(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૨૩/૧૨/૧૮)

કથાકારોની સામે અને તરફેણમાં હમણાં હમણાં ઠીક-ઠીક વિવાદ ચાલ્યો.. કથા કરવી એટલે વાર્તા કરવી એવો અર્થ નહીં, ઇતિહાસમાં થઈ ગયેલી ગૌરવશાળી વાતને રસપ્રદ રીતે દોહરાવતા રહેવી અને તેના થકી સમાજને તેના ઇતિહાસ સાથે જોડી રાખવો. વિચાર કરો કે તુલસીદાસ કે મોરારિબાપુ દ્વારા રામાયણની વાત, તેના બોધપાઠો કેટલે અને ક્યાં સુધી પહોંચ્યા? ભાગવત કથા ડોંગરેજી મહારાજ, રમેશભાઈ ઓઝા કે ભૂપેન્દ્રભાઈ પંડ્યા થકી સતત કહેવાતી અને ગવાતી રહી તેના કારણે ભાગવત જનજન સુધી પહોંચ્યું.

ધર્મ એટલે ઉપાસના પદ્ધતિ નહીં. ધર્મ એટલે મૂલ્યો. તેને ટકાવી રાખવા કથા અને કીર્તન એ સરળ અને સુલભ સાધનો છે. લોકોને પસંદ પણ છે.

કથા વાંચન તો શિવ-પાર્વતીના સમયથી ચાલ્યું આવે છે. શિવ-પાર્વતી આમતેમ ગપ્પાં મારવાના બદલે કથા કહેતા-સાંભળતાં. તે પછી રામાયણમાં લવ-કુશે શ્રી રામ કથાનું ગાન કરેલું. મહર્ષિ વેદવ્યાસ, શુકદેવ, શૌનક, સનત્કુમારો, નારદજી, બ્રહ્માજી, વિદૂર, આ બધા જ સારા કથાવાચકો પણ હતા અને સારા શ્રોતા પણ હતા. પુરાણોમાં ક્યાંક નારદજી કથા કહેતા જોવા મળે તો ક્યાંક શ્રોતા તરીકે આપણને જણાય.

શ્રી રામ અને શબરી વચ્ચે વાર્તાલાપ થાય છે ત્યારે શ્રી રામ નવધા ભક્તિ વિશે કહે છે તેને તુલસીદાસજીએ આ રીતે લખ્યું છે:

प्रथम भगति संतन्ह कर संगा । दूसरि रति मम कथा प्रसंगा ।

ભક્તિનો પહેલો પ્રકાર સંતપુરુષોનો સમાગમ કરવો તે છે. ઈશ્વરની લીલાના કથા-પ્રસંગોમાં અને તે દ્વારા જીવનમાં ઉન્નતિ કરવી તે ભક્તિનો બીજો પ્રકાર છે.

શ્રીમદ ભાગવતમાં નવધા ભક્તિના પ્રકાર પ્રહલાદજીએ આ રીતે વર્ણવ્યા છે.

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥

પરીક્ષિત રાજા શ્રવણના આચાર્ય હતા. એટલે કે સારા શ્રોતા હતા. કીર્તનમાં શુકદેવજી, સ્મરણમાં પ્રહલાદજી, પાદસેવનમાં લક્ષ્મીજી, અર્ચનમાં પૃથુરાજા, વંદનમાં અક્રૂર, દાસ્યમાં હનુમાનજી, સખ્યમાં અર્જુન અને આત્મનિવેદનમાં બલિ રાજા આચાર્ય મનાયા છે.

આમ, કથા અને કીર્તન એ ભક્તિના પ્રકારમાં આવે છે. જો આ ભક્તિ ન હોત, કથા-કીર્તન ન હોત, તો હિન્દુ ધર્મ બચ્યો જ નહોત. તેનામાં સુધારા પણ ન આવ્યા હોત. દક્ષિણ ભારતમાં ઓદુવર જેવા વિદ્વાનોએ કથાસરિતા વહેવડાવી. અરુણાચલ કવિ, ગોપાલકૃષ્ણ ભારતી, મહા વૈદ્યનાથ અય્યર, રામલિંગ સ્વામી, વગેરે અનેક લોકો કથાપ્રસંગમ તરીકે દક્ષિણમાં જાણીતી કથાવાચનની પરંપરા સાથે જોડાયેલા મહાનુભાવો છે.
કીર્તને નરસિંહ મહેતાને મહાન સમાજ સુધારક બનાવ્યા. પ્રેમાનંદ ધાર્મિક આખ્યાનો થકી મહાન કવિ અને આખ્યાનકાર તરીકે ગણના પામ્યા. સુદામાચરિત્ર હોય કે નળાખ્યાન, પ્રેમાનંદે પુરાણો અને મહાકાવ્યોને ગુજરાતીમાં લોકો સુધી પહોંચાડ્યાં. માણભટ્ટ ધાર્મિકલાલ પંડ્યા આજે પણ આ પ્રાચીન પરંપરાને જાળવીને બેઠા છે.

આદિ શંકરાચાર્યએ પોતાની રીતે પ્રવાસ, કાવ્યો અને શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા આ ભારત દેશને એકસૂત્ર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી. આજના શંકરાચાર્યોમાં કેટલાક હજુ પણ વર્ણવ્યવસ્થાને છોડી નથી શકતા અને જાતિવાદનું ગાન કરતા રહે છે ત્યારે આદિ શંકરાચાર્યએ ચાંડાળમાં પણ ઈશ્વરને જોયો. સંન્યાસીને કોઈ સગુંવહાલું ન રહે પરંતુ તેમણે પોતાની માતાના સંસ્કાર સંન્યાસી તરીકે કર્યા.

આ જ રીતે બર્બર મુસ્લિમ લૂટારુઓનાં આક્રમણો તેમજ શાસકોના સમયમાં પણ સાધુસંતોએ ભક્તિનો, કથાનો અને કીર્તિનનો સહારો લઈ લોકોને ઈશ્વર તરફ વાળી હિન્દુ ધર્મને ટકાવી રાખ્યો, લોકોની હિન્દુ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ટકાવી રાખી. ઉત્તર પ્રદેશના તુલસીદાસ, મહારાષ્ટ્રના નામદેવ અને તુકારામ, ઉત્કલ અથવા ઓડિશાના કવિ જયદેવ, ગુજરાતના સંત દાદુદયાળ, છત્તીસગઢના વલ્લભાચાર્ય, રાજસ્થાનનાં મીરાબાઈ, પશ્ચિમ બંગાળના ચૈતન્ય મહાપ્રભુ, પંજાબના ગુરુ નાનક, તમિલનાડુના રામાનુજાચાર્ય, કર્ણાટકના માધવાચાર્ય, આંધ્રપ્રદેશના નિમ્બાર્કાચાર્ય, આ બધાએ લોકોનો હિન્દુ ધર્મમાં વિશ્વાસ ટકાવી રાખ્યો અને સાથે ધર્મનો પ્રચાર પણ કર્યો. અલબત્ત, તેમાંથી તેમના ઘણા સંપ્રદાયો શરૂ થયા તે અલગ વાત છે.

“કથા, ભજન અને કીર્તન કરવા માટે મંદિરોની જરૂર નહોતી. આથી ધર્મ મંદિરની બહાર પણ પ્રસર્યો. એટલું જ નહીં, મંદિરો એ ઈસ્લામી આક્રમણખોરોનાં હંમેશાં લક્ષ્ય રહેતા. મંદિરની સાથે હિન્દુ ધર્મને ઘણું મોટું નુકસાન થતું પરંતુ સાધુસંતો મંદિરની બહાર કથા, ભજન તેમજ કીર્તિન દ્વારા ધર્મને મંદિરની બહાર લઈ ગયા. વળી, કથાકાર વૈષ્ણવ સંતો સતત ‘ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ’ના મંત્રને આત્મસાત કરી ગયા હતા. એટલે તેઓ કોઈ એક સ્થાને ટકતા નહીં. આથી શાસકો માટે તેમને પકડવા કે તેમની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવી અઘરી બની રહેતી. કથાનું તત્ત્વચિંતન બધાં સમાન છે તેના પર ભાર મૂકતું હોવાથી નીચલા સામાજિક દરજ્જાના લોકોને પણ સ્પર્શી જતું. તેથી તે ઈસ્લામની સામાજિક અપીલનો પ્રતિકાર કરી શકતું. ” આવું અમેરિકાના ફિલિપ લુટગેન્ડૉર્ફે ‘ધ લાઇફ ઑફ અ ટૅક્સ્ટ: પર્ફૉર્મિંગ ધ રામચરિતમાનસ ઑફ તુલસીદાસ’ પુસ્તકમાં લખેલું છે. તેઓ અમેરિકન ઇન્ડૉલૉજિસ્ટ અને હિન્દીના પ્રાધ્યાપક છે.

કોઈ રાજા કે બાદશાહને નહીં, ઈશ્વરને સર્વોચ્ચ માનવાના કારણે ઇસ્લામી શાસકોનો ડર લોકોમાંથી જતો રહે તે સ્વાભાવિક છે. ફિલિપ લખે છે, “રામ પરંપરાએ રામરાજ્યનું સપનું સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કર્યું અને શ્રી રામની મર્યાદા પુરુષોત્તમ તરીકેની ભૂમિકાને પણ વ્યક્ત કરી.”

જ્યારે બર્બર બાબર દ્વારા સૈદપુરમાં મારકાટ થઈ રહી હતી ત્યારે ગુરુ નાનકને પણ અન્યો સાથે બંદી બનાવી લેવાયા હતા. તે વખતે આધેડ વયના લોકોને ચક્કી પીસવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ગુરુ નાનકે તે વખતે ભાઈ મરદાનાને આદેશ કર્યો કે તેઓ રબાબ વગાડવાનું શરૂ કરે. રબાબ વાગ્યું ને ગુરુ નાનક ગાઈ ઊઠ્યા:

सोहागणी किआ करम कमाइआ ।। पूरबि लिखिआ फलु पाइआ ।।

આવી પરિસ્થિતિમાં પણ નિર્ભય થઈને ગુરુ નાનકને ગાતાં જોઈને સૈનિકો પણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. વાત બાબર સુધી પહોંચી. બાબરે ગુરુની માફી માગી. પરંતુ ગુરુ નાનકે તેમને શબ્દોથી ફટકારતા કહ્યું કે “તું બાબર નથી, જાબર (જનાવર) છો. પાપીઓની જાન લઈને આવ્યો છો. તેં નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરાવી છે અને મહિલાઓ પર બળાત્કાર ગુજારાવ્યા છે. તેં જો શાસકોને દંડિત કર્યા હોતા તો અમને કોઈ રોષ ન આવત, પરંતુ તે વગર કારણે વિધ્વંસક પ્રવૃત્તિઓથી જનસાધારણને બેઘર કરી મૂક્યા છે.”

જોકે એ બાબર પર ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ ઓળઘોળ થઈ ગયા હતા. ‘ધ ડિસ્કવરી ઑફ ઇન્ડિયા’માં તેમણે લખેલું: બાબર એક આકર્ષક વ્યક્તિ, હિંમતવાન અને સાહસી હતો. તે કળા અને સાહિત્યનો શોખીન હતો. આ સિવાય તેમણે બાબરને બિનસાંપ્રદાયિક પણ ગણાવ્યો હતો! પૂર્વ વિદેશ પ્રધાન નટવરસિંહે તેમની આત્મકથા ‘વન લાઇફ ઇઝ નૉટ ઇનફ’માં ઈન્દિરા ગાંધી કાબુલના પ્રવાસે ગયાં હતાં તેના વિશે લખ્યું છે કે ત્યારે નટવરસિંહ પોતે પીએમઓ (વડા પ્રધાન કાર્યાલય)માં હતાં. બંને કારમાં સાથે જઈ રહ્યાં હતાં. ત્યાં બાબરના મકબરા પાસેથી પસાર થયા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ બાબરનો મકબરો છે. તેઓ (ઈન્દિરા) નીચે ઉતર્યાં, મકબરા પાસે ગયાં અને ઝાડ નીચે શાંત ઊભાં રહ્યાં. તેમનું માથું ઝૂકેલું હતું. તેમણે નટવરસિંહને કહ્યું, “મને આજે ઇતિહાસ યાદ આવી ગયો.” નટવરસિંહે કહ્યું, “મને પણ. મેં આજે ભારતનાં બેગમને પહેલા મુગલ બાદશાહને શ્રદ્ધાસુમન અર્પતાં જોયાં.”

બાબર બર્બર હતો તો તેને શ્રદ્ધાંજલી અર્પવાની ભૂલ ઈન્દિરાજીએ કેમ કરી હશે? નહેરુજી કેમ તેનાથી પ્રભાવિત હતા? જોકે ગુરુ નાનકે તો ઉપર કહ્યું તેમ બાબરને મોઢાંમોઢ જાબર કહી દીધેલો. આ રીતે સાચા સાધુસંતોએ તો પોતાની ફરજ હરહંમેશ નિભાવી જ છે.

દંતાલીના સ્વામી સચ્ચિદાનંદે એક જગ્યાએ લખ્યું હતું કે ત્રણ સગા ભાઈઓ સ્વતંત્રતાની લડાઈમાં ફાંસીના માંચડે લટકી ગયા હોય તેવી ઘટના ભાગ્યે જ જોવા મળી છે. આ હતા ચાફેકર બંધુઓ. તેમના પિતા હરિ ચાફેકર કીર્તનકાર હતા. મહારાષ્ટ્ર એક તરફ વીરભૂમિ છે તો બીજી તરફ ભક્તિભૂમિ પણ છે. વીરતા અને ભક્તિ સગી બહેનો છે. ભક્તિ વિનાની વીરતા ક્રૂરતા બની જાય છે અને વીરતા વિનાની ભક્તિ ભિખારણ બની જાય છે…હરિ ચાફેકર વીરતાભર્યું કથાકીર્તન કરતા, એટલું જ નહીં પોતાના પુત્રોને માળા ફેરવવાની સાથે તલવાર ફેરવતાં પણ શિખવાડતા. તેમના ઘરમાં શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રનો સુભગ મેળ થયો હતો.

કથા એ લોકોને સાત્વિક રીતે જોડી રાખનારું પરિબળ છે. સાત કે નવ દિવસ લોકો ભારતના આધ્યાત્મિક વારસાથી માહિતગાર થાય છે. કથાકાર પોતાની સમજ અને બુદ્ધિ મુજબ, કથાને પોતાના શબ્દોમાં જ્યારે વર્ણવે ત્યારે લોકો ભાવવિભોર થઈ જતા હોય છે. સાત્વિક કીર્તન પર લોકો ઝૂમી ઊઠતા હોય છે અને કથાકારો માત્ર ધાર્મિક કથા જ નથી કહેતા, પરંતુ તેમાં આવતા પ્રસંગોને આજની સમસ્યા સાથે સાંકળી લઈ સમસ્યાનું સમાધાન બતાવવા પણ પ્રયાસ કરતા હોય છે. સાસુ-વહુના ઝઘડા, પતિ-પત્ની વચ્ચેનો કંકાસ, બાળકોની સમસ્યાઓ વગેરે સહિત સામાજિક અને રાજકીય બાબતો પર પણ ઘણી વાર તેઓ પોતાની ટીપ્પણી કરતા હોય છે. સાસુ-વહુની સિરિયલોમાં ષડયંત્રો જોવા કે ગાળાગાળી અને સેક્સનાં દૃશ્યોવાળી વેબસીરિઝ જોવા કરતાં સાત કે નવ દિવસ આધ્યાત્મિક રીતે રિચાર્જ થવામાં ખોટું શું છે? એક આક્ષેપ એવો થાય છે કે કથાકારો મોટી રકમ લે છે. રહેણાંકથી લઈને મંડપ સુધી તેમની ફરમાઈશો અજબગજબ હોય છે. ગરીબને કથા કરાવવી પરવડતી નથી. આ અંગે સામસામી દલીલો હોઈ શકે, પરંતુ એક વાત એ પણ છે કે સેમિનારોથી વિરુદ્ધ કથામાં ઘણા લોકો ફ્રીમાં આવતા હોય છે. જિંદગી કેમ જીવવી કે સફળ કેમ થવું તેની પરના સેમિનારોમાં ઊંચી ફી આપીને જવા કરતાં કથામાં ફ્રીમાં જવું ખોટું શું? ત્યાં પણ એ જ વાત થાય છે. પેલી જગ્યાએ કદાચ અંગ્રેજીમાં શબ્દો ફેંકાતા હશે, અહીં સામાન્ય માણસને સમજાય તેવી વાતો દેવ-દાનવના કે રામાયણ-મહાભારતના દૃષ્ટાંતો સાથે કહેવાતી હશે. મારી દૃષ્ટિએ કથા એક સાઇકિયાટ્રિસ્ટ કે સાઇકૉલૉજીનું કાઉન્સેલિંગ જ છે.

એક વાત એ સાચી કે લોકો કથા સાંભળે છે, પછી તેનો અમલ નથી કરતા. તે વાત સાચી હોઈ શકે. કથામાં પણ કેટલાક એવા નમૂના હશે જે સૂઈ જતા હશે કે બેસવા માટે જગ્યાની પડાપડી કરતા હશે, ધક્કામુક્કી કરતા હશે, ચાલુ કથાએ ચોવટ કરતા હશે. પરંતુ એવા અપવાદ તો બધે હોવાના. કથા સાંભળી તેનો અમલ ન કરતા હોવાના અપવાદ અન્ય બાબતોમાં પણ હોવાના. પરંતુ આજે પણ જગ્યા મળે કે ન મળે, ટ્રેનમાં ભીડમાં જવું પડે કે બીજી કોઈ રીતે જવું પડે તો જાય છે. ચાર-પાંચ કલાક શાંતિથી સાંભળે છે. દરેક સાચા-ખોટા, નાના કે મોટા, સારા કે ઢોંગી કથાકારોને શ્રોતાઓની ભીડની કમી નથી રહેતી. હવે તો મહિલા કથાકારોની પણ નોંધપાત્ર સંખ્યા છે. સાથે પ્રૉફેશનલ ગાયકો અને વાદકોને રખાય છે.

કથા માત્ર ધાર્મિક હોય તે જરૂરી નથી. ગો કથા પણ થાય છે અને ગાંધી કથા. તો ક્યાંક શહીદોની કથા દ્વારા દેશભક્તિ પણ ફેલાવાય છે.

One thought on “કથાકીર્તન: સમાજ સુધારણા માટે જરૂરી

  1. હિંદુ ધર્મને કેમ બદનામ કરવો, લોકોને હિંદુ ધર્મથી કેમ વિમુખ કરવા, એ હિંદુ વિરોધીઓનું લક્ષ્ય છે. અને રાજકારણીઓ એમાંજ એમનો રોટલો પકાવે છે. એ લોકોને કોઈ પણ જાતની ફી વગરની કથામાં આવતા લોકોની કથામાં ધક્કામુક્કી દેખાય છે, આટલા બધા લોકો એકઠા થાય એનું એમના પેટમાં લાય બળે છે, પણ, ૫૦૦ કે ૧૦૦૦ની ટિકિટ લઈને કોઈ મેચ કે કાર્યક્રમમાં ધક્કામુક્કી થતી હોય છે એમાં કોઈ વાંધો નથી આવતો, એની વિરૂદ્ધમાં પણ કંઈ લખાતું બોલાતું નથી, પણ કથાની વાત આવે ત્યાં ધડામ થઈને ઉભા થઈ જશે..!!

    બહુ સુંદર લેખ છે.

    ________________________________

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.