સબ હેડિંગ: મોટાને જોઈને નાના અનુસરણ કરતા હોય છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ભારતમાં સંસ્કૃતિમાં વિકૃતિ આવી ગઈ હતી અને તે હજુ છે જ. મોટાને પગે ન લાગવું, લગ્નવિધિમાં વિધિ કમ, તમાશો વધુ જેવું થઈ ગયું છે. આવા સમયે ચાર ઘટનાઓ એવી છે જે આવનારાં વર્ષોમાં ફરીથી આ વિકૃતિને સુધારવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. કઈ છે આ ચાર ઘટનાઓ?

 (વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૪/૦૩/૧૯)

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।

स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते।।૩.૨૧।।

શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતાના ત્રીજા અધ્યાયમાં શ્રી કૃષ્ણ કહે છે કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય જેવું આચરણ કરે છે, બીજા માણસો પણ એવું જ આચરણ કરે છે. તે જે કંઈ પ્રમાણ આપે છે બીજા મનુષ્યો પણ તેવું જ આચરણ કરે છે.

શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો એટલે આજના સમયમાં રાજનેતાઓ, ઉદ્યોગપતિઓ, નટનટીઓ અને ક્રિકેટરો જેવું આચરણ કરે છે તેવું જ આચરણ સમાજના નીચેના વર્ગમાં થવા લાગે છે. અર્થાત્ સામાન્ય માનવીઓ પણ તેવું જ વર્તન કરે છે. દુર્ભાગ્યે છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી સમાજનો આ કહેવાતો ભદ્ર વર્ગ એવું વર્તન કરતો હતો જે ભારતની સંસ્કૃતિથી વિરુદ્ધ હતું. આજે પણ મોટા પાયે આવું થાય જ છે. આના લીધે નીચેના વર્ગમાં પણ આવું થવા લાગ્યું છે.

હવે બેસતા વર્ષે કોઈના ઘરે જવું નહીં, જાવ તો સંતાનો વડીલોને પગે લાગે નહીં, પગે લાગે તો પણ પગને સ્પર્શવાના બદલે ઘૂંટણિયે સ્પર્શી લે. એટલી ઝડપથી આ કાર્ય કરવામાં આવે કે વડીલ આશીર્વાદ આપવા માથે હાથ મૂકે તે પહેલાં તો બાળક કે યુવાન ઊભા થઈ ગયા હોય ને ચાલતી પકડી હોય. માબાપ સાથે સંતાન હવે કોઈના ઘરે બેસવા ન જાય અને માબાપ આગ્રહ પણ ન કરે.

આવું જ તહેવારોની ઉજવણી અને લગ્નવિધિમાં પણ થવા લાગ્યું. લગ્નવિધિમાં વિધિ કમ અને દેખાડો ઝાઝો હોય છે. હવે તો વધૂ ખ્રિસ્તી જેવા ગાઉન પહેરવા લાગી છે. તો વર પણ કૉટ, પેન્ટ અને બૂટ સાથે ગરમીમાં પણ હોય છે. આ સિવાય વસ્ત્રોમાં પણ શરીરની શોભા વધારવાના બદલે શરીર વધુ ને વધુ કેમ દેખાય તેવાં પહેરાવા લાગ્યા છે.

વિધિ કરતાં આગલા દિવસે ડાંડિયા રાસમાં મોડી રાત સુધી ઝૂમ્યા હોય પછી બીજા દિવસે ઊઠવામાં વહેલા ઊઠે તો પણ હોશ ન હોય. જાનને તૈયાર કરી નીકળે. લગ્ન સ્થળ પાસે વરઘોડો કાઢે. આગલા દિવસે નાચવામાંથી થાક્યા ન હોય તે રસ્તા પર ગરમી હોય તો પણ વર્તુળ બનાવીને નાચે અને ‘તૂં મુંગડા’, ‘આ રે પ્રીતમ પ્યારે’, ‘બાંગો બાંગો બાંગો માંગો માંગો’ જેવાં સિલ્ક સ્મિતા અને હેલનનાં આઇટમ ગીતો પર નાચે. ટ્રાફિકને રોકી રાખે. માંડમાંડ મોડા મોડા લગ્નસ્થળે પહોંચે. તેમાં મુહૂર્ત તો ચૂકાઈ જ ગયું હોય.

વિધિમાં પુરોહિતનું મહત્ત્વ તો સાવ શૂન્યવત્. તેમને લગ્નના આયોજક આદેશ આપે તેમ વિધિ પતાવી આપવાની. કર્મકાંડી બ્રાહ્મણોમાં પણ એકતા નહીં. તેથી તેઓ પૈસા માટે થઈને આદેશ અનુસાર સંપૂર્ણ કે ટૂંકી, જેમ કહે તેમ, વિધિ પતાવી આપે. વિધિ વખતે કાન ફાડી નાખે તેવા સ્પીકરમાં હિન્દી ફિલ્મોનાં ગીતો વાગતાં હોય અને જાનૈયા-કન્યા પક્ષવાળા કૂથલી કે રાજકારણ/મેચની ચર્ચામાં પડ્યા હોય. અવાજ એટલો બધો હોય કે વર-કન્યાને પુરોહિત શું સંકલ્પ કરવાનું કે શું વિધિ કરવાનું કહે છે તે સંભળાય જ નહીં. જેમ સંગીત કાર્યક્રમ માટે કૉરિયોગ્રાફર રખાય છે તેમ લગ્નની વિધિ માટે પહેલાં પ્રશિક્ષણનો વિચાર આવતો નથી. કોઈ પંડિત હજુ એમ વિચારતો નથી કે પહેલેથી એક કાગળમાં શ્લોક લખીને અર્થ સહિત આપી દઈએ તો વર-વધૂ તે વાંચીને સમજી લે જેથી વિધિ વખતે શ્લોકનું ઉચ્ચારણ બરાબર થાય અને વિધિ સાચી રીતે થાય.

લગ્નની વિધિ વખતે ફોટોગ્રાફી અને વિડિયોગ્રાફીનું એટલું મહત્ત્વ હોય કે બૂટચંપલ પહેરીને વિડિયોગ્રાફર-ફોટોગ્રાફર ચાલતા હોય. ખરેખર વિધિની જગ્યાએ બૂટચંપલ પહેરીને અવાય જ નહીં. પરંતુ પંડિતો પણ વિરોધ નથી કરતા કે જેમનાં લગ્ન હોય તે લોકો પણ વિરોધ નથી કરતા.

માત્ર લગ્નની વિધિની જ વાત નથી. મૃત્યુમાં કે વાસ્તુમાં પણ આવું જ થઈ ગયું છે. આ ઉપરાંત એવૉર્ડ સમારંભમાં પણ આ જ રીતે ભારતીય મૂલ્યોનો હ્રાસ થયેલો જોવા મળે છે. ખાસ કરીને જે એવૉર્ડ આપતા હોય તે લોકો પોતાને એવૉર્ડ મેળવનારાથી મુઠ્ઠી ઊંચા સમજતા હોય છે. તેમાંય રાષ્ટ્રપતિ પદે હોય તો? આપણે ત્યાં તો સરપંચોનો કે જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખોનો રૂઆબ પણ ઓછો નથી હોતો. સામાન્ય માનવી જો છકડાની ફરિયાદ કરે તો કોઈ ધ્યાને ન લે, પરંતુ ન્યાયાધીશને કૉર્ટ જતી વખતે માર્ગમાં છકડાનો ત્રાસ લાગે તો સુઓ મોટો ફરિયાદ લઈ છકડા પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવે. તો પછી રાષ્ટ્રપતિ પદે હોય તેનો વટ કેવો હોય?

પરંતુ સદ્નસીબે આજે રાષ્ટ્રપતિ પદે રામનાથ કોવિંદ જેવા વ્યક્તિ બેઠા છે. તેમણે તાજેતરમાં પદ્મ પુરસ્કારોને આપતી વખતે ‘વૃક્ષ માતા’ તરીકે ઓળખાતાં ૧૦૬ વર્ષનાં સાલુમરદા થીમક્કાના પ્રૉટોકોલ તોડીને આશીર્વાદ લીધા. તમને થશે કે આશીર્વાદ લેવામાં પ્રૉટોકોલ શાનો? પણ અત્યાર સુધી હતો અને હજુ કદાચ રહેશે. આ થીમક્કાના આશીર્વાદ રાષ્ટ્રપતિ જેવા દેશના વડાએ કેમ લીધા? કારણ એ કે થીમક્કાએ વડનાં ૪૦૦ સહિત કુલ ૮,૦૦૦ ઝાડ વાવ્યાં છે.

આ પણ એક બદલાયેલા ભારતની પરિચાયક ઘટના છે કે અત્યાર સુધી માતા કૉંગ્રેસ તરફી હોય એટલે સૈફ અલી ખાન જેવા અભિનેતાને પદ્મ પુરસ્કાર મળી જતો હતો પરંતુ છેલ્લાં ચારેક વર્ષથી એવા લોકોને મળી રહ્યા છે કે જેઓ તેના ખરેખર હકદાર છે, પાત્રતા ધરાવે છે. આ ‘વૃક્ષમાતા’નું નામ પણ બહુ ઓછા લોકોએ સાંભળ્યું હશે. આવા તો ઘણાય લોકોને છેલ્લાં ચાર વર્ષમાં પદ્મ પુરસ્કાર મળ્યા છે.

પણ રાષ્ટ્રપતિ પહેલાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ છત્તીસગઢના ધામત્રી જિલ્લામાં ૧૦૪ વર્ષની મહિલાના જાહેરમાં ચરણસ્પર્શ કર્યા હતા અને તે પણ એકદમ ઝૂકીને, માત્ર દેખાવ પૂરતા નહીં. એ દૃશ્ય કોઈને પણ ભાવવિભોર કરી દે તેવું હતું. વડા પ્રધાનને સત્તા તરફથી મળતા લાભ માટે વૃદ્ધો પણ ચરણસ્પર્શ કરતા હોય તેવા દાખલા જોયા છે. કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીના પગે તેમનાથી ઘણા મોટી ઉંમરના ૬૬ વર્ષીય ટી.એસ.સિંહ દેવ જાહેરમાં લાગ્યા હતા. નરેન્દ્ર મોદીને પણ લાગતા હશે પરંતુ મોદી જે મહિલાના ચરણસ્પર્શ કરે તે જેવીતેવી મહિલા નહોતાં. તેમણે બે શૌચાલય બનાવવા માટે થઈને પોતાની બકરીઓ વેચી દીધી હતી.

મોદી જાહેરમાં અડવાણીજીને પણ પગે લાગે તે તસવીર જાણીતી છે. જોકે આની વિરુદ્ધમાં દલીલો કરનારા કરી શકે છે. પરંતુ આ એક સંસ્કૃતિ છે.

સફાઈ કર્મચારીઓના પગ વડા પ્રધાન ધૂએ તે પણ એક ગૌરવાન્વિત કરવાની ઘટના છે. સ્વચ્છતા અભિયાનને વેગ આપવા વડા પ્રધાન પોતે ઝાડુ લગાવે અને તેમની પ્રેરણાથી રાજનેતાઓ- કલાકારો પણ તેમાં જોડાય તે મોટી વાત છે. દશેરા વખતે રામલીલાની ઉજવણીમાં મોઢું લૂછવા આપેલા ટિશ્યૂ પેપરને નીચે ન નાખતા વડા પ્રધાન પોતાના ખિસ્સામાં નાખી દે છે. આમાં પણ વિરુદ્ધ દલીલ કરનારા કરી શકે પરંતુ એક દાખલો આપું તો સમજાશે કે આવા અભિયાનની હકારાત્મક અસર કેવી પડતી હોય છે. એક જાણીતી ટીવી ચેનલ ‘સંદેશ’ના મુખ્ય તંત્રી વિવેકકુમાર ભટ્ટ બગીચામાં રોજ સવારે ચાલવા જાય છે. તેમણે જોયું કે બગીચામાં જન્મદિવસની પાર્ટી ઉજવનારા લોકો અને અન્ય લોકો કેવી ગંદકી કરીને જાય છે. પરંતુ તેઓ તેનાથી અટકી ન ગયા. તેમણે વિડિયોગ્રાફી કરાવી અને આ કચરાને એક કોથળીમાં ભરીને તે કચરાપેટીમાં નખાવ્યો. આ વિડિયોની પણ ખૂબ અસર થઈ છે. અલબત્ત, પાકા ઘડે કાંઠા ન ચડે તેમ મોટી ઉંમરના લોકોમાં હજુ સુધારો નથી આવ્યો, પરંતુ બાળકોમાં ઘણી અસર થઈ છે.

આ રીતે જ દેશનું વાતાવરણ બદલાય છે. આવું જ એક બીજું અને મોટું ઉદાહરણ દેશે મૂકેશ અંબાણીને ત્યાં બે લગ્નમાં જોવા મળ્યું. મૂકેશ અંબાણી એટલે વિશ્વના સૌથી ધનવાન લોકો પૈકીના એક તેવો પરિચય આપવાની જરૂર નથી. આ ધનવાન લોકો જે પ્રકારે લગ્ન કરે તેની અસર નીચેના લોકો પર પડે જ.

આપણે ઈશા અને આકાશ અંબાણીનાં લગ્નમાં જોયું કે સંપૂર્ણ વિધિ સાથે આ લગ્નો થયાં. ઈશાના લગ્ન તો સમજી શકાય કે વેવાઈની વિધિ પ્રમાણે થયા હોય પરંતુ આકાશ અંબાણીનાં લગ્ન સંપૂર્ણ ગુજરાતી વિધિ સાથે થયા. સામાન્ય રીતે ગુજરાતીઓમાં જ અન્ય સંસ્કૃતિઓની વિકૃતિ જલદી ઘૂસી જતી હોય છે. તાજેતરમાં એક ખૂબ જ ભદ્ર સ્થાન ગણાય તેવી ક્લબમાં જમવાનું થયું. ત્યાં ગુજરાતીઓનો એક સમૂહ આવેલો. તેમાં એક મહિલા બોલી, “તમારે ગુજરાતી ખાવું છે? અહીં ગુજરાતી ખાવા આવ્યા છો? અહીં ગુજરાતી ખવાય?” એટલે શું બહાર જઈએ ત્યારે પંજાબી, ચાઇનીઝ કે કૉન્ટિનેન્ટલ જ ખાવાનું? ટીવી પર કે મોટી મીટિંગમાં જઈએ એટલે કૉટ-પેન્ટ પહેરીને જ જવાનું? સૂટબૂટમાં જ જવાનું? જન્મદિવસની ઉજવણી કેક કાપીને જ થાય? લગ્ન ભપકાદાર જ કરવા પડે? સાદગીથી ન થાય? આવી બધી માન્યતાઓ પૂર્વગ્રહ જમાવીને કેમ બેસી ગઈ?

તો, આકાશ અંબાણીનાં લગ્નમાં આપણે જોયું કે નીતાબહેન સંપૂર્ણ ગુજરાતી પહેરવેશમાં સાડી સાથે કેવાં સુંદર દીસતા હતાં! આપણે ત્યાં લગ્નમાં ગુજરાતી ઢબની સાડી પહેરાતી હશે? તેવી માન્યતા જડ જમાવીને બેસી ગઈ છે. લગ્નમાં જ નહીં, ઘરની બહાર નીકળીએ એટલે પહેલાં તો સાડી પહેરાય? આવો પ્રશ્ન આવે. પછી ગુજરાતી ઢબની સાડી પહેરાતી હશે તેવો પ્રશ્ન આવે. અને હવે તો બેકલેસમાં એટલી બધી પીઠ ઉઘાડી હોય છે કે બ્લાઉઝ છે કે બ્રા તે કહેવું મુશ્કેલ હોય છે.

આકાશના લગ્નમાં સંપૂર્ણ વિધિ થઈ. જયમાળા મંડપમાં જ પહેરાવાઈ. દરવાજા પર નહીં. તેની બહેને લૂણ ઉતારવાની વિધિ પણ બરાબર બજાવી. નાક ખેંચવાની રમૂજી વિધિ હોય કે પછી સેંથો પૂરવાની કે પછી મંગળસૂત્ર પહેરાવવાની, કે પછી બધાને સાફા પહેરાવવાની વિધિ હોય, કે પછી કંસાર પીરસવાની વિધિ…આ બધું જ વિધિવત્ થયું. રામણ દીવડો, અમિતાભ સહિતના મહેમાનો દ્વારા ચાંદીની ઘંટડી વગાડી દુષ્ટ તત્ત્વોને દૂર રાખવાની વિધિ, આ બધું જ થયું. ઈશાનાં લગ્નમાં ચીના હોય કે ગોરાઓ, અમિતાભ જેવા મોટા કલાકારો હોય કે બીજા કોઈ, બધાને આરતીની થાળી આપી, ‘જય જગદીશ હરે’ની મધુર આરતી ઉતારાવાઈ. હવે જમણવારમાં કન્યા પક્ષના કે વર પક્ષના લોકો મહેમાનોને આગ્રહ કરવા નીકળે તેવું પણ જોવા નથી મળતું. કેટરિંગનો જમાનો છે તે બરાબર પરંતુ બધાને પૂછવા તો નીકળતા જ હોય છે. “બરાબર જમ્યા ને?” કે પછી થાળીમાં મીઠાઈ લઈને આગ્રહપૂર્વક ‘મીઠાઈ તો લેવી જ પડે’ તેમ કહે ત્યારે સ્નેહની ગાંઠ મજબૂત બનતી હોય છે. પરંતુ હવે આવું કંઈ રહ્યું નથી. (ક્યાંક અપવાદો હશે.)

પરંતુ આપણે જોયું કે ઈશાનાં લગ્નમાં અમિતાભથી લઈને આમીર ખાન સુધીના કલાકારો પીરસવા નીકળેલા. આ કોઈ ધનનું પ્રદર્શન નહોતું. ઘમંડ પણ નહોતું. આપણે ત્યાં લગ્ન રહેતા તો જેમના લગ્ન હોય તેમના સગાવહાલા કે સ્નેહીજનો આ રીતે પીરસવાનું કામ હોંશેહોંશે કરતા જ હતા. આ રીતે બધાના સહિયારા પ્રયાસોથી અને સહકારથી લગ્નપ્રસંગ રંગેચંગે ક્યારે પૂરો થઈ જતો તે ખબર પડતી નહોતી. ઈશાના લગ્નમાં નીતાબહેને પાછળ વિરાટ શ્રીનાથજીની મૂર્તિ આગળ ‘મધુરાષ્ટકમ્’ પર સુંદર નૃત્ય કર્યું તો આકાશના લગ્નમાં ‘અચ્યુતમ્ કેશવમ્’ પર નૃત્ય કર્યું. નીતાબહેનને આઈપીએલની મેચમાં પણ ટીમની જીત માટે મંત્રોચ્ચાર કરતા જોઈ શકાય છે.

આ પ્રકારે ‘યદ્યદા ચરતિ શ્રેષ્ઠઃ’નો મંત્ર જો વધુ પ્રમાણમાં સાકાર થશે તો નીચેના વર્ગમાં પણ આવનારા સમયમાં જે બગાડ આવ્યો છે તે સુધરી શકે છે.

Advertisements

3 thoughts on “રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન અને ઉદ્યોગપતિ: યદ્યતા ચરતિ શ્રેષ્ઠઃ

  1. જયવંતભાઈ…

    સુંદર લેખ માટે અભિનંદન.
    સરલ ભાષા માં, સાવ સાચી વાત કરી છે તમે.

    ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરા વિશેનો આગ્રહ રાખતા સૌ *જ્ઞાતિ સમાજ અને સામાજિક કાર્યકર્તાઓ* માટે, માર્ગદર્શક અને ઉપયોગી માહિતી.

    ધન્યવાદ અને શુભેચ્છાઓ.

    🌹
    *મહેન્દ્રભાઈ રાવલ*
    સંયોજક
    *શબ્દ સંવાદ*
    ગુજરાત

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.