education, hindu, language, national, sanjog news, vichar valonun

બ્રિટિશ અને મોગલ ગુલામીમાંથી હવે તો બહાર આવીએ!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૮/૧/૧૮)

પરમ દિવસે આપણે ૬૯મો પ્રજાસત્તાક દિવસ મનાવ્યો. પરંતુ શું આપણે ખરેખર પ્રજાસત્તાક થયા છીએ? શું આ દેશમાં હજુ પણ બ્રિટિશ કાળની પરંપરાઓ ચાલી નથી આવતી? શું હજુ પણ આપણે મોગલ શાસકોના સમયની માનસિકતાના ગુલામ નથી?

ગયા વર્ષે બજેટની તારીખ ૨૮ (જો ૨૯નો મહિનો હોય તો ૨૯) ફેબ્રુઆરીના બદલે ૧ ફેબ્રુઆરી કરી નખાઈ. બાકી આટલાં વર્ષોથી અંગ્રેજોના સમયની પરંપરાને આંધળી રીતે અનુસરતા આવ્યા હતા. એ પહેલાં બજેટનું ભાષણ સાંજના પાંચ વાગ્યાથી શરૂ થતું. તે વખતે સમાચારપત્રોમાં કામ કરનારા પત્રકારોને ખબર હશે કે કેટલી મુશ્કેલી પડતી પાનાં તૈયાર કરવામાં? બ્રિટિશરોના સમયમાં આ પ્રથા એટલા માટે હતી કે ભારતમાં સાંજના પાંચ વાગ્યા હોય ત્યારે બ્રિટનમાં સવારના ૧૧ વાગ્યા હોય. ઑફિસના કલાકો શરૂ જ થયા હોય. પરંતુ બ્રિટિશરો ભારત છોડી ગયા ત્યારથી ૨૦૦૧ સુધી કોઈ સરકાર મક્કમ રીતે આ પ્રથા બદલવાનો નિર્ણય ન કરી શકી.

આવી જ એક પ્રથા રેલવે બજેટની હતી. રેલવે અને નાણાં બજેટનાં ભાષણો મોટાંમોટાં અને તેમાં હાહાહીહી, શેરોશાયરી વધુ થતી. લાલુપ્રસાદે તેને કોમેડી શૉ બનાવી નાખેલો અને મોટા ભાગના રેલવે પ્રધાનો બિહારના રહેતા. તેમાં કયા રાજ્યને કેટલી ટ્રેન મળી તે વધુ જોવાતું અને પરિણામે પ્રદેશવાદ વધતો. કોઈને એ બુદ્ધિ ન સૂજી કે માત્ર રેલવે બજેટ જ અલગ રીતે કેમ? વિમાન બજેટ કેમ નહીં? સડક બજેટ કેમ નહીં? મહિલા અને બાળ કલ્યાણ મંત્રાલયનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? માનવ સંસાધન વિભાગનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? પણ ૧૯૨૦ના દાયકાથી આંધળી રીતે આ પ્રથા ચાલી આવતી હતી અને આપણે ૨૦૧૭ સુધી તેને અનુસરતા રહ્યા. આ બંને નિર્ણયો મોદી સરકારના શાસનમાં આવ્યા છે તે ઉલ્લેખનીય છે.

આ જ રીતે વિશ્વવિદ્યાલયો (યુનિવર્સિટી)ના પદવીદાન સમારંભોમાં મોટા ભાગે કાળું ગાઉન અને માથે ટોપી પહેરી પદવી આપનાર અને લેનાર આવે તે બ્રિટિશના સમયની પ્રથા વર્ષોથી ચાલુ રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજ્યપાલ, જે હોદ્દાની રૂએ વિશ્વ વિદ્યાલયના કુલપતિ હોય છે, તેમણે (રામ નાઈકે) આ પ્રથા બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તો ટીકાકારોએ આને ભગવાકરણ ગણાવ્યું! એપ્રિલ ૨૦૧૫માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીએ આ આદેશના અમલની શરૂઆત કરી. વિદ્યાર્થીઓ કુર્તામાં કેટલા સુંદર દેખાતા હતા! જોકે આ પ્રથાનો વિચાર, શાસનમાં હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિએ પહેલાં મૂક્યો હતો તો તે કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારના પ્રધાન જયરામ રમેશ હતા. જયરામ રમેશે વર્ષ ૨૦૧૦માં આ ગાઉન પહેરવાની પ્રથાને જંગલી અને બ્રિટિશ શાસનના કાળની ગણાવી હતી. મધ્ય પ્રદેશમાં ગ્વાલિયરની જીવાજી યુનિવર્સિટીની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલના સભ્યોએ રમેશજીનો વિચાર વધાવી લીધો. જોકે આ નિર્ણય હજુ પણ અમલમાં નથી મૂકાયો, રાજ્યમાં ભાજપની સરકાર હોવા છતાં! ગયા વર્ષની જ વાત કરો. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશના સંયુક્ત રાજ્યપાલ ઓ. પી. કોહલીજી સહિત તમામ લોકો ગાઉનમાં ઉપસ્થિત હતા. માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રધાન જયભાનસિંહ પવૈયાએ ગાઉન નહોતું પહેર્યું. યુજીસીની ગાઇડલાઇન કોણ અનુસરે છે?

આ ગાઇડલાઇન મુજબ, હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીએ ૨૦૧૫માં ગાઉનના બદલે ભારતીય પોશાક પહેરવા નિર્દેશ આપ્યો તો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ વિરોધ કર્યો. આ વિદ્યાર્થીઓ ડાબેરી સ્ટુડન્ટ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાના હતા! તેમણે આને ભગવાકરણનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો!

હજુ ન્યાયાલયમાં પણ આપણે જજોને મિ લૉર્ડ કહીએ છીએ. પરંતુ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૧૪માં એક ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે કૉલૉનિયલ એરાના સમયની આ પ્રથા હવે જરૂરી નથી. જજોને ‘મિ લૉર્ડ’, ‘યૉર ઑનર’, ‘યૉર લૉર્ડશિપ’ કહેવાની જરૂર નથી. હા, જજોને માનપૂર્વક જરૂર બોલાવવા. જોકે ન્યાયાલયોમાં હજુ પણ વકીલોને કાળો કોટ પહેરવો પડે છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વિતીયનું ૧૬૮૫માં અવસાન થયું. તેના શોકમાં કાળું ગાઉન પહેરવાનું શરૂ કર્યું હતું. આપણે ૩૩૩ વર્ષ પછી પણ આ કાળી પ્રથાને વળગી રહ્યા છીએ! જોકે વકીલોએ સમયેસમયે આનો વિરોધ કર્યો છે. ઉનાળાની ધોમધખતી ગરમીમાં તો ઘણા વકીલોને ચામડીની તકલીફ થઈ જતી હોય છે. જોકે વર્ષ ૨૦૧૪માં એવા સમાચાર હતા ખરા કે તે પછીના વર્ષથી ઉનાળા પૂરતું વકીલોને કાળા કોટથી છૂટકારો મળશે.

૨૦૧૪ પછી આપણને ઘણાં પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે. તેનું કારણ ભાજપ સરકાર છે તેમ પણ સ્વીકારવું રહ્યું. ૧૮ મે ૨૦૧૪ના રોજ બ્રિટનના પ્રસિદ્ધ સમાચારપત્ર ‘ધ ગાર્ડિયન’એ ભારતમાં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના વિજય પર એક તંત્રી લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું હતું: India: another tryst with destiny. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘ટ્રીસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની’ ભાષણ પ્રથમ જવાહરલાલ નહેરુએ સ્વતંત્રતાની પૂર્વ સંધ્યાએ આપ્યું હતું. ‘ગાર્ડિયન’ના મથાળાનો અર્થ શું થયો તે કહેવાની જરૂર નથી. તંત્રી લેખમાં પહેલું જે વાક્ય હતું તે જ ઘણું બધું કહી જાય છે:

Today, 18 May 2014, may well go down in history as the day when Britain finally left India. ૧૮ મે ૨૦૧૪નો દિવસ ઇતિહાસમાં એ દિવસ ગણાશે જ્યારે છેવટે બ્રિટિશરોએ ભારત છોડ્યું. આનો અર્થ એ જ થાય કે મોદી સરકાર પહેલાં જે કોઈ સરકારો હતી તે બ્રિટિશ સરકારોના પગલે જ ચાલતી હતી.

હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે માત્ર બ્રિટિશ જ નહીં, પરંતુ મોગલ ગુલામી પણ આપણા મોટા ભાગના ભારતીયોના માનસમાં ઘૂસી ગઈ છે. એટલે માત્ર સરકારી આદેશથી કંઈ નહીં થાય. આપણે પોતે જ આ ગુલામીમાંથી બહાર આવવું પડશે. આપણે બ્રિટિશ/અમેરિકન/કેનેડિયન/ઑસ્ટ્રેલિયન આવા બધા કૉમનવેલ્થવાળા દેશોના લોકોથી પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ. એટલે લંડનના મેયર જેવા નાના પદ પરની વ્યક્તિ સાદિક ખાન પણ મુંબઈ આવે તો હિન્દી સિનેમાના કથિત સુપરસ્ટાર ખાનો ઉમટી પડે છે  પરંતુ હવે મહાસત્તા બનવા થનગનતા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહુ મુંબઈ આવે તો તેનાથી દૂર ભાગે છે. મુસ્લિમો શું માનશે? પાકિસ્તાન શું માનશે? આરબ દેશો શું માનશે? આપણા લોકોને પૂર્વ ભારતના આપણા જ નાગરિકો પ્રત્યે કોઈ સંવેદના નથી કે નથી જાપાનના લોકો, ચીનના લોકો કે કૉરિયાના લોકો પ્રત્યે કોઈ એવો ખાસ આદરભાવ. આ દેશો પણ આપણી આસપાસ જ સ્વતંત્ર થઈ અત્યારે આર્થિક સુપર પાવર છે. પરંતુ આપણું મિડિયા, આપણા લોકો બ્રિટનના યુવરાજો કે યુવરાણીઓ (જેમની માત્ર નામ પૂરતી સત્તા છે) અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખો બરાક ઓબામા કે બિલ ક્લિન્ટન આવે તો પણ અછોઅછોવાનાં કરતાં હોય છે.

આપણાં ફિલ્મો ગીતોમાં અને સંવાદોમાં, સિરિયલોના સંવાદોમાં અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ શબ્દો ઘૂસાડી દેવાય છે. પાત્રો હિન્દુ હોય તો પણ. ઉદાહરણ આપવા બેસીએ તો એક અલગ લેખ થાય, પરંતુ એકાદ પૂરતું છે. ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’માં મનોજકુમાર અને માલાસિંહા જે અનુક્રમે શંકર અને શોભનાનાં હિન્દુ પાત્રો ભજવે છે તે ગાય છે- ઇબ્તિદા એ ઇશ્ક મેં હમ સારી રાત જાગેં, અલ્લા જાને ક્યા હોગા આગે, મૌલા જાને ક્યા હોગા આગે. આ ગીત મને પણ ગમે છે, ખૂબ ગમે છે. શબ્દો સામે કોઈ વાંધો નથી. ઈશ્વર અને અલ્લાહ એક જ છે તેવું હિન્દુઓ તો માને જ છે, પરંતુ ફિલ્મોમાં આવું ઘણું બધું ચીવટપૂર્વક ધ્યાન રખાતું હોય છે, ત્યારે આ વાજબી ન લાગે. જ્યારે સંસ્કૃતને હિન્દી ફિલ્મોમાં મજાક બનાવી દેવાઈ છે. શુદ્ધ હિન્દી પણ મજાકનો વિષય બની ગઈ છે. વાંધો તેનો છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ ગત ડિસેમ્બરમાં રાજ્યસભામાં પ્રધાનોને ટોક્યા કે “તમારે હવે “I beg to” બોલવાની જરૂર નથી. આ બધા બ્રિટિશ કાળના શબ્દો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘બેગ’નો એક અર્થ ભીખ માગવી પણ થાય છે. આ ઉપરાંત વેંકૈયાજીએ બીજી એક પ્રથા પણ બદલી. અગાઉ હમીદ અન્સારી ઉપરાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે રાજ્યસભામાં કોઈ સાંસદ કે પૂર્વ સાંસદને શ્રદ્ધાંજલી વાંચતા તો પોતાની ખુરશી પર બેસીને જ વાંચતા. વેંકૈયાજીએ પોતાની જગ્યાએ ઊભા થઈને શ્રદ્ધાંજલી વાંચી મૃત સાંસદો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કર્યો.

આપણા સેક્યુલર દેશમાં શાળાઓમાં પ્રાર્થનાથી શરૂઆત થાય તો સુપ્રીમ કૉર્ટમાં અપીલ થાય છે કે તે ધાર્મિક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ખ્રિસ્તીઓના પ્રતીક એવા ક્રોસને તબીબી ક્ષેત્રનું ચિહ્ન તરીકે સ્વીકાર્યો છે, તેની સામે કોઈને વાંધો નથી. ઘણા ઘણા દેશોએ તેને સ્વીકાર્યો નથી. આ દેશોમાં આરબ દેશો અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશો પણ આવી જાય છે. આપણને લેખોથી માંડીને પ્રવચનોમાં વિદેશીઓના ક્વૉટ ટાંકવા બહુ ગમે છે. આપણા મહાપુરુષોને આપણે વિસારી દીધા છે. ચાલો, આપણે તેમને ફરી યાદ કરીએ. શું આપણે શાળાઓમાં, કાર્યાલયોમાં બહાર પગરખાં કાઢીને કામ કરવાની પ્રથા શરૂ કરી શકીએ? શું આપણે પોતપોતાના ઈષ્ટનું ધ્યાન કરીને કામની શરૂઆત કરી શકીએ? શું ટ્રાફિકની સમસ્યા અને ભારતની ઉષ્ણતાને ધ્યાનમાં રાખીને આપણા ઑફિસનું કામકાજ વહેલી સવારથી શરૂ થઈ શકે? હિન્દી સામે માનો કે દક્ષિણમાં વાંધો છે. (એ પણ રાજકીય વાંધો જ છે, બાકી, હિન્દી રિયાલિટી શૉમાં દક્ષિણના લોકો પણ ઉત્સાહથી ભાગ લે જ છે અને હિન્દી ગીતો ગાય છે – હિન્દીમાં વાત પણ કરે છે.) તો સંસ્કૃતને અપનાવી શકાય. દક્ષિણની ભાષાઓ જુદી લાગે પરંતુ સંસ્કૃતના શબ્દો ઘણા બધા તેમાં છે. અને સંસ્કૃતને બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવાડવામાં આવે તો તે આરામથી સમજી અને શીખી શકાય છે. આપણી લગ્ન પ્રથાઓમાં પણ સંપૂર્ણપણે નહીં તો મહત્તમ શક્ય તેટલી ભારતીયતા લાવીએ. કંકોત્રી, કથાની પત્રિકા વગેરે તો સંસ્કૃત/હિન્દી/ગુજરાતી જેવી સ્થાનિક ભાષાઓમાં જ છપાવીએ. યાદ રહે, ચીનની ભાષા બધી રીતે જટિલ છે. લખવાની રીતે તો ખાસ. પરંતુ ત્યાં મેડિકલ અભ્યાસ કરવા મેન્ડેરિન ભાષા જરૂરી છે. આપણા લોકો વાહિયાત અને બાલિશ દલીલ કરતા હોય છે કે ટૅક્નિકલ બાબતો તો અંગ્રેજીમાં જ ભણવી પડે- ભણાવવી પડે. બ્રિટિશ અને તેના એક સમયના પીઠ્ઠુ દેશો સિવાય ક્યાંય અંગ્રેજીનું આટલું બધું ચલણ નથી. ઉલટાનું હવે ત્યાં પણ સ્થાનિકીકરણ થાય છે. ત્યાંના સરકારી પરિપત્રોનું ગુજરાતી સહિતની ભારતીય, એશિયન ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરાવવામાં આવતું હોય છે.

હવે તો કેટલાક લોકો સીમંતની પત્રિકા પણ અંગ્રેજીમાં છપાવી તેમાં ‘બેબી શાવર’ ઇવેન્ટ લખે છે. લગ્નોમાં ફિલ્મી ગીતો ભલે વાગે, પણ અર્થસભર અને સુરૂચિવાળાં વગાડી શકાય? બાળકોનાં નામ અર્થસભર અને ભારતીય મહાપુરુષો પરથી શા માટે ન રાખી શકાય? ફ્લેટ, સોસાયટી, રેસ્ટૉરન્ટ, દુકાનો, શૉપિંગ મૉલ, હૉટલો, વગેરેનાં નામો વિદેશી રાખવામાં ગૌરવની અનુભૂતિ કેમ? એક જગ્યાએ પાણીની નીચે રેસ્ટૉરન્ટ શરૂ થઈ. તેનું નામ પૉઝેડન રખાયેલું. પૉઝેડન એ આપણા વિષ્ણુ જેવા ગ્રીક દેવ છે જે સમુદ્રમાં રહે છે, તેમ મનાય છે.

આ પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે આ વિચારો પર પણ ચર્ચા-ચિંતનરૂપી વિચારવલોણું કરીએ.

Advertisements

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s