અમદાવાદનું કર્ણાવતી થવું જોઈએ કે નહીં? આ મુદ્દે ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી છે અને અમદાવાદતરફી લોકોનો હાથ પહેલા રાઉન્ડમાં ઉપર જણાઈ રહ્યો છે. આ મુદ્દો હિન્દુ-મુસ્લિમ કે હિન્દુ-આદિવાસીનો નથી, પરંતુ સોલંકી કાળ જે ગુજરાતનો સુવર્ણયુગ ગણાય છે તેની સ્મૃતિ પુનર્જીવિત અને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે. અહમદશાહ અત્યાચારી હતો તેમાં કોઈ શંકા નથી. બાકી, મરાઠાઓએ પણ આક્રમણ કર્યું હતું વગેરે મુદ્દા ગૌણ બની જાય છે અને કર્ણાવતી ન થાય તે માટે ભટકાવવાના પ્રયાસ સિવાય બીજું કંઈ નથી.

વિખ્યાત લેખક ચંદ્રકાંત બક્ષી ઇતિહાસના જાણકાર હતા અને તેમના લેખો માહિતીસભર રહેતા હતા. તેમણે એક લેખમાં લખેલું તે અક્ષરશ: આ મુજબ છે:

“ચીને એના નેતાઓનાં નામો, શહેરોનાં નામો, નદીઓનાં નામો, પૂરી લિપિ બદલી નાખ્યાં છે, અને આપણે હજી અલાહાબાદને પ્રયાગરાજ કે અમદાવાદને કર્ણાવતી કરતાં ફફડીએ છીએ. જ્યાં સુધી જાતિગર્વ નથી આવતો, જ્યાં સુધી જાતિ માટે ફના થવાની કુરબાની ભાવના નથી આવતી ત્યાં સુધી શક્તિમાન દુનિયા જ નહીં, પણ ફાલતુ મેધા પાટકરો પણ લાતો મારતી રહે છે. ગુજરાતની અસ્મિતા આપણે કનૈયાલાલ મુનશીની મુઠ્ઠીમાંથી લઈને મુંબઈના હોલસેલ વેપારીઓની બંડીના અંદરના ખિસ્સાઓમાં સરકાવી દીધી છે.”

ચીન તિબેટને, આપણા અરુણાચલ પ્રદેશને પોતાનો પ્રદેશ ગણાવી અલગ નામથી ઓળખે છે. તો પછી તેણે પોતાનાં સ્થળોનાં નામો તો ઉપર ચંદ્રકાંત બક્ષીજીએ ઘણાં વર્ષો પહેલાં લખ્યું તે મુજબ, બદલી જ નાખ્યાં છે. એટલું જ નહીં, ચીને ગૂગલ, પશ્ચિમી જગત દ્વારા નિયંત્રિત સૉશિયલ મિડિયા અને ઇ-મેઇલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યાં છે અને પોતાના સર્ચ એન્જિન, સૉશિયલ મિડિયા અને ઇ-મેઇલ વિકસાવ્યાં છે. ચીન, રશિયા, જર્મની, ફ્રાન્સ, જાપાન સહિતના અનેક પોતાની જ ભાષામાં વહીવટથી લઈને શિક્ષણ આપે છે. આ બધાં માટે હજુ આપણે માનસિક રીતે તૈયાર નથી.

વર્તમાન સરકારોના વહીવટ અને બોલચાલમાં અંગ્રેજી શબ્દોનો પ્રવેશ વધુ ને વધુ વધી રહ્યો છે. કદાચ વર્તમાન સમયમાં ગાંધીનગરના માર્ગોનાં નામો રાખવાનાં થયા હોત તો ગુજરાતી કક્કા પરથી પડ્યાં હોત? પાડ્યાં હોત તો પણ બુદ્ધુજીવીઓએ કકળાટ મચાવી દીધો હોત. અંગ્રેજી જાણકારીની ભાષા છે. પરંતુ હજુ પણ અનેક લોકોને અંગ્રેજીમાં સમજ નથી પડતી. બૅન્કનાં કે બીજાં કોઈ ફૉર્મ ભરવાનાં હોય તો બીજાની મદદ લેવી પડે છે. સામે પક્ષે એક વાત એ પણ છે કે અંગ્રેજીના અનુવાદમાં કાં તો બેઠ્ઠેબેઠ્ઠા અંગ્રેજી શબ્દો મૂકી દેવાય છે અથવા એટલા જટિલ અનુવાદ કરાય છે કે સમજ ન પડે. યહૂદીઓએ પોતાનો પ્રદેશ પાછો મેળવ્યો તે પછી હિબ્રૂ ભાષાને પુનજીર્વિત કરી. આપણે સંસ્કૃત સાવ ભૂલી જ ગયા છીએ. જોકે તેને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો કેટલાંક ઠેકાણેથી ચાલુ છે જ પરંતુ જ્યાં સુધી લોકોમાં સ્વાભિમાન નહીં આવે ત્યાં સુધી સંસ્કૃત હોય કે સ્થળોનાં નામો, તેના વિશે ચર્ચાઓ ચાલવાની જ છે.

બૉમ્બેનું મુંબઈ થઈ ગયું તો પણ ગુજરાતના લોકો ગર્વથી બૉમ્બે જ બોલે છે. વડોદરાના બદલે બરોડા બોલવામાં એક પ્રકારનો ગર્વ અનુભવાય છે! પરંતુ મરાઠીઓનો ભાષા અને સંસ્કૃતિ પ્રેમ જોવા જેવો છે. તેઓ ક્યારેય બૉમ્બે નથી બોલતા. તેમનાં છાપાંઓ અને સમાચાર વેબસાઇટોમાં અંગ્રેજી શબ્દો બહુ ઓછા હોય છે. તેમનાં દુકાનોનાં પાટિયાં પણ મરાઠીમાં જોવા મળી શકે છે. આપણે ત્યાં હવે નવાં ઉદ્યોગો, દુકાનો હોય કે ઘર હોય, તેમનાં નામો પણ વિદેશનાં દેવીદેવતા કે સ્થળોનાં નામ પરથી રાખવામાં આવે છે. વચ્ચે અમદાવાદમાં એક જળની અંદર હૉટલ ખૂલી હતી. તેનું નામ પૉસેઇડન રાખવામાં આવ્યું હતું. પૉસેઇડન ગ્રીક દેવતા છે જે ભગવાન વિષ્ણુ જેવા જ છે. આપણે ત્યાં માત્ર વિષ્ણના જ હજારથી વધુ નામો છે! પરંતુ તેમાંથી કોઈ નામ પસંદ નથી પડતું અને ગ્રીક દેવતાનું નામ પસંદ કરાય છે. કેટલીક બિલ્ડિંગ સ્કીમનાં નામ તો વળી, ન્યૂ યૉર્ક કે વૉશિંગ્ટન જેવાં નામો પરથી હોય છે.

યાદ રાખવા-રખાવવાની વાત એ છે કે આ દેશમાં એક સમયે હિન્દુ શાસકો પણ હતા. તેમના કાળમાં દેશ સોને કી ચિડિયા કહેવાતો હતો. શું તેમના દરેક અંશ મિટાવી દેવા છે? માત્ર અંગ્રેજો, મોગલો, તુર્કો, ખિલજીઓ, તુઘલખો વગેરેએ જ આ દેશને સમૃદ્ધ બનાવી દીધો તેવું પ્રસ્થાપિત કરાયું છે તેને જાળવી રાખવું છે? હિન્દુઓ પ્રત્યે આટલી નફરત કેમ? હિન્દુ વારસા પ્રત્યે આટલી સૂગ અથવા આટલું અજ્ઞાન કેમ?

ભાવનગરમાં આજે પણ વાઘાવાડી રૉડ પર જે બાગ છે તે વિક્ટૉરિયા પાર્ક તરીકે ઓળખાય છે. બ્રિટનમાં રહેલા ગુજરાતી મહાનુભાવો સગર્વ બ્રિટનની ઉપાધિ લૉર્ડથી ઓળખાવાનું પસંદ કરે છે. આજે પણ આપણા દેશની માનસિક ગુલામ પ્રજાતિ કૉટ-પેન્ટ અને ટાઇ જોઈને કે સ્કર્ટ-મીડી જોઈને અંજાઈ જાય છે. તેમાંય ગોરી ચામડી જોઈને તો વિશેષ પ્રભાવિત થઈ જાય છે. જોકે આ ગોરી ચામડીમાં પણ કેટલાક ભેદ કરી શકે છે. ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન આવે ત્યારે હિન્દી ફિલ્મ જગતના ખાન અભિનેતાઓ આવવાનું ટાળે છે કારણકે ઈઝરાયેલ તેની આસપાસના મુસ્લિમ પડોશી દેશોને જડબાતોડ જવાબ આપવાનું જાણે છે. આ જ ખાનો કેનેડાના પ્રમુખ આવે ત્યારે ફોટા પડાવવા પડાપડી કરે છે.

એટલે જ ગોરી ચામડીવાળા દેશની વાત કરીએ તો વધુ સમજાશે. જેણે ભારત માનીને અમેરિકા શોધ્યું તે કૉલંબસના દેશ સ્પેનમાં બે વર્ષ પહેલાં સરકારે નિર્ણય કર્યો કે તે ૨૦૦૭નો કાયદો અમલમાં મૂકશે. આ કાયદા મુજબ, દેશમાં જે સરમુખત્યાર પ્રકારના-ફાસીવાદી પ્રકારના નેતાઓ થઈ ગયા તેમનાં નામો પરથી શેરીઓનાં નામો હશે તો તે બદલી નાખવામાં આવશે. જો ભારતમાં આવો નિર્ણય લેવાય તો અસંખ્ય નામો બદલવા પડે! કારણકે ઈન્દિરા ગાંધીના નામ પરથી કેટલા વિસ્તારો-રહેણાંકો-વિસ્તારો-રૉડ વગેરેનાં નામો હશે? સ્પેનના ન્યૂ યૉર્ક શહેરના પૂર્વ પરિવહન કમિશનર જેનેટ સાદિક ખાનનું કહેવું છે, “જો તમે શેરીને બદલી શકો તો તમે વિશ્વને બદલી શકો.” સ્પેને બહુ સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો કે આ નામો બદલીને એ મહિલાઓનાં નામો પરથી કરવામાં આવ્યાં જેમને ફાસીવાદી નેતાઓના શાસનમાં પ્રતાડિત કરાઈ હતી.

અહમદશાહના પ્રેમીઓને કદાચ જૉર્ડનનું ઉદાહરણ ગમે. જૉર્ડન સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૨માં ટ્રાન્સજૉર્ડન તરીકે ઓળખાતું હતું. ૧૯૪૬માં સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી તેણે પોતાના દેશનું નામ તરત જ ‘હશેમિત કિંગ્ડમ ઑફ ટ્રાન્સજૉર્ડન’ કરી નાખ્યું. ૧૯૪૯માં તેણે પોતાના દેશનું નામ વળી બદલ્યું અને ‘હશેમિત કિંગ્ડમ ઑફ જૉર્ડન’ કરી નાખ્યું. કારણ? જૉર્ડન પહેલાં હશેમિત વંશના શાસનના લીધે હશેમિત રાજ્ય તરીકે ઓળખાતું હતું. આપણે ત્યાં સ્વતંત્રતા પછી ઊંધું થયું. બંધારણ ઘડાયું તેમાં વિદેશી નામ અપનાવી લખાયું: ઇન્ડિયા ધેટ ઇઝ ભારત. અંગ્રેજો તેમની ચાલમાં સફળ થઈ ગયા હતા…

શ્રીલંકા જેવા નાના દેશે બ્રિટિશરોએ પાડેલા સિલૉન નામથી છૂટકારો મેળવી ૧૯૭૨ના વર્ષમાં પોતાના દેશનું નામ શ્રીલંકા કરી નાખ્યું. જેમ અત્યારે અમદાવાદ માટે સેક્યુલરો-લિબરલો રાજનગર, શ્રીનગર, આશાવલ, આશાપલ્લી જેવાં નામો શોધી પ્રશ્ન ગૂંચવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે તે જોતાં આવી પ્રજાતિ શ્રીલંકામાં હોત તો તેનું નામ પણ શ્રીલંકા ન થવા દીધું હોત કારણકે શ્રીલંકાનાં પણ અનેક નામો ઇતિહાસમાં મળી આવે છે. ‘મહાવંશ’ મુજબ, તેનું નામ ‘તાંબાપાન્ની’ (તાંબાયુક્ત હાથ) હતું. ગ્રીક ભૂગોળવેત્તાઓએ તેના પરથી તેનું નામ તપ્રોબન રાખ્યું હતું. પર્શિયનો અને આરબો તેને સરનદીબ તરીકે ઓળખતા હતા. પૉર્ટુગીઝ શાસકોએ તેનું નામ સૈલાઓ રાખ્યું હતું અને પછી બ્રિટિશરોએ તેનું નામ સિલૉન કર્યું. પરંતુ શ્રીલંકાના શાસકોએ શ્રી એટલે માનવાચક અને લંકા રામાયણ કાળથી ચાલ્યું આવતું નામ છે, તે પરથી શ્રીલંકા રાખ્યું.

ભારત જેવા દેશના શાસકો અને પ્રજા માટે શરમની વાત એ છે આવો ખોબા જેવડો દેશ પોતાના સ્વાભિમાન માટે કટિબદ્ધ છે. વર્ષ ૨૦૧૧માં તેણે નિર્ણય કરેલો કે દેશની તમામ સંસ્થાઓમાં જ્યાં પણ સિલૉન નામ હશે તેને દૂર કરાશે. આપણે ત્યાં બજેટનો સમય બદલતાં જ સ્વતંત્રતા પછી બાવન વર્ષ નીકળી ગયાં! અને ફેબ્રુઆરીના અંતિમ દિવસે જ બજેટ રજૂ થાય એ પ્રથાને તો સિત્તેર વર્ષ થયાં! જો એ જ પ્રથા ચાલુ રાખવાની હતી, એ જ કાયદાઓ, એ જ નામો રાખવાનાં હતાં, તો પછી સ્વતંત્રતા કઈ રીતે મળી તેમ કહી શકાય?

અને જો આ બધી દલીલ ગળે ઉતરે તેમ ન હોય તો એક કડવી વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી પડશે. દરેક શાસક પોતાના પુરોગામીઓના શાસનની ઓળખ મિટાવવા પ્રયાસ કરતા જ હોય છે, સિવાય કે પુરોગામી જો ખૂબ લોકપ્રિય કે બળુકા હોય. પાકિસ્તાને તેના અખંડ ભારતના હિસ્સા તરીકેની ઓળખ મિટાવવાના ભાગરૂપે તેનાં અનેક શહેરોનાં નામો બદલી નાખ્યાં છે! ભારતમાં કૉંગ્રેસે ભલે જૈનોને લઘુમતી જાહેર કરી હિન્દુઓથી અલગ પાડવા પ્રયાસ કર્યો હોય (લિંગાયતને પણ કર્યા, પરંતુ ૨૦૧૭માં બનાસકાંઠાના પૂર વખતે જેમના રિસૉર્ટમાં ગુજરાત કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યો જલસો કરવા ગયા હતા તે કૉંગ્રેસના નેતા અને પ્રધાન ડી. કે. શિવકુમારે થોડા દિવસો પહેલાં જાહેરમાં સ્વીકાર્યું કે લિંગાયતોને લઘુમતીનો દરજ્જો આપવો તે કૉંગ્રેસની બહુ મોટી ભૂલ હતી. જોકે એ અલગ વાત છે કે તેમના આ નિવેદનને મિડિયામાં જોઈએ તેવું સ્થાન મળ્યું નહીં.), પરંતુ પાકિસ્તાનમાં આવું નથી.

૧૯૯૨માં વિવાદિત ઢાંચાના ધ્વંસ પછી પાકિસ્તાનમાં તેની આકરી પ્રતિક્રિયા થઈ હતી અને જૈન દહેરાસરને ત્યાંના લોકોએ પાડી નાખ્યું! અને તે પછી વિસ્તારનું જૈન મંદિર ચોક નામ બદલી બાબરી નામ આપી દેવાયું કારણકે પાકિસ્તાનના મુસ્લિમો માટે જૈન હિન્દુથી અલગ નથી! પાકિસ્તાને તેની ભાષા પણ અરબી છાંટવાળી કરી નાખી જેથી તે હિન્દીથી વધુ અલગ પડે. બૈસાખી, લોહરી અને બસંત જેવા તહેવારોની ઉજવણી બંધ કરી દેવાઈ.

આપણે પાકિસ્તાનનું અનુસરણ કરવાની વાત નથી, પરંતુ શ્રીલંકાની જેમ જે સારું પ્રાચીન તત્ત્વ હતું તેને પુનઃસ્વીકારી તેમાંથી પ્રેરણા લેવાની વાત છે. અને માટે જ અમદાવાદનું કર્ણાવતી થવું જ જોઈએ.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.