છેલ્લા લગભગ એક સપ્તાહથી ફેસબુક, કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા અને ડેટા લીક આ ત્રણ શબ્દસમૂહો આપણા કાને સતત અથડાયા કરે છે, પરંતુ પૂરતી માહિતીનો અભાવ હવે દરેક માધ્યમમાં જોવા મળે છે. તેથી લોકોને ખબર નથી પડતી કે હકીકતે કોણે શું કર્યું?

હકીકતે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા લંડન સ્થિત એક મોટી- માહિતી વિશ્લેષણ કરતી- પેઢી છે. આ કંપની એક સરકારી અને સૈન્ય કૉન્ટ્રાક્ટર સ્ટ્રેટેજિક કમ્યૂનિકેશન લેબૉરેટરિઝ (એસ.સી.એલ.) ગ્રૂપનો હિસ્સો છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા સંશોધનથી માંડીને રાજકીય બાબતો પર કામ કરે છે.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, માહિતી (ડેટા) મેળવવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરી આપવું એ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કામ છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીમાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે કામ કરીને તે ચર્ચામાં આવી હતી. ટ્રમ્પના અભૂતપૂર્વ વિજય માટે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને પણ યશ મળે  છે.  અમેરિકાની આ ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ ૨૦૧૩માં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

તે રાજકીય અને કૉર્પોરેટ ગ્રાહકોને ગ્રાહકો અંગેનાં સંશોધનોથી માંડીને લક્ષ્ય આધારિત ઍડવર્ટાઇઝિંગ (માનો કે જાહેરખબર બાળકો માટે જ છે તો તે બાળકો સુધી જ પહોંચે તે રીતની જાહેરખબર) અને માહિતી સંબંધિત અન્ય સેવાઓ આપે છે. તેની અનેક જગ્યાએ ઑફિસ છે જેમાં ન્યૂ યૉર્ક, વૉશિંગ્ટન, લંડન, બ્રાઝિલ, અને મલેશિયા સમાવિષ્ટ છે.

કેમ્બ્રિજે ફેસબુક, ગૂગલ, સ્નેપ ચેટ, ટ્વિટર અને યૂટ્યૂબનો ઉપયોગ કરીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને જીતવામાં મદદ કરી હતી. પહેલાં તો ફેસબુક વગેરેની મદદથી અમેરિકાના મતદારોની માહિતી ભેગી કરવામાં આવી. પછી તેનું વિશ્લેષણ કરાયું કે કોને શું પસંદ છે, શું નથી પસંદ, કોનો રાજકીય ઝોક કઈ તરફનો છે. તે પછી પસંદ-નાપસંદ મુજબ વર્ગીકરણ કરી તેમને ગમે તે રીતે તેમની સમક્ષ ટ્રમ્પની તરફેણમાં અભિયાન ચલાવાયું. અભિયાન શું, તેને જાહેરખબર જ કહી શકાય.

તમને થશે કે આમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ખોટું શું કર્યું? માહિતી ભેગી કરવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરવું તેમાં ખોટું કંઈ નથી, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ જે માહિતી ભેગી કરી તે ફેસબુક પરથી ભેગી કરી અને તે પણ કાયદેસર નહીં. રીતસર સાઇબર ચોરી કરીને. તેણે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોની માહિતી એકઠી કરી.

ફેસબુક પર લોકો પોતાની અંગત માહિતી મૂકતા હોય છે તે સાચું, પરંતુ તે બધાને જોઈ શકાય તેમ હોતી નથી. તેમાં સિક્યૉરિટીનાં સેટિંગ હોય છે, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ફેસબુકમાં ઘૂસણખોરી કરાવીને આ માહિતી મેળવી લીધી તેથી તેના પર આ આક્ષેપ થઈ રહ્યા છે અને જે ખરેખર ગંભીર છે. પરંતુ આમાં ફેસબુકનો વાંક પણ નાનોસૂનો નથી.

ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરવાનો આરોપ તો ફેસબુક પર ૨૦૧૬થી લાગી રહ્યો છે અને તે માટે તે અમેરિકામાં તપાસનો સામનો પણ કરી રહી છે. અમેરિકાની ચૂંટણીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પની તરફેણમાં પ્રભાવિત કરવા રશિયાએ કેટલીક જાહેરખબરો ફેસબુક પર આપી હતી. (તેમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની ભૂમિકા કઈ જાહેરખબર કયા વપરાશકાર સુધી પહોંચવી જોઈએ તેમાં મદદગાર તરીકેની હોઈ શકે.) આ જાહેરખબર મતદારોમાં શ્વેત વિરુદ્ધ અશ્વેતનો વર્ગવિગ્રહ વધારનારી હતી. એટલે કે શ્વેત સમુદાયમાં અશ્વેત વિરુદ્ધ ભાવના ભડકે અને તેઓ ટ્રમ્પ માટે મતદાન કરવા પ્રેરાય. ઉપરાંત સરહદ સુરક્ષિત રહે તે માટેની જાહેરખબર પણ આપી હતી. આમ, લોકોમાં દેશની સુરક્ષા ખતરામાં છે તેવી ભાવના ઉશ્કેરવામાં આવી હતી. ટ્રમ્પ આવશે તો દેશ સુરક્ષિત બનશે તેવું લોકોના મનમાં ઠસાવાયું હતું. આ ઉપરાંત મુસ્લિમ લોકોને દેશમાં આવતા રોકવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું જેથી દેશમાં ત્રાસવાદ ન ફેલાય. તદુપરાંત, અમેરિકાને ફરી મહાન બનાવવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું. આ બધાના કારણે લોકો ટ્રમ્પને મત આપવા વધુ દૃઢ બને તે સુનિશ્ચિત કરાયું હતું.

ફેસબુક પર રશિયા દ્વારા જાહેરખબરો અંગે તો ૨૦૧૬માં કૌભાંડ બહાર આવી ગયું હતું. પહેલાં તો કોઈ પણ ગુનેગાર કરે તેમ, ફેસબુકના માર્ક ઝુકરબર્ગે પણ તેને (૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ) નકારી કાઢ્યું અને કહ્યું કે ફેસબુક પર ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરે તેવા ખોટા સમાચાર (ફૅક ન્યૂઝ) મૂકાયા હોવાની વાત ગાંડપણ છે. આનું કારણ કદાચ એ હતું કે ઝુકરબર્ગને કિંગ મેકર બનવામાં મજા આવી હતી અને તે કરતાંય તેને પૈસા કમાવવા મળતા હોય તો તે શા માટે જતા કરે? તેણે કંઈ સેવા કરવા તો ફેસબુક ખોલી નહોતી. આ વાત સાચી અને જાહેરખબરો મૂકાય તેમાં કોઈને વાંધો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ અમેરિકાની ચૂંટણી પ્રભાવિત થાય, લોકોમાં કારણ વગર વેરઝેર વધે, રોષ વધે અને ખોટી રીતે લોકો ટ્રમ્પ તરફ ઝૂકે તે રીતની જાહેરખબર લેવી તે અનૈતિક કહેવાય.

૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ઝુકરબર્ગે થોડી પલટી મારી અને કહ્યું કે ફૅક ન્યૂઝ મૂકાયા તો હતા, પરંતુ તેનું પ્રમાણ બહુ નાનું હતું. ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ ફેસબુકે જાહેર કર્યું કે તેણે ૩૦,૦૦૦ બનાવટી ખાતાં દૂર કર્યાં છે જે ફ્રાન્સની ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતાં. પરંતુ ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭એ ફેસબુકે કબૂલી લીધું કે તેણે પૈસા લઈને રશિયાની અમેરિકાના મતદારોને પ્રભાવિત કરતી જાહેરખબરો ચલાવી હતી. તેણે ત્યારે તો એમ જ કીધું કે માત્ર ૪૭૦ નકલી ખાતાં જ ૩,૩૦૦ જાહેરખબર સાથે સંકળાયેલાં હતાં. ૬ ઑક્ટોબરે ફેસબુકે કહ્યું કે અંદાજે ૧ કરોડ લોકોએ રશિયાની આ જાહેરખબરો જોઈ હતી. ૩૧ ઑક્ટોબરે વળી પલટી મારી આ આંકડો ૧૨.૬ કરોડનો હોવાનું કહ્યું! જેમજેમ તપાસ આગળ વધતી ગઈ તેમતેમ ફેસબુકનાં નિવેદનોમાં પલટા આવતા ગયા અને ૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૧૭ના રોજ એણે સ્વીકારી લીધું કે હકીકતે તો રશિયાની જાહેરખબરો ૧૫ કરોડ અમેરિકનો સુધી પહોંચી હતી!  આના પરિણામે અમેરિકામાં ફેસબુક સામે સંસદીય એટલે કે કૉંગ્રેસ (ત્યાં લોકસભા જેવા નીચલા ગૃહને કૉંગ્રેસ કહે છે)ની તપાસ શરૂ થઈ.

આ બધું ચાલતું હતું ત્યાં નવો ફણગો ફૂટ્યો. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે ૧૯ માર્ચે સ્ટિંગ ઑપરેશન દેખાડ્યું. ભાષા અંગ્રેજી જ હોવા છતાં શબ્દોનો ફરક હોવાના કારણે બ્રિટનના મિડિયામાં તેને સ્ટિંગ ઑપરેશન નહીં, પરંતુ અંડરકવર ઑપરેશન કહે છે. આ કામગીરીમાં કેમ્બ્રિજના સીઇઓ એલેક્ઝાન્ડર નિક્સ સહિતના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એમ કહેતા પકડાયા કે વિશ્વ ભરમાં તેમના ગ્રાહકોને જિતાડવા માટે કેમ્બ્રિજ વેશ્યાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે, લાંચ આપી શકે છે અને ખોટી માહિતી પણ પ્રસરાવી શકે છે. ટૂંકમાં, પોતાના ગ્રાહકો (એટલે કે રાજકીય નેતા કે પક્ષ તરફથી) મસમોટી રકમ પડાવીને તેમને જિતાડવા તે કંઈ પણ, એટલે કંઈ પણ કરી શકે છે.

ન્યૂઝ ચૅનલના રિપૉર્ટર શ્રીલંકાના એક ધનવાન પરિવાર તરીકે ગયા હતા, જેમને રાજકીય ફાયદો મેળવવો હતો. પહેલાં તો કેમ્બ્રિજના અધિકારીઓ બહુ ખુલ્યા નહીં, પરંતુ જેમ મુલાકાતો આગળ વધતી ગઈ અને તેમને લાગ્યું કે પાર્ટી ખરેખર સાચી જ છે, તેમ તેમણે પોતે પોતાના ગ્રાહકોને જિતાડવા શું-શું કરી શકે છે તે વાત કરી. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે દિવાસળી ચાંપી દીધી એટલે ભડકો થવાનો જ હતો…

આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું અમેરિકાના ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને યુ.કે.ના ઑબ્ઝર્વર સમાચારપત્રોએ. તેમણે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના સહસ્થાપક ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીને ટાંકીને ઘટસ્ફોટ કર્યો કે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોનો ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ચોરી લીધો છે! આપણને સૉશિયલ મિડિયા સારું લાગે તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જેમજેમ તેનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતું જાય છે તેમ તેમ તેના માલિકોનાં સ્થાપિત હિતો પણ દેખાવાં લાગ્યાં છે. વ્હિસલબ્લૉઅર (એટલે કે કૌભાંડ ઉઘાડું પાડનાર) ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીએ તો ફેસબુક અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કૌભાંડ ઉઘાડું પાડ્યું, એટલે ફેસબુકે તેનું ખાતું બ્લૉક કરી દીધું.

કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર કૉગાન અને તેની કંપની ગ્લૉબલ સાયન્સ રિસર્ચે વર્ષ ૨૦૧૪માં ‘thisisyourdigitallife’ નામની ઍપ બનાવી. વપરાશકારોએ (સ્વેચ્છાએ) એક મનોવૈજ્ઞાનિક ટેસ્ટ આપવાનો હતો. અને આ રીતે આ ઍપ વપરાશકારોનો ડેટા ભેગી કરી લેતી હતી. (જુઓ બૉક્સ-ફેસબુક પરની ઍપથી સાવધાન) તેમાં જેતે વપરાશકારના ફેસબુક મિત્રોનો ડેટા પણ હતો. ગાડરિયા પ્રવાહમાં જોડાઈ ૩ લાખ લોકોએ આ ઍપના ટેસ્ટમાં ભાગ લીધો. કૉગાને આ ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને (નાણાંના બદલામાં જ) આપી દીધો. તેનાથી કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને એક સૉફ્ટવેર બનાવવામાં મદદ મળી જે ચૂંટણીમાં મતદારોને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતું.

આ બાબતે પણ ફેસબુકે, અમેરિકાની ચૂંટણીમાં રશિયાની જાહેરખબરની જેમ જ, પહેલાં તો ટાળમટોળ કર્યું. બ્રિટનની ચૅનલ ૪, ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને ઑબ્ઝર્વરના અહેવાલોથી દુનિયાભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો પરંતુ શરૂઆતમાં ફેસબુકનું નિવેદન કેવું આવ્યું? તેણે કહ્યું કે “અમારા ડેટા એનાલિસ્ટોની સ્વેટ (SWAT-જે મેનેજમેન્ટમાં ભણવામાં આવે છે) ટીમ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકામાં દિવસરાત કામ કરી રહી છે.” મંગળવારે એટલે કે ૨૦ માર્ચે ઝુકરબર્ગમાં એક મીટિંગમાં તેના પોતાના કર્મચારીઓનો જ સામનો કરવાની હિંમત ન થઈ, પણ તે દિવસે તેની પીઆર (પબ્લિક રિલેશન) ટીમે નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે “આમાં અમારી કોઈ સંડોવણી નથી, ઉલટાના અમે છેતરાયાની લાગણી અનુભવીએ છીએ!” પરંતુ લોકો સત્ય જાણતા હતા અને તેની અસર અમેરિકાના શેરબજાર પર પડવા લાગી હતી. ઝુકરબર્ગને એક અઠવાડિયામાં તો ૬૦ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૩૯૦૦ અબજ રૂપિયા) ગુમાવવા પડ્યા.

ડૉલર ડૂબતા જણાયા એટલે ડૉલરનો જ સહારો લઈ ઝુકરબર્ગે ફૂલ પેજ ઍડ છાપાઓમાં આપી. તેના મોટામોટા સમાચાર પણ બન્યા કે ઝુકરબર્ગે માફી માગી. આમ (આપણા સહિત) વિશ્વ ભરના મિડિયાએ એવી હવા બનાવી જાણે માફી માગીને ઝુકરબર્ગે મહાન કામ કર્યું હોય, પરંતુ શું આ ખરેખર માફી ગણાય? કારણકે ઝુકરબર્ગે ‘સૉરી’ તો કહ્યું, પરંતુ તેમાં તેનો ટૉન એવો હતો કે ફેસબુકની કોઈ ભૂલ નથી, આ તો પેલા ઍપ ડેવલપર (કૉગાને) વિશ્વાસનો ભંગ કર્યો છે, અને હવે અમે સુરક્ષા વધુ કડક બનાવીશું જેથી ભવિષ્યમાં આવું કંઈ ન થાય.

સૉશિયલ મિડિયા પર આવી જવાથી તેની એબીસીડી આવડી નથી જતી, (આ બૉક્સમાં જણાવ્યા તેમ ઍપ જેવાં) તેનાં અનેક અટપટાં પાસાં છે. લોકોને લાઇક મળે, વાહવાહ થાય એટલે મજા આવી જાય, પરંતુ સૉશિયલ મિડિયા તમારી સેવા કરવા માટે નથી જ. ફેસબુક તો નહીં જ. આ કૌભાંડ પછી ફેસબુકે હવે અમેરિકા ઉપરાંત યુકે, સિંગાપોર, ભારત સહિતના દેશોમાં આકરી તપાસનો સામનો કરવાનો વારો આવ્યો છે. સિંગાપોરમાં તો ભારતીય મૂળના કે. શમુગમ ફેસબુકના મીંઢા અને જાડી ચામડીના, સવાલોના જવાબ ટાળતા પ્રતિનિધિને કડક રીતે રોકડું પારખી દે છે તેવો વિડિયો વાઇરલ થયો છે. (ફેસબુક હવે એન્ટિ સૉશિયલ બનતું જાય છે તે જોતાં તેની સામે સિંગાપોરની સરકારે પ્રચાર સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા આ વિડિયો મૂકીને જ કરી દીધો. શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્!) હકીકતે ફેસબુકે વર્ષ ૨૦૧૧માં ફૅડરલ ટ્રેડ કમિશન સાથે એક સંધિ કરી હતી જેમાં એવી શરત હતી કે તે તેના વપરાશકારોના પ્રૉફાઇલ ડેટાનો અનધિકૃત ઉપયોગ નહીં કરવા દે. હવે આ શરતનો ભંગ થયેલો જણાય છે. જો અલગ-અલગ દેશના સત્તાધીશો ખાનગીમાં મસમોટી રકમ લઈને ઝુકરબર્ગ સામે ઝૂકી નહીં જાય તો ઝુકરબર્ગને જેલ જવાનો વારો પણ આવી શકે છે અને તો કદાચ, ફેસબુકનાં પાટિયાં પડી જશે. ભવિષ્યમાં જે થાય તે, પણ અત્યારે તો લોકોએ #DeleteFacebook અને #BoycottFacebookનો ટ્રેન્ડ ચલાવી ફેસબુકનાં પોતાનાં ખાતાં રદ્દ કરવાનું ચાલુ કરી દીધું છે.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.