સબ હેડિંગ: યુકેની ચેનલ ૪ માટે બનાવાયેલી લાલી વાછાણીની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં બતાવાયું છે કે આરએસએસની શાખામાં નાનપણથી જ ‘કાશ્મીર કિસ કા હૈ? હમારા હૈ” પ્રકારની વીરતાસભર રમતો રમાડાય છે. કલમ ૩૭૦ હટાવવાનું અસંભિવત લાગતું મહાન કાર્ય સંપન્ન થયું છે ત્યારે સંઘ અને અન્ય કેટલાક લોકોના પ્રદાનને પણ યાદ કરવું ઘટે…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૧૧/૮/૧૯)

રાફેલ માટે વગોવાયેલા ‘ધ હિન્દુ’નો ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫નો એક અહેવાલ છે. તેમાં યુકેની ચેનલ ૪ માટે લાલી વાછાણીએ બનાવાયેલી દસ્તાવેજી ફિલ્મની વાત કરાઈ છે. આ ફિલ્મમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શાખા કઈ રીતે લાગે છે, તેમાં કેવી રમતો રમાડાય છે વગેરે વાત કરાઈ હોવાનું અહેવાલમાં લખાયું છે. તેમાં એક મહત્ત્વની વાત એ છે કે બાળકોને વિચારધારામાં કંઈ ખબર પડે નહીં, પરંતુ તેમને શિસ્તપાલન શીખવવું જરૂરી છે. આ માટે તેમને વિવિધ રમતો રમાડાય છે. ‘ધ હિન્દુ’ એ કહેવાનું ચૂકતું નથી કે આ રમતો દ્વારા પણ વિચારધારા તો બાળકોમાં આરોપિત કરાય જ છે.

આ રીતે અહેવાલ લખાયો હોય તો જે સંઘને નફરતની નજરથી જુએ છે તેને એમ જ થાય કે કુમળાં બાળકોમાં વિચારધારા આરોપિત કરતી રમતો રમાડવાની શી જરૂર? ફટ છે સંઘને. પરંતુ એ જ અહેવાલમાં આગળ કહેવાયું છે, “રમતો રમાડનાર શિક્ષક રમતમાં બાળકોને મોટેથી પૂછે છે, “કાશ્મીર કિસ કા હૈ?” તેના જવાબમાં બાળકો જુસ્સાભેર કહે છે, “હમારા હૈ.”

જી હા, ૧૯૨૫ની વિજયાદશમીથી જેનો ડૉ. કેશવરાવ બલિરામ હેડગેવાર નામના મેડિકલી ડૉક્ટરે દાક્તરી છોડીને, કમાવાની ચિંતા છોડીને બાળકોથી જે શાખા શરૂ કરી તે સંઘ હવે તો વટવૃક્ષ બની ગયો છે. તેની શાખાઓ રૂપી સંસ્થાઓ પોતે પણ હવે વૃક્ષ બનીને ફેલાઈ ગઈ છે. ત્યારે આ ‘કાશ્મીર હમારા હૈ’ના નાનપણથી જે વિચારબીજ આરોપિત કરાયાં હતાં તે જ આજે કલમ ૩૭૦ને નાબૂદ કરવા સુધી લઈ ગયા છે. એ હિંમત ત્યારે જ આવે જ્યારે નાનપણમાં આ રમત રમ્યા હોય. પાકા ઘડે કાંઠા ચડવા મુશ્કેલ છે.

જડબેસલાક વ્યૂહ ઘડીને ઓમર અબ્દુલ્લા અને મહેબૂબા મુફ્તિને નજરકેદ કરીને, ફારુક અબ્દુલ્લા સામે ક્રિકેટ સંઘનો કેસ ખોલીને, સેનાઓની કંપનીઓને મોટી સંખ્યામાં ગોઠવીને, ઇન્ટરનેટ વગેરે સેવા બંધ કરીને સંસદમાં કોઈ પૂર્વધારણા વગર એકાએક કલમ ૩૭૦ રદ્દ કરવાનો સંકલ્પ રજૂ કરીને સ્વાભાવિક જ નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ તો સૌથી મોટા યશભાગી છે જ, પરંતુ વર્ષોથી જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતમાં રહ્યું, તેને ટકાવી રાખવું તે માટે સંઘથી લઈને અનેક લોકોએ સંગઠિત રહીને અથવા એકલ પંડે જે કામ કર્યું છે તેની વાત કરવી છે, કારણકે તેની વાત કોઈ નહીં કરે.

મધ્ય પ્રદેશની ૧૯૬૬ની બૅચના આઈએએસ અધિકારી અરુણ ભટનાગર યુપીએ સરકારમાં જૂન ૨૦૦૪માં પર્સૉનેલ એન્ડ ટ્રેઇનિંગ મંત્રાલયમાં સચિવ તરીકે નિવૃત્ત થયા હતા. તે પછી તેઓ સોનિયા ગાંધીએ મનમોહનસિંહ સરકારને સલાહ દેવા રચેલી (ખરેખર તો સમાંતર સરકાર) રાષ્ટ્રીય સલાહકારી સમિતિ (એનએસી)માં તેઓ સચિવ હતા અને પ્રસાર ભારતીના પણ તેઓ અધ્યક્ષ રહી ચૂક્યા છે. આટલી ભૂમિકા એટલે બાંધી કારણકે વર્ષોથી એવી માનસિકતા રહી છે કે આરએસએસ વિશે જ્યારે કોઈ વાત કરે ત્યારે તેની લાયકાત શૂન્ય જ હોય. અરુણજીએ એક પુસ્તક લખ્યું છે, “ઇન્ડિયા: શૅડિંગ ધ પાસ્ટ, એમ્બ્રેસિંગ ધ ફ્યુચર (૧૯૦૬:૨૦૧૭)’. કૉણાર્ક પબ્લિશર્સ દ્વારા આ પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કરાયું છે. આ પુસ્તકનું વિમોચન સેક્યુલર મનાતા (હવે સ્વ.) કુલદીપ નાયરે કર્યું હતું. એટલે આ પુસ્તકને કોઈ લીલા-પીળા ચશ્માંથી ન જોઈ શકાય.

પુસ્તકમાં લખાયું છે કે જ્યારે મહારાજા હરિસિંહ જમ્મુ-કાશ્મીરને ભારતમાં ભેળવવા તૈયાર નહોતા ત્યારે સરદાર પટેલે રા.સ્વ.સંઘના દ્વિતીય પ્રમુખ (જેને સરસંઘચાલક કહેવાય છે) માધવરાવ સદાશિવ ગોલવલકર જેમને ગુરુજી તરીકે સ્વયંસેવકો સંબોધે છે તેમને વિનંતી કરી કે તેઓ મહારાજાને જમ્મુ-કાશ્મીરનો ભારતમાં વિલય કરવા માટે મનાવે. આ કાર્ય માટે ગુરુજી ૧૭ ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ શ્રીનગર પહોંચ્યા. ૧૮મીએ બેઠક થઈ. મહારાજાને તેમણે સમજાવ્યા કે તમારી પ્રજા હિન્દુ છે. તેની પંથ આધારિત પાકિસ્તાન દ્વારા હેરાનગતિ કરાશે. દીવાન (એટલે કે રાજ્યના વડા પ્રધાન) મહેરચંદ મહાજને ગુરુજીની વાતનું સમર્થન કર્યું. મહારાજા માની ગયા.

હવે એ પણ જાણી લેવું જોઈએ કે હકીકતે મહારાજા સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭માં જ ભારતમાં કાશ્મીરને ભેળવવા તૈયાર હતા. પરંતુ નહેરુની જીદ હતી કે શેખ અબ્દુલ્લાને જેલમાંથી મુક્ત કરો તો જ તમારી વાત સ્વીકારું. શેખ અબ્દુલ્લા કાશ્મીર મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સના નામે મુસ્લિમોની સત્તા મેળવવા પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. આથી મહારાજાએ તેમને જેલમાં પૂર્યા હતા. તે વખતે નહેરુ ન માન્યા. પરિણામે તે પછીના મહિને જ પાકિસ્તાને કબાઈલીઓને આગળ કરીને હુમલો કર્યો. તે વખતે પણ ભારતીય સેના તેમને ખદેડી રહી હતી પરંતુ શેખના કહેવાથી નહેરુએ તેને અટકી જવા આદેશ આપેલો.

નહેરુએ પોતાના આંખ અને કાન સમા અંગત સચિવ દ્વારકાનાથ કચરુને કાશ્મીર મોકલ્યા હતા. કચરુ પોતે કાશ્મીરી જ હતા. કચરુ પણ નહેરુના આ આદેશથી આઘાત પામી ગયા હતા. કચરુએ ચાર ડિસેમ્બર ૧૯૪૮ના રોજ પત્ર લખી પૂછેલું: આ તબક્કે (સેનાની કાર્યવાહી) અટકાવવાનાં શું કારણો છે તે મને સમજ નથી પડતી અને શેખ અબ્દુલ્લા, બક્ષી અને સેનાના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે ચર્ચા પછી મને લાગે છે કે આ તબક્કે સેનાને પાછી ખેંચવી કે અટકાવવી સલાહભરી નથી.” કચરુની સલાહ પણ નહેરુએ અવગણી. પરિણામ? વર્ષો સુધી હિન્દુ-મુસ્લિમ તમામે ખુવારી વેઠવી પડી. ભારતના કરદાતાઓની કાળી મજૂરીનાં નાણાં કાશ્મીરને અપાતાં રહ્યાં, અપાતાં રહ્યાં. અબ્દુલ્લા-મુફ્તિઓ અને દિલ્લીમાં રહેલી સરકારો ખિસ્સાં ભરતી રહી.

ઉપર કહેલી વાત પર પાછા ફરીએ. જો ગુરુજીની વાત હરિસિંહે ન માની હોત તો? તો કદાચ આખું જમ્મુ-કાશ્મીર પાકિસ્તાનના કબજામાં હોત! ગુરુજીની ઉપરોક્ત વાત માત્ર અરુણ ભટનાગરે જ નહીં, પરંતુ મહારાજા હરિસિંહના એડીસી (એઇડે ડી કેમ્પ એટલે કે અંગત સેનાધિકારી પ્રકારનો હોદ્દો કહી શકાય) કેપ્ટન દીવાનસિંહે તેમના પત્રમાં ગુરુજી કરણ મહલમાં મહારાજા હરિસિંહ સાથે મંત્રણા માટે આવ્યાનું નોંધ્યું છે.

જમ્મુ કાશ્મીરમાં સંઘનું માળખું ઊભું કરવામાં ભાજપના પૂર્વાવતાર એવા ભારતીય જન સંઘના પૂર્વ અધ્યક્ષ બલરાજ મધોકનું પ્રદાન પણ ભૂલાય તેમ નથી. તેઓ ૧૯૪૨માં પૂર્ણકાલીન પ્રચારક બન્યા હતા. તેમને જમ્મુના પ્રચારક તરીકે મૂકવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં આઠ મહિના તેમણે સંઘનું માળખું ઊભું કર્યું. તે પછી તેઓ શ્રીનગર ડીએનવી કૉલેજમાં ઇતિહાસના વ્યાખ્યાતા તરીકે ગયા. કાશ્મીર ખીણમાં તેમણે સંઘનું માળખું ઊભું કર્યું. પાકિસ્તાનથી જે હિન્દુ, શીખ વગેરે શરણાર્થીઓ આવતા હતા તેમની પાસેથી મધોકજીને માહિતી મળી કે પાકિસ્તાન કાશ્મીર પર હુમલાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તેમણે આ વાત દિલ્લીના સત્તાધીશોને પહોંચાડવા પ્રયત્ન કરેલો.

થોડા સમય પહેલાં સંઘના વડા મોહન ભાગવતજીએ કહેલું કે સેનાના લોકો યુદ્ધની સ્થિતિમાં તૈયાર થતાં છથી સાત મહિનાનો સમય લે છે જ્યારે સંઘના કાર્યકર્તા બે-ત્રણ દિવસમાં જ તૈયાર થઈ જશે. આની સામે બહુ હોબાળો મચ્યો હતો પરંતુ જો તેમણે કાશ્મીર સંદર્ભે સંઘે ભજવેલી ભૂમિકા વાંચી-જાણી હોત તો તેમને ખબર પડત કે તેમનો ભાવાર્થ એ હતો કે સ્વયંસેવકોને શાખામાં જ એવું પ્રશિક્ષણ મળે છે કે તેઓ કટોકટી કે યુદ્ધની સ્થિતિમાં ઉપયોગી નિવડી શકે છે.

પાકિસ્તાને હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતીય સૈનિકોની સાથે ખભેથી ખભા મેળવીને લડતાં અનેક સ્વયંસેવકોએ પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા હતા. આ વાતની નોંધ ઘણી બાબતોમાં ભારતની વિરુદ્ધ જતી બીબીસીની વેબસાઇટ પર પણ લેવામાં આવી છે. પાકિસ્તાનથી આવેલા શરણાર્થીઓ માટે સંઘ સ્વયંસેવકોએ ૩,૦૦૦થી વધુ રાહત છાવણીઓ ઊભી કરી તેમની જરૂરિયાતો પૂરી કરી હતી.

જ્યારે પાકિસ્તાને કબાઈલીઓને આગળ કરીને હુમલો કર્યો ત્યારે દિલ્લી સેના કાર્યાલય તરફથી શ્રીનગરને સૂચના મળી કે ગમે તેમ કરીને શ્રીનગર ઍરપૉર્ટ પાકિસ્તાની સેનાના કબજામાં ન આવવું જોઈએ. અમે હવાઈ માર્ગે ટુકડીઓ મોકલી રહ્યા છીએ. હવે તે સમયે વિમાન મથક પર બરફના ઢગલેઢગલા હતા. વિમાન ઉતારવું લગભગ અસંભવ હતું. બરફ કાઢવો પડે. કહેવામાં આવ્યું કે ગમે તેટલા પૈસા આપવા પડે, મજૂર બોલાવીને બરફ હટાવો. પરંતુ મજૂર પણ મળતા નહોતા. સેનાના અધિકારીને સંઘ યાદ આવ્યો. મારતી જીપે રાતના અગિયાર વાગે સંઘ કાર્યાલય પહોંચ્યા.

કાર્યાલયમાં પ્રેમનાથ ડોગરા બેઠા હતા. કહ્યું: “તમે બરફ હટાવવાનું કામ કરાવી શકશો?” અર્જુનજી નામના સંઘ અધિકારી હતા તેમણે પૂછ્યું: કેટલા લોકો જોઈએ? જવાબ મળ્યો: દોઢસો. અને રાતના અગિયાર-સાડા અગિયાર વાગે ૪૫ મિનિટમાં બસ્સો સ્વયંસેવક પહોંચી ગયા. રાત્રે દોઢ વાગે તો તેઓ કામ પર લાગી ગયા. સવારે સેનાની ટુકડીઓ વિમાન મથકે ઉતરી શકી. હવે તમે જ કહો, મોહનજીની ઉપરોક્ત વાતમાં તથ્ય ખરું કે નહીં?

બલરાજ મધોકે જમ્મુ-કાશ્મીરના ભારત સંઘમાં પૂર્ણ વિલય માટે પ્રેમનાથ ડોગરા સાથે મળીને જમ્મુ-કાશ્મીર પ્રજા પરિષદ પાર્ટીની સ્થાપના પણ કરી હતી. તે સમયના તત્કાલીન ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના પ્રમુખ બી. એન. મલિકે પોતાના પુસ્તક ‘માય યર્સ વિથ નહેરુ: કાશ્મીર’માં લખ્યું છે કે શેખ અબ્દુલ્લા ઈચ્છતા હતા કે બધા ડોગરા (જે ડોગરા સમુદાયના રાજાએ જમ્મુ-કાશ્મીરને આટલું વિશાળ બનાવ્યું તે તાસક પર મળી ગયા પછી) કાશ્મીર છોડી ચાલ્યા જાય.

સ્વ. બલરાજ મધોકે ‘કશ્મીર જીત યા હાર’ નામના પુસ્તકમાં લખ્યું છે, “ગાંધીજીની હત્યા થઈ તે સ્થિતિનો લાભ ઉઠાવીને શેખ અબ્દુલ્લાએ મને અને મારાં માતાપિતાને જમ્મુથી નિષ્કાસિત કરી દીધાં. ૧૯ જાન્યુઆરી પછી હું ફરી જમ્મુ ન જઈ શક્યો.” કેવો દુઃખદ સંયોગ! તેનાં વર્ષો પછી ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ શેખ અબ્દુલ્લાના પુત્ર ફારુક અબ્દુલ્લાના શાસનમાં સેંકડો કાશ્મીરી હિન્દુઓને પૂર્વઆયોજિત ષડયંત્ર હેઠળ રાતોરાત કડકડતી ઠંડીમાં કાશ્મીરથી ખદેડી દીધા. આ ફારુક અબ્દુલ્લા અત્યારે પોતે નજરકેદ હોવાની ખોટી બૂમરાણ મચાવે છે. તેના સમર્થનમાં કૉંગ્રેસ, એનસીપી વગેરે પક્ષો સંસદમાં હોબાળો કરે છે. માનો કે સાચે, નજરકેદ જ હોય તો પણ શું ખોટું છે?

અને કાશ્મીરને એક રાખવા માટે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીનું બલિદાન તો કેમ ભૂલાય? તેમની એક પ્રકારે રહસ્યમય હત્યા જ કરવામાં આવી હતી. એ તો સર્વવિદિત છે કે જનસંઘની સ્થાપના દ્વારા શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી નહેરુ સામે પડકાર બનીને ઉભર્યા હતા. શ્યામાપ્રસાદને બીજા વિપક્ષોનો પણ ટેકો હતો. તો બીજી તરફ બલરાજ મધોકે રચેલા પ્રજા પરિષદે એક વિધાન એક નિશાન એક પ્રધાન આંદોલન હેઠળ જમ્મુ-કાશ્મીરના પૂર્ણ વિલયના આંદોલનનું જોર પણ વધી રહ્યું હતું. આ પરિષદ બાદમાં જન સંઘમાં ભળી ગઈ. શ્યામાપ્રસાદ આંદોલન માટે કાશ્મીર આવી રહ્યા હતા. તે વાત શેખ અબ્દુલ્લા માટે પડકારરૂપ હતી. શ્યામાપ્રસાદના મૃત્યુથી કોને ફાયદો હતો તે દેખીતું છે…

સંઘે ૧૭ વર્ષ પહેલાં જ જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યનું ત્રિભાજન કરવા પ્રસ્તાવ કર્યો હતો. તે સમયે ઉપ વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ આ પ્રસ્તાવને ફગાવી દીધો હતો. ૨૦૦૨માં  શ્રીકુમાર સહિતના સંઘ નેતાઓએ જમ્મુ સ્ટેટ મોરચા રચીને તે સમયે વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પણ ઝંપલાવ્યું હતું. આમ, તે સમયે સંઘ એક રીતે કાશ્મીર માટે થઈને ભાજપ સામે લડવા તૈયાર થઈ ગયો હતો. અલબત્ત, તેનાથી જમ્મુ સ્ટેટ મોરચા કે ભાજપ કોઈને ફાયદો નહોતો થયો.

હમણાં ગત ૯ એપ્રિલ ૨૦૧૯ના રોજ ત્રાસવાદીઓએ સંઘ નેતા ચંદ્રકાંત શર્માની હત્યા કરી નાખી હતી. આવા તો અનેક નેતાઓ સંઘે ત્યાં ગુમાવ્યા છે.

અને હા, પાકિસ્તાનમાં રહીને પત્રકારત્વ કરનાર પુષ્પેન્દ્ર કુલશ્રેષ્ઠ તથા પૂર્વ રૉ અધિકારી આર એસ એનસિંહે ભારતના ગામેગામ જઈને કાશ્મીરની ૩૫-એ કલમ વિશે જે ચેતના જગાવી તે પણ કેમ ભૂલાય? મોદી સરકાર ફરીથી ચૂંટાઈ આવી તેમાં આ લોકોનાં વક્તવ્યો પણ એક પરિબળ હતાં જ. પરંતુ આવા અનેક દેશભક્ત વીરોએ જીવતા રહીને કે પોતાના પ્રાણ ગુમાવીને જમ્મુ-કાશ્મીર જેવું હતું તેવું જાળવવા માટે લડત આપી અને બે મહા-વીરોએ કલમ ૩૭૦ હટાવીને જમ્મુ-કાશ્મીરનું દ્વિભાજન કરી નાખ્યું અને સુષમા સ્વરાજ જેવાં કરોડો લોકોનું સપનું સાકાર કર્યું. ભારત માતા કી જય…

One thought on “કલમ ૩૭૦: આ બલિદાનો અને પ્રદાન પણ ન ભૂલાય!

  1. Such real facts and things requires more canvassing and propoganda.It is always apitiful condition that sangh remaons behind the curtain.Ultimately misconceptoons and limited misconceptiond for Sangh always prevaols in society.Salute for your devoted efforts.

મારો બ્લોગ વાંચવા બદલ આભાર.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.