national, politics, sanjog news, vichar valonun

ફિરોઝ ગાંધી અને રૉબર્ટ વાડ્રા: જમાઈ-જમાઈમાં ફરક છે

સબ હેડિંગ: શું તમને ખબર છે કે કેરળની સામ્યવાદી સરકારને ઉથલાવવા માટે ફિરોઝ ગાંધીએ નહેરુજીની હાજરીમાં ઈન્દિરાજીને ફાસિસ્ટ કહેલા? શું તમને ખબર છે કે ઈન્દિરાજીએ તેમના એક અમેરિકી મિત્રને પત્ર લખી જણાવેલું કે તેમના પિતા નહેરુજી નબળા નેતા છે? શું તમને ખબર છે કે ફિરોઝજી હયાત હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ન ચાલવા દીધો હોત?

 (વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૦૪/૧૯)

તમે જો નોંધ્યું હોય તો ભારતમાં અનેકાનેક સંસ્થાઓ, યોજનાઓ અને રસ્તાઓ જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધીના નામે છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનમાં સત્તામાં પરત ફર્યા બાદ કૉંગ્રેસની સરકારોએ પહેલું કામ કાં તો ભાજપની યોજનાઓ બંધ કરવાનું કર્યું, કાં તો યોજનાઓનાં નામો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે કરવાનું કર્યું, જેમ કે રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસ સરકારે વિજયારાજે સિંધિયા સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજનાનું નામ બદલીને પ્રિયદર્શની આદર્શ સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજના કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

પરંતુ તમને ક્યારેય પ્રશ્ન થયો છે કે આટલી બધી યોજનાઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના લોકોના નામે છે, પરંતુ પત્રકાર, સાંસદ અને ભ્રષ્ટાચાર-સરમુખત્યારશાહીના સખત વિરોધી ફિરોઝ ગાંધીના નામે યોજના, રસ્તા કે સંસ્થા કેમ નથી? એ તો છોડો, પણ રાહુલ ગાંધી આટલી બધી વાર ઉત્તર પ્રદેશ જાય છે, પરંતુ ફિરોઝ ગાંધીની મજાર પર ક્યારેય ગયા હોય તેવું યાદ આવતું નથી.

તાજેતરમાં રાહુલ ગાંધી અમેઠીમાં નામાંકન પત્ર ભરવા ગયા ત્યારે તેમની સાથે તેમનો આખો પરિવાર હતો. તેમની માતા, તેમની બહેન પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા, બનેવી રૉબર્ટ વાડ્રા, તેમનાં ભાણિયાઓ…કહેવાનો અર્થ એ છે કે જમીન કૌભાંડોમાં આરોપી રૉબર્ટ વાડ્રાથી ગાંધી પરિવારને કોઈ અંતર નથી રાખવું. તેમનાથી તેને કોઈ છોછ નથી, પરંતુ પોતાના દાદા ફિરોઝ ગાંધીથી આ પરિવાર હંમેશાં અંતર રાખતો આવ્યો છે.

જ્યારે કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે ગુલઝારે ‘આંધી’ બનાવવાની હિંમત કરી તો તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. જોકે એ જ ગુલઝારની ‘અંગૂર’માં પોલીસ સ્ટેશનમાં દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર લટકતી જરૂર જોવા મળે છે. (નહેરુ-ઈન્દિરાનો ફોટો છેક હમણાં સુધી વિવિધ ફિલ્મો અને સિરિયલોમાં જોવા મળતો. હવે પરિવર્તન એ આવ્યું છે કે વિવિધ સિરિયલોમાં લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, સરદાર પટેલ અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકરની તસવીર પોલીસ સ્ટેશનોમાં દેખાડાય છે.) ‘આંધી’એ ઈન્દિરા ગાંધીના જીવન પરથી બનેલી ફિલ્મ હોવાનું કહેવાય છે.

જે પરિવાર નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ અને સંજય (આ જ ક્રમમાં યોજનાઓ-રસ્તાઓ-સંસ્થાઓનાં નામો વધુ છે, એટલે કે સૌથી વધુ નહેરુના નામે, તે પછી ઈન્દિરાના નામે, તે પછી રાજીવ અને તે પછી સંજય)ના નામ જનમાનસમાં વર્ષોથી રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ હોય, જેમણે પોતાના જીવતાજીવ ‘ભારતરત્ન’ પોતાને જ આપી દીધા હોય, ફિલ્મો-સિરિયલોમાં સતત તસવીરો દ્વારા હૃદયમાં કોતરાયેલા રહે તે માટે આગ્રહી હોય તે ફિરોઝને વિસારે પાડી દે તેવું કેમ બને?

સ્વિડિશ લેખક બર્ટિલ ફૉકે ‘ફિરોઝ: ધ ફરગૉટન ગાંધી’ નામનું પુસ્તક ૪૦ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરીને લખ્યું છે. બર્ટિલ ફૉક કહે છે કે રાયબરેલી અને અમેઠીમાં ગાંધી પરિવાર જે જીતે છે તેનું કારણ ફિરોઝ ગાંધી છે. બર્ટિલ ત્રણ વાર ઈન્દિરા ગાંધીને મળેલા છે. તેમણે બીજા કોઈ નહીં ને ફિરોઝ ગાંધી પર જ લખવાનું કેમ પસંદ કર્યું? બર્ટિલ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહે છે, “ત્રણ વાર હું ઈન્દિરાને મળ્યો, પરંતુ તેમના ઘરમાં ફિરોઝ ગાંધીની કોઈ નિશાની નહોતી. આ જ વાતે મને ફિરોઝ ગાંધી વિશે જાણવા ઉત્સુક બનાવ્યો.”

ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરાને પ્રેમની દરખાસ્ત કરી હતી. નહેરુજી આ લગ્ન માટે રાજી નહોતા. (જેમના પોતાના સંબંધો ચર્ચામાં રહ્યા અને જે ઉદારવાદી કહેવાય છે તે નહેરુજી લગ્ન માટે કેમ રાજી નહીં હોય તેનું કારણ જાણવા મળ્યું નથી.) ઈન્દિરા માની ગયા. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે કોઈ મતભેદ નહોતા, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ઈન્દિરા વડા પ્રધાન (એટલે કે નહેરુજી)ના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનમાં રહેવા ગયાં તેનાથી સમસ્યા થઈ અને આજે પણ જે લગ્નની પ્રથા છે તે મુજબ, પત્ની તેના પિયરમાં રહેવા ચાલી જાય તો પતિ-પત્ની વચ્ચે સમસ્યા થવાની જ. ફિરોઝ-ઈન્દિરા વચ્ચે પણ થઈ.

ફિરોઝજીએ મુંદ્રા કૌભાંડ સહિત અનેક કૌભાંડો બહાર પાડ્યા. આ રીતે તેઓ વ્હિસલ બ્લૉઅર હતા. એમાંય મુંદ્રા કૌભાંડમાં તો ફિરોઝના કારણે નહેરુ સરકારના નાણાં પ્રધાન ટી. ટી. કૃષ્ણામાચારીએ રાજીનામું આપવું પડેલું. પોતાના સસરા નહેરુજીની સરકારનાં જ કૌભાંડો જે જમાઈ બહાર પાડે તેને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેવી રીતે સાંખી લે?

નહેરુજી પંજાબના મુખ્ય પ્રધાન પ્રતાપસિંહ કૈરોનને બનાવવા માગતા હતા જ્યારે ફિરોઝ કૈરોન ભ્રષ્ટ અને ખરાબ વર્તન કરતા હોવાથી તેમના વિરોધી હતા. બીજું કૌભાંડ દાલમિયાનું બહાર પાડેલું. સંસદમાં ફિરોઝ ગાંધીએ એક કલાક અને પચાસ મિનિટ જે ભાષણ કર્યું તે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતું. તેના કારણે સરકારને લાઇફ ઇન્સ્યૉરન્સ અધિનિયમ ૧૯૫૬ પસાર કરવો પડ્યો અને જૂન ૧૯૫૬માં ૨૫૦ વીમા કંપનીઓને સરાકરી એલ.આઈ.સી.માં વિલીન કરવી દેવી પડેલી અને જેણે આ કૌભાંડ આચરેલું તે રામકૃષ્ણ દાલમિયાને બે વર્ષની જેલ થઈ.

બર્ટિન ફૉકના ઉપરોક્ત પુસ્તક મુજબ, ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરા ગાંધીને ફાસીવાદી (ફાસિસ્ટ) કહેલા અને તે પણ તેમના પિતા અને વડા પ્રધાન નહેરુની હાજરીમાં! વાત એમ બની હતી કે નહેરુજીએ કેરળમાં નામ્બુદીરીપાદની સામ્યવાદી સરકારને બરતરફ કરેલી. (આવી તો અનેક વિપક્ષી સરકારોને નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ-નરસિંહરાવ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી ચાલેલી દેવેગોવડા સરકારે ઉથલાવી દીધી છે.) કેટલાકના મતે નહેરુ સરકારના આ નિર્ણય પાછળ ઈન્દિરા ગાંધી જવાબદાર હતાં!

ઈન્દિરા ગાંધી તે વખતે પક્ષપ્રમુખ. વંશવાદ મોતીલાલ નહેરુના સમયથી ચાલ્યો આવે છે જેમણે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ ગાંધીજીને પત્ર લખી સરદાર પટેલના સ્થાને પોતાના દીકરા જવાહરલાલ નહેરુને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ બનાવવા ખુલ્લી માગણી કરી હતી! આ જ પ્રમાણે, નહેરુ વડા પ્રધાન થયા તો તેમણે દીકરી ઈન્દિરાને પક્ષપ્રમુખ બનાવી દીધાં હતાં! તો, નામ્બુદીરીપાદની સરકાર વખતે ઈન્દિરા પક્ષપ્રમુખ હતાં. અને તેઓ રહેતાં હતાં તીનમૂર્તિ ભવનમાં પોતાના પિતાજીની સાથે.

આ ઘટના પછી સવારનો સમય હતો. નાસ્તાપાણી ચાલી રહ્યાં હતાં. (ઈન્દિરા તીનમૂર્તિ ખાતે રહેવા ચાલ્યાં ગયાં અને ફિરોઝ તેમની સાથે એક સ્વાભિમાની પતિની જેમ ગયા નહોતા પરંતુ તેઓ નાસ્તો કરવા અવશ્ય જતા જેથી પરિવાર સાથે સંબંધનો તાંતણો તૂટે નહીં) તે વખતે રાયબરેલીના સાંસદ ફિરોઝ ગાંધીએ પત્ની ઈન્દિરાને કહ્યું, “આ બરાબર નથી. તું લોકોમાં રોષ પેદા કરી રહી છો. તું ફાસિસ્ટ છો.” આ સાંભળી નહેરુજીનું મોઢું પડી ગયું, તેઓ કંઈ ન બોલ્યા. પરંતુ ઈન્દિરાજીએ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો, “તમે મને ફાસીવાદી કહો છો. આ બરાબર નથી.”

ફૉકનો દાવો છે કે ઈન્દિરાને તેમના પિતા નહેરુ નબળા અને અનિર્ણાયક લાગતા હતા. જ્યારે કેરળમાં સામ્યવાદી નામ્બુદીરીપાદ સામે લોકોનું આંદોલન વેગ પકડી રહ્યું હતું ત્યારે ઈન્દિરાજીએ તેમના અમેરિકી મિત્ર ડોરોથી નૉર્મનને પત્ર લખેલો. નામ્બુદીરીપાદના જમીન અને શિક્ષણને લગતા સુધારાઓના કારણે ચર્ચ, મુસ્લિમ લીગ અને નાયર સર્વિસ સૉસાયટી ખૂબ જ રોષે ભરાયા હતા.

ઈન્દિરાજીએ નહેરુજી વિશે-પોતાના પિતા અને વડા પ્રધાન વિશે શું લખેલું તે જો આજે જાણવા જેવું છે. તેમણે લખેલું, “તેઓ (નહેરુજી) શરૂઆતથી સારું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ સરમુખત્યાર બનવા સક્ષમ નથી. તેઓ પોતાના વરિષ્ઠ સાથીઓના મતને તરત માની લે છે.” ઈન્દિરાજીને વાંધો એ હશે કે તેમના પિતા તેમનું માનવાના બદલે તેમના વરિષ્ઠ સાથીઓનું માનતા હશે. અત્યારે સામ્યવાદીઓ કન્હૈયાકુમાર સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લાગવાથી આ આરોપનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને આથી જ રાહુલ ગાંધીએ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં વચન આપ્યું છે કે દેશદ્રોહનો કાયદો અમે રદ્દ કરીશું, પરંતુ આ જ સામ્યવાદીઓના પૂર્વજ નામ્બુદીરીપાદે કટોકટી લાદવા માટે ઈન્દિરા ગાંધી સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લગાવી કાયદેસર કાર્યવાહી કરવા માગણી કરેલી. જોકે બાકીના સામ્યવાદીઓ કટોકટી વખતે ઈન્દિરા ગાંધીના સમર્થનમાં હતા.

ઈન્દિરાજીને નાસ્તો કરતી વખતે બરાબર સંભળાવ્યા પછી ફિરોઝ ચૂપ ન રહ્યા. તેમણે ઘરમાં જ આ મામલો ન રાખ્યો. તેમણે સંસદભવનની અંદર સાંસદોની બેઠકમાં ઈન્દિરાજીના આ પગલા સામે વિરોધ ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું, “કૉંગ્રેસ ક્યાં છે? કૉંગ્રેસના સિદ્ધાંતો ક્યાં ગયા? શું આપણે ઉત્પન્ન કરેલા જાતિવાદના રાક્ષસથી શાસિત થવાનું છે?”

“શું કૉંગ્રેસ એટલી બધી નીચે ઉતરી ગઈ છે કે તે હવે કોમવાદી તત્ત્વો, જ્ઞાતિના નેતાઓ અને જે લોકો લોકોમાં ધર્મના નામે લાગણીઓ ભડકાવે છે તેઓ નચાવે તેમ નાચશે? જો આ જ રીતે ચાલ્યું તો આવતી કાલે આપણું ગઠબંધન જનસંઘ સાથે પણ હશે.”

વર્ષોથી કૉંગ્રેસ કટ્ટર મુસ્લિમ નેતાઓ અને હાર્દિક પટેલ જેવા જાતિવાદી નેતાઓના ઈશારે જ નાચતી આવી છે. જો ફિરોઝ ગાંધી અત્યારે હયાત હોત તો તેમણે આ મામલે પ્રખર રીતે વિરોધ કર્યો હોત.

ફૉક લખે છે કે ઈન્દિરા તેમના નાના દીકરા સંજયને હંમેશાં છાવરતાં. જો સંજય ભણવામાં નાપાસ થાય અને ફિરોઝ ઠપકો આપે તો ઈન્દિરા તેનું ઉપરાણું લઈ કહે, “અરે ના, ના, તે નાપાસ નહીં થયો હોય. શાળાની કંઈક ભૂલ થઈ હશે. હું તેમના સાહેબ સાથે વાત કરીશ.” ફિરોઝ ઈચ્છતા કે તેમના પુત્રો સ્વાવલંબી બને અને અમીર પરિવારના નબીરાની જેમ બગડી ન જાય. એક વાર પત્રકાર નિખિલ ચક્રવર્તી ફિરોઝના ઘરે ભોજન પર ગયા તો તેમણે જોયું કે રાજીવ અને સંજય સુથારીકામ શીખી રહ્યા હતા. ફિરોઝે ચક્રવર્તીને કહ્યું, “સંજય હોંશિયાર છે, પરંતુ રાજીવ ‘ઢ’ છે.” ફૉકે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે અને ઉપરોક્ત કિસ્સો જોતાં તે સાચું પણ લાગે છે કે જો ફિરોઝ હયાત હોત અને તેમનું ચાલ્યું હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ચાલવા દીધો ન હોત.

જોકે કૉંગ્રેસ તો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે તે સમજી શકાય, પરંતુ મેનકા ગાંધીનો પરિવાર અને ભાજપ, જેણે મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા કૉંગ્રેસના પરંતુ ઉપેક્ષિત નેતાઓને પોતાના પક્ષે કરી લીધા છે તે કેમ ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે છે તે સમજાતું નથી.

Advertisements