international, sanjog news, society, vichar valonun

મૂડીવાદ, મિડિયા અને મનોરંજન આપણને ક્યાં લઈ જશે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૪/૨/૧૮)

એક અદ્ભુત વિડિયો વૉટ્સએપમાં મળ્યો. આ વિડિયો મગજને ખળભળાવી મૂકે તેવો છે. અલબત્ત, કેટલાક ખળભળાવી મૂકનારા વિચારો તો ઘણા સમયથી મારા મગજમાં દોડતા હતા અને તેને આ વિડિયોએ વાચા આપી છે. પરંતુ આ વિડિયો અનેક પ્રશ્નોની શ્રૃખંલા છે. આ વિડિયો એક વિદેશી જેમ્સ સ્કૉટમૉર નામના ભાઈનો છે, પરંતુ તમને થશે કે આ વિડિયો મારો છે અને તમારો પણ છે.

આ ભાઈ કોણ છે? એ પ્રશ્ન અસ્થાને હોવો જોઈએ, પરંતુ અત્યારે ફૅક ન્યૂઝની દુનિયામાં ઘણું બધું ફૅક ચાલતું હોય ત્યાં જિજ્ઞાસાવૃત્તિ કહે છે કે પહેલાં આ ભાઈ કોણ છે તેની તપાસ કરવી જોઈએ. તપાસ કરતાં તેનું નામ જેમ્સ સ્કૉટમોર નીકળ્યું. યૂટ્યૂબ પર તેનો વિડિયો ‘બ્રૉકન સોસાયટી’ના નામે છે. આ વિડિયો પર અપલૉડર તરીકે જેમ્સનું નામ જ છે. તેની પ્રૉફાઇલ ખોલતાં તેમાં ફેસબુકની લિંક છે, પરંતુ આ લિંક કોઈક રીતે બંધ છે. યૂટ્યૂબમાં ગૂગલ પ્લસની પ્રૉફાઇલ લિંક પણ છે, જેમાં તેના પરિચયમાં તેણે લખેલું છે કે તે ૨૫ વર્ષનો લેખક અને સમાજસેવક (જેને આજકાલ કર્મશીલ કે એક્ટિવિસ્ટ પણ કહે છે) છે.

જો ખરેખર તે ૨૫ વર્ષનો હોય તો તેની ઉંમરના પ્રમાણમાં તેના વિચારો ઘણા પરિપક્વ અને દુનિયા આખીના તાર ઝણઝણાવી મૂકે તેવા છે. તેણે સમગ્ર વિશ્વની પ્રણાલિ અને સમાજ સામે કેટલાક પ્રશ્નો મૂક્યા છે. આ વિડિયોમાં તે જે કૉમેન્ટ્રી બોલે છે તેની સાથે દૃશ્યો પણ તમારા મનને બેચેન બનાવી દે તેવાં છે. એ વિડિયો અનેક વાર સાંભળ્યા પછી, (જી હા, જોવા કરતાં સાંભળવો વધુ અગત્યનો છે.) મેં તેના કેટલાક વાક્યો ટપકાવ્યા છે. અહીં હું તેના વાક્યો ‘જે.સ્કૉ..:’ પછી મૂકીશ અને પછી ‘જ.પં.:’ તરીકે મારી ટીપ્પણી કરી તેને ભારતના સંદર્ભમાં સમજાવવાનો પ્રયાસ કરીશ.

જે.સ્કૉ..: હું એક તૂટેલા સમાજ (બ્રૉકન સૉસાયટી)માં ફસાયેલો એક માણસ છું. તૂટેલા સમાજથી મારો મતલબ છે, મારી આસપાસ જાળીદાર સમાજ છે જ્યાં નસીબથી અધિકારો મળે છે અને એક ટકા સંપત્તિ અન્યોની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે.

જ.પં.: જેમ્સ સ્કૉટમોર કહેવા માગે છે કે અહીં તમે ક્યાં જન્મો છો, કેવા રૂપરંગમાં જન્મો છો, તેનાથી તમારા અધિકારો નક્કી થાય છે. માનો કે, તમે મૂકેશ અંબાણી કે કુમારમંગલમ્ બિરલાના ઘરે જન્મ્યા તો તમારો બેડો પાર. તે એમ પણ કહે છે કે એક ટકા સંપત્તિ અન્યોની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે. ધનવાનોને ત્યાં કામ કરતાં લોકો પ્રતિભાવાન હોય છે. આને ધનવાનો પૂરતું સીમિત ન રાખીએ અને કોઈ પણ કંપનીના બૉસ સુધી પણ લઈ જઈ શકાય. ઘણા બૉસ તેમની નીચેના કર્મચારીઓની પ્રતિભાથી ઉજળા હોય છે. મહેનત અને બુદ્ધિ આ કર્મચારીઓની કામ કરતી હોય છે, બૉસ માત્ર પદ અને પદના લીધે મળેલી સત્તાના રૂઆબથી કર્મચારીઓ પાસે કામ કરાવી જાય છે અને કર્મચારીઓની મહેનત અને પ્રતિભાથી જશ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

જે.સ્કૉ.: આ યુગ મૂડીવાદ, સ્પર્ધા અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો છે. અહીં ભ્રષ્ટાચાર, નફા અને ઉત્પાદનની બોલબાલા છે. ત્યાગ અને નિષ્ઠાની અહીં અવગણના થાય છે. આપણે પર્યાવરણનો વિનાશ કરીએ છીએ. સાચી બુદ્ધિના બદલે સામાન્ય બુદ્ધિવાળાઓનું મહિમામંડન થાય છે. ૨૧મી સદીમાં સ્વાગત છે. સદી જે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેકબુક-ફેસબુકની છે. આ સદીમાં જો તમે નૈતિક મૂલ્યોમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હો તો તમારી અવગણના થશે. પરંતુ તમારો દેખાવ સારો હશે તો તમારી પૂજા થશે, કારણકે અહીં સ્વાર્થી વૃત્તિને તાકાત તરીકે ચિતરવામાં આવે છે અને દયાભાવ-ઉદારતાને નબળાઈ ગણી લેવામાં આવે છે.

જ.પં.: એકદમ સીધી અને સટ વાત છે જેમ્સની. આ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો, મૂડીવાદનો અને સ્પર્ધાનો જમાનો છે. ઉલટું સ્પર્ધાના બદલે ગળાકાપ સ્પર્ધા કહેવી જોઈએ. અને ગળાકાપ સ્પર્ધા હોય એટલે તેમાં નફાની બોલબાલા હોય. નફા માટે ઉત્પાદન અને ભ્રષ્ટાચાર જન્મ લે. આ બધામાં સ્વાભાવિક છે કે તમારા ત્યાગ અને નિષ્ઠાની અવગણના થવાની. તમે કંપની માટે કે દેશ માટે ત્યાગ કરો તો તમને કોઈ પૂછવા નહીં આવે. કારણકે અહીં ઘણી બધી જગ્યાએ ટોચ પર મિડિયોકર લોકો બેઠા છે. અહીં આવા મિડિયોકર લોકોની બોલબાલા છે અને સાચી બુદ્ધિવાળા લોકોની ઉપેક્ષા છે. આ બધામાં ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ આવા મિડિયોકર લોકોને વધુ આગળ ધકેલે છે, કારણકે ફેસબુક ક્યારેક ક્યારેક જૂઠાણાં ફેલાવવાનું નિમિત્ત પણ બને છે. આવી દુનિયામાં જો તમે નૈતિક મૂલ્યોમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હો તો તમારી અવગણના થશે.

તમે જો સંસ્કાર, પ્રમાણિકતા, કુટુંબપ્રેમ, ભાષાની શુદ્ધતા,રાષ્ટ્રપ્રેમની વાત કરશો તો તમારી ગણના વેદિયા-વેવલામાં થશે. પરંતુ જો તમે દેખાવડા હશો તો તમારી પૂજા થશે. સ્વાર્થીપણાને તાકાત માની લેવામાં આવી છે. દરેક ઘરમાં માબાપ બાળકને શીખવે છે પહેલાં પોતાનું વિચારવાનું, પછી બીજાનું. દરેક ચીજ અને કાર્ય પાછળ ‘મારું શું અને મને શું’ એ જ હેતુ બની ગયો છે. નિ:સ્વાર્થવૃત્તિથી સંબંધો રખાતા નથી. જ્યાં સુધી પોતાના માટે કોઈ વ્યક્તિ કામની હોય ત્યાં સુધી તેની આગળ-પાછળ આંટા મારવા, તેની ચાંપલૂસી કરવી, તેને ઘરે જમવા બોલાવવા, તેના ઘરે જવું, પરંતુ જ્યારે તે વ્યક્તિ કામની ન રહે એટલે તેના ફૉન પણ ન ઉપાડવા સુધીની હદે આજે માણસો જઈ શકે છે. આજે દયાભાવને નબળાઈ માની લેવામાં આવી છે. હિન્દુઓની આ દયાભાવ-ઉદારતા જ તેમના માટે હેરાનગતિનું કારણ બનતી રહી છે. આવો અનુભવ દરેક દયાળુ માણસને ક્યારેક ને ક્યારેક થયો જ હશે.

જે.સ્કૉ.: અને મિડિયા આપણને જે અગત્યનું છે તેની ઉપેક્ષા કરવાનું અને તેના બદલે જે લોકપ્રિય છે તેને અનુસરવાનું શીખવે છે. સફળ થવા માટે આપણે સંપત્તિવાન હોવું જરૂરી છે. સન્માન જેવા સાચા સદ્ગુણો હવે અપ્રાસંગિક બની ગયા છે. લોકો તેમની આર્થિક સમૃદ્ધિના કારણે વધુ માન પામે છે. પરંતુ બધી શ્રેષ્ઠ ચીજો આપણી પાસે હોય તેનાથી આપણે શું શ્રેષ્ઠ બની જઈએ છીએ? જો આપણે એક દિવસ પણ સ્માર્ટ ફૉન વગર ન વિતાવી શકીએ તો આપણી સ્વતંત્રતા ખરી સ્વતંત્રતા કહેવાય નહીં. શું શાળાઓ આપણને કઈ રીતે વિચારવું તે શીખવે છે? શું વિદ્યાર્થીઓને ખરેખર શિક્ષણની જ પડી હોય છે કે પછી તેઓ ખાલી ડિગ્રી પાછળ જ ભાગે છે? કદાચ તેઓ (શાળાઓ) આપણને સત્તા સામે કઈ રીતે ઝૂકેલા રહેવાનું શીખવે છે અને આ તૂટેલી પ્રણાલિ માટે આપણને તૈયાર કરે છે. શું સંપ્રદાયો અને રાષ્ટ્રીયતા સાચી છે? શું તેમને ગંભીરતાથી લેવાં જોઈએ? આપણે શા માટે તેમના મુદ્દે લડીએ છીએ? લોકો માનવતા શા માટે ભૂલી જાય છે? છેવટે આપણે બધા માનવો છીએ. લોકોની ગુણવત્તા તેની ચામડીના રંગ કે વંશના આધારે નક્કી ન થવી જોઈએ. આ ચીજો આપણા હાથની નથી. આથી તેમની પાસે કોઈ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા કે તક છિનવવાની સત્તા ન હોવી જોઈએ.

જ.પં.: સાચી વાત કહી જેમ્સે. આર્થિક સમૃદ્ધિ જ આજે સન્માનનો માપદંડ છે. નાણાં વગરનો નાથિયો અને નાણે નાથાલાલ. શિક્ષણ પ્રણાલિ વિશે પણ જેમ્સે ચોટદાર પ્રશ્નો ઉપાડ્યા છે. આજે શિક્ષણ પ્રણાલિ એ કોઈ સરકારી કે ખાનગી કંપનીમાં સફેદ કોલરના મજૂરો કે ફૅક્ટરીના મજૂરો તૈયાર કરવાનું કારખાનું બનીને રહી ગઈ છે. વિદ્યાર્થીઓને પણ સાચું શીખવામાં રસ નથી. આ જાત અનુભવ છે. જો શિક્ષકે ખોટું શીખવાડ્યું હોય તો વિદ્યાર્થીને મારા જેવા કોઈ સગા કે આત્મીય વ્યક્તિ સાચું શીખવાડે તો તે ના પાડશે. અમારા શિક્ષક કહે તે જ સાચું. અને વળી, માર્ક આપવાની સત્તા પાછી શિક્ષક પાસે જ હોય. આજે ભારત સહિતના દેશોમાં ત્વચાના રંગના આધારે વ્યક્તિ પ્રત્યે માનની લાગણી ઊભી થાય કે મરી જાય છે. અમેરિકા-બ્રિટન જેવા દેશોમાં વંશના આધારે થતા ભેદભાવો સદીઓ જૂના છે.

જે.સ્કૉ.: શા માટે પોતાની આસપાસ એક દડાને કિક મારનારની પૂજા થાય છે જ્યારે ભૂખે મરતા બાળક તરફ લોકોનું બહુ ઓછું ધ્યાન જાય છે? શા માટે હવામાનમાં ફેરફાર (ક્લાઇમેટ ચૅન્જ, યૂ નો) કરતાં ફૉન, કાર, ઘરેણાં જેવી ચીજોનું મહત્ત્વ અનહદ વધુ છે? શા માટે પૉપ કલ્ચર અને મનોરંજનને આપણે ન્યાય અને ભૂખમરા કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય આપીએ છીએ? શા માટે જે સેલિબ્રિટી અનૈતિકતાસભર સંદેશાઓ ફેલાવે છે તેમને રોલ મૉડલ તરીકે માનવામાં આવે છે? શા માટે આપણે મૂર્ખ લોકોને તેમની અભદ્રતા માટે જાણીતા બનાવી દઈએ છીએ? આપણને શેની હરહંમેશ પરવા હોય છે? સ્ટેટસ, આપણી ઇમેજ, આપણને મળતા ખિતાબની?

જ.પં.: તાજેતરમાં જ આઈપીએલમાં કરોડો રૂપિયામાં ક્રિકેટરો ખરીદાયા ત્યારે જેમ્સ સ્કૉટમોરનો આ પ્રશ્ન જલદી સમજી શકાશે. જેમ્સ પોતાને યુ.કે.નો ગણાવે છે અને ભારત સિવાય દુનિયાભરમાં ફૂટબૉલ વધુ લોકપ્રિય છે તેથી તે ફૂટબૉલનું ઉદાહરણ આપે છે. તે કહે છે કે આપણે આઈપીએલ, ક્રિકેટ મેચો, ડાન્સ, બિગ બૉસ, સંગીત એ બધામાં એટલા ખોવાઈ જઈએ છીએ કે ભૂખે મરતા બાળક જેવા સાચા પ્રશ્નો આપણને દેખાતા જ નથી. આપણને ફૉન, કાર વગેરે ભૌતિક ચીજોનું વળગણ અનહદ થઈ ગયું છે. મિડિયા પણ આવી જ બાબતો ચગાવે છે. કોઈ પણ મિડિયાના પ્રિન્ટ, ટીવી કે વેબસાઇટ પર જોશો તો સેલિબ્રિટીને છિંક આવી હશે તો પણ મોટા સમાચાર હશે. આજે મોટા ભાગના હિન્દી કલાકારોની વાતો નૈતિકતાસભર નથી હોતી. આદર્શો, કુટુંબપ્રેમ સાથે ચાલનારા અમિતાભ બચ્ચન જેવા ઓછા છે. અનૈતિક વાતો કરનારા કલાકારો કે ક્રિકેટરો રૉલ મોડલ મનાય છે. રાખી સાવંત, પૂનમ પાંડે, અરશી ખાન, સન્ની લિયોન જેવા સ્ટુપિડ (એટલે સાવ બુદ્ધિ વગરના નહીં પરંતુ જેમનો એક માત્ર ધર્મ વલ્ગારિટી ફેલાવવાનો છે) લોકોને મિડિયા અહોભાવથી દર્શાવે છે અને હવે તો સમાજ પણ તેમને ઉદ્ઘાટનો કરવા બોલાવે છે, પોતાનાં સંતાનો તેમની પાસે ઊંચકાવે છે.

જે.સ્કૉ.: આપણે શા માટે ફૂડ ચેઇન માટે પ્રાણીઓને મારી નાખીએ છીએ? આપણે કેટલાંક પ્રાણીઓને જોકે સારી રીતે પણ રાખીએ છીએ પરંતુ તેમાં એક શરત છુપાયેલી હોય છે અને તે એ કે તેઓ આપણને અંગત લાભ કરાવતા હોય છે. આપણે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ તરફ આગળ વધતા જ જઈએ છીએ અને ચીમનીઓમાંથી ધૂમાડા નીકળતા જ રહે છે. આનાથી ભવિષ્યમાં સભ્યતા (સિવિલાઇઝેશન) ખતમ થઈ જશે. તેનું પતન થઈ જશે. જો તેના તરફ તમારું ધ્યાન ન ગયું હોય તો આ જાગવાનો સમય છે. આપણે શા માટે એવી પ્રણાલિ માટે કામ કરવું જોઈએ જે સ્વાર્થીને ધનવાન અને નિ:સ્વાર્થને ગરીબ બનાવે છે? વિશ્વની માત્ર એક ટકા વસતિ પાસે વિશ્વની ૩૫ ટકા સંપત્તિ છે. આ ન્યાયી અને આવકાર્ય કહેવાય? સફળતા તમે કોને ઓળખો છો તેના પર આધાર રાખે છે, નહીં કે તમે શું જાણો છો? આ આજના યુગની વાસ્તવિકતા છે. આપણે આ યુગનો- પ્રણાલિનો ભાગ છીએ. તેમાં કેટલાક લોકો જીતે છે, પરંતુ મોટા ભાગના હારે છે, કારણકે આ પ્રણાલિ માત્ર થોડાક લોકોને જ લાભ આપે છે. અહીં ગરીબોનું શોષણ કરવાનો કેટલાક વિશેષાધિકાર માને છે. આ નિષ્ફળ પ્રણાલિનાં લક્ષણો છે. આ તૂટેલી સદીને જોડવાની જરૂર છે. ક્રાંતિનો સમય આવી ગયો છે. વિચારજો.

જ.પં.: આ છેલ્લા પેરેગ્રાફ અંગે કોઈ કોમેન્ટ કરવાની જરૂર લાગતી નથી, પણ હા એટલું જરૂર કહેવું છે કે કોઈ અભિનેત્રીનું સ્કર્ટ ઊંચું થાય કે કોઈ અભિનેતા વિવાદાસ્પદ બોલે તો તે વિડિયો થોડા જ કલાકોમાં લાખો લોકો જોઈ લે છે, ત્યારે યૂ ટ્યૂબ પર આ વિડિયો હજુ સુધી ૨૨ હજારથી વધુ કેટલાક લોકોએ જ જોયો છે. તે બતાવે છે કે જેમ્સના મુદ્દા સાચા છે.

Advertisements

1 thought on “મૂડીવાદ, મિડિયા અને મનોરંજન આપણને ક્યાં લઈ જશે?”

  1. बहुत सुन्दर और सराहनीय. मै मेरे मित्रों और साथियों को भी यह ब्लॉग देखने के लिए सिफारिश करता हूं…
    धन्यवाद
    और शुभकामनाएं

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s