(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૬/૧૨/૧૮)

પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીનાં પરિણામો ૧૧ ડિસેમ્બરે આવી ગયાં. બધાંએ ‘હું તો કહેતો હતો’ તેમ કહીને પોતપોતાનું વિશ્લેષણ કર્યું. ૨૦૧૪ પછી દિલ્લી-બિહાર અને હવે ત્રણ રાજ્યોને બાદ કરીએ તો ભાજપે ઘણાં રાજ્યોમાં મેળવેલી સફળતા જાણે કે ગુજરાત અને આ ત્રણ- મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢનાં પરિણામોએ ધોઈ નાખી. કોઈએ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહના અંહકારને જવાબદાર ઠરાવ્યો તો કોઈએ વસુંધરા રાજે સિંધિયાના અહંકારને. ખરું અને તટસ્થ આકલન શું હોઈ શકે?

પહેલી વાત તો એ કે નફરત અને અહંકાર સામે વિનમ્રતા અને પ્રેમ જીતતો હોય છે. ગત ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં અહમદ પટેલને હરાવવા માટે ભાજપે પ્રયાસો કર્યા. તેમાં ખોટું નહોતું પરંતુ તે માટે કૉંગ્રેસને તોડીને સાતેક ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં મૂકાયાં અને પછી ટૅક્નિકલ ભોપાળું વાળ્યું (થેંક્સ ટૂ શક્તિસિંહ ગોહિલ જેમણે આ પકડી પાડ્યું) તેના કારણે કૉંગ્રેસમાં નવો પ્રાણ ફૂંકાયો. તે સમયે પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘા થવાની શરૂઆત થઈ ગઈ અને ગુજરાતમાં રસ્તા ખરાબ હતા. કૉંગ્રેસે ૨૦૧૪ની ચૂંટણીનાં પરિણામોમાંથી બોધપાઠ લઈ સૉશિયલ મિડિયામાં દિવ્યા સ્પંદના જેવા યુવાન નેતાઓના હાથમાં તેને સોંપીને ભાજપ સામે તેનું જ શસ્ત્ર ઉગામ્યું. યુપીએ શાસનમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધતા તો નરેન્દ્ર મોદી કઈ રીતે મનમોહનસિંહને જવાબદાર ઠરાવતા તેની વિડિયો ક્લિપ ફરવા લાગી. બીજી તરફ, ગુજરાત સહિત દેશભરમાં ભાજપની સૉશિયલ મિડિયા ટીમ નબળી પડવા લાગી. સૉશિયલ મિડિયાની જવાબદારી ધરાવતા નેતા કે કાર્યકરો, ખબર નહીં કેમ, ઉદાસીન દેખાયા.

બીજો મુદ્દો એ છે કે અત્યાર સુધી સંઘ પરિવાર કૉંગ્રેસને તેનાં અનેક અલગ-અલગ સંગઠનો દ્વારા ચોતરફથી ઘેરતો રહ્યો.. આ જ નીતિ કૉંગ્રેસ અને તેના સાથીઓએ પણ અપનાવી. નરેન્દ્ર મોદી સરકારે એનજીઓના વિદેશ ભંડોળને અટકાવ્યું. અર્બન નક્સલીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. નોટબંધીમાં કાળાં નાણાં ધરાવનારાઓને (જેમાં ભાજપ સમર્થકો પણ હતા જ) તકલીફો પડી. તેથી ૨૦૧૪ પછીથી અને ખાસ કરીને ૨૦૧૬ પછીથી આ બધા જ લોકો ભાજપ પાછળ પડ્યા. ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં જ ખેડૂત આંદોલનો થયાં. ગુજરાતમાં પાટીદાર આંદોલન, મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠા આંદોલન, રાજસ્થાનમાં રાજપૂતોનું કરણી સેનાનું આંદોલન તેમજ દેવકીનંદન ઠાકુર જેવા કથાકારનું સવર્ણો માટેનું આંદોલન થયું. સુપ્રીમ કૉર્ટમાં એસ.સી.-એસ.ટી. કાયદા પરના ચુકાદા પછી નરેન્દ્ર મોદી દલિતોનું તુષ્ટીકરણ કરવા ગયા. ૨૦૧૪ પછીથી રોહિત વેમૂલાથી માંડીને ગુજરાતમાં ઊના કાંડ પછીથી દલિતો ભડકેલા હતા જ. પરંતુ સુપ્રીમના એસ. સી.-એસ. ટી. કાયદા અંગેના ચુકાદા પછી વધુ ભડક્યા. સંઘના આગેવાનો મોહન ભાગવતે બિહાર ચૂંટણી પહેલાં અને ગુજરાતની ચૂંટણી પહેલાં મનમોહન વૈદ્યે અનામત સંદર્ભે આપેલાં નિવેદનો તોડીમરોડીને રજૂ કરાયાં તેની અસર પણ પડી.

ત્રીજો મુદ્દો મીડિયાનો છે. ભાજપ અને મીડિયાનો ઉંદર-બિલાડીનો પ્રેમ જાણીતો છે. આમેય મિડિયામાં શાસક પક્ષ હોય તેની વિરુદ્ધ વધુ લખાય કે બોલાય તે જાણીતી વાત છે. શાસકોનો કાન આમળવો જરૂરી હોય જ. પરંતુ હિન્દી ચેનલો, જેમના પર ભાજપ તરફી હોવાની છાપ લાગી છે તેમના પર પણ રામમંદિર, કૉંગ્રેસનો પાકિસ્તાન પ્રેમ, દલિતો, આ બધા મુદ્દા છવાયેલા રહ્યા. કેરળમાં દલિતો પર અત્યાચાર, કર્ણાટકમાં ખેડૂતોની આત્મહત્યા, પંજાબમાં ૩૦ દિવસમાં ૪૨ જણાનાં ડ્રગ્સના લીધે મૃત્યુ, આ સમાચાર પણ જે-તે રાજ્યોના શાસક પક્ષોના હતા જ. તેની જેટલી થવી જોઈએ તેટલી ચર્ચા ન થઈ.

ચોથો મુદ્દો વર્ષોથી ચૂંટણીઓ જે મુદ્દે લડાય છે તે ખેડૂતોનો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં ચૂંટણી જીતવા ભાજપે ખેડૂતોના દેવા માફ કરવાની વાત કરી. ચૂંટણી જીત્યા પછી આમ કર્યું પણ ખરું. આના પગલે મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાનમાં ખેડૂતોનું આંદોલન થયું. ગુજરાતમાં પણ મીડિયામાં ખેડૂતોની ચર્ચા વધુ થવા લાગી. ખેડૂતોનો પ્રશ્ન એવો છે કે દરેક વિરોધ પક્ષને ફાયદો કરાવે છે અને દરેક રાજકીય પક્ષ તે વિપક્ષમાં હોય ત્યારે તેને ચગાવવામાં પાછી પાની નથી કરતો. પરંતુ જ્યારે તે શાસનમાં આવે છે ત્યારે તેના માટે તે જ મુદ્દો બૂમરેંગ સાબિત થાય છે. સ્વતંત્રતા પછી ખેડૂતો, દલિતો અને બેરોજગારી- આ ત્રણ મુદ્દા કોઈ પણ સરકાર માટે માથાના દુઃખાવા સાબિત થતા રહ્યા છે.

ગત વર્ષે અને આ વર્ષે વરસાદ ઓછો પડ્યો છે. લગભગ દુષ્કાળની જ સ્થિતિ છે. ખેડૂતોને બી, ખાતર અને સિંચાઈના પ્રશ્નો છે. પરંતુ સામે પક્ષે ખેડૂતોને સરકાર દ્વારા સહાય પણ મળે છે. જોકે તેનો અમલ બરાબર ન થતો પણ હોઈ શકે. પરંતુ ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ કે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરીને ખેતી કરાવવા તરફ સરકારો લઈ જતી નથી. પરિણામે આ પ્રશ્ન એમ ને એમ ઊભો રહે છે. ખેડૂતોના દેવા માફ કરવા તે શૉર્ટ ટર્મ અને સરકારની તિજોરીને સાફ કરવા જેવો ઉપાય છે. (રાહુલ ગાંધી પણ ૧૧ ડિસેમ્બરે જીત પછી હવે કહી રહ્યા છે કે દેવા માફી એ ઉકેલ નથી.)

આ જ રીતે પાંચમો મુદ્દો બેરોજગારીનો પણ છે. વાલીઓ દ્વારા બાળકોને મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગ કે વ્હાઇટ કૉલર જૉબ તરફ પ્રેરાય તેવું જ શિક્ષણ આપવા ધકેલાય છે, અને સરકારી નોકરી એ જ એક માત્ર સુરક્ષિત નોકરી એમ માનીને તેના માટે પ્રયાસ કરવામાં આવે છે (તેમાં કંઈ ખોટું નથી) પરંતુ સરકારી નોકરી માટે અરજી કરનારા બધા જ બેરોજગાર હોય છે તેવું નથી હોતું, પરંતુ જેટલાં ફૉર્મ ભરાયાં હોય તે બધાં જ બેરોજગાર છે તેમ ચિત્ર ઊભું થાય છે. એટલે આ મુદ્દો પણ બધા શાસક પક્ષોને ૧૯૫૨થી કનડતો રહ્યો છે.

છઠ્ઠું ચિત્ર નોટાનું છે. કોઈ રાજકારણી કે કોઈ શાસક પક્ષ સારો નથી. આવું ચિત્ર મીડિયામાં ડિબેટ દરમિયાન કે કૉલમિસ્ટો દ્વારા પોતાને તટસ્થ ગણાવવા માટે તેમના લેખોમાં ઊભું થતું રહ્યું છે. (કોઈ પક્ષની સંપૂર્ણ તરફદારી ન કરો તે બરાબર છે, પરંતુ મુદ્દાસર સમર્થન કે વિરોધ તો હોય જ શકે.) વળી, એનજીઓ ટાઇપના લોકો પણ આવું ચિત્ર ઊભું કરે છે. તેથી ‘નૉટા’ને મળતા મતોનું પ્રમાણ ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી ૨૦૧૭થી વધી રહ્યું છે. હું મારી ટીવી ચેનલ પરની ચર્ચામાં આ મુદ્દે દરેક રાજકીય પક્ષને ચેતવું છું. ખાસ કરીને ભાજપ અને કૉંગ્રેસને. તેઓ ડિબેટમાં બંને એકબીજા સામે આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપ કર્યા કરે છે. રેલીઓમાં પણ આવું થાય છે. આ બધાંના લીધે કોઈ રાજકીય પક્ષ સારો નથી તેવું વધુ ને વધુ લોકોના મનમાં ઠસવા લાગ્યું છે. કર્ણાટક વિધાનસભામાં પણ આ પ્રમાણ વધ્યું હતું. તાજેતરની છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં તો સમાજવાદી પક્ષ, આમ આદમી પાર્ટી વગેરે કરતાં ‘નૉટા’ને વધુ મતો મળ્યા છે!

સાતમો મુદ્દો એન્ટી ઇન્કમબન્સીનો છે. શાસક વિરોધી લાગણીની શરૂઆત સરકાર રચાય ત્યારથી જ શરૂ થઈ જતી હોય છે. પહેલાં તો પક્ષની અંદર જ આ લાગણી શરૂ થાય. જેમને મુખ્ય પ્રધાન ન બનવા મળે, જેમને પ્રધાન બનવા ન મળે કે જેમને પોતાનાં મનગમતાં ખાતાં ન મળે, કાર્યકર્તાઓને બૉર્ડ-નિગમોમાં ચૅરમેન બનવા ન મળે તેમનામાં શાસન વિરોધી જુવાળ જન્મે. તેઓ આ જુવાળ પોતાની આસપાસના લોકોમાં સીધી કે આડકતરી રીતે ફેલાવે. ચૂંટણી સમયે ટિકિટ ન મળે તેઓ પણ આ જુવાળ ફેલાવે.

આ જુવાળ ફેલાવનારો બીજો વર્ગ સ્વાભાવિક જ વિપક્ષો અને મીડિયા છે. ત્રીજો વર્ગ જનતા છે જેમની અપેક્ષા સંતોષાતી નથી અને ચોથો વર્ગ આંદોલનકારીઓ છે. દા.ત. ગુજરાતમાં પાટીદાર કે દલિત આંદોલન થયું કે કર્મચારીઓ આંદોલન કરે તો તેમને પોતાની માગણી ન સંતોષાય તો શાસન વિરોધી જુવાળ અનુભવાય છે. પાંચમો વર્ગ મિડિયા છે જે કોઈ પણ નકારાત્મક વાતને સીધી સરકાર સાથે જોડી દે છે.

કોઈ પણ સરકાર હોય તેને જનતા વધુમાં વધુ પંદર વર્ષ આપતી હોય છે. ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા પછી કૉંગ્રેસની સરકાર રચાઈ ત્યારે તેને પણ પંદર વર્ષ મળ્યા હતા. ૧૯૬૨-૬૫ પછી વિવિધ રાજ્યોમાં સરકાર જવા લાગી હતી. પરંતુ કૉંગ્રેસે પક્ષો તોડી કે રાજ્યપાલોનો ઉપયોગ કરી યેનકેન પ્રકારેણ સત્તા ટકાવી રાખી. મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં આ કારણે જ ભાજપને ફટકો પડ્યો. અલબત્ત, પંદર વર્ષ પછી પણ મધ્ય પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમત નથી મળ્યો તે બતાવે છે કે શિવરાજસિંહ ચૌહાણ હજુ પણ લોકપ્રિય છે અને એટલો જુવાળ તેમની સામે નહોતો. આ જ રીતે રાજસ્થાનમાં પણ ભાજપનાં સૂપડાં સાફ નથી થયાં. છત્તીસગઢ જરૂર આશ્ચર્યજનક છે. ત્યાં બહુ ઓછા લોકોએ ભાજપ જશે તેમ વિચારેલું.

આઠમો મુદ્દો વિક્ટિમ કાર્ડનો છે. કોઈ નેતાને સતત ટાર્ગેટ બનાવ્યા રખાય તો તે જનતામાં સહાનુભૂતિ મેળવી જાય છે. ઈન્દિરા ગાંધી, લાલુપ્રસાદ યાદવ, નરેન્દ્ર મોદી (૨૦૧૪ સુધી), અરવિંદ કેજરીવાલ આના દાખલા છે. ૨૦૧૪ પછીથી રાહુલ ગાંધીને ભાજપ દ્વારા સતત ટાર્ગેટ કરી પપ્પુ સાબિત કરવા પ્રયત્ન કરાયા. સંસદમાં રાહુલ નરેન્દ્ર મોદીને ગળે મળ્યા પછી મોદીએ તેમની મિમિક્રી કરી તે ભૂંડું હતું. સંસદમાં તો કમ સે કમ આ બાબત વડા પ્રધાનને ન જ શોભે.

નવમો એક મુદ્દો હિન્દુત્વનો છે તે ન ભૂલવું જોઈએ. ભાજપના પગલે કૉંગ્રેસે પણ મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ગોમૂત્રના વ્યાવસાયિક વેચાણ, ગોશાળા બનાવવી, વેદિક સંસ્કાર બૉર્ડ વગેરેનાં વચનો આપ્યાં. રાહુલ ગાંધી શિવભક્ત બની મંદિરે મંદિરે ગયા છે. પારસી દાદા, હિન્દુ માતાના દીકરા રાજીવ ગાંધી અને ખ્રિસ્તી માતા સોનિયા ગાંધીના આ દીકરા અચાનક દત્તાત્રેય ગોત્રના બની ગયા. આ હિન્દુત્વની પણ જીત છે જ.

અને છેલ્લે દસમો મુદ્દો…ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન. ૧૯૯૮માં ભાજપની કેન્દ્રમાં સરકાર બની. રાજસ્થાનમાં પોખરણ પરીક્ષણોમાં મોટા પ્રમાણમાં વપરાયેલી ડુંગળીના કારણે મોંઘવારી મુદ્દો બની ગયો. તે વખતે સોનિયા ગાંધી નવા-નવાં કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા બનેલા. પરંતુ તે પછી રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને દિલ્લીમાં કૉંગ્રેસ જીતી. આ જ રીતે અત્યારે રાહુલ ગાંધી નવા-નવા કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ બન્યા તે પછી પેટ્રોલ-ડીઝલની મોંઘવારી અને ખેડૂતોના મુદ્દે કર્ણાટકમાં સરકાર અને મધ્ય પ્રદેશ-રાજસ્થાન-છત્તીસગઢમાં જીત મેળવવામાં સફળ થયા છે. અટલજીની સરકાર વખતે સંઘ પરિવારની વિહિપ અને સ્વદેશી જાગરણ મંચ સંસ્થાઓ સામે પડેલી. આજે ફરીથી વિહિપે મોદી સરકાર સામે બાંયો ચડાવી છે. ૨૦૦૪માં અટલજી હારેલા. અટલજી પછી અડવાણી ભાજપના નેતા બનેલા. અત્યારે યોગી આદિત્યનાથ તરફેણમાં યોગી ફૉર પીએમનાં હૉર્ડિંગ ઉત્તર પ્રદેશમાં લાગવા મંડ્યાં છે…આગામી કેટલાક મહિના રાજકારણમાં રસપ્રદ રહેવાનાં છે, તે નક્કી.

One thought on “પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી: દસ સૂત્રીય આકલન

  1. બીજા શુદ્ધ પોલિટિકલ કારણો તો હશે જ પણ મોદી જે રીતે રાહુલ ગાંધી ની મજાક કરતા હતા એ મને પણ પસંદ પડતું ન હતું. રાહુલ ગાંધીને કદાચ ફરક ન પડે પણ મોદી પોતાની ઇમેજ ખરાબ કરી રહ્યા હતા.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.