national, sanjog news, vichar valonun

યુવાનો, વેપારીઓ, પત્રકારો અને હડતાળિયા નેતાઓને સરદાર કેવી રીતે સંભાળતા?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ,  દિ.૨૮/૧૦/૧૮)

“દુનિયાભર કે લોગોં મેં જિતના ઇલમ હૈ ઉસસે જ્યાદા હમારે લોગ મેં વિદ્યમાન હૈ. લેકિન હમ સંગઠિત ચલ નહીં સકતે હૈં. વ્યક્તિગત અલગ-અલગ અપની રાય રખતેં હૈં. વો નહીં કરના ચાહિએ. હમેં સમાજ કો સંગઠિત કરના ચાહિએ. તો વો ચીજ કરને કે લિયે પહેલે તો હમારે ..આજ કોઈ ભી ઝઘડા કા કામ હો, ફિસાદ કા કામ હો, ટંટા કા કામ હો, છોડ દેના ચાહિએ. પાંચ સાલ કામ કર લો. ઔર હમ લોગ તો અબ બુઢ્ઢે હુએ. હમારા કામ તો સિર્ફ ગુલામી મેં સે છુડાના થા. વો તો પૂરા હો ગયા. લેકિન ઉઠાને કે લિયે નૌજવાન તૈયાર ન હો તો ફિર બહોત મુશ્કિલ હો જાયેગી. તો, યે નહીં હૈ કિ હમારે નૌજવાનોં મેં દિમાગ નહીં હૈ. દિમાગ તો બહોત હૈ. તેજ હૈ. જ્યાદા તેજ હો ગયા હૈ. ઈસસે મુસીબત હોતી હૈ. જિતના હોના ચાહિએ તેજ, ઉસસે જ્યાદા હો જાતા હૈ.

તો, હર ચીજ મેં હમ એક પ્રકાર કી સબ કી ગલતી નિકાલને કા હમારા દિમાગ આગે ચલતા હૈ. તો એક ક્રિટિકલ દૃષ્ટિ હમને બનાયી હૈ કિ હર ચીજ કી ચેષ્ટા કરની, ટીકા કરની, ટીપ્પણ કરના ઉસ કે ઉપર…લેકિન હમેં પ્રેક્ટિકલ ચીજ, કોઈ વ્યવહારુ ચીજ કરની હો તો ફિર કિતાબ દેખતેં હૈં, કિતાબ મેં કયા લિખા હૈ…ઉસસે કામ નહીં હોગા…વો તો હાથ પૈર ચલાને કી બાત હૈ.

તો જો વેપારી લોગ, જો ધનિક લોગ હૈ, ઉનકે સાથ, હમેં યે જો ઇનકે પાસ ઇલમ હૈ, વો ઇલમ હમેં લેના પડેગા, ઔર ઉનકા સાથ લેના પડેગા કિ તુમ આઓ ભાઈ, મુલક તુમ્હારા હૈ. ઔર મુલક મેં આજ તો બહોત મૈદાન પડા હૈ…ઉસ મેં જિતના કામ આપ કરો, પરદેશિયોં કે સમય મેં જિતના કરતે થે ઉસસે જ્યાદા કરને કા મૌકા આપ કો મિલેગા. વો હમસે ડરતે હૈ. હમારા ઉસ પે ભરોસા નહીં હૈ. હમ ઉનકા ભરોસા નહીં કરતે. ઇસસે કામ નહીં ચલેગા. ઉનકા… એકદૂસરે કા વિશ્વાસ પૈદા કરના ચાહિએ…તબ કામ ચલતા હૈ..

તો, મઝદૂરો કા ધનિકો કે સાથ ઝઘડા…ઔર લોગ હૈ વો આપસ મેં ઝઘડા કરે…પ્રાંત-પ્રાંત કા ઝઘડા હૈ…એમ… ઇસ તરહ સે આપસ મેં સબ ઝઘડા કરતા રહે…તો હમારા કામ યે હૈ કિ હમ હિન્દુસ્તાન કે કોઈ ભી પ્રાંત મેં પડે હૈ…હમ હિન્દુસ્તાની હૈ…ઔર હમારા પ્રથમ કર્તવ્ય  હિન્દુસ્તાન કી હિફાઝત..હિન્દુસ્તાન કી રક્ષા ઔર હિન્દુસ્તાન કી આઝાદી કો …ઉસ કી અચ્છી તરહ સે…શોભે દીપે…ઇસ તરહ સે બનાના…ઇસ તરહ સે બનાના કે સબ કો સાથ લે કે …ઐસે રાષ્ટ્ર કે પર્વ પર જો પહેલે હમ આઝાદ થે, જો ખુશાલી થી…ઉસી પ્રકાર કી ખુશાલી કો …ઉસ પ્રકાર મુલક કો ઉઠાના હૈ…મિલઝુલ કે કામ કરના હૈ..”

આ ભાષણ આજે જેમનો જન્મદિન છે તે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસના રૂપમાં આ દિવસ ઉજવાય છે. સ્વતંત્રતા પછીના બે મહિનામાં તેમણે ૧૨ ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ દશેરાના તહેવારના ઉપલક્ષ્યમાં ભાષણ આપેલું તેમાં પાંચ વાત મહત્ત્વની છે.

  • એક. વિશ્વ ભરના લોકોમાં જે પ્રતિભા-ટેલન્ટ (સરદારસાહેબે તેના માટે ઇલમ શબ્દ વાપર્યો છે) તેના કરતાં વધુ પ્રતિભા આપણા લોકોમાં છે. પરંતુ આપણે લોકો સંગઠિત નથી રહી શકતા. ભારતના લોકોની આ મોટી તકલીફ સદીઓથી રહી છે. વાદવિવાદ છોડી દેવો જોઈએ.
  • બે. યુવાનોમાં જરૂર કરતાં વધુ બુદ્ધિ છે. તેથી જ મુસીબત થાય છે. દરેક વાતને નેગેટિવ લેવામાં આવે છે. દરેક વાતની ટીકા કરવી, ટીપ્પણી કરવી અને વ્યવહારુ ચીજ હોય તો પુસ્તક જુએ છે. (આજનો યુવાન ગૂગલ કરે છે. ગૂગલમાં કંઈ ખોટું નથી પરંતુ) તેના માટે હાથપગ ચલાવવા જોઈએ. મહેનત કરવી જોઈએ. પરિશ્રમ કરવો જોઈએ.
  • ત્રણ. ધનિક લોકોના વિરોધી ન બનો. પહેલાં સામ્યવાદીઓ અને અત્યારે કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી ઉદ્યોગપતિઓની પાછળ પડી ગયા છે. સરદારસાહેબ કહે છે કે ધનિકો પાસે જે પ્રતિભા છે, તે જોઈ તેમને કહેવું જોઈએ કે આજે તમારી સમક્ષ ખુલ્લું મેદાન છે. પરદેશીઓના સમયમાં તમે જેટલું કામ કરતા હતા તેથી વધુ કરો.
  • ચાર. પરંતુ ધનિકો અને મજૂરો એકબીજાનો ભરોસો કરતા નથી. એ સિવાયના વર્ગોમાં (આજે જોઈએ, તો નારીવાદ-ફેમિનિઝમના નામે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે વર્ગવિગ્રહ પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.) પણ ઝઘડા ચાલે છે. પ્રાંત-પ્રાંતના ઝઘડા થઈ રહ્યા છે. (ગુજરાતમાં ગુજરાતી વિરુદ્ધ પરપ્રાંતીય પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસ કરાયો પરંતુ તેને સરકારે અને શાણા ગુજરાતીઓએ નિષ્ફળ બનાવ્યો.)
  • અને પાંચ. આપણે સૌથી પહેલા હિન્દુસ્તાની છીએ. આ હિન્દુસ્તાનની આપણે સુરક્ષા કરવાની છે. અને ગુલામી પહેલાં જેવું ‘સોને કી ચીડિયા’ હતું તેવું રાષ્ટ્ર ફરીથી બનાવવાનું છે.

સરદાર સ્પષ્ટ અને નિર્ભીક વક્તા હતા, પરંતુ સારા વક્તા હતા તેવો ઉલ્લેખ નથી આવતો. ઉપરોક્ત ભાષણ સાંભળતા આ જ છાપ ઊભી થશે. ઘણા તો ગુજરાતી શબ્દો છે. જો આજની તારીખમાં તેઓ હયાત હોત તો પત્રકારોથી માંડીને સામાન્ય જનતાનો એક વર્ગ તેમની હિન્દીની મજાક ઉડાવત. આપણા કેટલાક ગુજરાતી નેતાઓને બાવા હિન્દી બોલે છે ત્યારે તેમની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં ગુજરાતીઓની હિન્દીની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. પરંતુ શું બીજાં રાજ્યોના નેતાઓ કે લોકો શું શુદ્ધ હિન્દી બોલે છે? અરે, લાલુપ્રસાદ યાદવ જેવા બિહારી પણ શુદ્ધ હિન્દી નથી બોલતા. પરંતુ ગુજરાતીઓની મજાક ઉડાવવી એ ફૅશન બની ગઈ છે.

સરદાર પટેલના વખતે પણ નેગેટિવ થિંકિંગ બહુ જ હતું. દરેક વાતને નેગેટિવ દૃષ્ટિકોણથી જ જોવાતી હશે. શાસકમાં એક ગુણ બહુ જરૂરી છે. તેમણે પૉઝિટિવિટી ફેલાવવી પડે. લોકોનું મનોબળ વધારવું પડે. મનમોહન સરકારમાં સારાં કામ નહોતાં થયાં તેવું નથી, આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ધારો વગેરે ઘણાં સારાં કામો થયાં પરંતુ એ સરકારમાં મનમોહનસિંહજીથી માંડીને કોઈ એવા નેતા નહોતા જે જનતાનું મનોબળ વધારી શકે. જનતા સમક્ષ પૉઝિટિવિટી લઈને જાય. નરેન્દ્ર મોદી એટલે જ પત્રકારોની ટીકા છતાં ‘મન કી બાત’ કરે છે અને તેમાં લોકોના પૉઝિટિવ કિસ્સા વહેંચે છે. ઇવન, અટલ સરકારમાં પણ આ કામ નહોતું થતું. તેથી જ બીજી વાર ન આવી.

સાઉદી અરેબિયાના જેદ્દાહમાં ભારતના રાજદૂત રહી ચૂકેલા પ્રૉ. અબ્દુલ માજિદ ખાને ‘લાઇફ એન્ડ સ્પીચીસ ઑફ સરદાર પટેલ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. તેમાં સરદારના અનેક કિસ્સાઓ છે. સરદાર નાનપણથી જ શિસ્તમાં માનતા હતા અને સાથે જ અન્યાય સામે વિદ્રોહ કરી બેસતા હતા. (પરંતુ આ વિદ્રોહની માત્રા રાષ્ટ્રની વાત આવે ત્યારે શૂન્ય થઈ જતી હતી જે પ્રથમ વડા પ્રધાન તરીકે ગાંધીજીએ સરદાર ચૂંટાઈને આવ્યા છતાં જવાહરલાલ નહેરુની પસંદગી કરી ત્યારે દેશે જોયું છે.)

સરદાર શાળામાં ભણતા હતા ત્યારની વાત છે. એક દિવસ નડિયાદની શાળામાં તેમના શિક્ષક શ્રી અગ્રવાલ વર્ગખંડમાં નહોતા આવ્યા. સરદારની છાપ કડક, સખ્ત વ્યક્તિની છે, તેથી આ કલ્પના પણ ન થઈ શકે તેવી વાત છે. શિક્ષક મોડા આવ્યા એટલે વિદ્યાર્થી વલ્લભ ઊભો થઈ ગીત ગાવા લાગ્યો! આખો વર્ગ તેમની સાથે ગીત ગાવા લાગ્યો. શિક્ષકે આવીને જોયું તો લાલઘૂમ થઈ ગયા. વલ્લભે ઊભા થઈ કહ્યું, “સાહેબ, તમે અહીં અમને ભણાવવા આવવાના બદલે ઑફિસમાં ગપ્પાં મારતા હતા. તમને અમને ખીજાવાનો કયો અધિકાર છે? વર્ગખંડમાં કોઈ ન હોય અને અમારી પાસે કોઈ કામ ન હોય ત્યારે અમે ગીત ગાઈએ તેમાં ખોટું શું?”

આ સાંભળી શિક્ષક વધુ ખીજાયા. તેમણે વલ્લભને વર્ગખંડમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યો. પણ આ શું? તેમની સાથે આખો વર્ગ ખાલી થઈ ગયો. શિક્ષકે હેડમાસ્ટરને આ વાત કરી અને કહ્યું કે વલ્લભ માફી માગે. વલ્લભ કહે, “માફી શેની? ઉલટું શિક્ષકે માફી માગવી જોઈએ.”

બીજા એક કિસ્સામાં વલ્લભને ખબર પડી કે તેમના શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તકોનું વેચાણ કાળાબજારમાં કરી રહ્યા છે ત્યારે તેમણે ચેતવણી આપેલી. પરંતુ તે બહેરા કાને પડી. તો તેમણે છ દિવસની હડતાળ પાડેલી અને શિક્ષકને દંડ અપાવેલો!

સરદારમાં ગાંધીજીને પણ સાચું કહેવાની શક્તિ હતી (અને તેથી જ કદાચ સ્વતંત્રતા પછી તેઓ સમગ્ર કૉંગ્રેસની સમિતિઓની પસંદ હતા, પરંતુ ગાંધીજીની નહીં.) એક વાર ગાંધીજીએ આમરણ ઉપવાસ આદર્યા. તેમણે સરદાર તરફ જોઈ કહ્યું, “હું તમને પણ ઉપવાસની અનુમતિ આપું છું.” સરદારે તરત જ રોકડું પરખાવ્યું, “હું શા માટે ઉપવાસ કરું? જો હું ઉપવાસ કરીશ તો લોકો મને મરવા દેશે. તેઓ તમારા મિત્રો છે અને તમારા ઉપવાસ તોડાવવા તેઓ ગમે તે કરી છૂટશે, મારા માટે નહીં.”

‘કલેક્ટેડ વર્ક્સ ઑફ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, વૉલ્યૂમ XI’ના મુખ્ય સંપાદક ડૉ. પી. એમ. ચોપરા મુજબ, સરદાર પટેલે બંધારણ ઘડવાની સમિતિના સભ્યોની પસંદગીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી હતી. મૂળભૂત અધિકારો, વડા પ્રધાનની ભૂમિકા, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને કાશ્મીર સહિત અનેક મુદ્દે તેમણે કોઈ જાતના ડર વગર નહેરુનો વિરોધ કરેલો. સરદારે સંવિધાન સભા પર એટલું વર્ચસ્વ જમાવેલું કે જે બંધારણ બન્યું તે તેમની છાપ સાથેનું હતું. ડૉ. પી. એમ. ચોપરા તો તેને ‘પટેલનું બંધારણ’ કહે છે. તેમણે લઘુમતીને અલગ ઇલેક્ટૉરેટ (મતદાન) અને અનામત બેઠકની માગણી પણ તેમણે ફગાવી દીધેલી.

તેઓ તડ ને ફડ કરવામાં માનતા હતા. એટલે જ નહેરુથી માંડીને સરોજિની નાયડુ સુધીનાને તેઓ ખૂંચતા હતા. સરોજિની નાયડુએ સરદારની મજાક ઉડાવતા કહેલું, “The only culture he knows is agriculture.” (સરદાર માત્ર એક જ સંસ્કૃતિ વિશે જાણે છે અને તે છે ખેતીની સંસ્કૃતિ). ૧૯૪૬માં જ્યારે કૉંગ્રેસ વચગાળાની સરકારમાં જોડાઈ ત્યારે મુંબઈમાં બસ કપંની ‘બેસ્ટ’ના જી. સી. મહેતાના નેતૃત્વમાં સમાજવાદી નેતાઓએ હડતાળ પાડી. ચાર સપ્તાહ સુધી બસ અને ટ્રામ વ્યવહાર ઠપ. સરદાર પટેલ ત્યાં પહોંચી ગયા અને પ્રવચન કર્યું.

“આ બૅસ્ટની હડતાળ જુઓ. આ સમાજવાદીઓ એવું માને છે કે તેઓ આવી રીતે સત્તા પર કબજો જમાવી શકશે. પરંતુ હું તેમને બહુ દોષ નથી દેતો. હું તો તમને નાગરિકોને દોષ દઉં છું. તમે કેમ હડતાળ ચાલુ રહેવા દીધી? અને આ માણસ જુઓ જે હડતાળનું નેતૃત્વ કરી રહ્યો છે. આ નેતાઓ એમ માને છે કે તેઓ બધી બાબતો વિશે બધું જ જાણે છે. હું તમને એક વાત કહું? હું જ્યારે રાજકારણમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે શ્રી જી. સી. મહેતાનો જન્મ પણ નહોતો થયો!”

અને હડતાળનો અંત આવી ગયો!

પત્રકારોને પણ તડ ને ફડ કહેવાની પણ તેમની ટેવ હતી. (એટલે જ કૉન્વેન્ટિયા, કાળા અંગ્રેજ મિડિયાને ‘દેશી’ સરદાર અને સરદાર જેવા લોકો હંમેશાં ઓછા પસંદ આવે છે.) મુંબઈમાં એક પત્રકાર પરિષદ હતી. એક પીઢ પત્રકારે સરદારને વિનંતી કરી, “સર, કોઈ પ્રશ્નોની રાહ જોવાના બદલે તમે આજના સળગતા પ્રશ્નો વિશે એક નિવેદન કરી દો તો તમારો આભાર.”

સરદારે નમ્ર સૂરમાં કહ્યું, “મને આનંદ છે કે મુંબઈનું પ્રેસ અહીં મોટી સંખ્યામાં હાજર છે. મને આશા છે કે મુંબઈના પ્રેસની સંખ્યા વધતી જશે.”

અને પછી તેમણે કહ્યું, “મને આશા છે કે આ જેન્ટલમેનને જે નિવેદન જોઈતું હતું તે મળી ગયું હશે.”

આ હતા સરદાર!

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

સુભાષચંદ્ર બોઝ અને ગાંધીજીઃ કૉંગ્રેસના ઇતિહાસનું એક કડવું પ્રકરણ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૧૦/૧૮)

ઇતિહાસમાં ઘણાં ‘ઇફ્સ એન્ડ બટ્સ’ હોય છે. જો આમ થયું હોત તો…પરંતુ કેટલીક વાર સમય સાથ નથી દેતો. તે સારા માટે કે ખરાબ માટે તે નક્કી કરવાનું કામ વિશ્લેષકો પર છોડી જાય છે અને જે-તે સમયે જે કંઈ થયું તે સારા માટે થયું કે ખરાબ માટે તેની ચર્ચા ચાલતી જ રહે છે. ભારતની સાથે સમયે અને ઇતિહાસે સર્જેલા વિવાદનો આવો એક મુદ્દો એટલે સુભાષચંદ્ર બોઝની સાથે ઘટેલી ઘટનાઓ…

તેમના વિશે ‘જો અને તો’ ઘણા છે. આજે સુભાષબાબુએ દેશની બહાર રચેલી આઝાદ હિન્દ સરકારને ૭૫ વર્ષ પૂરાં થઈ રહ્યાં છે ત્યારે ભૂતકાળને ઉખેળવો જોઈએ, કારણકે આપણે ત્યાં ઘણો ઇતિહાસ મારીમચડીને રજૂ થયો છે.

સુભાષબાબુની આઝાદ હિન્દ સરકારને નવ દેશોએ માન્યતા આપી હતી. આ નાનીસૂની વાત નથી. વિકિપિડિયા ફંફોળશો તો તેમાં ‘માત્ર’ નવ દેશોની વાત આવશે અને તે નવ દેશોનાં નામ ‘નાઝી જર્મની’, ‘ઇમ્પિરિયલ જાપાન’ એ રીતે લખ્યાં છે. આમ કહીને વિકિપિડિયા કહે છે કે સુભાષબાબુની સરકારને તો માત્ર નવ દેશોની સરકારોએ જ માન્યતા આપી હતી અને તેમાંય જે હતા તે તો નાઝી જર્મની, ઇમ્પિરિયલ જાપાન અને તેના પીઠ્ઠુ દેશો હતા. ઇતિહાસ વિજેતાની દૃષ્ટિએ લખાતો હોય છે, બાકી અમેરિકા અને બ્રિટને કરેલા અત્યાચાર હિટલરના શાસનમાં જર્મનીએ કરેલા અત્યાચાર કે ઇમ્પિરિયલ જાપાન તરીકે વિકિપિડિયા જેને ઓળખાવે છે તેના અત્યાચાર કરતાં ઓછા નથી.

અને જે સમયે બ્રિટનનો સૂર્ય ક્યારેય આથમતો નથી તેમ કહેવાતું હોય તે સમયે નવ કે અગિયાર દેશોની માન્યતા મળવી તે પણ મોટી વાત છે. સુભાષચંદ્ર બોઝના અનુયાયીઓ અને સમર્થકોએ આ ૨૧ ઑક્ટોબરે લાલ કિલ્લા પરથી તિરંગો ફરકાવવા વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને વિનંતી કરી હતી. જો તેઓ ન આવે તો પોતે પોતાની રીતે આ પ્રસંગ મનાવશે તેમ પણ કહ્યું હતું. મિશન નેતાજી સુભાષના સ્થાપક પ્રસનજીત ચક્રવર્તીએ વડા પ્રધાન મોદીને પત્ર લખી આ માટે વિનંતી કરતા લખ્યું છે,

“…સ્વતંત્રતા પછી આવેલી સરકારોએ ઈરાદાપૂર્વક આઈએનએ (આઝાદ હિંદ સેના) અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની મહાન નાયક જેવી સેવાને સંભવિત તમામ રીતે અવગણી છે. ક્રાંતિકારી નાયકોના અગણિત પ્રદાનને ભૂંસી નાખવા અને સ્વતંત્રતાથી જેમને લાભ મળ્યો છે માત્ર તેવા સ્વતંત્રતાની ચળવળના એક ચોક્કસ વર્ગને જ મહાન ચિતરવાના તમામ પ્રયાસો થયા છે…સાહેબ, જેમના ત્યાગ અને બલિદાનથી સ્વતંત્રતા મળી છે તેવા સાચા નાયકો પ્રત્યે જે અમાનવીય બેદરકારી બતાવાઈ તેનાથી ભારતની જનતા ભારે દુઃખી છે.”

તો, નેતાજીના પ્ર-ભત્રીજા (ગ્રાન્ડ નૅફ્યૂ) ચંદ્રકુમાર બોઝ જે ભાજપના પશ્ચિમ બંગાળના ઉપપ્રમુખ છે, તેમણે વડા પ્રધાન મોદી અને મમતા બેનર્જી સહિત તમામ મુખ્યપ્રધાનોને ૨૧મીના કાર્યક્રમ માટે આમંત્રણ આપ્યું છે. તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે, “૨૧ ઑક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ આઝાદ હિન્દ સરકારની સ્થાપનાનાં ૭૫ વર્ષ પૂરાં થયા તે નિમિત્તે લાલ કિલ્લા પર તિરંગો ફરકાવવા આપણે કોઈની અનુમતિની જરૂર નથી…મહાત્મા ગાંધી અને પં. નહેરુ સહિતના કૉંગ્રેસના નેતાઓએ તે સમયે આઝાદ હિંદ સરકારનો વિરોધ કર્યો હતો. જો તેમણે આને સમર્થન આપ્યું હોત, આઝાદ હિન્દ ફૌજે દિલ્લી તરફ કૂચ કરી હોત તો આપણે ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ કરતાં ઘણા વહેલાં આઝાદ થઈ ગયા હોત. નહેરુ તો વિભાજીત ભારતના વડા પ્રધાન બન્યા, પરંતુ નેતાજી (સુભાષબાબુ) અખંડ ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન બન્યા હોત.”

અહીં જો અને તોની વાત આવી. અગાઉ કહ્યું તેમ સુભાષબાબુ વિશે ઘણાં જો અને તો છે. સુભાષચંદ્ર બોઝ કૉંગ્રેસના સભ્ય હતા. તેમના ગુરુ ચિત્તરંજન દાસ હતા. ગરમ લોહી અને તેવો જ મિજાજ સુભાષબાબુને યુવાનોમાં લોકપ્રિય ન બનાવે તો જ નવાઈ હતી! કોલકાતાની પ્રેસિડેન્સી કૉલેજમાં ભારતની વિરુદ્ધ બોલનાર અંગ્રેજ પ્રાધ્યાપક ઇ. એફ. ઑટન પર તેમણે કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે મારપીટ કરી હતી. આમ, સુભાષબાબુ આજના નેતાઓ જેવા નહોતા જે ઉશ્કેરીને તોફાનો-રમખાણો-હિંસા કરાવે અને કાર્યકર્તા જેલમાં જાય અને પોતે ગાદી મેળવે. સુભાષને તેની સજા મળી. તેમને કૉલેજમાંથી કાઢી મૂકાયા હતા.

કૉંગ્રેસમાં સુભાષની નહેરુ સાથે શરૂઆતમાં જોડી જામી હતી. બંને સફળ વકીલોના પુત્રો, ઇંગ્લેન્ડથી ભણીને આવેલા અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારોના (તે સમયે રાષ્ટ્રવાદી કહેવામાં ગૌરવ અનુભવાતો, આજે જેમ કેટલાક લોકો તેને ટીકાત્મક શબ્દની જેમ લે છે તેવું નહોતું) હતા. તેથી જોડી જામવી સ્વાભાવિક હતી. કૉંગ્રેસમાં ‘ઇન્ડિપેન્ડન્સ ઑફ ઇન્ડિયા લીગ’ રચાયેલી જેના અધ્યક્ષ એસ. શ્રીનિવાસન અયંગર હતા અને મંત્રીઓ તરીકે સુભાષ અને નહેરુ હતા. ૧૯૨૮ના કોલકાતા અધિવેશનમાં ગાંધીજી અને મોતીલાલ નહેરુ ‘ડૉમિનિયન સ્ટેટસ’ની માગણી કરતો ઠરાવ લાવેલા. આનો અર્થ થાય કે મુખ્ય સત્તા બ્રિટનની જ રહે, તેના તાબા હેઠળ ખંડણિયા રાજાની જેમ આપણી સત્તા આવે. જે રીતે પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળ કાશ્મીરનો એક ભાગ છે તેના જેવું. કહેવાતી સ્વાયત્તતા આપવાની. પરંતુ સુભાષબાબુ આના વિરોધી હતા. તેમણે આ ઠરાવમાં સુધારો સૂચવ્યો કે “જ્યાં સુધી બ્રિટનનો સંબંધ (ભારત સાથે) રહે ત્યાં સુધી સ્વતંત્રતા મળી તેમ ન કહી શકાય અને કૉંગ્રેસનો ઉદ્દેશ્ય સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાનો જ હોવો જોઈએ.” (નેતાજી કલેક્ટેડ વર્ક્સ, પૃષ્ઠ ૨૭૫-૨૭૮).

નહેરુએ પહેલાં તો આ સુધારાનું સમર્થન કર્યું પરંતુ પછી પિતા મોતીલાલ અને ગાંધીજીના સમર્થનમાં આવી ગયા. સુભાષબાબુનો સુધારો પસાર ન થયો. કૉંગ્રેસે એવું નક્કી કર્યું કે જો બ્રિટિશ સરકાર આપણો ઠરાવ માનીને બે વર્ષમાં ડૉમિનિયન સ્ટેટસ આપી દે તો કોઈ વાંધો નથી! પણ જો ન આપે તો (જ) સંપૂર્ણ સ્વરાજ માગવું. જોકે કૉંગ્રેસની અંદર જ પ્રચંડ વિરોધને જોઈને ગાંધીજીએ અંગ્રેજોને બે વર્ષના બદલે એક વર્ષનો સમય આપ્યો! તે પછીના વર્ષે નહેરુ કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા અને ૧૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૯ના રોજ પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ પસાર થયો. આમ, પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ હતો સુભાષબાબુનો પણ જશ મળ્યો નહેરુને. આમાં કોણ-કોણ જવાબદાર હતા તે કહેવાની જરૂર નથી.

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ તરીકે સુભાષબાબુએ ૧૯૩૮માં ભારત સ્વતંત્ર થાય પછીનું વિચારીને આર્થિક યોજના માટે પ્લાનિંગ કમિટી બનાવી હતી. તેમની ઉદારતા એ હતી કે તેના અધ્યક્ષ તરીકે તેમણે નહેરુને નિમ્યા હતા! (અને તેમને ફાસિસ્ટ કહેવાય છે!) આ સિવાય તેમણે વૈજ્ઞાનિક મેઘનાદ સહા, રાહુલ ગાંધીને જે નામ બોલતા જીભના લોચા વળી જાય છે તે નામ (પરંતુ વ્યક્તિ તે નહીં, તેઓ તો એમ. વિશ્વૈશ્વરયા હતા) આર્કિટેક્ટ વિશ્વૈશ્વરયા, વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગના કે. ટી. શાહને આ સમિતિમાં નિમ્યા હતા. પરંતુ નહેરુ વડા પ્રધાન બન્યા પછી તેમને જ પંચવર્ષીય યોજના માટે શ્રેય અપાયો અને સુભાષબાબુને વિસરાવી દેવાયા.

સુભાષબાબુ જ એક એવા વ્યક્તિ હતા જે ગાંધીજીને તાબે ન થતા. ગાંધીજી માટે માન પૂરતું હતું પરંતુ વિચારોનો વિરોધ હતો. આથી ૧૯૩૯માં કૉંગ્રેસના પ્રમુખ પદ માટે ચૂંટણી થઈ! ગાંધીજીના ઉમેદવાર પટ્ટાભી સીતારમૈયા હારી ગયા! ગાંધીજીએ ત્રાગું કર્યું, ઇમૉશનલી બ્લેકમેઇલિંગ, કહ્યું કે પટ્ટાભીની હાર એ તેમની હાર છે. કૉંગ્રેસની કારોબારીમાં ગાંધીજી સમર્થકો વધુ હતા. સુભાષબાબુ માંદા હતા. તે વખતે કારોબારી બોલાવવામાં આવી. સુભાષબાબુએ તે બેઠક મોકૂફ રાખવા વિનંતી કરી. પરંતુ કારોબારીએ તેને સરમુખત્યાર પ્રકારનું પગલું ગણ્યું. પરિણામે તેઓ માંદગીમાં પણ આવ્યા હતા. તેમણે કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ ચેતવેલી કે આગામી સમયમાં વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળશે તેનો લાભ લઈને પૂર્ણ સ્વરાજ માટે પૂરી શક્તિથી મેદાનમાં કૂદી પડવું જોઈએ. કૉંગ્રેસ કારોબારીમાંથી ટપોટપ રાજીનામાં પડ્યાં.

તેમને કૉંગ્રેસમાંથી નીકળી જવું પડે તેવું વાતાવરણ બનાવાયું. એપ્રિલ ૧૯૩૯માં તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું. જો તેઓ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે રહ્યા હોત તો? સરદાર પટેલને વડા પ્રધાન ન બનાવવા માટે કૉંગ્રેસ સમર્થકો દલીલ કરે છે કે તેઓ યુવાન નહોતા અને સ્વતંત્રતા પછી ત્રણ વર્ષમાં જ તેમનું નિધન થયું તેને ટાંકીને તેઓ પોતાની વાતનું સમર્થન પણ કરે છે. પરંતુ સુભાષબાબુ તો નહેરુ કરતાં આઠ વર્ષ નાના હતા! કૉંગ્રેસમાં રહ્યા હોત તો તેમને કૉંગ્રેસની અંદરના સમર્થનને જોતાં તેઓ દેશના પહેલા વડા પ્રધાન બને તેવી સંભાવના પ્રબળ હતી. વળી, જેમ સરદાર પટેલ પોતે ચૂંટાઈને આવ્યા તેમ છતાં ગાંધીજીની વાત માનીને નહેરુ માટે ખસી ગયા તેમ સુભાષબાબુ કદાચ ન ખસ્યા હોત.

આ જ રીતે સુભાષબાબુની આઝાદ હિંદ ફૌજનો રકાસ ન થયો હોત તો? જાપાન-જર્મનીનો વિજય થયો હોત તો? તો કદાચ ભારત અખંડ હોત. હિન્દુ-મુસ્લિમોના ઝઘડા ન હોત. મતબૅન્કનું રાજકારણ પણ ન હોત કારણકે સિંગાપોરમાં આપેલા એક ભાષણમાં તેમણે કહેલું કે ભારતને સ્વતંત્રતા પછી ઓછામાં ઓછાં ૨૦ વર્ષ કડક સરમુખત્યારની જરૂર છે. (જોકે સરમુખત્યારશાહીના ગેરલાભો પણ બહુ છે.)

સુભાષબાબુ ૧૯૪૫માં તાઇવાનમાં વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામ્યા. જો તેમ ન બન્યું હોત તો? તો કદાચ, ભારતમાં તેમણે બહુ પહેલેથી મજબૂત વિપક્ષ અથવા તો કદાચ શાસક પક્ષ આપ્યો હોત! તો કદાચ કૉંગ્રેસનું વિભાજન પણ બહુ વહેલાં થઈ ગયું હોત. તો કદાચ…નહેરુના અને સરદારના આટલા મતભેદ ન થયા હોત, કારણકે સરદાર પણ સુભાષબાબુના વિચારોના ઘણા અંશે વિરોધી હતા!

સુભાષબાબુ ફાસિસ્ટ, સામ્યવાદી અને નાસ્તિક હતા? આવી ભ્રમણાઓ સ્વતંત્રતા પછી એટલી ફેલાવાઈ કે લગભગ એ જ મનમાં ઠસી જાય. દુશ્મનના દુશ્મનના સંબંધે તેમણે જર્મની અને જાપાનનો સહકાર માગ્યો હતો, તે એક કૂટનીતિ હતી જે નિષ્ફળ ગઈ (ચર્ચિલે પણ વિરોધી સ્ટાલિનનો ટેકો લીધેલો), સફળ ગઈ હોત તો તેમની ભરપૂર પ્રશંસા થઈ હોત. તેમણે કોલકાતાના મેયર તરીકે માત્ર ૩૩ વર્ષની વયે કહેલું કે આપણે ત્યાં તો સમાજવાદ (સૉશિયલિઝમ)નો પાયો એવો ન્યાય, સમાનતા અને પ્રેમ છે તેમજ યુરોપ જેને ફાસિઝમ કહે છે તેના તત્ત્વો એટલે કાર્યક્ષમતા અને શિસ્ત પણ છે. તેઓ સામ્યવાદી પણ નહોતા. હા, તેઓ સામ્રાજ્યવાદના વિરોધી હતા. તેમણે પોતાને સમાજવાદી ગણાવ્યા છે, સામ્યવાદી નહીં. તેઓ શિવ, શક્તિ અને દુર્ગા એમ ત્રણેય દેવીદેવતામાં માનતા હતા. તેથી તેઓ નાસ્તિક પણ નહોતા.

hindu, religion

ગાંધીજીનું ‘હરિજન’, ૧૯૩૩: “અસ્પૃશ્યતા આજની પેદાશ”

મહાત્મા ગાંધીજીના ‘હરિજન સામયિક’નો ૧૯૩૩નો અંક https://www.gandhiheritageportal.org/journals-by-gandhiji/harijan-bandhu પર જોવા મળ્યો. તેની તસવીર તેના સૌજન્યથી અત્રે મૂકું છું. તેમાં બંગાળી ભાષામાં છપાતાં ‘હરિજન’માંથી અનુવાદ કરીને નાનકડો લેખ છપાયો હતો જેના લેખક પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય છે. તેઓ ‘સૈકા પહેલાં’ નામના લેખમાં શું લખે છે, વાંચો:

“બંગાળમાં અસ્પૃશ્યતા આજે જે ભીષણરૂપે દેખાય છે તે સો વર્ષ પૂર્વે નહોતી. આના માટે આપણી પાસે સ્પષ્ટ પ્રમાણ છે. ઈ.સ. ૧૮૩૫માં તે વખતના વાઇસરૉય વિલિયમ બૅન્ટિકે બંગાળમાં પાઠશાળાઓની તપાસ કરવાને માટે ઍડમ નામના એક મિશનરીને નિમ્યો હતો. તપાસના પરિણામે એને જણાયું હતું કે પાઠશાળાઓમાં દરેક નાતજાતનાં બાળકો એકસાથે ભણતાં હતાં. હરિજનોને વિષે જો તે કાળે ઘૃણા હોત તો કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ણનાં બાળકોની સાથે હરિજનોનાં બાળકો જોડાજોડ બેસીને આટલી મોટી સંખ્યામાં ભણતાં ન હોત. ઍડમસાહેબે તે વખતની બધી જાતિઓના વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાનું એક પત્રક તૈયાર કર્યું હતું. એવડું મોટું પત્રક અહીંયાં ઉતારવાનું કોઈ કારણ નથી. એ પત્રકમાંથી અહીં માત્ર કેટલીક જાતોના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની સંખ્યા નીચે આપીએ છીએ:

 

જાત શિક્ષકની સંખ્યા વિદ્યાર્થીની સંખ્યા
બ્રાહ્મણ ૧૦૭ ૩,૪૨૯
કાયસ્થ ૩૨૯ ૧,૮૪૬
સદ્ગોપ ૫૦ ૧,૨૫૪
ક્વર્ત ૨૩૪
ચંડાળ ૬૧
બાગદી ૧૩૮
ધોબી ૨૪
જાલિયા ૯૪
માળી ૨૮
મોચી ૨૬
હાડી ૧૬
સૂડી ૧૮૮
ક્લૂ ૨૦૭

 

આમાંની ઘણી જાતો તો આજે અસ્પૃશ્ય કહેવાય છે, છતાં ઉપરના કોઠા પરથી જણાશે કે એ જાતિનાં બાળકો શીખતાં હતાં, એટલું જ નહીં, ઉચ્ચ વર્ણનાં બાળકોની સાથે જોડાજોડ બેસીને શીખતાં હતાં, એટલું જ નહીં, પણ ‘અસ્પૃશ્ય’ જાતિના શિક્ષકો પણ તે કાળે હતા. એટલે સમાજમાં આજે જે પ્રકારની અસ્પૃશ્યતા વ્યાપી રહી છે તે આજની પેદાશ છે એ વિષે જરાયે શંકા નથી. અસ્પૃશ્યતા એ એક પ્રકારની સનાતન વ્યવસ્થા છે એવા વહેમને લીધે અસ્પૃશ્યતાની જડ બહુ મજબૂત થયેલી છે, એટલે જો આપણે સમજીએ કે પ્રાચીન નથી પણ અર્વાચીન છે, તો એને દૂર કરવાનું સુગમ થઈ પડે. એટલા હેતુથી જ પેલા કોઠામાંથી આ આંકડા મેં ઉતાર્યા છે.”

(બંગાળી ‘હરિજન’માંથી)                                        પ્રફુલ્લચંદ્ર રાય

પરંતુ તે પછી આજે સતત આપણા મનમાં એ ઠસાવવામાં આવી રહ્યું છે કે બ્રાહ્મણવાદ અને મનુવાદના કારણે હિન્દુ ધર્મમાં તો હજારો વર્ષથી અસ્પૃશ્યતા છે અને વર્ણભેદ છે. પરંતુ સાચો ઇતિહાસ આપણને જણાવાતો નથી. કેટલીક દલિત તરફી મનાતી સંસ્થાઓ હકીકતે આવા ઇતિહાસથી તેમને દૂર રાખીને દલિતોનું, હિન્દુઓનું અને છેવટે ભારતનું અહિત કરી રહી છે. આવો, આ અસ્પૃશ્યતાને સનાતન પરંપરા ન માનતાં તેને એક થોડાં સૈકાઓથી ઉદ્ભવેલા દૂષણ માનીને તેને નાબૂદ કરવાનો સંકલ્પ લઈએ.

sanjog news, society, vichar valonun

MeToo: પુરુષે ફરજિયાત શ્રી રામના આદર્શોનું પાલન કરવું પડશે!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૪/૧૦/૧૮)

તનુશ્રી દત્તાના અમેરિકાથી ભારતમાં આગમન સાથે #MeTooની મોસમ ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે. તનુશ્રીએ દસ વર્ષ પહેલાંનો કેસ ઉખેળી નાના પાટેકર પર એક ગીતના ફિલ્માંકન દરમિયાન તેને ન પસંદ પડે તે રીતે સ્પર્શવાનો આક્ષેપ લગાવ્યો છે. નિર્દેશક વિકાસ બહલ સામે ‘બૉમ્બે વેલ્વેટ’ ફિલ્મની એક મહિલા સભ્યએ જાતીય સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો. વિકાસ બહલની સામેના આક્ષેપો અનુરાગ કશ્યપને પણ દઝાડી ગયા કારણકે સભ્યએ કહ્યું કે તેમને પણ જાણ હતી. અનુરાગ કશ્યપ, વિકાસ બહલ અને બીજા બે જણા ‘ફેન્ટમ ફિલ્મ્સ’ નામની પ્રૉડક્શન કંપનીમાં ભાગીદાર હતા. આખી કંપની વિસર્જિત કરી દેવી પડી!

કંગના રનૌતે પણ વિકાસ બહલે તેની સાથે અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાનું કહ્યું.

હવે જરા ૧૯૯૩માં જઈએ. તે સમયની બહુ આધુનિક ‘તારા’ સિરિયલમાં નાયિકાને પુરુષ જેવા ટૂંકા વાળ સાથે અને સિગરેટ પીતી બતાવાઈ હતી. આજે પણ હિન્દી સિરિયલોમાં આવું બતાવવાનું કોઈ વિચારી શકતું નથી. તારા (નવનીત નિશાન) પરિણિત પુરષ (આલોકનાથ)ના પ્રેમમાં પડે છે અને આ પુરુષની તરુણ દીકરી (ગૃશા કપૂર) તેની નવી માતાને સ્વીકારી શકતી નથી. ગૃશા કપૂરને સિરિયલમાં બીયર પીતી દેખાડાઈ હતી. સિરિયલમાં નવનીત નિશાન અને દીપક શેઠ વચ્ચે ચુંબનનું દૃશ્ય પણ દેખાડાયું હતું જેનો તે સમયે બહુ જ વિરોધ થયો હતો. તારા કુંવારી માતા બને છે તેવી પણ વાર્તા તેમાં હતી.

સિરિયલની કથા માંડીને એટલા કહી કારણકે આવી સિરિયલની લેખિકા-નિર્દેશિકા વિનિતા (આમ તો તે તેઓ તેમના નામનો સ્પેલિંગ કરે છે તે પ્રમાણે વિન્તા) નંદાએ ૧૯ વર્ષ જૂનો કેસ ઉખેળી કહ્યું કે તે સમયે આલોકનાથે તેમના પર બળાત્કાર કર્યો હતો.

વિનિતાની લાંબી પૉસ્ટ વાંચવા જેવી છે. તેમણે લખ્યું તેનો સાર એ છે કે …તે (આલોકનાથ) સેટ પર દારૂ પીને ખરાબ વર્તન કરતો…તેથી અમે તેને ના પાડવાના હતા…ચેનલના સીઇઓએ અમને ‘તારા’માં મુખ્ય અભિનેત્રીને કાઢી નવી પેઢીને લાવવા કહ્યું. (આ ટ્રૅન્ડ પછી સ્ટાર પ્લસ અને એકતા કપૂરે બહુ વાપર્યો.) અમે તેમ કર્યું તો પણ એક દિવસ અમારો શૉ જ બંધ કરી દેવા કહ્યું કારણકે ટીઆરપી નહોતી આવતી. અમારા બીજા કાર્યક્રમો પણ બંધ કરી દેવાયા. હું સફળ મહિલા હતી. હું સિગરેટ- દારૂ પીતી. હું લિબરેટેડ (એટલે કે મુક્ત મનની) વ્યક્તિ હતી. એક દિવસ મને આ પુરુષ (આલોકનાથ)ના ઘરે પાર્ટી માટે આમંત્રણ મળ્યું. તેની પત્ની, જે મારી ગાઢ બહેનપણી હતી, તે ઘરમાં નહોતી. રાત જેમજેમ આગળ વધતી ગઈ તેમ મારા પીણાંમાં કંઈક ભેળવાયું. મને કંઈક વિચિત્ર લાગ્યું.

રાતના બે વાગે હું ત્યાંથી નીકળી ગઈ. મને કોઈ મારા ઘરે મૂકવા પણ ન આવ્યું. મેં ચાલવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં આ માણસ (આલોકનાથ) મારી પાછળપાછળ પોતાની કારમાં આવ્યો. મને ઘરે ઉતારી જવા કહ્યું. મેં તેના પર વિશ્વાસ કર્યો અને કારમાં બેસી ગઈ. તે પછી મને બહુ યાદ નથી. મને એટલું જરૂર યાદ છે કે મારા મોઢામાં દારૂ રેડાતો હતો અને મારા પર અંતહીન હિંસા થતી હતી. મારા પર માત્ર બળાત્કાર જ નહોતો થયો પરંતુ મારી સાથે ક્રૂર વ્યવહાર થયો હતો.

તે પછી બધા લોકોએ મને આ ભૂલી જવા કહ્યું. મારી કંપની બંધ થઈ ગઈ. પરંતુ મને એક ચેનલ માટે લેખન-નિર્દેશનનું કામ મળી ગયું. પણ તેણે (આલોકનાથે) એવું વાતાવરણ બનાવી દીધું જેનાથી મને ભય લાગવા લાગ્યો અને મેં મારા નિર્માતાને કહ્યું કે હું હવે નિર્દેશન નહીં કરું. મેં શૉ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. પછી હું નવી શ્રેણી લખી રહી હતી તે વખતે તેણે (આલોકનાથે) મને ફરી તેના ઘરે બોલાવી અને હું ત્યાં ગઈ. મેં મારા પર હિંસા થવા દીધી. (વિનિતા નંદા અંગ્રેજીમાં લખાયેલી પૉસ્ટમાં રૅપ શબ્દના બદલે વાયૉલેટ શબ્દ વાપરે છે.) મારે નોકરીની જરૂર હતી અને મારે તે છોડવી નહોતી કારણકે મારે નાણાંની જરૂર હતી. આ પછી જોકે મેં છોડી દીધું.

નાના અને આલોકનાથ-બંનેએ આક્ષેપો નકારી કાઢ્યા છે.

એઆઈબી નામનો વાહિયાત શૉ છે. વિદેશી ગ્રૂપ સ્ટાર જે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અંતર્ગત ભારતીય પરિવારો તૂટે તેવી સિરિયલો જ મોટા ભાગે પ્રસારિત કરે છે તેની ઍપ હૉટ સ્ટાર પર આ શૉ દર્શાવાય છે. એઆઈબીમાં કરણ જોહર, રણવીરસિંહ, અર્જુન કપૂરે તેમનાં સગાંની હાજરીમાં જે અભદ્ર જૉક અને ચેષ્ટાઓ કરેલી તેની તે સમયે બહુ ટીકા થઈ હતી. આ પછી તન્મય ભટ્ટે સચીન તેંડુલકર અને લતા મંગેશકરની વાહિયાત અને ગંદી મજાક ઉડાવી હતી.

આ એઆઈબીના ઉત્સવ ચક્રવર્તી સામે સૉશિયલ મિડિયા પર મહિલાઓને અભદ્ર તસવીરો મોકલવાનો આરોપ લાગ્યો છે. તો એક અજાણી સ્ત્રીએ આ ગ્રૂપના સહસ્થાપકો તન્મય ભટ્ટ અને ગુરસિમરન ખાંબા પર માનસિક સતામણીનો આક્ષેપ કર્યો છે. આક્ષેપો પછી એઆઈબીએ તેમને રજા પર મોકલી દીધા છે. (એટલે કે આક્ષેપો પુરવાર ન થાય તો તેમને પાછા લઈ લેવામાં આવશે.)

આ બધા MeToo આક્ષેપોમાં ફિલ્મ ઉદ્યોગ વહેંચાઈ ગયો છે. કંગના રનૌતે વિકાસ બહલ સામે આક્ષેપ કર્યા તો સોનમ કપૂરે કહ્યું કે (કંગનાના) આક્ષેપો માનવામાં નથી આવતા. તનુશ્રી દત્તાનું પ્રકરણ થયું ત્યારે તેની જગ્યાએ રાખી સાવંતને લેવામાં આવી હતી. રાખી સાવંત તો બોલવામાં બેફામ છે. તેણે આક્ષેપ કર્યો કે તે વખતે તનુશ્રી દત્તા ડ્રગ્સ લઈને વાનમાં બંધ રહેતી હતી અને કામ નહોતી કરતી એટલે કૉરિયોગ્રાફર ગણેશ આચાર્યએ મને બોલાવી અને મારે તેમના અને નાના પાટેકરના માન ખાતર ગીત કરવું પડ્યું.

આ બધામાં માત્ર વિન્તા નંદાએ બળાત્કારનો આક્ષેપ કર્યો છે, તેમના લખાણમાંથી પણ ઘણા પ્રશ્નો તો ઉઠે જ છે. બાકીના કેસોમાં બળાત્કારનો આક્ષેપ નથી. તનુશ્રી દત્તાના કેસમાં અઘટિત રીતે સ્પર્શ કરવાનો આક્ષેપ છે, કંગનાએ વિકાસ બહલ તેના વાળ સૂંઘતો હોવાનું, પોતાનું માથું તેના ગળામાં નાખી દેતો હોવાનો અને બાથમાં કડકાઈથી જકડી લેતો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો છે. વિકાસ પર ક્રૂ મેમ્બર મહિલાએ કરેલા આક્ષેપમાં વિકાસે ખૂબ જ અભદ્ર ચેષ્ટા કરી હોવાની વાત છે. એઆઈબીના કેસમાં પણ અભદ્ર ચેષ્ટાઓની વાત છે. બંનેમાં બીજી એક વાત એ પણ સરખી છે કે અનુરાગ કશ્યપને વિકાસ બહલના ગંદા પ્રકરણની ખબર હતી. તે જ રીતે તન્મય ભટને પણ ઉત્સવની ગંદી ટેવોની ખબર હતી.

ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં માત્ર પડદા પર જ નહીં, પરંતુ શૂટિંગના પ્રમૉશનમાં, એવૉર્ડ કાર્યક્રમોમાં ભેટવું, ચુંબન કરવું એ તો જાણે સામાન્ય વાત છે. આ બધા કાર્યક્રમોમાં સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા અંગ પ્રદર્શન થાય તેવાં કપડાં પહેરવાં તે પણ સામાન્ય વાત હતી. પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી વાત બહુ આગળ વધી ગઈ હતી. પુરુષ અને સ્ત્રી કલાકારો અંગ્રેજી પત્રકારોને ઇન્ટરવ્યૂ આપવામાં પણ બહુ બિન્દાસ બન્યા હતા.

સ્ત્રી કલાકારો દ્વારા પુરુષોની ચેષ્ટાને બહુ હળવાશથી લેવામાં આવતી હતી. બાકી, ‘શાહજહાં’, ‘દિલ્લગી’, ‘દિલ દિયા દર્દ લિયા’, ‘દુલારી’ જેવી ફિલ્મોના નિર્માતા-નિર્દેશક એ.આર. કારદાર દ્વારા ઑડિશન માટે સાડીમાં આવેલી યુવતીઓ પાસે કપડાં ઉતારાયાંની તસવીરો પ્રચલિત છે, એટલે ફિલ્મમાં કામ માટે પુરુષો દ્વારા સ્ત્રીનું શોષણ બહુ વખતથી ચાલ્યું આવે છે. વર્ષો પહેલાં પરવીન બાબીને પૂછાયું હતું કે શું તે અક્ષત યોનિ એટલે કે વર્જિન છે? ત્યારે તેણે જવાબ આપેલો, “ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોઈ અક્ષત યોનિ નથી. જો તમે માનતા હો તો પણ તમને પુરુષો સ્ત્રીઓની ભૂમિકા કરતા જોવા મળશે.” પીઢ અભિનેત્રી નાદિરાજીએ તો કહેલું કે આ ઉદ્યોગ શબ્દ તો ફિલ્મવાળાઓને એક ગરીમા બક્ષે છે જેના માટે તે લાયક નથી. આ તો એક મોટું કૌભાંડ જ છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ‘ગે’ નિર્માતા-નિર્દેશકોના કારણે, હવે સ્ત્રીઓ જ નહીં, પુરુષ કલાકારો પણ કાસ્ટિંગ કાઉચના ભોગ બનતા હોવાનું બહાર આવ્યું છે.

વિદેશ ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન એમ. જે. અકબર (જે પહેલાં તંત્રી-પત્રકાર હતા) સામે ત્રણ મહિલા પત્રકારોએ પણ જૂના કેસ ઉખાળી જાતીય સતામણીની ફરિયાદ કરી છે. આ અગાઉ ‘તહલકા’ના પૂર્વ સંપાદક તરુણ તેજપાલ સામે એક મહિલા પત્રકારે ગોવામાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન લિફ્ટમાં ગંદી ચેષ્ટા કરી હોવાનો આરોપ લગાવતાં તરુણ જેલમાં છે.

૧૮મી-૧૯મી તારીખે દશેરા છે. પુરુષોએ હવે ચારિત્ર્યમાં શ્રી રામ જેવા ફરજિયાત બનવું જ પડશે. અત્યાર સુધી ભારતમાં કેટલાક પુરુષો સીતા જેવી પત્નીની આશા રાખતા હતા અને બહાર છિનાળાં કરતા હતા. પરંતુ હવે તેવું નહીં ચાલે. હવે કાયદા અને સામાજિક-મિડિયા-કૉર્ટનું વલણ બહુ બદલાઈ ગયાં છે. સ્ત્રી આક્ષેપ કરે તેના પરથી વાત સાચી માની લેવામાં આવે છે. ‘રામાયણ’ કાળમાં ધોબીના ખોટા આક્ષેપ પર સીતાનો ત્યાગ થયો હતો, હવે પુરુષે અગ્નિપરીક્ષા દેવાનો સમય આવ્યો છે! (અહીં કહેવાનો અર્થ એ નથી કે ઉપરોક્ત સ્ત્રીઓના ખોટા આક્ષેપો છે અને આરોપી પુરુષો પવિત્ર છે.) સર્વોચ્ચે ૪૯૭ કલમ રદ્દ કરી વ્યભિચારને માન્યતા આપી કે ન આપી તેના વિવાદમાં ન પડીએ પરંતુ જે રીતે બળાત્કાર અને MeToo અંતર્ગત જાતીય સતામણીના આક્ષેપો થવા લાગ્યા છે તે જોતાં, લાગે છે કે હવે પુરુષોએ સ્ત્રીઓથી દસ ફૂટનું અંતર રાખવું પડશે. ગળે મળવું, ભેટવું, ચુંબનની આપલે કરવી, વાળમાં હાથ પસારવા, હાથ પર હાથ મૂકવોથી માંડીને જૉકની કે સંદેશાઓની આપલે સુધી…કોઈ પણ વર્તન જે સ્ત્રીને ન ગમે તે જાતીય સતામણીમાં ખપી શકે છે.

ભાવનગરમાં સનાતન ધર્મ હાઇ સ્કૂલ માત્ર કિશોરો માટે જ છે અને માજીરાજ-મુક્તાલક્ષ્મી મહિલા વિદ્યાલય જેવી શાળા માત્ર કન્યાઓ માટે છે. એસએનડીટી માત્ર મહિલાઓની કૉલેજ છે. પરંતુ હવે જમાનો બહુ બદલાઈ ગયો છે. સહશિક્ષણથી હવે વાત સહનોકરી સુધી પહોંચી ગઈ છે. પુરુષ-સ્ત્રી માત્ર દોસ્ત હોઈ શકે છે તેવું પણ ઘણા કહે છે. પુરુષોમાં ઘણા ભ્રમરવૃત્તિના હોય છે તેથી સીતા જેવી મર્યાદાશીલ સ્ત્રી તરફ પણ વાસનાની દૃષ્ટિથી જોતા હોય તો પછી ફેમિનિઝમના વાવાઝોડામાં સ્ત્રીઓનાં કપડાં, તેમની બેસવા-ઉઠવાની મર્યાદા, વાતચીત, વગેરેમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે. સ્ત્રી પણ હવે નૉનવેજ જૉક આપલે કરતી થઈ છે. દારૂ-સિગરેટની મોટાં મહાનગરોમાં નવાઈ નથી રહી. આવા સમયે નિકટતા આવે, મિત્રતા બને, ક્યારેક પુરુષ આવેગમાં તણાઈ જાય, ક્યારેક સ્ત્રી પુરુષને પોતાની તરફ આકર્ષે, તેવા સમયે હવે પુરુષે બહુ સાવધાન રહેવું પડશે, કારણકે પુરુષનું વર્તન કે સ્ત્રીનો એક સાચો-ખોટો આક્ષેપ પુરુષની કારકિર્દી બરબાદ કરી શકે છે. જિંદગી ધૂળધાણી કરી શકે છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ શૂર્પણખાની જેમ સિડ્યૂસ કરનારી હોય તો પણ તેને સિફતપૂર્વક રવાના કરવી જરૂરી છે (નાકકાન તો શબ્દથી પણ ન કપાય, નહીં તો ખોટો આક્ષેપ પણ થઈ શકે). એટલું જ નહીં, પરંતુ અનુરાગ કશ્યપ, તન્મય ભટ્ટની જેમ જે પુરુષો પોતાના દોસ્ત કે પોતાની કંપનીના પુરુષો ખોટું કરતા હોય તે જાણતા હોય તેમને પણ તેમણે અટકાવવા પડશે, નહીં તો જાણ હોવાની કારકિર્દી પર ખરાબ અસર પડી શકે છે.

sanjog news, society, vichar valonun

સજાતીયોની ‘બૉર્ન ધેટ વે’ દલીલ ખોટી છે

(ભાગ-૨)

(ભાગ-૧:  ‘સજાતીયતા: પોપથી માંડીને સંઘ-રામદેવના વલણમાં આઘાતજનક યૂટર્ન!’ અહીં વાંચો)

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૭/૧૦/૧૮)

સજાતીયતાને પ્રમૉટ કરવા પાછળ કંઈક ષડયંત્ર હોવાની ગંધ આવે છે તે ગયા સપ્તાહે તમે વાંચ્યું. એક બીજું બિઝનેસ કારણ પણ હોઈ શકે છે. તે છે સેક્સ ટૉય્ઝનું માર્કેટ. જોકે વિજાતીય સંબંધમાં પણ સેક્સ ટૉય્ઝનો ઉપયોગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સેક્સ ટૉય્ઝ એ જેઓ કુદરતી રીતે એકબીજા સાથે સેક્સ નથી કરી શકતા તેમના માટે ઉપયોગી છે તેવું વિવિધ માધ્યમોથી ઠસાવાય છે. ભારતમાં સેક્સ ટૉય્ઝ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠેરવ્યા પછી આગામી પગલું સેક્સ ટૉય્ઝના વેચાણને માન્યતા આપવાનું હોઈ શકે છે. અત્યારે ઑલરેડી, ૧૫ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૧૧૦૦ અબજ રૂપિયા)નું માર્કેટ તો છે જ. કદાચ કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ ઉપરાંત સેક્સ ટૉય્ઝનું કારણ પણ છે જેના લીધે, યૂ ટયૂબ પર જે હિન્દી સહિત ભારતીય ભાષાઓની શૉર્ટ ફિલ્મોની ભરમાર છે કે પછી જે વેબસિરિઝો બની રહી છે તેમાં પૉર્ન પ્રકારનાં દૃશ્યો બતાવાઈ રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં, મા, માસી, બહેન, શિક્ષિકા વગેરે અનૈતિક સંબંધોને પ્રમૉટ કરાઈ રહ્યાં છે. વિવિધ ટીવી પર ક્રાઇમના જે શૉ આવે છે તેમાં પણ ક્રાઇમના બહાને આવી વાર્તાઓ બહેલાવી બહેલાવીને બતાવાઈ રહી છે. ‘શીલસંપન્ન’ સમાજનું નિર્માણ કરવાની વાત કરતાં હિન્દુ સંગઠનો, ખ્રિસ્તી ચર્ચો, સહિત સરકારો અને અન્ય સમાજચિંતકોનું આ મુદ્દે મૌન અકળાવનારું છે. સજાતીય સંબંધોને કાયદેસર ઠરાવાયા પછી આવનારા સમયમાં વિશ્વભરમાં નવી ચળવળો જે સેક્સના વિકૃત પ્રકારો છે- થ્રીસમ, સ્વિપિંગ કપલ્સ, ઑર્ગી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતી સેક્સ ડૉલ સાથે સેક્સ, તેને પણ માન્યતા આપવાની સર્જાઈ શકે છે.

સજાતીય સંબંધોમાં માનનારાઓની દલીલ હોય છે કે વી આર બૉર્ન ધેટ વૅ. અમને ભગવાને જ એવા બનાવ્યા છે, શું કરીએ? આ દલીલનો આરોગ્ય નિષ્ણાતો જ ભાંગીને ભુક્કો કરી નાખે છે. આપણને અમેરિકાની જ દલીલો ગળે ઉતરે તેવું વાતાવરણ બુદ્ધુજીવીઓએ બનાવી નાખ્યું છે, તેથી હું પણ અમેરિકાના આરોગ્ય નિષ્ણાતોની જ વાત કરીશ. અમેરિકાની જૉન હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીના ડૉ. લૉરેન્સ મેયર અને ડૉ. પૉલ મૅકહ્યુનો ‘ધ ન્યૂ એટલાન્ટિસ’ નામની જર્નલમાં ‘સેક્સ્યુઆલિટી એન્ડ જૅન્ડર: ફાઇન્ડિંગ્સ ફ્રૉમ ધ બાયૉલૉજિકલ, સાઇકૉલૉજિકલ એન્ડ સૉશિયલ સાયન્સીસ’ નામનો એક અભ્યાસ પ્રગટ થયો છે. આ ડૉક્ટરોએ અનેક જિનેટિક્સ સહિત ‘બૉર્ન ધેટ વે’ના હાઇપૉથિસિસની સમજૂતીઓનો અભ્યાસ અને સમીક્ષા કરી પછી તારણ કાઢ્યું છે કે ભગવાન સજાતીયોને આવા ઘડીને મોકલે છે તે વાત ખોટી છે. સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન જીન્સ (જનીન)માં જ હોય છે તે વાત પણ ખોટી છે. અને જો કુદરતી રીતે જ તેઓ ‘આવા’ જન્મ્યા હોય તો આખી જિંદગી તેમનું વલણ ‘આવું’ જ રહેવું જોઈએ ને. પરંતુ તેમ નથી થતું. આનો અર્થ એ કે તેમનું બાળપણમાં શોષણ થયું હોય, મોટા થઈને સેક્સ્યુઅલ પ્રેફરન્સ બન્યા હોય તેના આધારે તેમનું સેક્સ્યુઅલ ઑરિએન્ટેશન ઘડાય છે જે બદલાય પણ છે.

ગયા વખતે મેં અમેરિકાના જ સીડીસીના આંકડા આપ્યા હતા જેમાં એક વાત ચોંકાવનારી એ હતી કે સજાતીય લોકો ડિપ્રેશન સહિતના માનસિક રોગોથી પીડાતા હોય છે. આ બાબતે સજાતીય લોકોની દલીલ હોય છે કે એ તો સામાજિક રીતે તેમને સ્વીકૃતિ નથી મળતી, તેમની સાથે ભેદભાવ થાય છે તેથી તેમને આવી બધી તકલીફો પડે છે. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ આ દલીલનો પણ છેદ ઉડાડે છે. તેઓ કહે છે કે જે ‘સૉશિયલ સ્ટ્રેસ મૉડલ’ના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાના આધારે સજાતીયો માટે કહેવાય છે કે તેમની સાથે ભેદભાવ અને ખરાબ વર્તનના કારણે તેમને માનસિક તકલીફો થાય છે તે મૉડલ જ અનેક ઉણપોથી ભરપૂર છે. તેથી આ વાત સાચી ન હોઈ શકે.

સજાતીયો કે કિન્નરો એવી દલીલ કરતા હોય છે કે અમને ભગવાને પુરુષનો દેહ આપ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે સ્ત્રી જેવા છીએ કે અમને સ્ત્રીનો દેહ મળ્યો છે પરંતુ અંદરથી અમે પુરુષ જેવા છીએ. આ વાત આંશિક રીતે સાચી હોઈ શકે છે, પરંતુ પૂર્ણ રૂપે નહીં. ડૉ. મેયર અને ડૉ. મૅકહ્યુ કહે છે કે આ દલીલના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. ટ્રાન્સજેન્ડર (કિન્નરો)ના મગજમાં ન્યુરૉબાયૉલૉજિકલ ડિફરન્સીસના અભ્યાસોની સમીક્ષા કર્યા પછી તેમણે તારણ કાઢ્યું છે કે કિન્નરો અને અન્ય લોકો વચ્ચે મગજનો તફાવત કિન્નરોને કિન્નર બનાવે છે તે વાત પણ ખોટી છે.

સજાતીયોની તરફેણ કરનારા લોકો, પ્રાણીઓમાં પણ સજાતીયતા હોય છે તેવી (ખોટી) દલીલ લોકોના મનમાં ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આ એક વિકૃત અને મારીમચડીને ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયાસ જ છે, કારણકે પ્રાણીઓથી માંડીને માનવીઓમાં પણ બે સમાન જાતિના લોકો વચ્ચે દોસ્તી, મિત્રતા કે પછી ભાઈચારો-બહેનચારો હોઈ શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તેમના વચ્ચે સજાતીય સંબંધો જ હોય. (જોકે સજાતીય સંબંધોના વધતા જતા ફેલાવા પછી હવે કોઈ બે પુરુષો કે બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે શુદ્ધ મિત્રતાને પણ ‘આ રીતે’ જોવાતી થઈ શકે છે અને કોઈ બદમાશ પુરુષ કે સ્ત્રી બીજી કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી સામે બદલો લેવા કે પૈસા પડાવવા (બળાત્કારના ઘણી વાર ખોટા આક્ષેપો થતા હોય છે તેમ) સજાતીય સંબંધોની ખોટી પોલીસ ફરિયાદો થઈ શકે છે. એવૉર્ડ વિજેતા વિજ્ઞાન પત્રકાર (એ વળી શું એવો પ્રશ્ન ગુજરાતી મિડિયાવાળા પૂછી શકે) મેલિસ્સા હૉગેનબૂમે બીબીસી પર એક લેખમાં લખ્યું છે કે પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઅલ બિહેવિયર છે અર્થાત્ તેમનું વર્તન હૉમૉસેક્સ્યુઅલ પ્રકારનું લાગી શકે (એ તો દોસ્તો કે બહેનપણીઓમાં પણ લાગી શકે જેમ કે મસ્તી કે લડાઈ કરતા હોય તો ગળે મળવું, ભેટવું કે એકબીજા પર ચડીને સામેવાળાને દબાવી દેવાની કોશિશ કરવી) પરંતુ ખરેખર હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી નથી.

અને માનો કે (તેવું નથી તો પણ) જો પ્રાણીઓમાં હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી હોય તો માણસમાં પણ તે લાવવી તે યોગ્ય છે? માણસે પશુતા તરફ વળવાનું છે? પશુઓ તો જંગલી હોય છે, શું માણસે જંગલી સભ્યતા તરફ જવાનું છે? એટલે આ તર્ક પણ ખોટો સાબિત થાય છે કે પ્રાણીઓમાં પણ હૉમોસેક્સ્યુઆલિટી જોવા મળે છે તેથી માણસોમાં જોવા મળે તો તે અકુદરતી નથી.

હવે વાત આરોગ્યની. સજાતીય લોકો સંબંધ બાંધે તે આરોગ્યની રીતે નુકસાનકારક છે. સજાતીય પુરુષો ગુદામૈથુન કે મુખમૈથુન કરે છે. આ બંને આરોગ્ય માટે જોખમી છે. ગુદામૈથુન એટલે ગુદામાં શિષ્નનો પ્રવેશ. કુદરતે અથવા ભગવાને શિશ્નના પ્રવેશ માટે અલગથી યોનિ સર્જી છે જે મળ અને મૂત્ર માર્ગથી જુદી છે. ગુદા શિશ્ન પ્રવેશ માટે બની જ નથી, તે મળ વિસર્જન માટે બની છે. આથી જ જો ગુદામૈથુન (ચાહે તે સજાતીય પુરુષો વચ્ચે હોય કે પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચે હોય) કરવામાં આવે તો તેનાથી ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ની તકલીફ થાય છે. અમેરિકન જર્નલ ઑફ ગેસ્ટ્રૉએન્ટેરૉલૉજિસ્ટમાં ‘એનલ ઇન્ટરકૉર્સ એન્ડ ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ: એવિડન્સ ફ્રૉમ ૨૦૦૯-૨૦૧૦ નેશનલ હેલ્થ એન્ડ ન્યૂટ્રિશન એક્ઝામિનેશન સર્વે’માં ૪,૧૭૦ પુખ્ત પુરુષ અને સ્ત્રીનો સર્વે કરવામાં આવ્યો. તેમાં પણ એ બહાર આવ્યું કે મેજર ડિપ્રેશનનો ઇતિહાસ પુરુષ અને સ્ત્રી બંનેમાં એનલ સેક્સ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. અર્થાત્ એનલ સેક્સથી પણ ગંભીર ડિપ્રેશન આવી શકે છે. અભ્યાસના લેખકોને જણાયું કે જેમની સાથે એનલ સેક્સ થાય છે તેવી સ્ત્રીઓમાં ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સનો ખતરો ૩૪ ટકા વધે છે અને પુરુષોમાં તો ૧૧૯ ટકા! ‘ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ’ એટલે ગુદા મૈથુનના લીધે ગુદાના સ્નાયુઓને (ઇન્ટરન્લ એનલ સ્ફિન્ક્ટર મસલ) હાનિ થાય છે અને પરિણામે બાળકોની જેમ મળ પર પુરુષ કે સ્ત્રીનો કાબૂ રહેતો નથી. પુરુષ-સ્ત્રી વચ્ચેના સેક્સમાં પણ ગુદામૈથુનને સલામત માનવામાં આવે છે કારણકે તેનાથી પ્રેગનન્સીનો કોઈ ખતરો રહેતો નથી, પરંતુ તેના કારણે એઇડ્સ અને ફેકલ ઇનકન્ટિનન્સ જેવી ગંભીર તકલીફો અને રોગોનું જોખમ રહે છે. કેટલાક એવી દલીલ કરી શકે કે કૉન્ડોમનો ઉપયોગ કરવાથી એઇડ્સ નથી થતો. પરંતુ એઇડ્સ માટેના નિષ્ણાતો હંમેશાં એવી શરત સાથે કૉન્ડોમને સલામત ગણાવતા હોય છે કે તેને જો સાચી રીતે વાપરવામાં આવે તો જ તે ઉપયોગી છે. અમેરિકાની ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ કૉન્ડોમના ઉપયોગ વિશે ૧૬ વર્ષના ૫૦ અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કર્યું તો જણાયું કે લોકો કૉન્ડોમ તો વાપરે છે પરંતુ એઇડ્સ નિષ્ણાતો જે રીતે કહે છે તે રીતે નહીં. કૉન્ડોમના ઉપયોગમાં અનેક એવી ભૂલો હોઈ શકે છે જેનાથી એઇડ્સ કે ગુપ્ત રોગોનો ખતરો ટળતો નથી.

સજાતીય લોકો અને કિન્નરોનું બીજું એક દૂષણ પણ છે જે હજુ મોટા પાયે બહાર નથી આવ્યું પરંતુ તે દેખા દેવા લાગ્યું છે. તેને પશ્ચિમી મિડિયા ‘ગે કન્વર્ઝન’ શબ્દથી ઓળખે છે. અર્થાત્ બીજાને બળજબરીથી ગે (અથવા લેસ્બિયન) બનાવવા. આ વાત હસી કાઢવા જેવી નથી. ઘણા પુરુષો એવા બહાર આવી રહ્યા છે જેમને નાનપણમાં તેમના કોઈ સગા કે મિત્ર દ્વારા જાતીય શોષણનો અનુભવ થયો હોય. હિન્દી ફિલ્મોમાં પુરુષોનું પણ આ પ્રકારે કાસ્ટિંગ કાઉચ થાય છે આવું આજના જાણીતા કલાકાર રણવીરસિંહ, આયુષમાન ખુરાના, પ્રિયાંશુ ચેટર્જી, આશીષ બિસ્ત કહી ચૂક્યા છે.

થોડા સમય પહેલાં એક ચેનલમાં ડિબેટ માટે ગયો હતો ત્યારે લિફ્ટમાં કેટલાક અન્ય વિભાગના લોકો વાત કરતા હતા તે ચોંકાવનારી હતી. એકે કહ્યું, “આપણો આ **** (અટક) કોઈ સ્ત્રી પર બળાત્કાર કરશે તો તે સ્ત્રી સાબિત નહીં કરી શકે.” બીજાએ પૂછ્યું, “કેમ?” પહેલાએ કહ્યું, “તેની પાસે તે ગે છે તેવા ફોટા છે.” અનેક પંથોની સંસ્થાઓમાં પોપથી માંડીને કહેવાતા સાધુઓ છોકરાઓનું જાતીય શોષણ કરતા હોય છે. અત્યાર સુધી ૩૭૭ હતી તેથી તેમની સામે કૉર્ટ કાર્યવાહી થતી હતી પરંતુ હવે તો તેમની પાસે એ રસ્તો આવી ગયો ને કે સંમતિથી સેક્સ કર્યું હતું તેવું તેઓ છોકરા પાસે કહેવડાવી દે એટલે પત્યું.

હવે કિન્નરોની વાત. કિન્નરોને બિચારાબાપડા કહીને લેખાય છે. (આપણા મિડિયામાં જે લોકો તોફાની છે, અસામાજિક છે તેમને બિચારાબાપડા રજૂ કરવાની બહુ ફેશન છે.) પરંતુ બધા કિન્નરો શું બિચારાબાપડા હોય છે? શું તેઓ અસામાજિક પ્રવૃત્તિમાં મોટા પાયે લિપ્ત નથી? તેમનું નેટવર્ક મજબૂત હોય છે. કોના ઘરમાં બાળકનો જન્મ થયો ત્યાંથી માંડીને દીકરો-વહુ અલગ રહે છે તે બધી જ તેમને ખબર હોય છે અને વારેતહેવારે જાણે ખંડણી ઉઘરાવતા હોય તેમ પૈસા લેવા આવી જાય. અને તેઓ કહે તેટલા પૈસા આપવાના. જો ન આપો તો સાડી ઊંચા કરવા જેવી અભદ્રતા દાખવવા પર આવી જાય. એટલું જ નહીં, જે ઘરેથી પૈસા લીધા હોય તે ઘરની બહારની દીવાલ પર પોતાનાં નામો ચિતરીને ચાલ્યા જાય. આ રીતસર દાદાગીરી નથી તો શું છે? તેમને બહુચર માતાના ભક્તો ગણાવાય છે પરંતુ મોટા ભાગના શું ભક્ત જેવું જીવન જીવતા હોય છે? આજે જ અમદાવાદમાં સમાચાર છે કે કિન્નરોનાં બે જૂથો વચ્ચે એ વાત પર અથડામણ થઈ કે તેઓ એકબીજાના એરિયામાં આવીને પૈસા ઉઘરાવતા હતા. આ અગાઉ એક વિસ્તારમાં નકલી કિન્નરો (એટલે કે પુરુષો) પેન્ટ પર સાડી પહેરીને પૈસા ઉઘરાવવા આવેલા અને તે જ સમયે અસલી કિન્નરો આવી ચડ્યા અને બંને વચ્ચે પછી તો લડાઈ થઈ. કિન્નરોનું કેટલાક સજાતીય પુરુષો શોષણ પણ કરતા હોય છે તો કેટલાક કિન્નરો પૈસા માટે મુખમૈથુન કરતા હોય છે. તો કેટલાકને ફરજિયાત સેક્સના ધંધામાં ધકેલાતા હોય છે. બાંગ્લાદેશની ડેઇલી સ્ટાર વેબસાઇટ મુજબ, હિજડાઓ દ્વારા ઑર્ગેનાઇઝ્ડ ક્રાઇમમાં ખૂબ જ વધારો થયો છે. અમદાવાદની સોનિયા દે કે દિલ્લીની નીલમબાઈ જેવી વ્યંઢળને બિચારીબાપડી કહી શકાય? મોદી સરકારે ૨૦૧૬માં કિન્નરોને સમાજના મુખ્યપ્રવાહમાં લાવવા તેમને સામાજિક જીવન, શિક્ષણ અને આર્થિક ક્ષેત્રમાં સ્વતંત્રતા આપવા કાયદો લાવ્યો. તેમાં કિન્નરોના ઉત્પીડનને રોકવા જોગવાઈ છે, પરંતુ કિન્નરો દ્વારા થતા ઉત્પીડન માટે કોઈ કાયદો છે? તેઓ બળજબરીથી યુવકના ગુપ્તાંગ કાપી તેમને કિન્નર બનાવી દે છે તે માટે કોઈ કાયદો છે?

abhiyaan, economy

પેટ્રોલડીઝલના ભાવવધારામાં રહેલું ટેક્સ ફેક્ટર

(અભિયાન સામયિક, તા.૧૩/૧૦/૧૮ના અંકની કવરસ્ટોરી)

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધે એટલે વિપક્ષ, ચાહે તે કોઈ પણ હોય, ગેલમાં આવી જાય છે અને કેન્દ્ર સામે બાંયો ચડાવી જનતાને ઉશ્કેરે છે કે મારી વધી રહી છે છતાં પણ કેન્દ્ર સરકાર કંઈ કરતી નથી. પરંતુ સમજવાની બાબત એ છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવા પાછળના આંતરરાષ્ટ્રીય કારણો અને દેશની અંદરનાં કારણો સમજવા માટે કોઈ તૈયાર નથી. શું પેટ્રોલ અને ડીઝલનો જે ભાવ આપણે અલગ-અલગ રાજ્યમાં ચૂકવીએ છીએ તે કેન્દ્ર સરકારને આભારી છે? જો ખરેખર તે કેન્દ્ર સરકારને આભારી હોય તો દરેક રાજ્યમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ એક સમાન હોવા જોઈએ પરંતુ તેવું નથી થતું.

આજે એટલે કે ૩૦ સપ્ટેમ્બરે ગુજરાતમાં પેટ્રોલના ભાવ ૮૨.૫૯ રૂપિયા છે જ્યારે નવી દિલ્લી જ્યાં આમ આદમી પાર્ટીનું શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલના ભાવ ૮૩.૪૯ રૂપિયા છે. પંજાબ જ્યાં કોંગ્રેસનું શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલનો આજનો ભાવ ૮૮.૮૬ રૂપિયા છે. કર્ણાટકમાં જ્યાં કોંગ્રેસ અને જેડીએસનું સંયુક્ત શાસન છે ત્યાં પેટ્રોલનો ભાવ ૮૪.૧૫ રૂપિયા છે. મા, માટી અને માનુષના સૂત્ર સાથે પશ્ચિમ બંગાળમાં સરકારમાં આવેલા ગરીબોનાં બેલી મમતા બેનર્જીના શાસનમાં પેટ્રોલનો આજનો ભાવ ૮૫.૩૦ રૂપિયા છે. આ રીતે જોવા જઇએ તો ગુજરાત કરતાં નવી દિલ્લી, પંજાબ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળ આ દરેક જગ્યાએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધુ છે. આવું કેમ?

થોડા વખત પહેલાં કૉંગ્રેસે ઇંધણના ભાવવધારાના વિરોધમાં ભારત બંધનું એલાન આપેલું. એ બંધ જોકે સફળ ન રહ્યો પરંતુ તેનાથી કૉંગ્રેસની એક પોલ ખુલ્લી પડી ગઈ. તે એ કે કોંગ્રેસ શાસિત રાજ્યોમાં પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ભાજપ શાસિત રાજ્યોની સરખામણીએ કોઈ ખાસ રાહત નથી ઊલટું ઘણાં રાજ્યોમાં તો ભાવ વધુ જ છે. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારામાં વિપક્ષોની સરકારો પણ કેન્દ્ર સરકાર જેટલી જ જવાબદાર છે કદાચ તે કરતાં વધારે જવાબદાર ગણી શકાય. કોંગ્રેસશાસિત ચાર રાજ્યોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અન્ય રાજ્યોમાં છે તે કરતાં પણ વધારે છે. જોકે કૉંગ્રેસ આ મુદ્દે પણ જુઠાણું ચલાવે છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા મનીષ તિવારીએ કહ્યું હતું કે જો રાજ્ય સરકાર વેરા ઘટાડે તો પણ તેની ભાવ પર આંશિક અસર પડશે કારણકે કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ વધુ રાખ્યા છે. જે કોંગ્રેસ સત્તામાં રહી ચૂકી હોય અને કોંગ્રેસના જે પ્રવક્તા તેઓ સરકારમાં પ્રધાન રહી ચૂક્યા હોય તે આવું કહે તે નવાઈ લાગે કારણ કે કેન્દ્ર સરકાર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવના આધારે જ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ નક્કી કરતી હોય છે અને કેન્દ્ર સરકાર નહીં, પરંતુ ઓઈલ કંપનીઓ જ ભાવ નક્કી કરતી હોય છે. પેટ્રોલના ભાવ ડીકંટ્રોલ કૉંગ્રેસના શાસનમાં થયેલા છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નું ગણિત સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર આપણે એક્સાઈઝ ડ્યુટી, વેટ અને ડીલરોનું કમિશન ચૂકવીએ છીએ. એ બાબત સાચી કે કેન્દ્ર સરકારે જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ઘટે ત્યારે એક્સાઇઝ ડ્યુટી વધારી પોતાની આવક વધારી દીધી હતી અને તે પછી એક્સાઈઝ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કર્યો નથી. આપણે રૂ. ૧૯ જેટલી એક્સાઈઝ ડ્યુટી પેટ્રોલ ઉપર ચૂકવીએ છીએ. તો ડીલરોને પણ સ્ટાફના પગાર વધતા હોવાથી ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં કમિશનમાં ૫૫ ટકા સુધીનો વધારો ઓઇલ કંપનીઓએ કરી આપ્યો હતો. પેટ્રોલ ઉપર પ્રતિ લિટર આપણે રૂ. ત્રણથી લઈ રૂ. ૩.૬૫ સુધીનું કમિશન ડીલરોને ચૂકવીએ છીએ. હવે વેટ (વેલ્યૂ એડેડ ટેક્સ)ની વાત.

પેટ્રોલ ઉપર સૌથી વધુ વેટ ભાજપ અને શિવસેના શાસિત મહારાષ્ટ્રમાં છે. મુંબઈ થાણે અને નવી મુંબઈમાં ૩૯.૧૨ ટકા વેટ છે. જયારે બાકીના માસમાં ૩૮.૧૧ ટકા વેટ છે. તે પછી સૌથી વધુ વેટ મધ્યપ્રદેશમાં ૩૫.૭૮ ટકા છે. મધ્ય પ્રદેશ પણ ભાજપ શાસિત રાજ્ય છે. ત્યારબાદ સૌથી વધુ વેટ આંધ્રપ્રદેશમાં ૩૫.૭૭ ટકા છે. આંધ્રપ્રદેશમાં ટીડીપીની સરકાર છે જે અત્યારે વિપક્ષમાં છે. કેન્દ્રમાં ભાજપ સાથે વાંકુ પડ્યા પછી વિપક્ષમાં આવ્યા બાદ ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ પણ કૉંગ્રેસના ભારતબંધના એલાનને ટેકો આપ્યો હતો અને પેટ્રોલડીઝલમાં ભાવવધારાનો વિરોધ કર્યો હતો. કૉંગ્રેસ શાસિત પંજાબમાં પેટ્રોલ પર ૩૫.૧૨ ટકા જેટલો ઊંચો વેટ લાગે છે. ત્યારબાદ તેલંગાણામાં જ્યાં ટીઆરએસ એટલે વિપક્ષની સરકાર છે ત્યાં ૩૩.૩૧ ટકા વેટ પેટ્રોલ પર લાગે છે. તમિલનાડુમાં ૩૨.૧૬ ટકા જ્યારે રાજસ્થાનમાં ૩૦.૮૦ ટકા વેટ છે. ગરીબોના બેલી ગણાતા સીપીએમ અને સીપીઆઈની સંયુક્ત એવી કેરળ સરકારમાં પણ પેટ્રોલ પર વેટ વસુલવાનો મોહ છૂટતો નથી અને ત્યાં ૩૦.૩૭ ટકા જેટલો ઊંચો વેટ લાગે છે. કર્ણાટક કોંગ્રેસ અને જેડીએસનું સંયુક્ત શાસન છે ત્યાં પણ પેટ્રોલ પર ૩૦.૨૮ ટકા જેટલો વેટ લાગે છે. આ બધાની સરખામણીએ ગુજરાતમાં તો ઘણો ઓછો વેટ લાગુ પડે છે. ગુજરાતમાં ૨૫.૪૫ ટકા જ વેટ છે. ગોવા જ્યાં ભાજપનું શાસન છે ત્યાં ૧૬.૬૬ ટકા વેટ જ લાગુ પડે છે. પેટ્રોલ પર સૌથી ઓછો વેટ જોકે કેન્દ્ર શાસિત આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુમાં છ ટકા જેટલો છે. આમ, પેટ્રોલિયમ પ્રૉડક્ટ પર ઊંચો વેટ નાખીને આવક વસૂલવાની લાલચ વિપક્ષી રાજ્યો પણ રોકી શકતા નથી. તેઓ ધારે તો ગરીબ અને મધ્યમવર્ગને વેટ ઘટાડીને રાહત આપી શકે તેમ છે પરંતુ તેઓ તેમ કરતા નથી કારણકે તેઓ તેમ કરે તો તેમના હાથમાં કેન્દ્ર સરકાર પર પ્રહાર કરવાનું એક છૂટી જાય તેમ છે અને રાજ્યને આવક ગુમાવવી પડે તે તો લટકામાં.

કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના વેરા કેમ ઘટાડતી નથી? જો તેઓ વેરા ઘટાડે તો દેશની અને રાજ્યની તિજોરી પર કુહાડી મારવા જેવું થાય, કેન્દ્ર સરકાર કે રાજ્ય સરકારો, બંનેમાંથી કોઈ વેરા ઘટાડવાની સ્થિતિમાં નથી. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે ચૂંટણી આવે છે ત્યારે રાજકીય પક્ષો વોટબેન્કને લલચાવવા માટે જાતજાતની રાહતદાયક અથવા તો મફત આપવાની યોજનાઓનાં વચનો આપે છે અને પછી જ્યારે સરકારમાં આવે ત્યારે તેને એ વચનો પાળવાં મજબૂરી બને છે. ચોખા-ઘઉં જેવી ચીજોનાં વચનો હોય તો ઠીક છે, પરંતુ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે સ્પર્ધા એ હદે વધી ગઈ છે કે લેપટોપ, મોબાઇલ ફૉન ટીવી જેવી, જરૂરિયાતની નહીં, પરંતુ મોજશોખની ચીજો મફતમાં આપવાનાં વચનો ચૂંટણી સમયે અપાય છે. આ બધી ચીજો મફતમાં આપવા માટેના પૈસા પણ અંતે તો દેશની અથવા તો રાજ્યોની તિજોરીમાંથી જ કાઢવાના ને.

વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫માં કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલિયમ પ્રૉડક્ટમાંથી રૂપિયા ૧૦.૦૪ લાખ કરોડની આવક એકઠી કરી હતી. પરંતુ આ આવક વિવિધ સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓમાં તેને લગાવવી પડી હતી. રાજ્યોએ પણ આવું જ કર્યું છે. હવે જો પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના મેળામાં એક રૂપિયાનો ઘટાડો કરે તો તે સીધો રૂ. ૧૩,૦૦૦ કરોડ ની ખાધમાં પરિણમે. એમાઈ તે કેટલીક બાબતોમાં તો કેન્દ્ર સરકાર પહેલેથી ખોટ કરી રહી જ છે; જેમકે જીએસટી ઉઘરાણીમાં અંદાજે રૂપિયા ૧૦,૦૦૦ કરોડ પ્રતિ માસની ખાતધ તે વેઠી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારનો જી. એસ. ટી વસૂલવાનો લક્ષ્યાંક પ્રતિ માસ રૂ. ૧.૦૪ લાખ કરોડનો છે. પરંતુ એપ્રિલમાં તેને રૂ.૧.૦૩ લાખ કરોડની આવક થઈ હતી. મે માસમાં તે ઘટીને ૯૪, ૦૧૬ થઇ હતી. જૂનમાં તે વધીને ૯૫,૬૧૦ થઈ હતી. જુલાઇમાં તે વધીને ૯૬,૪૮૩ થઈ હતી. પરંતુ ઑગસ્ટમાં તે ઘટીને ૯૩,૯૬૦ થઈ હતી. આમ ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં સરકારે માત્ર રૂ. ૪.૮ લાખ કરોડની આવક મેળવી છે જે  તેના લક્ષ્યાંક રૂ. ૫.૨૦ લાખ કરોડ કરતાં રૂપિયા ૩૬,૪૭૩ કરોડ ઓછી છે.

કેન્દ્ર સરકાર ગરીબો અને મધ્યમવર્ગ માટે અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓ ચલાવે છે; જેમકે નરેગા, ખાદ્ય સુરક્ષા યોજના, ઉજ્જવલા યોજના, સૌભાગ્ય યોજના, ઉજાલા યોજના, પ્રધાનમંત્રી વીમા યોજના, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના, પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના. એમાં તાજેતરમાં આયુષ્માન ભારત યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે વિશ્વની સૌથી મોટી આરોગ્ય યોજના ગણાય છે. આ બધા માટેનાં નાણાં ક્યાંથી આવે છે?

સ્વાભાવિક જ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન સહિત જે કોઈ સીધા કે આડકતરા વેરાની આવક થાય તેમાંથી જ આ નાણાં આવવાનાં. વળી કેન્દ્ર સરકારના હાથ બીજી રીતે પણ બંધાયેલા છે. જીએસટીનો સફળ અમલ થવા પાછળ કેટલાંક કારણો છે. એક કારણ એ છે કે કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોને વચન આપ્યું છે કે રાજ્યોને જીએસટીમાં ઓછી આવક થશે તો પાંચ વર્ષ સુધી તે ભરપાઈ કરશે. ગત એપ્રિલમાં કેન્દ્ર સરકારે એવો દાવો કર્યો હતો કે ભારતના તમામ ગામડાંઓમાં હવે વીજળી પહોંચી ગઈ છે. આ વીજળી હોય એ સિક્કિમમાં એરપોર્ટ બાંધવા જેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનાં કામો હોય, તેનાં નાણાં પણ વેરાની આવકમાંથી જ આવે છે.

તમને યાદ હોય તો નવેમ્બર ૨૦૧૪થી જુલાઈ ૨૦૧૭ દરમિયાન જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ હતા ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેના કોઈ લાભ જનતાને આપવાના બદલે ઉલટું, પેટ્રોલ પરની એકસાઇઝમાં રૂ.૧૨.૨૮નો પ્રતિ લિટરે અને ડીઝલમાં રૂ. ૧૧.૮૭નો પ્રતિ લિટરે વધારો કર્યો હતો.

આમાંથી કેટલીક યોજનાઓ તો ગરીબો અને નિમ્ન મધ્યમ વર્ગ માટે જરૂરી છે જ પરંતુ ચૂંટણીમાં મત મેળવવાની હોડમાં  મફત ચીજો આપવાની યોજનાઓનાં વચનો અપાય છે તે જો બંધ થાય તો પેટ્રોલ અને ડીઝલ આપણને સસ્તાં મળી શકે. હવે જ્યારે આ બધી ચીજો કે સેવાઓ આપણને મફત અથવા તો ઓછા ભાવે મળે છે રોડ અને વીજળી સારી ગુણવત્તાની અને સમય મળે છે ત્યારે આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે સરકાર એનો ખર્ચો વેરામાંથી જ કાઢતી હોય છે. એના માટે આકાશમાંથી કે કોઈ ઝાડ ખંખેરવાથી પૈસા આવતા નથી. આ દેશમાં સરકાર આપણને બધું જ મફત જ આપે તેવી માનસિકતા આપણે ત્યાં વર્ષોથી સમાજવાદી અને સામ્યવાદી ના મિશ્રણ એવી આર્થિક નીતિના કારણે ઘર કરી ગઈ છે પરંતુ તેના કારણે ૧૯૯૧માં અને ૨૦૧૪માં દેશની તિજોરી તળિયાઝાટક થઇ ગઈ હતી તે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ. પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઉપરના વેરા ઘટવાની બીજી શક્યતા એ છે કે વેરાના અન્ય પ્રકાર છે તેમાં સરકારને વધુ આવક થાય. પરંતુ આપણે ત્યાં સરકાર પર સાવ અવિશ્વાસ થાય તેવી સ્થિતિનું નિર્માણ કરી દેવામાં આવ્યું છે અને તેથી વેરા ભરીને આપણને શો ફાયદો તેવી એક મનસ્થિતિ થઈ ગઈ છે.

પેટ્રોલડીઝલના ભાવવધારાની આ પરિસ્થિતિનો એક ઉપાય પેટ્રોલિયમ પેદાશોને જીએસટીમાં આવરી લેવાનો છે. જો આમ કરવામાં આવે તો તેની સીધી અસર એ થાય કે સમગ્ર દેશમાં આ બંને જણસો પર એકસરખો વેરો લેવામાં આવે અને ભાવમાં પણ સમાનતા આવે. જીએસટીના જે સ્લેબ છે તેમાં આ જણસોને ૨૮ ટકાના સ્લેબમાં રાખવામાં આવે તો નજીવો ભાવઘટાડો થાય, પરંતુ જો ૧૮ ટકાના સ્લેબમાં રાખવામાં આવે તો હાલ છે તેના કરતાં ચાલીસથી પચાસ ટકા જેટલું ટેક્સનું ભારણ ઘટી જાય અને ભાવમાં સારો એવો ઘટાડો થઈ શકે. જીએસટી કાઉન્સિલની બેઠકમાં એકાદ વખત આ મુદ્દો ચર્ચાયો હતો, પરંતુ રાજ્યો જ આ જણસોને જીએસટી હેઠળ મૂકવા સંમત નથી. રાજ્યો તેમની આવકનો મોટો સ્રોત ગુમાવવા તૈયાર નથી. એટલે આ મુદ્દો અટવાયેલો છે. આ બાબતમાં વિવિધ રાજ્યોમાં શાસન ધૂરા સંભાળતા બધા પક્ષોનું વલણ લગભગ સમાન છે, એથી લોકોના હિતેચ્છુ હોવાના બધાના દાવા પોકળ સાબિત થાય છે. એ સ્થિતિમાં લોકોએ ભાવવધારો સહન કર્યા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી.

અલબત્ત, વ્યાપક જનહિતની લોકકલ્યાણકારી યોજનાઓ માટેનાં નાણાંના સ્રોતના ઓઠા હેઠળ પેટ્રોલ-ડીઝલ પરના જંગી કરવેરાનો બચાવ થઈ શકે તેમ નથી. આ બંને વસ્તુના ભાવો એક ચોક્કસ સપાટીએ જળવાઈ રહે એવી સામાન્ય સ્થિતિમાં લોકો આટલા ઊંચા કરવેરા વિશે કશું બોલતા પણ નથી, પરંતુ ક્રૂડના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવવધારા જેવી અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં લોકોને ભાવવધારા અને મોંઘવારીમાં રાહત આપવાના ઉદ્દેશથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ આ રોજિંદી અને આવશ્યક જણસ પરના જંગી કરવેરા દ્વારા ધરખમ આવક મેળવવાની લાલચ અને મોહનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. કરવેરાને માત્ર પાંચથી દસ ટકા જેટલી એકદમ નીચી સપાટીએ લઈ જઈને ભાવમાં રાહત આપી શકાય તેમ છે. સવાલ શાસકોની દાનત અને ઈચ્છાશક્તિનો છે. સરકાર ધારે તો વહીવટી કરકસર દ્વારા અઢળક નાણાંની બચત કરી શકે તેમ છે. આખરે તો ભાવમાં ઘટાડો અને સ્થિરતા એ પણ એક પ્રકારે લોકકલ્યાણનું પગલું જ છે. આ દિશામાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ અનિવાર્ય રીતે વિચારવું જોઈએ અને લોકોના આક્રોશની અભિવ્યક્તિ પહેલાં સક્રિયતા દાખવવી જોઈએ.

(તાજો ઉમેરો) સામે પક્ષે લોકોએ પણ પેટ્રોલ-ડીઝલનો સ્વયંશિસ્તથી ઉપયોગ ઘટાડવો જોઈએ. મારે આવક છે અને મને પોસાય છે અથવા તો પછી મારા માટે પેટ્રોલ-ડીઝલથી ચાલતાં વાહનો અનિવાર્ય છે તેવી દલીલ ખોટી છે. એક વ્યક્તિ એક સ્કૂટર પર નીકળે કે એક વ્યક્તિ કાર લઈને નીકળે તે કરતાં ગંતવ્યસ્થાન એક જ દિશામાં નજીક-નજીક હોય કે એક જ હોય ત્યારે કારપૂલિંગ –કારશૅરિંગ જેવા વિકલ્પો અપનાવવા જોઈએ. નજીકનાં સ્થાનોએ સાઇકલનો ઉપયોગ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી રાહત પણ અપાવશે અને શરીરને સ્વસ્થ પણ રાખશે. બાળકો કે કૉલેજમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓને બસ દ્વારા જવાની ટેવ, શક્ય હોય તો પાડીએ. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે છેવટે પેટ્રોલ-ડીઝલ વિદેશમાંથી આયાત થાય છે. તેથી જેટલું વધુ વાપરીશું તેટલું વધુ વિદેશી હુંડિયામણ દેશમાંથી ઘટશે. વેપાર ખાધ પણ વધશે. રૂપિયો નબળો પડશે. ડૉલર મજબૂત થશે. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો પણ જાહેર પરિવહનની સુવિધા નિયમિત નહીં બનાવે, તેમાં લોકોને ઊભાઊભા જવાના બદલે આરામદાયક જઈ શકે તેવી સ્થિતિ બને તે માટે ફ્રીક્વન્સી નહીં વધારે, વળી, લોકોના ઘરની ૩૦૦ મીટરના વિસ્તારમાં બસ મળે તેવું નહીં કરે (તે માટે સરકાર પોતે શટલ રિક્ષા શરૂ કરી શકે) તો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ જનતા નહીં જ કરે. જો જાહેર પરિવહન વધશે તો સ્વાભાવિક લોકોને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી તો રાહત મળવાની જ છે પરંતુ સાથે પર્યાવરણનો- પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન પણ હળવો થશે.

બીજું કે સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી થતી ચક્રવૃદ્ધિ અસર પર નિયંત્રણ મૂકવું પડશે. પેટ્રોલ-ડીઝલથી માત્ર વાહન ચલાવવું જ મોંઘું નથી પડતું, પરંતુ તેની અસર સીધી મોંઘવારી પર પડે છે. દૂધ, શાકભાજીથી લઈને કેશકર્તન-કીટલીની ચા સહિત બધી જ ચીજોના ભાવ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાની સાથોસાથ ટપોટપ વધવા લાગે છે. પરંતુ જ્યારે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટે ત્યારે પાછા, આ ચીજોના વધારાયેલા ભાવ ઘટાડાતા નથી. આના લીધે સૌથી વધુ માર મધ્યમ વર્ગના નોકરિયાત લોકોને અને વેપારીઓને પડે છે. બધા નોકરિયાતોના પગાર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા સાથે વધતા નથી. મધ્યમ વર્ગના વેપારીઓ પણ તેમની ચીજોમાં ભાવવધારો કરી શકતા નથી. આથી સ્કૂલની ફી, કૉલેજની ફી કે હૉસ્પિટલમાં પેમેન્ટ વગેરે સહિત તમામ ભાવો પર નિયંત્રણ રહેશે તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા સામે જનતાની આટલી બૂમ નહીં પડે.

 

બૉક્સ

રાજ્યવાર પેટ્રોલડીઝલ પર વેટ

રાજ્યો પેટ્રોલ ડીઝલ

આંધ્રપ્રદેશ     35.77%       28.08%

અરુણાચલ પ્રદેશ      20.00%       12.50%

આસામ        30.90%       22.79%

બિહાર  24.71%        18.34%

છત્તીસગઢ     26.87%       25.74%

દિલ્લી  27.00%       17.24%

ગોવા  16.66%        18.88%

ગુજરાત        25.45%       25.55%

હરિયાણા       26.25%       17.22%

હિમાચલ પ્રદેશ        24.43%       14.38%

જમ્મુ-કાશ્મીર 27.36%       17.02%

ઝારખંડ        25.72%       23.21%

કર્ણાટક 30.28%       20.23%

કેરળ   30.37%       23.81%

મધ્યપ્રદેશ     35.78%       23.22%

મહારાષ્ટ્ર – મુંબઈ, થાણે, નવી મુંબઈ ,       39.12%        24.78%

મહારાષ્ટ્ર (શેષ રાજ્ય) 38.11%        21.89%

મણિપુર        23.67%       13.97%

મેઘાલય       22.44%       13.77%

મિઝોરમ       18.88%        11.54%

નાગાલેન્ડ     23.21%        13.60%

ઓડિશા        24.62%       25.04%

પંજાબ 35.12%        16.74%

રાજસ્થાન      30.80%       24.09%

સિક્કિમ 27.87%       15.71%

તમિલનાડુ     32.16%        24.08%

તેલંગણા       33.31%        26.01%

ત્રિપુરા 23.15%        16.18%

ઉત્તરાખંડ      27.15%        16.82%

ઉત્તર પ્રદેશ    26.90%       16.84%

પશ્ચિમ બંગાળ 25.25%       17.54%

કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો

આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ     6.00% 6.00%

ચંડીગઢ        19.76%        11.42%

દાદરા અને નગર હવેલી      20.00%       15.00%

દમણ અને દીવ       20.00%       15.00%

લક્ષદ્વીપ       –       – –

પુડુચેરી        21.15%        17.15%