(સાંપ્રત કૉલમ, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮નો અંક)

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના વરિષ્ઠતમ ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલામેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, એમ. બી. લોકુર અને કુરિયન જોસેફે પત્રકાર પરિષદ યોજી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. લોકશાહી ખતરામાં હોવાનું ગાણું ગાયું. કેટલાક સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ (જુનિયર) ન્યાયમૂર્તિઓને આપવામાં આવે છે તેવી વાત પણ વહેતી થઈ. આ સંદર્ભે કેટલાંક માધ્યમોએ ન્યાયમૂર્તિ બી. એચ. લોયાના કુદરતી મૃત્યુને પણ આ બનાવ સાથે જોડી દીધો. લોયાનું મૃત્યુ રાજકીય દબાણ, જે તેઓ કથિત રીતે અમિત શાહના સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટરના કેસ સંદર્ભે સહી રહ્યા હતા, તેના કારણે થયું હોવાનો આ વર્ગનો આક્ષેપ છે. જોકે લોયાના દીકરા અનુજે બે હાથ જોડી કહ્યું કે, “મારા પિતાના મૃત્યુ અંગે અમને કોઈ શંકા નથી. તેથી આ કેસમાં એનજીઓ અને રાજકારણીઓ અમારા પરિવારને હેરાન કરવાનું બંધ કરી દે.”

જોકે આની સામે પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન શશી થરૂરનાં પત્ની સુનંદા પુષ્કરનાં અપમૃત્યુ અંગે મિડિયાનો આ વર્ગ મૌન છે તે નોંધવા જેવું છે. સુનંદાના પુત્ર શિવમેનને કહ્યું હતું કે તેમની મા આત્મહત્યા કરે તેવી નબળા મનની નહોતી. તેણે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અપીલ કરી સુનંદા કેસમાં તપાસ ઝડપી કરવામાં આવે તેવી રજૂઆત પણ કરી છે, પરંતુ અત્યારે બિનકૉંગ્રેસી સરકાર હોવા છતાં તપાસ ધીમી ગતિએ ચાલી રહી છે.

ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જે રીતે પોતાનાં મેલાં કપડાં જાહેરમાં ધોયાં તેના પરથી એવા પ્રશ્નો પણ ઉઠ્યા છે કે તેઓ ધારત તો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કે રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ સમક્ષ રજૂઆત કરી શકત પરંતુ તેમણે તેવું ન કર્યું. સીધું માધ્યમો આગળ રજૂઆત કરી. આના પરથી સૉશિયલ મિડિયામાં ઘણા સંદેશા વહેતા થયા. એક સંદેશા મુજબ, પોતાને ન્યાય ન મળ્યો તો ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ રસ્તા પર આવી ગયા, પરંતુ જેમને વીસ-વીસ વર્ષથી ન્યાય નથી મળતો તેનું શું? તો પૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ આર. એસ. સોઢીએ કહ્યું કે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને તિરસ્કાર માટે જેલ મોકલી શકાય છે તો પછી આ ચાર ન્યાયાધીશોને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને ૨૦ અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ સામે પોતાની આશંકાઓ જાહેરમાં વ્યક્ત કરવા માટે કેમ જેલમાં ન મોકલી શકાય? હા, આ વાત સાચી છે. માત્ર ચાર ન્યાયમૂર્તિઓને જ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે વાંધો છે. બીજા ૨૦ ન્યાયમૂર્તિઓ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની પડખે છે.

કેટલાક આને અસહિષ્ણુતાનો ત્રીજો તબક્કો પણ ગણાવે છે. પહેલા તબક્કામાં દિલ્લી-બિહારની ચૂંટણી પૂર્વે જ બરાબર સાહિત્યકારો અને અન્ય ક્ષેત્રના લોકોએ દેશમાં અસહિષ્ણુતાનું ગાણું ગાઈ એવોર્ડ પાછા આપવાનું નાટક કર્યું હતું જે ચૂંટણી પૂરી થતાં જ શમી ગયું હતું! બીજો તબક્કો વિશ્વ વિદ્યાલયોને આવરી લેતો હતો જેમાં દિલ્લીના જવાહરલાલ નહેરુ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ફાંસી અપાયેલા ત્રાસવાદી અફઝલ ગુરુના સમર્થનમાં એક કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ‘ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ઇન્શાઅલ્લાહ ઇન્શાઅલ્લાહ’ અને ‘કિતને અફઝલ મારોગે, હર ઘર સે અફઝલ નિકલેગા’ જેવાં દેશવિરોધી સૂત્રો પોકારાયાં હતાં. તે માટે કન્હૈયાકુમાર અને ઉમર ખાલિદ સામે જેલ અને ન્યાયાલયની કાર્યવાહી પણ થઈ હતી અને દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મહિલા ન્યાયમૂર્તિ પ્રતિભા રાણીએ આ પ્રવૃત્તિને ચેપ સમાન ગણાવી તેને એન્ટી બાયૉટિક જેવી કોઈ કાર્યવાહીથી મટાડવા સૂચન કર્યું હતું. તે પછી પશ્ચિમ બંગાળના જાદવપુર વિશ્વ વિદ્યાલય સહિતનાં વિશ્વ વિદ્યાલયોમાં પણ આ પ્રકારના દેશવિરોધી કાર્યક્રમો થયા હતા.

અને આ ત્રીજો તબક્કો એટલે ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા જાહેરમાં વિરોધ. ત્રણેય તબક્કાને ડાબેરીઓ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. એ વાત છૂપી નથી કે આ દેશના વિશ્વ વિદ્યાલય, ફિલ્મ ઉદ્યોગ, સાહિત્ય જગત વગેરે ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ પર ડાબેરીઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે અને તેમાં તેઓ કોઈને પ્રવેશવા દેતા નથી. એક સમયે જેએનયુમાં ઈન્દિરા ગાંધીને પણ પ્રવેશવા દેવાયા નહોતા. અને હવે, એમ મનાય છે કે, ડાબેરીઓને સંસ્થાઓના જમણેરીકરણનો ડર છે. આથી આ તબક્કાવાર વિવાદ મચાવાય છે. દીપક મિશ્ર જ્યારે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (સીજેઆઈ) તરીકે નિમાયા હતા ત્યારે જ તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. વિરોધીઓની દલીલ હતી: તેઓ જ્યારે ૧૯૭૯માં વકીલ હતા ત્યારે તેમણે ખોટું સોગંદનામું કરીને જાહેર જમીન અંગત ઉપયોગ માટે પચાવી પાડવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત અત્યારે ચાર જજોની દલીલ એ છે કે સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને આપી દેવાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ ચાર ન્યાયાધીશો જેવા તેવા નથી. તેઓ સર્વોચ્ચના વરિષ્ઠત્તમ ચાર ન્યાયાધીશો છે.

પરંતુ સામે પક્ષે શું દલીલ છે? આ ન્યાયાધીશોને અચાનક કેમ બળવો કરવાનું મન થયું? શું એની પાછળ કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓ તો નથી ને? ભાજપ વિરોધી પત્રકાર શેખર ગુપ્તા આ પત્રકાર પરિષદમાં હાજર હતા. વળી, પરિષદ પછી ડાબેરી નેતા ડી. રાજા ન્યાયમૂર્તિ ચેલમેશ્વરને મળ્યા. તેનાથી મિશ્ર તરફી લોકોને કહેવાની તક મળી ગઈ કે આ ડાબેરીઓ પ્રેરિત બળવો છે. વળી, જ્યારે ગુજરાતનાં એન્કાઉન્ટર અને રમખાણોના કેસ માટે ગુજરાત હાઇ કૉર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ પર વિશ્વાસ ન મૂકીને ગુજરાત બહાર લઈ જવાયા ત્યારે કેમ કોઈ વિરોધ ન થયો?

સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચેનો સંઘર્ષ જાણીતો છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ મુન્દ્રા કૌભાંડ વખતે એક ન્યાયાધીશ સામે જાહેરમાં અણછાજતી ટીપ્પણી કરી હતી. વિવાદ થતાં તેમને માફી માગવી પડી હતી. ૧૯૪૯માં નહેરુજીએ સંવિધાન સભામાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું: “કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય પોતાને ત્રીજી ચેમ્બર ન બનાવી શકે. કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને કોઈ ન્યાયતંત્ર સંસદની સાર્વભૌમ ઈચ્છા વિરુદ્ધ આદેશ (જજમેન્ટ) ન આપી શકે. જો આપણે ખોટા હોઈએ તો તેઓ ઈશારો કરી શકે પરંતુ છેવટના વિશ્લેષણમાં, કે જ્યાં દેશના ભવિષ્યની સાથે નિસબત હોય, કોઈ ન્યાયતંત્ર માર્ગમાં ન આવી શકે. અને જો તે માર્ગમાં આવશે તો છેવટે, સમગ્ર બંધારણ એ સંસદે રચેલું છે.”

ઈન્દિરા ગાંધીએ લોકશાહીની હત્યા કરીને ૧૯૭૫માં કટોકટી લાદી હતી. તે વખતે ડાબેરીઓએ તેનું સમર્થન કર્યું હતું. આજે તેમને તે માટે દુઃખ થાય છે તે જુદી વાત છે. પરંતુ તે વખતે ન્યાયતંત્ર પણ ઈન્દિરાના સમર્થનમાં ઝૂકી ગયું હતું. ૧૯૭૬ના એડીએમ જબલપુરના કુખ્યાત કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું હતું કે કટોકટી વખતે, નાગરિકોને ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ અટકાયતો સામે ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં જવાનો કોઈ અધિકાર નથી! આ જજમેન્ટને સુપ્રીમ કૉર્ટના ઇતિહાસમાં કાળા ધબ્બા સમાન ગણવામાં આવે છે.

આ જજમેન્ટ પાંચ ન્યાયાધીશોની એક બૅન્ચે આપ્યો હતો, તેમાં એક ન્યાયાધીશ હંસરાજ ખન્ના જ તેની વિરુદ્ધ હતા. તેમને આ વિરોધ એટલો ભારે પડી ગયો હતો કે તેઓ વરિષ્ઠતા (સિનિયૉરિટી)ની રીતે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બને તે નિશ્ચિત હતું. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનવા નહોતા દીધા! ખન્ના ખૂબ જ સન્માનનીય ન્યાયમૂર્તિ હતા પરંતુ તેમને સરકારનો આડકતરો વિરોધ નડી ગયો હતો. ઈન્દિરા સરકારના સ્ટીલ પ્રધાન મોહન કુમારમંગલમ, જેઓ પોતે પણ પ્રસિદ્ધ વકીલ હતા, તેમણે લાજવાના બદલે ગાજવાનું કૃત્ય કરતાં કહેલું કે “સરકારને હક છે કે સરકારની વિચારસરણીને માનતા હોય તેમની જ ભરતી કરવી અથવા તો તેમને જ બઢતી આપવી.” હંસરાજ ખન્ના ઉપરાંત અન્ય ૧૫ કે ૧૬ જજો જેમણે ઈન્દિરાની ચમચાગીરી નહોતી કરી તેમની બદલી કરી દેવાઈ હતી! ઈન્દિરા ગાંધી કટોકટી પછી જનતા સરકારના પતન પછી જ્યારે સત્તામાં પરત ફર્યાં ત્યારે ન્યાયતંત્રના સરકાર વિરુદ્ધના દરેક ચુકાદાને તેમના ચમચાઓ કાર્યપાલિકા પર હુમલા સમાન ગણાવતા હતા, તે પણ જૂના સમયના જાણકારોને યાદ હશે જ. તે પહેલાં ૧૯૭૩માં પણ અજીતનાથ રેને વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશ ન હોવા છતાં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવી દેવાયા હતા!

અને જ્યાં સુધી કેસો જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવાની વાત છે, તો આવું કંઈ મોદી સરકાર આવ્યા પછી જ થવા લાગ્યું છે તેવું નથી. (જોકે વિરોધીઓ અને મિડિયાનો એક વર્ગ આવું ચિત્ર ઉપસાવવાનો દરેક શક્ય પ્રયત્ન કરે છે ખરો કે બધું મોદીના આવ્યા પછી જ બગડ્યું છે.) રાહુલ ગાંધીએ ઉત્તર પ્રદેશની એક કન્યા પર કથિત બળાત્કાર કર્યો હોવાનો સમાજવાદી પક્ષના પૂર્વ સાંસદ કિશોર સમ્રાતીનો કેસ, બૉફૉર્સ કેસ, રાજીવ ગાંધી હત્યાનો કેસ, ૨-જી કેસ, કોલસા કૌભાંડ કેસ, બાબરી ધ્વંસમાં ભાજપ નેતા એલ. કે. અડવાણીનો ખટલો, સાંસદો ફોજદારી કેસમાં દોષિત ઠરે તો ગેરલાયક ઠરે તે કેસ, વિજય માલ્યાનો કેસ, બીસીસીઆઈનો કેસ, બેસ્ટ બૅકરી કેસ, સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસ..આવા પંદરેક કેસ જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવામાં આવ્યા હતા.

મિશ્ર તરફી લોકો એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવે છે કે અત્યારે રાજીવ ગાંધી શાસનમાં કૉંગ્રેસીઓ દ્વારા ૧૯૮૪માં શીખ વિરોધી રમખાણો થયાં હતાં તેનો કેસ ફરી ખુલ્યો છે. રામજન્મભૂમિનો કેસ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યો છે. ટ્રિપલ તલાકના કેસમાં સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપ્યો છે. નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડમાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધી અને અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી સામે તલવાર લટકે છે. લાલુપ્રસાદ યાદવને તો ચારા કૌભાંડમાં જેલ થઈ પણ છે. આ બધાના કારણે તો ન્યાયમૂર્તિઓને હથિયાર નથી બનાવાયા ને?

4 thoughts on “ન્યાયમૂર્તિઓનો બળવો: સાવન જો આગ લગાયે ઉસે કૌન બુઝાયે?

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.