમાં અમારા સુપ્રસિદ્ધ બી. કે. વિલા અથવા ૯૫૭ (એ નંબરના પ્લૉટના બંગલા- અમે બધા ટૂંકમાં ૯૫૭થી ઓળખીએ)માં આવેલા વિવિધ ફૂલોનાં ઝાડ- કરેણ, જાસૂદ, પારિજાત વગેરે પરથી એક લાકડી લઈ તે લાકડીની મદદથી ડાળી ઝુકાવી તેના પરથી પુષ્પ તોડે અને સાથે એક નાનકડી જાળીવાળી ટોપલી કમ થેલી હોય તેમાં ભરે. પછી પૂજા કરે. જમતી વખતે થાળી પાટલા પર રાખે. અને તેમને બધું પીરસી દેવાનું. જમતી વખતે તેઓ બોલે નહીં. મૂંગા મોઢે જમી લે. કેવું બન્યું છે, કેવું નહીં તેની કોઈ ફરિયાદ નહીં. તેમને બિલાડી અને કૂતરા પ્રિય. એક કાળા રંગનો કૂતરો હેવાયો હતો. તો એક બિલાડી પણ ઘરમાં આંટા મારતી હોય.

તેમનાં પત્ની કમળા બાનું અવસાન મારા ભાઈ સાવ નાની વયના (લગભગ એકાદ વર્ષના) હતા ત્યારે જ થયું હતું. તે પછી તેમણે મોટા બા દુર્ગાબહેન સાથે લગ્ન કરેલાં.

લગભગ પંચોત્તેર વર્ષ  જીવ્યા ત્યાં સુધી તબિયત એકદમ સારી હતી. તેમને દાંત નહોતા પડ્યા કે નંબરના ચશ્મા પણ નહોતા આવ્યા. તે વખતે તો વાહનની રીતે સાઇકલ જ સ્ટેટસની નિશાની હતી જેમાં બાપુજીએ ડાયનેમો લગાવ્યો હોય. એ હર્ક્યુલસની સાઇકલ લઈને તેઓ ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાનનું નામ ગધેડિયા ફિલ્ડ પડી ગયું હતું, આજે પણ ગધેડિયા ફિલ્ડ તરીકે જ ઓળખાય છે)માંથી થઈને પરિમલ વિસ્તારમાં આવેલા તેમના ફઇ – ઈચ્છાફઈને મળવા જાય. ઈચ્છાફઈનાં દીકરી શારદાબહેન બહેરાં હતા. તેમના પતિ ચંદુલાલ ત્રિવેદી એસબીએસના પ્રથમ જનરલ મેનેજર હતા અને તેમનું નોકરીમાં જ અવસાન થયેલું. આ બંને માતા-દીકરી પ્રત્યે બાપુજીને, મારા ભાઈને અને મારા ફઈ બકુફઈ (દીપ્તિબહેન)ને ભારે લાગણી.

તે વખતની વાતો હવે ક્યારેક દૂરદૂરનાં સગાંઓ તરફથી સાંભળવા મળે છે ત્યારે એ તાજી થાય છે અને એમ થાય છે કે એ વખતે કેટલા વિશાળ પરિવારને મારા મોટા બાપુજી (બળવંતરાય કરુણાશંકર પંડ્યા), મારા ભાઈનાં મોટા બા- કાશી બા, બાપુજી, મોટા બા, મારા ભાઈ અને મારી બા (મારાં મમ્મી) વગેરે સાચવતાં! કેમ કે અમારે ત્યાં ભાઈના  બે કાકા, તેમાંથી મોટા કાકા પતુકાકા (પ્રતાપરાય બળવંતરાય પંડ્યા) ને ચાર દીકરા-પંકજકાકા, હેમંતકાકા, હરેશકાકા, સંજુકાકા અને એક દીકરી- ચારુ ફઈ, નાના કાકુ કાકા (નરેન્દ્રભાઈ બળવંતરાય પંડ્યા)ને એક દીકરી જલ્પા અને એક દીકરો- વિશાલ.  ભાઈની ચાર ફઈ, તેમનાં નવ સંતાનો, તેમાંથી પણ કેટલાંકના સંતાનો આ બધા ભેગા થાય તે તો ખરા જ, પણ સાથે મારાં મોટા બા દુર્ગાબહેનનાં પાંચ બહેનો પૈકી ભાવનગર રહેતાં ત્રણ બહેનો-તનુમાસી, કોકિલા માસી અને કમળા માસી. તે પૈકી કમળા માસીના બે દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ તેમનાં સંતાનો, અમદાવાદ રહેતાં મોટા બાના બહેન- દિવ્યા માસીનાં ચાર સંતાનો-કમલેશભાઈ, કેતનભાઈ, સોનલબહેન અને પારુલબહેન, આ ઉપરાંત ક્યારેક આવતા મોટા બાના ભાઈ ગુણુમામા (ગુણવંતરાય)…આ ઉપરાંત એ ૯૫૭ના બંગલામાં રહેતા બે પગી તથા બે ભાડુઆતનાં આઠેક સંતાનો, આ ઉપરાંત સામે રહેતાં દેવકુંવરબાનાં દીકરા, અમારી પડોશમાં ભાવેશ વિલા, તેની બાજુના ઘરમાં રહેતા ઘનશ્યામભાઈ, છનાભાઈ (નિરંજનભાઈ)….કેટલી વસતિ એ એક ઘરમાં ક્યારેક સાથે જોવા મળતી હશે, કલ્પી શકો છો?

અને હા, આ બધામાં મારા ભાઈનાં ભાંડરડાં તો ભૂલાઈ જ ગયાં. તેમાં કાકા, ત્રણ ફઈ, તેમનાં ત્રણ સંતાનો- પિન્ટુ (પરાશર), સ્વીટુ (કરિશ્મા) અને મિકી (મૃગેશ). અને અમે ત્રણ ભાઈ-બહેનો- સોનલબહેન, શીલાબહેન અને હું!  હોળી હોય, દિવાળી હોય કે શ્રાવણ મહિનો હોય. ઘરમાં ધૂમ મચેલી જ હોય. ચા-પાણી-નાસ્તાના દૌર ચાલતા હોય. ઘરમાં હિંચકા પર કે આંગણામાં ખુરશી નાખીને બધા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હોય. એમાં બાપુજી આરામખુરશી (જેમાં પાછળ ઢળીને અર્ધા સૂતેલા હોય તેમ)માં બેસે.

બાપુજી ડાયમંડ ચોક પાસે ભીખાભાઈ (ભીખાભાઈ ઠક્કર, જે ખરેખર તો ગુજરી ગયા હતા. તેમના દીકરા જનુભાઈ દુકાન ચલાવતા, પણ તેમની દુકાન ભીખાાભાઈની દુકાન તરીકે જ ઓળખાતી)ને ત્યાં કોઈ ચીજ ખરીદવાની હોય તો મને સાથે લેતા જાય. ત્યારે જનુભાઈ  હસતાંહસતાં બાપુજીને મારા સંદર્ભમાં કહેતા, “વ્યાજનું વ્યાજ કોને ન વહાલું હોય? આ તો તમારું ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ છે.” ગુરુવાર હોય એટલે બાપુજી સાથે ડોન ચોકથી મેઘાણી સર્કલ તરફ જતાં રસ્તામાં આવતા સાઈ બાબાના મંદિરે તેમનો હાથ પકડીને હું જતો.

અમારા ઘરમાં દીકરીઓ-બહેનોને પહેલેથી માન મળતું. તે રીતે બધા ખૂબ જ આધુનિક વિચારોના હતા. એટલે મારા ફઈઓ ફ્રૉક પહેરે, સાઇકલ ચલાવે, નોકરી કરવા જાય, મારા એક ફઈએ વાણિયામાં લગ્ન કર્યા…આ તમામ રીતે છૂટ અપાયેલી. દીકરા-દીકરીમાં કોઈ ભેદ નહીં. પણ હા, તેના લીધે શિસ્ત કે પરંપરામાં કોઈ બાંધછોડ નહીં. એ બધી બાબતોનું જ્ઞાન પણ એટલુ ંજ અપાતું. વળી મારા બાપુજીએ મારાં બા એટલે તેમનાં પુત્રવધૂને માથે ઓઢવાનું બંધ કરાવેલું અને મારાં બાનું પિયર પણ ભાવનગર હોઈ, તેઓ રાણાવાવ આવે ત્યારે વળતી વખતે પોતાની સાથે બાને લેતા આવે. કોઈ દિવસ મારાં બા સાથે ઊંચા અવાજે વાત કરી નહીં. એ સમયમાં આ બધી બહુ મોટી વાત હતી.

સાતમા ધોરણમાં હતો ત્યારે ૧૯૮૫માં કેવડા ત્રીજના દિવસે શિશુવિહારની દિવાળીબહેન છગનલાલ નવજીવન પ્રાથમિક શાળા (તેનું માધ્યમિક-ઉચ્ચ માધ્યમિક માટે નામ પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર)માં હતો ત્યારે સાંજે ચાર કે પાંચ વાગ્યાના સુમારે મને અને મારી ફઈ જલ્પા (જે મારા ભાઈના કાકુ કાકાની દીકરી છે પણ મારાથી એક વર્ષ નાની છે)ને લેવા કાકુ કાકાની એમ્બેસેડર કાર આવી, કહેવામાં આવ્યું, “ચાલો. ઘરે.” અમને નવાઈ લાગી. ઘરે આવીને જોયું તો સમાચાર જાણવા મળ્યા કે બાપુજી હવે નથી રહ્યા. થોડા વખતથી તેમને તકલીફના કારણે પહેલાં બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલ (પાનવાડી) ખાતે દાખલ કરાયા હતા અને પછી પરિમલ ઈચ્છા ફઈને ત્યાં લઈ જવાયા હતા. ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયેલું.

બાપુજી સાથે સળંગ રહેવાનું સવા વર્ષ જેવું માંડ બન્યું, પણ એ સવા વર્ષ મારા સ્મરણની હાર્ડ ડિસ્કમાં ક્યારેય ડિલીટ ન કરી શકાય તેવા પાસવર્ડ સાથે સ્ટૉર થઈ ગયા છે.

આમ તો દસમા ધોરણ સુધી મારી ઊંચાઈ ખાસ નહોતી. પણ તે પછી સાઇકલિંગ વધતા મારી ઊંચાઈ વધી અને દુબળો હતો, ત્યારે ભાઈ કહેતાં, “ભાઈ (એટલે કે તેમના પિતા)  જેવો જ લાગે છે.”  દેખાવમાં તેમના જેવો છું કે નહીં તે તો ખબર નથી, પણ જીવન જીવવામાં ભાઈ અને બાપુજી જેવા બનવાનો પ્રયત્ન સદા કરતો રહું છું.

 

Advertisements

Author:

A journalist who loves his country most than any other thing. I am ever learning man. Reading, writing , Hindi films, television, music and learning new things are my passion. I like to be innovative.

8 thoughts on “કેવડા ત્રીજે બાપુજીની યાદ : આધુનિકતા અને પરંપરાનો સંગમ

  1. ભાવનગરની યાદ આવી ગઈ. હજુ પણ મને સ્વપ્નામાં ભાવનગર જ આવે છે. મારા પિતાશ્રી પણ (ઍમ.ઍમ, દવે) ૧૯૬૭માં ડેપ્યુટી જનરલ મેનેજરના પદેથી નિવૃત્ત થયા. તેઓ જ્યારે ૧૯૫૧-૫૨માં આવ્યા ત્યારે બધેકા સાહેબ જનરલ મેનેજર હતા. બધેકા સાહેબ પછી પુરી સાહેબ આવ્યા હતા. તેમની પછી સોપારીવાલા કે ગોયેલ હતા. એટલે આપના ફુઆ ચંદુભાઈ ત્રીવેદી કદાચ બધેકા સાહેબની પહેલાં જનરલ મેનેજર હશે.

    અમે ડૉન એરિયામાં ગીતા-૨ બીલ્ડીંગમાં રહેતા હતા. સમય ૧૯૫૨-૧૯૭૧. હું ભાવનગરમાં ૧૯૫૧થી ૧૯૬૪ સુધી હતો. જો કે તે પછી ભાવનગર અવારનવાર આવતો જતો હતો. અમે શરુઆતમાં દિવાનપરામાં વજીરવાળી શેરીમાં રહેતા હતા.
    બાબુભાઈ (કમળ બિલ્ડીંગમાં) ની દુકાન બંધ થઈ પછી અમે ૧૯૫૬ થી ભીખાભાઈના ઘરાક હતા.

    સરકારી રેકોર્ડ પ્રમાણે મારું નેટીવ પ્લેસ ભાવનગર જ છે.

    1. મેં મારા ભાઈ (પિતાજી)એ કહેલી વાત પરથી જીએમ સંદર્ભે લખ્યું છે. ક્યાંકથી સત્તાવાર રેકોર્ડ મળે તો ખાતરીપૂર્વવક કહી શકાય.

    2. Ji nahi Badhekasaheb is first manager and Chandu bhai Trivedi is his son in law. Thanks for memory recall

  2. જુના સંભારણા તાજા કયાૅ
    વારસો અને સંસ્કાર સાચવવા બદલ હુ તારા પર ગૌરવ અનુભવુ છુ.
    હુ ખુબજ ખુશ થયો છૂ

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s