(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૦૬/૦૧/૧૮)

કુંભ એટલે સમગ્ર ભારત અને વિદેશમાંથી એક જ જગ્યાએ આધ્યાત્મિક દિવ્ય ચેતનાનું એકત્ર થવું! હજારો વર્ષોથી કોઈ સરકાર કે સંસ્થા દ્વારા આયોજન થયા વગર આપમેળે દેશ-વિદેશથી લોકોનું દર બાર વર્ષે જ્યારે ગુરુ રાશિ બદલે ત્યારે કુંભ મેળો આયોજિત થવો એ કઈ રીતે થતો હશે? ત્યારે તો કોઈ કહેવાતું પશ્ચિમી વિજ્ઞાન વિકસિત થયું નહોતું? આવો કોઈને પ્રશ્ન થયો? કેમ કુંભ મેળાને ‘રામ ઔર શ્યામ’ કે ‘સીતા ઔર ગીતા’ હિન્દી ફિલ્મોમાં સામ્યવાદી અસર હેઠળ માત્ર નકારાત્મક રીતે બાળકો ખોવાઈ જાય તે રીતે બતાવાયો તે પ્રશ્ન થયો? (બંને ફિલ્મો મારી માનીતી છે, માત્ર મનોરંજન છે તેમ માનું છું પણ આમાં આ રીતે જે અંડરકરન્ટ મેસેજ બતાવાય તે અસર ન થાય?)

કુંભ મેળો રાશિઓ અને ગ્રહો સાથે જોડાયેલો છે. એટલે જે બુદ્ધુજીવીઓ ‘નાસા’ની પીપૂડી જ વગાડવગાડ કરે અને તુલસીદાસ જેવા સંતની પૃથ્વીથી સૂર્ય વચ્ચેના અંતરને જણાવતી આધ્યાત્મિક ચેતનાને વખોડે તેમને કુંભ મેળો એ જવાબ છે કે હજારો વર્ષો પહેલાંથી જેને આજના આ લિબરલો-સેક્યુલરો-ફિલ્મોમાં રહેલા અર્બન નક્સલો માત્ર ભગવાધારી વસ્ત્રોને કારણે વ્યભિચારી, સાધુ ઔર શૈતાન એવી માત્ર એક તરફી વ્યાખ્યામાં ચિત્રિત કરી દે છે, જે પોતડીધારી, ટીલાંધારી, પાઘડીધારી, શિખાધારી પંડિતો હતા, જે કદાચ રહેતા હોય એક જ ઓરડીમાં પણ જો પૂછવામાં આવે કે પંદર વર્ષ પહેલાં ચંદ્રગ્રહણ ક્યારે હતું તો ફટ દઈ એકાદ ચોપડો કાઢે, આંગળીના વેઢે કેટલીક ગણતરી માંડે અને ફટ દઈને કહી દે કે આ વાર અને મહિનામાં! નાસા અત્યારે જે ટૅક્નિક વાપરે છે તે તો ૧૯મી સદીમાં શોધાઈ, એવા આ સંતો ને પંડિતો પાસે જે વિદ્યા હતી તેને બુદ્ધુજીવીઓએ ધર્મમાં ખપાવી હાંસીને પાત્ર કરી દીધી. કેટલાક લોકો હજુ પણ એ વિદ્યા જાળવીને બેઠા છે તે રાહતની વાત છે. બાકી, આવી ઘણી વિદ્યા છે મુખ કો દેખ કે મન કી પુસ્તક વાંચવાની.

બાળક સવારે ઊઠતું ન હોય તો માતા કે દાદી પ્રભાતિયાં ગાતી હોય, આજે એવી ભાગદોડવાળી જિંદગી હોય કે માતાઓને સવારસવારમાં મરશિયાં ગાવાં પડે! (વૉટ ઇઝ પ્રભાતિયાં?) રાત્રે સૂતી વખતે દાદાદાદી નવીનવી વાર્તા કહે પણ આજે પઝેસિવ માતાને બાળકને પોતાનાં સાસુસસરા પાસે મૂકવું જ નથી ગમતું. તો કેટલીક જગ્યાએ આવું નાનાનાની માટે પણ થતું હોય. આ બાળક રાત્રે સૂવા જાય ત્યારે દાદા કે નાના મોંપાટ બોલાવે અને સવા-દોઢિયા વગેરે ઘડિયા યાદ કરાવે, ગુજરાતી-અંગ્રેજી ભાષાના સ્પેલિંગ યાદ કરાવે. નવાઈ નથી કે આ જ પેઢીનાં બાળકો મોટા થઈને નાસા કે ગૂગલમાં કે ફેસબુકમાં, ગણિતની સૌથી વધુ જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં ટોચના પદે બેઠાં છે. ઓબામા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હતા ત્યારે કહેવું પડેલું કે ભારતથી આવતા કે ભારતીય મૂળના વિદ્યાર્થીઓથી ચેતજો, બહુ દૂરની વાત નથી. પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત જ છે. ઓબામાએ કહેલું કે ભારતીય અને ચીનના વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકનોને ગણિત અને ટૅક્નૉલૉજીમાં હંફાવે છે.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ બધું મોબાઇલના જમાનામાં ભારતમાં જળવાવું જોઈએ. હવે મોબાઇલ, ગૂગલ, એલેક્સા, ગૂગલ આસિસ્ટન્ટ, કીબૉર્ડ પ્રિડિક્શન તમારા મગજનો દોરીસંચાર કરી રહ્યા છે. તમારી યાદશક્તિને ક્ષીણ કરી રહ્યા છે. પહેલાં તમે કેટલા ફૉન કે કાર નંબર યાદ રાખી શકતા? આજે બાળકોને જો તેમનો મોબાઇલ ખોવાય જાય, તેમના ઘરના લોકોના મોબાઇલ નંબર મોઢે બીજા પાસે ડાયલ કરાવી શકે છે? એવું નથી કે નવી પેઢીને વગોવવી છે. માત્ર કેટલીક માબાપની જનરેશન જેમના પર બાળકોને ઘડવાની જવાબદારી છે તેમને ચેતવવા છે કે તમારાં બાળકોને માત્ર મોબાઇલ, વિડિયો ગેમ, યૂટ્યૂબના ભરોસે ન છોડો. નાનપણમાં તમને તે શાંતિ અપાવશે અને મોટા થશે ત્યારે તમને જ તે સિરદર્દ થશે.

ફરી કુંભની વાત પર આવીએ. ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદની વાત થાય એટલે કેટલાક યુવાન લિબરલોને મરચાં લાગે છે. ઉડી સ્ટ્રાઇક જેવી સેનાના પરાક્રમની ગાથા કહેતી ફિલ્મથી પણ. આ લોકો એવા જૂના લિબરલોના પ્રચારનો ભોગ બન્યા હોય છે કે ભારત તો એક રાષ્ટ્ર જ નહોતું. પરંતુ કુંભ બતાવે છે કે આખા ભારતમાંથી અને વિદેશથી લોકો આ મેળામાં શા માટે આવતા હતા? (જોકે આ લિબરલ બદમાશો, જેઓ હિન્દુ સંસ્કૃતિની માત્ર નકારાત્મક બાજુ જોવા જ ટેવાયેલા છે તેઓ કહેશે, ગાંજાચરસનો નશો કરવા.) કઈ રીતે કોઈ વૉટ્સએપ, કોઈ ટીવી ચૅનલ કે રેડિયો વગર લોકોને સંદેશો મળી જતો હશે કે કુંભ મેળો ક્યારથી ક્યાં સુધીમાં યોજાવાનો છે? કઈ રીતે ત્યાં રહેવાની, ખાવા-પીવાની, ટાઢ-તડકા ને વરસાદથી બચવાની વ્યવસ્થા થતી હશે? કેટલી સંખ્યા ઉમટી પડશે તેની ગણતરી કેમ માંડતા હશે? આટલા બધા લોકોની સાગમટે વ્યવસ્થા કરવી કેટલી અઘરી છે તે દરેક જણ જાણતું જ હોય કારણકે તેમને ત્યાં જનોઈ, લગ્ન વગેરે પ્રસંગો આવતા હોય છે. પરંતુ કુંભ મેળો કોઈ ઈશ્વરીય ચમત્કાર હોય તેમ હજારો વર્ષોથી વિના અવરોધ યોજાતો રહ્યો છે. (કોઈ લિબરલ વળી ટપકશે કે ઈસ્લામિક આક્રમણો અને શાસનમાં તેને બંધ કેમ ન કરવામાં આવ્યો તો જવાબ એ છે કે સામે હિન્દુઓની ટક્કરને નજર અંદાજ કરવા જેવી નથી, ભલે રાજસ્થાનની અશોક ગેહલોત સરકાર અભ્યાસમાં અકબરને ફરીથી મહાન બનાવવાની વાત કરવા લાગે.)

થોડાં સમયથી હવે કુંભના પૂર્વ કાર્યક્રમોના ભાગરૂપે વૈચારિક કુંભોનું આયોજન થવા લાગ્યું છે. આ વખતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા કુલ પાંચ વૈચારિક કુંભોનું આયોજન કરાયું હતું- વૃંદાવનમાં માતાઓનો માતૃશક્તિ કુંભ, વારાણસીમાં સર્વ સમાવેશી ભારતીય ચિંતન, પ્રયાગમાં પર્યાવરણ, અયોધ્યામાં સમરસતા અને લખનઉમાં યુવા કુંભનું આયોજન કરાયું હતું. આ પ્રકારના કુંભ એટલે વૈચારિક ગોષ્ઠિઓ!

યુવા કુંભમાં દેશભરમાંથી રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા અંદાજે અઢી હજાર જેટલા અલગ-અલગ ક્ષેત્રનાં યુવાન-યુવતીઓ ઉમટી પડેલા. જેઓ માત્ર રાજકીય ચશ્માથી જ જુએ છે અને ટેબલ પર બેસીને કમ્પ્યૂટર પર ગૂગલ કરીને લખવાની જેમને ટેવ પડી છે તેઓ ભલે જે કહે તે, પરંતુ આ યુવા કુંભે બતાવ્યું કે યુવાનો ખૂબ જ મેધાવી, પ્રતિભાશાળી અને ઊર્જાથી ભરપૂર છે. આ લેખક આ વાત એટલા માટે કહી શકે કારણકે એક પત્રકાર તરીકે ગુજરાતમાંથી આ લેખકે ત્યાં જઈને તેનો સ્વાનુભાવ મેળવેલો છે. પરંતુ યુવા કુંભની વાત કરીએ તે પહેલાં લખનઉ જતાં ટ્રેનમાં બીએસએફની દાંતીવાડા ચોકી પર ફરજ બજાવતા અધિકારી એ. કે. સિંહનો ભેટો થઈ ગયો તેમની ગુજરાતની જનતા વિશેની વાત કરવી જોઈએ.

તેઓ કહે છે, “ગુજરાતની જનતા સુરક્ષા અધિકારીઓને જેટલો પ્રેમ આપે છે તેટલો અમને પંજાબ કે જમ્મુ-કાશ્મીર વગેરે કોઈ જગ્યાએ પ્રેમ મળતો નથી. કોઈ ને કોઈ સંસ્થા આવે, કૂલર આપે કે બીજી કોઈ સુવિધા આપે, અમારું સન્માન કરે, અમારા પરિવારજનોને માન આપે તો અમારી છાતી કેવી ફૂલે!” એ. કે. સિંહ નરસિંહરાવ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે તેમની સુરક્ષામાં પણ ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે. તેઓ કહે છે કે “મારે તો નિવૃત્તિ પછી ગુજરાતમાં જ સ્થાયી થવું છે. અહીં કેટલી શાંતિ, સુરક્ષા અને ભાઈચારો છે!” એ. કે. સિંહ મૂળ લખનઉના છે. તેમનું કહેવું છે કે લખનઉમાં બે પ્રકારના લોકો વસે છે એક જે સંસ્કૃતિવાળા અને એક જે દાદાગીરીવાળા. ટ્રેન ગુજરાત છોડે પછી તમારું આરક્ષણ હોય તો પણ તમારી બેઠક પર તમને ઉઠાડીને કબજો કરી લે અને કહે, “ટ્રેન તુમ્હારે બાપ કી થોડે હી હૈ?”

અત્યારે આવા કેટલાક યુવાનો જોવા મળે છે, તેનું કારણ એ છે કે સિરિયલોમાં, ફિલ્મોમાં, સ્ટેન્ડ અપ કૉમેડીમાં એવું બતાવાય છે જેના લીધે માતાપિતા પ્રત્યે સન્માન ન રાખવા તરફ યુવાનો પ્રેરાય. ગાળાગાળીમાં અશ્લીલતા ઉમેરો અને હિંસાનો ભરપૂર વઘાર કરો એટલે જે કથા મળે તે કરતાં તો ૮૦ના દાયકાની ફિલ્મોમાં, હવે સ્વ. કાદરખાન, શક્તિ કપૂર, અસરાની અને અરુણા ઈરાની દ્વારા કરાતી કૉમેડી કેટલીય સારી લાગે (ત્યારે આ કલાકારોની કેવી ટીકા થતી તે તે સમયના અખબારો જેમણે વાંચ્યા હોય તેમને ખબર હશે). પરંતુ યુવા કુંભમાં સહભાગી યુવાનોને જુઓ તો આ છાપ દૂર થઈ જાય.

મધ્ય પ્રદેશના ઈન્દોરના કુનાલ ભંવર માત્ર ઓગણીસ-વીસ વર્ષની આસપાસના જ છે. પરંતુ તેઓ એક વાર વીર રસથી ધગધગતી કવિતા ગાવા કે કહેવા બેસે તો તમારા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય. તેઓ કાર્યક્રમોમાં એન્કરિંગ કરે છે. આ જ ઉંમર આસપાસની શિખા શર્મા પણ ઈન્દોરની જ છે, અને જીવંત માણસના ચહેરાની આબેહૂબ રંગોળી બનાવી જાણે છે અને તોય પ્રસિદ્ધિની એટલી ભૂખી ન જણાય. અહીં તો આનંદીબહેન પટેલ માટે એવું વાતાવરણ ‘બનાવી દેવાયેલું’  જેથી કેટલાક યુવાનો તેમને નફરત કરતા થઈ ગયેલા, પણ શિખા શર્માએ મધ્ય પ્રદેશનાં રાજ્યપાલ તરીકે તેમની રંગોળી અદ્ભુત બનાવી છે. આ જ રીતે ગત ચૂંટણીમાં પોતાના નાનીની રંગોળી બનાવીને મતદાનની અપીલ કરેલી. તેની રંગોળીમાં મહિલાઓ અને ખેડૂતોનું દર્દ પણ ઝળકે છે.

દીક્ષા ચૌહાણ આ જ શહેરની એવી પ્રતિભાવાન કન્યા છે જે તમારી સાથે અસ્ખલિત રીતે સંસ્કૃત, શુદ્ધ (શુદ્ધ એટલે, જેને અંગ્રેજીમાં સંસ્કૃતાઇઝ્ડ હિન્દીનો થપ્પો લિબરલોએ મારી દીધો તે, ખરેખર તો આજે સમાચારના બદલે ‘ખબરિયા’ ગણાવતી ચેનલોમાં હુજૂમ, ઝહન, ફેહરિશ્ત વગેરે ઉર્દૂનો છૂટથી મારો થાય છે તે જોતાં ઉર્દૂઆઈઝ્ડ હિન્દી કહેવું જોઈએ) હિન્દી, અને જી હા, ઉર્દૂમાં કલાકો સુધી બોલી શકે છે. અને પોતે નાની ઉંમરથી કવિતાઓ, શાયરીઓ લખે પણ છે.

જો આ ટ્રેલર હતું તો યુવા કુંભમાં નવ વર્ષથી બધિર બની ગયેલા રાજસ્થાનના અલવર પાસેના એક ગામડાના મણિરામ શર્મા અને પંતનગરનાં શ્વેતા ગુપ્ત (ખરેખર તો મિશ્રા નથી પણ મિશ્ર છે, ગુપ્તા નથી પણ ગુપ્ત છે, પરંતુ રામનું રામા, યોગનું યોગા જેવું અટકનું પણ થયું છે.) જેવી વીસ પ્રતિભાઓ કેવી હશે જેમનું ત્યાં સન્માન કરાયું! મણિરામ શર્માની વાત આપણી કેટલીક નેગેટિવ મિડિયા ઇન્ડસ્ટ્રી કદાચ નહીં કહે, પરંતુ મણિરામજીના પિતા ખેતમજૂર. મણિરામ પોતાના દૃઢ મનોબળ પર આગળ વધ્યા, યુવા ઉંમરે કાનનું ઑપરેશન કરાવી શ્રવણશક્તિ મેળવી, પંદર વર્ષથી સતત આઈએએસની પરીક્ષા આપી અને છેવટે આઈએએસ અધિકારી થઈને રહ્યા. શ્વેતા ગુપ્તે માત્ર ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરમાં યુવાનો માટે ત્રણ પુસ્તકો લખ્યાં! વિવેકાનંદ સ્વાધ્યાય મંડળ સાથે મળીને યુવાનોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરે છે…

આવી યુવા પ્રતિભાઓમાં ઓર વધારો થતો રહેવો જોઈએ! ભારત તેરે ટુકડે હોંગે કહીને લોકોના ટૅક્સ પર પીએચ.ડી. કરીને કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી કહેનારાઓ, પથ્થરબાજોનો બચાવ કરનારાઓ બુઢા યુવાનો અને  મિડિયામાં રહીને તેમને કવર ફાયરિંગ આપતા લોકોને પૉઝિવિટલી જવાબ તો આપવો પડશે ને.

One thought on “કુંભ, યુવા કુંભ અને લખનઉની એ યાત્રાનાં સંસ્મરણો

  1. મસ્ત..મસ્ત છે પણ, લેખ અધુરો લાગ્યો…!!! હજી વધારે લખોને…

    બાકી તો આવા નવયુવાનો અને યુવતીઓની જ.ન.યુ. જેવા અને સામ્યવાદી કે કોંગ્રેસના દેશદ્રોહીઓ જેવાઓજ બુદ્ધિ ફેરવી નાંખતા હોય છે…

    ________________________________

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.