ગોહત્યા: યુવા કૉંગ્રેસના રાક્ષસી કૃત્યથી ભાજપને ભાવતું જડશે

કૉંગ્રેસે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, હિમાચલ પ્રદેશ વગેરેની ચૂંટણી પહેલાં સામે ચાલીને ભાજપને તાસક પર મુદ્દો ધરી દીધો છે. હવે ભાજપ આ મુદ્દો ગજવશે, પરંતુ યુવા કૉંગ્રેસના કાર્યકર્તાઓએ જે રીતે વિડિયો શૂટિંગ સાથે એક કાયદાના વિરોધમાં ગોહત્યા કરી છે તેની ટીકા કરવા માટે તમામ શબ્દો ઓછા પડે. આ રાક્ષસી કૃત્ય છે અને માત્ર કૉંગ્રેસ જ શું કામ? સામ્યવાદીઓ અને શોભા ડે જેવા લિબરલ બુદ્વુજીવીઓ પણ રોજેરોજ હિન્દુઓની લાગણી દુભાવે તેવા વાણીવિલાસ અને કૃત્યો કરે છે જેનાથી હિન્દુઓ ઉગ્ર બની રહ્યા છે. આ અટકવું જોઈએ.
એક સમયે ઈન્દિરા ગાંધી વખતે કૉંગ્રેસનું નિશાન ગાય-વાછરડું હતું. કૉંગ્રેસમાં હિન્દુત્વનો ઝોક હતો. ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ કૉંગ્રેસી મુખ્યમંત્રી હોવાનો યશ ધરાવતા સંપૂર્ણાનંદે દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને લિબરલ જવાહરલાલ નહેરુની ઈચ્છા વિરુદ્ધ જઈને ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોહત્યા વિરોધી કાયદો પસાર કરેલો. નહેરુજીએ તે વખતે રાજીનામું આપવાની ધમકી સુદ્ધાં આપેલી પણ સંપૂર્ણાનંદજીએ તેની પરવા કર્યા વગર આ શુભ કાર્ય કરેલું. પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, ગાંધીજી વગેરે પણ ગોહત્યા સામે કડક કાયદો ઈચ્છતા હતા.
આપણા બંધારણમાં કલમ ૪૮ ગોરક્ષા માટે છે જ. ગાયને કોઈ પંથ સાથે જોડીને જોવી ન જોઈએ કારણકે હિન્દુ ધર્મ તો વિશાળ સમાજને ઉપયોગી દરેક ચીજનું મહત્ત્વ સમજાવવા તેને પવિત્ર બનાવી દે છે. પશુપાલકો માત્ર હિન્દુઓ જ નથી હોતા, કચ્છ, રાજસ્થાન કે કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ પશુપાલકો પણ હોય તો ડેનમાર્ક જેવા ખ્રિસ્તી બહુમતીવાળા દેશમાં પણ ગાયનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઉછેર થતો હોય.
સામે પક્ષે પશુપાલકો પણ ગાયને રઝળતી મૂકી દે. આપણે વડા પ્રધાનની વારંવાર અપીલ છતાં કચરાને સૂકા-ભીના અને પ્લાસ્ટિક આમ ત્રણ વિભાગમાં વહેંચીને અલગ ન કરીએ અને પરિણામે ગાયને પ્લાસ્ટિક ખાવાનો વારો આવે. ઉનાળામાં તો ગાયની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થતી હોય છે કારણકે રઝળતી ગાયને પાણી પીવું હોય તો ક્યાં જાય? જાહેર પાણીની પરબ પણ ઓછી થતી જાય તો પ્રાણી માટે અવેડો તો સ્માર્ટ સિટી બનવા તરફ જતા વિકસિત શહેરમાં ભૂલી જ જવાનો. મેં મારા ઘર આગળ માટલું રાખેલું તો તે કોઈક ઉઠાવી ગયેલું! આ છે શહેરી માનસિકતા!
સિંહ, વાઘ, દીપડાની વસતિની ચિંતા કરતા આપણે લોકોને ગાયની ચિંતા કેમ નથી થતી? ગાયની ઉપયોગિતા અનેકગણી વધુ છે માટે તે પૂજનીય મનાઈ છે.
અને આ લિબરલો-બુદ્ધુજીવીઓ-સામ્યવાદીઓને શું કહેવું? એકાદ વર્ષ પહેલાં જ.ન.વિ. (જેએનયુ)માં બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો અને ગઈ કાલે પણ કેરળમાં તેમણે બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો. બુદ્ધુજીવી લેખિકા શોભા ડેએ પણ બીફ ખાવાની તરફેણમાં ટ્વીટ કરેલું. આ લોકો એ. આર. રહેમાન સામે ફતવો બહાર પડે કે સોનુ નિગમ સામે ફતવો બહાર પડે ત્યારે તેમના દરમાં છુપાઈ જતા હોય છે. ત્યારે તેમની મર્દાનગી કે નારીત્વ ગાયબ થઈ જાય છે.  દિવાળી પર ફટાકડાનો વિરોધ, ધૂળેટી પર પાણીથી રમવા પર વિરોધ, જન્માષ્ટમી પર દહીહાંડીનો વિરોધ, શ્રાવણમાં દૂધાભિષેક સામે વિરોધ, મકરસંક્રાંતિ પર  મૂંગા પક્ષીઓના નામે પતંગ ચગાવવા પર વિરોધ, જલ્લીકટ્ટુમાં બળદની લડાઈ પર વિરોધ કરનારી આ જમાતને ગાય આ રીતે જાહેરમાં કપાય તેના પ્રત્યે અનુકંપા થતી નથી.  સેક્યુલરિઝમના નામે માત્ર હિન્દુઓની લાગણી પર જ સતત આઘાત કરતા રહેવું તેમની પ્રકૃતિ બની ગઈ છે કારણકે બોલકા હિન્દુઓ માત્ર બોલકો વિરોધ કરે છે. હિન્દુઓ જો લાંબા ગાળે આત્યંતિક બનશે તો તેમાં આવા તત્ત્વોનો ફાળો ૧૦૦ ટકા હશે તે લખી રાખજો.

ભાવનગર, સેવા અને સકારાત્મકતા

રાજકીય રીતે ઉપેક્ષિત અને એટલે સુવિધાઓના અભાવવાળું હોવા છતાં ભાવનગર સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પાછું નથી પડ્યું. તાજેતરમાં મારા સ્વ. પિતાના મિત્ર અને એક જ બેન્કના, તે રીતે સહકર્મચારી જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે રૂ.૧.૦૨ કરોડ (ઘણા છાપાંઓમાં ખોટી રીતે રૂ. ૧.૨ કરોડ છપાયું છે. દાનની રકમ રૂ. ૧ કરોડ બે લાખ છે પણ હશે. આજકાલ છાપાઓમાં આ બધું ચાલે. કોઈ જવાબદારીપૂર્વવક ક્રોસચેક કરનાર નથી.) દાન સૈનિકોના ફંડમાં આપ્યું. તેઓ આ દાન જાહેર નહોતા કરવાના અને ઓનલાઇન જ આપવાના હતા પરંતુ સાથી-મિત્રોએ કહ્યું કે જાહેરમાં આપો તો પ્રેરણા મળે. તેમનો મુંબઈ સમાચાર માટે લેખ લખવા ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો અને વાત કઢાવી ત્યારે ખબર પડી કે આ પહેલાં પણ તેમણે અનેક દાન કર્યાં છે. તેમના પછી ભાવનગરનાં જાણીતા કવયિત્રી, હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો પર અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો અને નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા રક્ષાબહેન દવેએ રૂ. ૧ લાખની રકમનું દાન કર્યું (આમ તો જ્ઞાતિવાદમાં નથી માનતો પણ પોઝિટિવ વાત છે એટલે કહું કે આ બંને મહાનુભાવો મારી શિ.સં.ઔ.અ. જ્ઞાતિનાં છે તેનો ગર્વ છે.) ભાવનગરના નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ પણ રૂ. ૨૫ હજાર આપ્યા.

આ બધા તો ચાલો વ્યવસાયની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મનાતા વર્ગમાંથી આવે છે. પણ તાજેતરમાં બીજા જુદા પ્રકારના સમાચારે મનને આનંદિત કરી મૂક્યા અને ભાવનગરના હોવાનો ગર્વ અપાવ્યો અને તે એ કે ત્યાંના રિક્ષાચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રો રજૂ કરી પાસ કઢાવે તો રિક્ષા ભાડામાં ૫૦ ટકા રાહત આપવાનો સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો છે.

ત્રીજા સમાચાર અગિયાર વર્ષ જૂના છે પણ પ્રાસંગિક છે. ભાવનગરમાં એક ડ્રગ બેંક ચાલે છે જેમાં જરૂરિયાતાર્થી દર્દીઓને વિના મૂલ્યે દવાઓ મળે છે.

છાપાઓમાં આવા સમાચાર છપાય તો લોકોમાં સકારાત્મકતા વધે. પરંતુ આ સમાચાર ભાવનગર બહાર બહુ ઓછા છાપામાં છપાયા. આનો દાખલો ગઈ કાલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના કાર્યક્રમમાં આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં બધા લોકો ‘મારે શું અને મારું શું’ની માનસિકતાવાળા નથી. તેમણે મંત્રીઓ પાસેથી તેમનાં મંત્રાલયોમાં પડી રહેલી તકલીફો મગાવી અને તે પછી લગભગ ૪૨૦૦૦ એવા ૧૮થી ૨૦ વર્ષના ટેક્નોલૉજીના જાણકાર વિદ્યાર્થીઓને બોલાવ્યા તો તેમણે ૩૬ કલાક સતત કામ કરીને ઉકેલો આપ્યા જેમાંથી ઘણાનો અમલ પણ કરાયો છે. તેમણે ગેસ સબસિડી છોડવાનું ઉદાહરણ પણ ફરી આપ્યું કે તેમની અપીલના કારણે લગભગ એક કરોડ જેટલા લોકોએ સબસિડી જતી કરી. તેમણે અનેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટોનું ઉદાહરણ આપ્યું જેમણે મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં મહિનાની નવમી તારીખ ગરીબ મહિલાની સારવાર માટે આપવા કરેલી અપીલને અમલમાં મૂકી.

આઆપ ક્યાં થાપ ખાય છે?

ગઈ કાલે સાંજે નિર્માણ ચેનલ પર આઆપના કપિલ મિશ્રાના કેજરીવાલ પર રૂ. ૨ કરોડ લેવાના આક્ષેપ પર ચર્ચા હતી. તેમાં મારા બિંદુઓ:

– આઆપ કહે છે કે અમારો પક્ષ નવો છે. બાળક છે. પરંતુ કેજરીવાલ બધાના બાપ બનવા નીકળ્યા હતા. તેઓ રોજ પત્રકાર પરિષદ કરીને કપિલ સિબલ, સલમાન ખુર્શીદ, શરદ પવાર, ચિદમ્બરમ્, નીતિન ગડકરી, અરુણ જેટલી સામે આક્ષેપો કરતા હતા. એ વાત અલગ છે કે ગડકરી સામે તો ન્યાયાલયમાં માફી માગવી પડી. હવે જ્યારે તેમની સામે આક્ષેપ થયા છે ત્યારે તેમણે તપાસ માટે તૈયારી બતાવવી પડશે. કોંગ્રેસ ભાજપ સામે વિરોધ પક્ષો આક્ષેપ કરતા હતા પરંતુ કેજરીવાલ સામે તેમના જ પક્ષમાંથી આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે.

કપિલ મિશ્રાને મંત્રીમંડળમાંથી પડતા મૂક્યા એટલે આવો આક્ષેપ કરે છે અથવા કોંગ્રેસ-ભાજપનું કાવતરું છે આવો લૂલો બચાવ નહીં ચાલે. ૨૦૧૨ની સહારા ડાયરી સંદર્ભે સુપ્રીમમાં નિર્ણય આવી ગયો હોય તેમ છતાં તમે વિધાનસભામાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સામે આક્ષેપ કરો જે યોગ્ય નથી તો પછી ટેન્કર કૌભાંડ કે તમારા સાઢુભાઈ સુરેન્દ્ર બંસલ રોડ કોન્ટ્રાક્ટ અથવા સાળીના જમાઈ ડો.નિકુંજ અગરવાલને (બીજા કોઈ પાસે અરજીઓ મગાવ્યા વગર) માત્ર અરજી પર આરોગ્ય મંત્રાલયમાં ઓએસડી નિયુકત કરવા…આ બધું યોગ્ય ન જ કહેવાય.

– જ્યારે કોઈ પક્ષ પર આક્ષેપ થાય છે ત્યારે એ એવી દલીલ કરે છે કે બીજા પક્ષો પણ આવા જ છે. ઓછામાં ઓછું, ભ્રષ્ટાચારની બાબતમાં કેજરીવાલજી અને એમના સાથીદારો પાસેથી આવી દલીલની અપેક્ષા તો ન જ હોય.

– કુમાર વિશ્વાસને મનાવવા કેજરીવાલ મળવા સામેથી ગયા હતા તે અંગે: આટલો લાંબો સમય તેમની ઉપેક્ષા કરાઈ તેનું શું? અમેઠીમાં રાહુલ ગાંધી સામે કુમારને લડાવવાનો નિર્ણય કેજરીવાલનો નહોતો. સોનિયા સામેય પ્રત્યાશી ઊભા નહોતા રાખ્યા. કુમાર માટે પ્રચાર કરવા પણ કેજરીવાલ નહોતા ગયા.

આઆપ કેજરીવાલની એકલાની જાગીર નથી. કુમાર વિશ્વાસ, પ્રશાંત ભૂષણ, યોગેન્દ્ર યાદવ, મયંક ગાંધી જેવા અનેકોએ પરસેવૉ અને પૈસા બંને વહાવ્યા છે અને મુખ્ય તો અન્ના હઝારે. આજે આ બધા વિરોધીઓનો એક પછી એક સફાયો કરાઈ રહ્યો છે. કુમાર ભાજપને એના જ રાષ્ટ્રવાદ અને હિન્દુત્વના મેદાનમાં ઘેરે છે. પણ એમને પંજાબ કે દિલ્લીમાં પ્રચાર માટે ન મોકલાયા. આશુતોષ જેવા લોકો જે દિલ્લીમાં જીત પછી જોડાયા (પાકેલું ફળ તોડવીને રાજ્યસભાની ટિકિટરૂપે ખાવા) તે અત્યારે કેજરીવાલની આગળપાછળ ફરી ચમચાગીરી કરી આઆપનું અને કેજરીવાલ બંનેનું અહિત કરી રહ્યા છે.

કેજરીવાલ સરમુખત્યાર ન હોય તો મુખ્યપ્રધાન અને પક્ષના તમામ એકમોના વડા એટલે કે સંયોજકનું પદ તેમની પાસે કેમ છે? આવું તો સોનિયા ગાંધી કે નરેન્દ્ર મોદી પણ નથી કરતા. નીતીશકુમાર પણ નહીં. પક્ષના વડા અને શાસકીય પાંખના વડા અલગ જ હોય.

– કેજરીવાલે નકારાત્મક રાજનીતિ છોડવી પડશે. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક વખતે પુરાવા માગવા, નોટબંધીનો વિરોધ કરવો આ ન ચાલે. કેટલાક મુદ્દે વડા પ્રધાનને સમર્થન આપવું પડે. ભાષા સંયમ, ઓછામાં ઓછું, વડા પ્રધાન સંદર્ભે જરૂરી છે. યોગેન્દ્ર યાદવ (આઆપમાં હતા ત્યારે), કુમાર વિશ્વાસની ભાષા નમ્ર છતાંય સચોટ હોય છે. નીતીશકુમાર, નવીન પટનાયક, (જે તે સમયે) જયલિલતા પણ વિરોધ કરતા પણ ભાષા સંયમ રાખે છે.

– બધું જલદી ભેળવી લેવાની નીતિ પણ ન ચાલે. દિલ્લીમાં જીત્યા એટલે લોકસભા તરફ દોડ્યા. વારાણસીમાં હારીશ તોય સેવા કરવા આવીશ તેમ કહ્યું. હાર પછી સેવા તો દૂરની વાત છે, ત્યાં ગયા પણ છે? પંજાબ, ગોવા, ગુજરાત બધે ચૂંટણી લડવા માટે દિલ્લીને નોંધારું છોડી દીધું. વચ્ચે તો એક જ મંત્રીના ભરોસે દિલ્લી હતું. શું દિલ્લીની જનતા આ બધું નહીં જોતી હોય? મોદી પણ ૧૯૮૭થી ભાજપમાં રહ્યા છે. ૨૦૦૧માં સત્તા મેળવી. પછી ગુજરાત મોડલ ઊભું કર્યું અને ૨૦૧૪માં વડા પ્રધાન બન્યા. રાતોરાત કંઈ ન થાય. ધીરજ જોઈએ. દિલ્લીને મોડલ બનાવ્યું હોત તો બીજાં રાજ્યોમાં ક્રમશઃ જીત મેળવી શકાત. નિયમ વિરુદ્ધ દિલ્લીનાં કામોની જાહેરાતો ચૂંટણી થનાર રાજ્યોમાં કરી. ત્યાં પણ ન જીત્યા અને દિલ્લી મનપા પણ ગુમાવી. બાવાના બેય બગડ્યા.

– ગુજરાતમાં આઆપના સંમેલનમાં કાર્યકર્તાઓએ જ આક્ષેપો કર્યા કે પક્ષના નેતાઓ રૂપિયે લઈ ટિકિટ વેચે છે. એક વિધાનસભા બેઠક દીઠ રૂ. ૧ કરોડનો ટાર્ગેટ અપાયો. આ બધાં અપલક્ષણો આઆપની છબી ખરડે છે.

– આમ છતાં આઆપ હજુ નવો છે. સુધારાને ભરપૂર અવકાશ છે. કેજરીવાલે નમ્ર બનવું પડશે. ભાષા સંયમ રાખવો પડશે. સાથીઓને સાથે લઈ ચાલવું પડશે. ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપોમાંથી અડવાણીજી અને મોદીજીની જેમ સ્વચ્છ રીતે બહાર આવવું પડશે. પોતે મુખ્યપ્રધાન રહેવા માગતા હોય તો પક્ષની ધૂરા બીજા કોઈને સોંપવી પડશે. દિલ્લીમાં પૂરાં પાંચ વર્ષ શાસન કરી કાર્યો કરી બતાવવા પડશે. રાજ્યપાલ કે કેન્દ્ર સરકારની કનડગતનો બચાવ નહીં ચાલે કારણકે કેન્દ્રમાં વિરોધ પક્ષની સરકાર હોય એટલે આવું રહેવાનું જ. અંગ્રેજોએ ગવર્નર પ્રથા ચાલુ કરેલી જેને કોંગ્રેસે ચાલુ રાખી અને ભાજપે પણ. મોદીને તત્કાલીન રાજ્યપાલ કમલા બેનીવાલજી અને કેન્દ્રની મનમોહન સરકાર દ્વારા ઓછી કનડગત હતી? તોય તેમણે કામો કરી બતાવ્યાં. કેજરીવાલ ઘણી બાબતોમાં મોદીને અનુસરે છે. આ બાબતમાં પણ અનુસરી બતાવે તો કદાચ ફરીથી આઆપ બેઠો થશે.

અર્થ ડે-પર્યાવરણ રક્ષતિ રક્ષિત:

(સાધના સાપ્તાહિક, કવર સ્ટોરી, ૨૨/૦૪/૧૭)

આજે ૨૨ એપ્રિલે પાશ્ચાત્ય જગતે શરૂ કરેલી પરંપરા મુજબ, અર્થ ડે અથવા પૃથ્વી દિવસ મનાવાય છે. ૧૯૬૯માં યુનેસ્કોમાં જૉન મેકકૉનેલ નામના એક કાર્યકરે પૃથ્વીના માનમાં ૨૧ માર્ચ ૧૯૭૦થી આ દિવસ ઉજવવા પ્રસ્તાવ મૂકેલો કેમ કે ૨૧ માર્ચે વસંત ઋતુની શરૂઆત થતી હતી. (વસંત ઋતુનું મહત્ત્વ ફરી એક વાર સાબિત થયું. એટલે જ આપણા સહિત અનેક દેશોમાં વસંત ઋતુમાં જ નવ વર્ષ આવે છે.) જોકે અમેરિકાના ઉપલા ગૃહ સેનેટના વિસ્કૉન્સિનના એક સાંસદ ગૅલૉર્ડ નેલ્સને ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૭૦ના રોજ આ દિવસ મનાવાયો. અમેરિકામાં આ બધાની જરૂર પડે તે સ્વાભાવિક છે કારણકે તે ઉપભોગનો દિવસ છે. પર્યાવરણને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડનારા દેશો પૈકીનો એક. પૃથ્વી પર જીવન માટે સન્માન અને પ્રદૂષણ અંગે વધતી જતી ચિંતાના સંદર્ભમાં આ દિવસને ઉજવવો જોઈએ તેવો વિચાર નેલ્સનને આ દિવસે આવ્યો હતો. તેથી ૨૨ એપ્રિલે અર્થ ડે મનાવાય છે.

નવાઈની વાત એ છે કે હવે આપણા પત્રકારો અને મિડિયા પાશ્ચાત્ય રંગે રંગાઈને હિન્દુ તહેવારો પર મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયામાં અને સોશિયલ મિડિયામાં સંદેશાઓનો ધોધ પાડે છે કે દિવાળી પર ફટાકડા ન ફોડો, તેનાથી પ્રદૂષણ થાય છે, હોળી પર લાકડાં ન બાળો, તેનાથી વૃક્ષો કપાય છે, ધૂળેટીએ તિલક હોળી રમો અને પાણી બચાવો. મકર સંક્રાંતિએ પતંગ ન ચગાવવાની સલાહ અપાય છે. આ જ પત્રકારો અને મિડિયાને એ.સી.થી ઓઝોન પડને નુકસાન અને તેનાથી વધતી ગરમીની કોઈ ચિંતા નથી. મોબાઇલ બબ્બે રાખશે. ઘણી વાર તો ત્રણ-ત્રણ પરંતુ મોબાઇલ ઉત્પાદનથી પર્યાવરણને બેહદ નુકસાન પહોંચે છે. ચીનના બાઓતાઉ અને આસપાસના વિસ્તારની હાલત વિશે છાપાંઓમાં લખાતું નથી કારણકે જાણે તો બધા મોબાઇલ લેવાનું બંધ કરે! ફ્રીજ, માઇક્રોવેવ, ઑવન, કમ્પ્યૂટર, ગીઝર, વૉશિંગ મશીન..આ બધું વાપરવાનું બંધ કરવું પડે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ પત્રકારો અને મિડિયાએ પહેલાં પોતે પર્યાવરણને બચાવવા ગંભીર થવું જોઈએ. કાર-એ.સી., મોબાઇલ, હવાઈ મુસાફરી, આ બધું બંધ કરવું જોઈએ.

પર્યાવરણની સૌથી વધુ ચિંતા કરાઈ હોય તો તે હિન્દુ ધર્મમાં કરાઈ છે. આખો ધર્મ જ પર્યાવરણની આસપાસ ફરે છે. એટલું જ નહીં, હિન્દુ શાસ્ત્રો ખરેખર જે રીતે બીજા પંથનાં શાસ્ત્રો છે તેમ માત્ર આદેશો કે નિયમો કે પછી દંતકથાઓના ગ્રંથ નથી પરંતુ તેમાં એક-એક વાતમાં વિજ્ઞાન વણાયેલું છે. પર્યાવરણ વણાયેલું છે. કેવી રીતે? જુઓ.

અમેરિકામાં મોટા વૈજ્ઞાનિક કાર્લ એડવર્ડ સેગન ખગોળશાસ્ત્રી, કૉસ્મોલૉજિસ્ટ, એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ, ઍસ્ટ્રૉબાયૉલૉજિસ્ટ અને લેખક એમ બહુમુખી પ્રતિભા હતા. તેમણે અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. વિજ્ઞાનને લોકપ્રિય બનાવવામાં તેમણે મોટો ફાળો આપ્યો હતો. તેમને પુલિત્ઝર એવોર્ડ સહિત ઢગલાબંધ એવોર્ડ મળેલા. તેમના પુસ્તક ‘કૉસ્મોસ’માં ‘ધ એજ ઑફ ફૉરએવર’ નામના પ્રકરણની શરૂઆતમાં ભગવાન નટરાજની તસવીર છે. ૧૯૯૬ના વર્ષમાં (કાર્લ સેગનનું મૃત્યુ પણ આ જ વર્ષની ૨૦ ડિસેમ્બરે થયેલું) તેમણે એક મુલાકાતમાં આ તસવીર પાછળનો તર્ક સમજાવતાં કહેલું, “નટરાજની પરંપરાગત સમજૂતી એવી છે કે તેમનો એક હાથ બ્રહ્માંડનું સર્જનનું પ્રતીક છે. બીજો હાથ બ્રહ્માંડના વિસર્જનનું પ્રતીક છે.- ડમરુ અને જ્વાળા. આ જ તો કૉસ્મૉલૉજી (બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન) છે.” તેમના પુસ્તકમાં છપાયેલી આ તસવીર કેલિફૉર્નિયાના પાસાડેનાના મ્યુઝિયમમાં નટરાજની મૂર્તિ પરથી લેવાયેલી હતી. કાર્લ સેગને આશા વ્યક્ત કરેલી કે આગામી એક દાયકામાં (એટલે કે વર્ષ ૨૦૦૬ સુધીમાં) આ મૂર્તિ ભારતને પાછી આપી દેવાશે. (નટરાજની મૂર્તિ ત્રણેક વર્ષ પહેલાં ઈશ્વરના કણ અથવા ગૉડ્સ પાર્ટિકલ અથવા હિગ્ઝ બૉઝોન કણ જ્યાં શોધાયો તે જીનિવા સ્થિત સીઇઆરએનની પ્રયોગશાળામાં પણ નટરાજની બે મીટર ઊંચી પ્રતિમા છે. આપણે ત્યાં ઈસરોના વડા કે. રાધાકૃષ્ણન માર્સ મિશન અગાઉ પૂજા કરે તો તેનો વિવાદ થાય છે.)

કાર્લ સેગને ટીવી પર બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનને સરળ રીતે સમજાવવા ‘કૉસ્મોસ: અ પર્સનલ વૉયેજ’ નામની શ્રેણી પણ કરેલી. આ શ્રેણી અમેરિકામાં ઘણી બધી લોકપ્રિય થઈ હતી. તે રશિયા અને ચીન જેવા સામ્યવાદી દેશોમાં પણ બતાવાયેલી. પરંતુ ભારતમાં નહીં! ૧૯૯૬માં આપેલી એ મુલાકાતમાં કાર્લ સેગને આશા વ્યક્ત કરેલી કે આ શ્રેણી ક્યારેક ભારતમાં પણ દર્શાવવામાં આવશે તેવી તેમને આશા છે.

આ શ્રેણીના દસમા એપિસોડમાં તેમણે હિન્દુ ગ્રંથોનો આધાર લઈને બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનને સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો. મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું, “અમે તમિલનાડુમાં પોંગલ તહેવાર માટે ગયા હતા. વિશ્વભરના તહેવારોની જેમ આ તહેવાર પણ બદલાતી ઋતુને મનાવે છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણા પૂર્વજો ખગોળશાસ્ત્રીઓ (એસ્ટ્રૉનોમર) હતા. તેઓ પંચાંગ રાખતા અને આકાશનું અવલોકન કરતા. અને આ બધું વ્યવહારિક બાબતો માટે હતું: ક્યારે બી વાવવાં અને ક્યારે પાક લણવો. ખગોળશાસ્ત્રી માટે આ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન હતો.”

સેગને કહ્યું હતું, “પરંતુ આ એપિસોડ ભારતલક્ષી બનાવવાનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે હિન્દુ બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનનું અદ્ભુત પાસુ છે. તેણે આ વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ પૃથ્વી અને બ્રહ્માંડનો ટાઇમ સ્કેલ આપ્યો છે. આ ટાઇમ સ્કેલ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક કૉસ્મૉલોજી સાથે સાતત્યસભર છે. આપણે જાણીએ છીએકે પૃથ્વી ૪.૬ અબજ વર્ષ જૂની છે અને બ્રહ્માંડ તેના વર્તમાન રૂપમાં લગભગ ૧૦ કે ૨૦ અબજ વર્ષ જૂનું છે. હિન્દુ ધર્મ મુજબ, બ્રહ્માના દિવસ અને રાત (એક દિવસ ૪.૨ અબજ વર્ષનો અને રાત ૪.૨ અબજ વર્ષની- તે રીતે) ૮.૪ અબજ વર્ષના હોય છે. જ્યાં સુધી હું જાણું છું, માત્ર પ્રાચીન ધર્મ પરંપરા જ સાચા સમય પરિમાણ વિશે વાત કરે છે….પશ્ચિમમાં લોકો એમ માને છે કે આ બ્રહ્માંડ થોડા હજાર વર્ષ જ જૂનું છે. તેને કોઈ સમજી શકતું નથી. જ્યારે કે હિન્દુ અવધારણા (કન્સેપ્ટ) એકદમ સ્પષ્ટ છે. તેમાં અબજો વર્ષની વાત કરવામાં આવી છે.”

‘ગૉડ પાર્ટિકલ: ઇફ ધ યુનિવર્સ ઇઝ ધ આન્સર, વૉટ ઇઝ ધ ક્વેશ્ચન’ પુસ્તકના સહ લેખક અને અમેરિકી નાગરિક ડિક ટેરેસી કહે છે કે “આ પૃથ્વીનું આયુષ્ય ૪ અબજ વર્ષ કરતાં વધુ છે તેવો અંદાજ કાઢનારા પ્રથમ ભારતીય કૉસ્મૉલૉજિસ્ટ (બ્રહ્માંડ વૈજ્ઞાનિકો) હતા. તેઓ એટોમિઝમ, ક્વૉન્ટમ ફિઝિક્સ, અને અન્ય વર્તમાન થિયરીઓની એકદમ નજીક હતા. ભારતે સૌ પહેલાં અને બહુ શરૂઆતમાં, મેટર (દ્રવ્ય)ની એટમિસ્ટ થિયરી વિકસાવી હતી. સંભવત: ગ્રીક એટમિસ્ટ વિચાર ભારતના પ્રભાવ હેઠળ પર્શિયન સભ્યતા મારફતે આવેલો.”

તો ઑસ્ટ્રિયામાં જન્મેલા અને અમેરિકી ભૌતિકશાસ્ત્રી ફ્રિત્ઝોફ કાપ્રાએ ‘ધ ડાન્સ ઑફ શિવ: ધ હિન્દુ વ્યૂ ઑફ મેટર ઇન ધ લાઇટ ઑફ મૉડર્ન ફિઝિક્સ’ શીર્ષકવાળા લેખમાં નટરાજ અથવા શિવના નૃત્ય અને સબ એટોમિક પાર્ટિકલ્સના ડાન્સ વચ્ચે સરખામણી પર ચર્ચા કરી હતી. આ લેખ ૧૯૭૨માં ‘મેઇન કરન્ટ્સ ઇન મોડર્ન ફિઝિક્સ’માં પ્રકાશિત થયો હતો. ત્યાર બાદ કાપ્રાએ ‘તાઓ ઑફ ફિઝિક્સ’ નામના (૧૯૭૫માં પ્રકાશિત) ઇન્ટરનેશનલ બેસ્ટ સેલર પુસ્તકમાં શિવજીના નૃત્યને કેન્દ્રીય રૂપક બનાવ્યું હતું. આ પુસ્તકની ૨૩ ભાષામાં ૪૩ આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂકી છે.

તુલસીદાસજીએ હનુમાનચાલીસા લખ્યા તેમાં એક ચોપાઈ છે: જુગ સહસ્ર જોજન પર ભાનુ, લિલ્યો તાહિ મધુર ફલ જાનુ. ઉત્તર પ્રદેશમાં યના બદલે જ બોલાય છે જેમ કે યજ્ઞના બદલે જગ્ન. યજમાનને જજમાન કહે છે. આ રીતે જ યુગનું જુગ થયું. યોજનનું જોજન થયું. હિન્દુ કાલ ગણના મુજબ એક યુગ બરાબર ૧૨ હજાર વર્ષ. એક સહસ્ર એટલે હજાર. આમ, જુગ સહસ્ર એટલે ૧૨ હજાર ગુણ્યા ૧,૦૦૦ અને એક યોજન એટલે આઠ માઇલનું અંતર થયું એટલે કુલ ગુણાકારનો જવાબ આવે ૯,૬૦,૦૦,૦૦૦. ૯ કરોડ સાઇઠ લાખ માઇલ. માઇલને કિમીમાં ફેરવો તો ૧૫ કરોડ ૩૬ લાખ કિમી અંતર થાય. નાસાની વેબસાઇટ પર ૧૪,૯૬,૦૦,૦૦૦ કિમી આપેલો છે. અલબત્ત, વિજ્ઞાન ચોકસાઈમાં માને અને ૦.૦૦૦૧નો ફેર પણ ન જ ચાલે પરંતુ કોણ વધુ સાચું એ કહેવું મુશ્કેલ કારણકે વિજ્ઞાનમાં આજે કોઈ નવી થિયરી આવે તો તે જૂની થિયરીને ખોટી ઠેરવી શકે છે. એટલે કાલે સવારે સંશોધન થાય કે અંતર ૧૪.૯૬ કરોડ નહીં પરંતુ ૧૫.૩૬ લાખ કિમી છે તેવું બની શકે. અથવા બીજું એ પણ છે કે તુલસીદાસ કોઈ વિજ્ઞાનના સાધન વડે માપવા નહોતા ગયા. તેમણે શ્રી રામ અને હનુમાનજીએ જે સૂજાડ્યું તે લખ્યું છે. તોય તેમણે એક ચોપાઈમાં પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર આપી દીધું! પરંતુ કેટલાક હિન્દુ વિરોધી બુદ્ધુજીવીઓને આ વાત ગપ્પું લાગે છે કે સમય અને અંતરનો ગુણાકાર ન થઈ શકે. એક મિનિટ, તો પછી પાશ્ચાત્ય વિજ્ઞાનમાં પ્રકાશ વર્ષ એ અંતરનું એકમ કેમ છે? લાઇટ યર! એક વર્ષમાં પ્રકાશ જેટલું અંતર કાપે તેના બરાબર એસ્ટ્રોનૉમિકલ (ખગોળીય) અંતર. હિન્દુ ધર્મનો માત્ર પશ્ચિમી નજરે – તર્કવાદથી અધૂરો અભ્યાસ કરવા જાવ તો આવું જ થાય. હિન્દુ શાસ્ત્રો ગપ્પાં લાગે. બાકી, વિષ્ણુ પુરાણ સહિત અનેક શાસ્ત્રોનો જો નેગેટિવિટી મનમાં રાખ્યા વગર અભ્યાસ કરો અને તેને બરાબર સમજો તો તે શુદ્ધ વિજ્ઞાન સિવાય બીજું કંઈ નથી, જેમ કે વિષ્ણુ પુરાણ!

વિષ્ણુ પુરાણના દ્વિતીય અંશના સાતમા અધ્યાયમાં સાત ઉર્ધ્વ લોકનું વર્ણન છે. અહીં લોક એટલે પબ્લિક એ અર્થ નથી. લોક એટલે ભુવન અથવા તો સ્તર. તેનાં નામ છે- ભુર્લોક (એટલે પૃથ્વી), ભુવર્લોક, સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક, સત્યલોક. વિજ્ઞાનમાં તેને વાતાવરણનાં સ્તરો કહ્યા છે. વિજ્ઞાનમાં તેને વાતાવરણનાં સ્તરો કહ્યાં છે. તે છ છે: ટ્રોપોસ્ફીયર (ક્ષોભમંડળ), સ્ટ્રેટોસ્ફીયર (સમતાપમંડળ), મેસોસ્ફીયર (મધ્યમંડળ), થર્મોસ્ફીયર (તાપમંડળ), આયોનોસ્ફીયર (આયનમંડળ), એક્ઝોસ્ફીયર (બાહ્યમંડળ).

હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં જે સાત ઊર્ધ્વ લોક કહ્યા તેને મુખ્યત્વે બે લોકમાં વિભાજીત કરાયા છે: કૃતક લોક અને અકૃતક લોક. કૃતક લોકમાં પ્રલય અને ઉત્પત્તિનું ચક્ર ચાલતું રહે છે. અકૃતક લોકમાં સમય અને સ્થાન શૂન્ય છે. તો સાત લોકમાંથી કયા લોક કૃતક છે અને કયા અકૃતક? ભૂર્લોક (ધરતી), ભુવર્લોક (આકાશ) અને સ્વર્લોક (અંતરિક્ષ)માં જ પ્રલય થાય છે. જ્યારે જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક આ ત્રણ લોક પ્રલયથી પર છે.

વિષ્ણુ પુરાણમાં પરાશર મુનિ આ કૃતક અને અકૃતક લોકને સમજાવતા કહે છે, “ભૂ, ભુવ:, સ્વ: એ કૃતક ત્રૈલોક્ય કહેવાય છે અને જન, તપ તેમજ સત્ય એ ત્રણ અકૃતક લોક છે. કૃતક ત્રૈલોક્ય અને અકૃતક ત્રૈલોક્ય વચ્ચે મહર્લોક કહેવાય છે જે કલ્પાંતમાં માત્ર જનશૂન્ય થઈ જાય છે પણ નષ્ટ નથી થતું. તેથી તે કૃતકાકૃત કહેવાય છે.

વિષ્ણુ પુરાણમાં પરાશર મુનિએ કહ્યું છે કે આપણું છે તેવા કરોડો બ્રહ્માંડ રહેલાં છે. આધુનિક વિજ્ઞાન હજુ આ રહસ્યના ઉકેલ સુધી પહોંચી નથી શક્યું. ૧૯૫૨માં પહેલી વાર એર્વિન સ્ક્રોડિન્જરે અમેરિકાના ડબલિન શહેરમાં આપેલા વ્યાખ્યાનને અનેક બ્રહ્માંડોના વાદ (મલ્ટિ યુનિવર્સ થિયરી)નો પહેલો સંકેત માનવામાં આવે છે. સ્ક્રોડિન્જર નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા ઑસ્ટ્રિયન ફિઝિસિસ્ટ (ભૌતિકવિજ્ઞાની) હતા. એન્ડ્રુ ઝિમરમેન જૉન્સ જે પોતાને લેખક, ફિલોસોફર, એજ્યુકેટર, સાયન્સ ઍડ્વૉકેટ અને આંત્રપ્રિન્યોર ગણાવે છે તેમણે ડેનિયલ રોબિન્સ સાથે મળીને ફિઝિક્સની સ્ટ્રિંગ થિયરી સરળ ભાષામાં સમજાવી છે. તેઓ કહે છે, “એક કરતાં વધારે બ્રહ્માંડનો વિચાર ફિઝિક્સમાં તો બાદમાં આવ્યો, તે પહેલાં હિન્દુ ધર્મમાં તે આવી ગયો. હિન્દુ કૉસ્મોલોજી (બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન) પ્રમાણે, ચક્રીય અનંત વિશ્વોમાં એક કરતાં વધુ બ્રહ્માંડો આવેલાં છે. આપણું બ્રહ્માંડ અલગ-અલગ બ્રહ્માંડની અનંત સંખ્યા પૈકીનું એક છે.

આવાં તો ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય જે સાબિત કરી શકે કે આપણા વેદ-પુરાણ એ બીજું કંઈ નથી પરંતુ વિજ્ઞાન જ છે. આથી જ આ વિજ્ઞાનને પામી ગયેલા આપણા ઋષિ-મુનિઓએ સામાન્ય માનવીને સમજાય તે માટે કથાઓનો આશરો લીધો. પર્યાવરણને પરંપરા સાથે જોડી દીધું. તુલસીનો છોડ દરેક હિન્દુના ઘરમાં હોવો જ જોઈએ અને તેની પૂજા થવી જ જોઈએ કારણ ઔષધિની રીતે તુલસી ખૂબ જ ઉપયોગી છે. શરદી-ઉધરસ, બ્રૉન્કાઇટિસ, સ્કિન ઇન્ફેક્શન, હૃદય રોગ સહિત અનેક બીમારી-રોગોમાં તે ઉપયોગી છે. આથી તુલસીને વિષ્ણુ ભગવાનની પત્નીનું સ્વરૂપ આપી દીધું. તુલસી ૨૦ કલાક સુધી ઑક્સિજન આપે છે અને આપણે એ.સી. દ્વારા જે ઑઝોન પડને નુકસાન પહોંચાડીએ છીએ તેની ભરપાઈ તુલસી કરી આપે છે. તુલસી ચાર કલાક સુધી ઑઝોન આપે છે. તે કાર્બન મોનૉક્સાઇડ જેવા ઝેરી વાયુને શોષી લે છે. અમેરિકાની ફૉક્સ ન્યૂઝ વેબસાઇટ કહે છે કે હોલી બેઝિલ (તુલસી- અંગ્રેજો આપણી જ ચીજોના નામ બદલી નાખે જેથી આપણી ચીજ ન લાગે જેમ કે રામનું રામા, યોગનું યોગા, સાડીનું સારી…ઇત્યાદિ અને આપણે પાછાં આપણાં જ નામો અંગ્રેજોએ જે બગાડ્યા હોય તે રીતે બોલવામાં ગર્વ અનુભવીએ. “હું યોગ કરું છું” તેમ બોલવાના બદલે “હું યોગા કરું છું” તેમ કોલર ઊંચા કરીને બોલીશું.) સ્ટ્રેસ બસ્ટર અર્થાત્ તણાવ દૂર કરનારી છે.

આ જ રીતે શિવજીને ચડાવાતાં બિલીપત્ર અથવા બિલ્વ પત્ર (અંગ્રેજોએ તેનું નામ વૂડ એપલ રાખી દીધું) પેટની તકલીફો, કોઢ, હરસમસા વગેરેમાં ઉપયોગી છે. આપણે ત્યાં સાપ, કીડી, ઉંદર, મોર, સિંહ, વૃષભ, મત્સ્ય, કુર્મ વગેરે ઘણા પ્રાણી જે સામાન્ય રીતે ઉપદ્રવી કે બિનઉપયોગી ગણાય તેને ભગવાનના વાહન સાથે અથવા ભગવાનના અવતાર સાથે જોડી દેવાયા. અરે! આપણે ત્યાં ડુક્કરને પણ વરાહ તરીકે ભગવાન વિષ્ણુનો એક અવતાર મનાયો છે કારણકે પર્યાવરણના ચક્ર (ઇકો સાઇકલ)માં દરેકે દરેક જીવનું આગવું મહત્ત્વ છે તો જ કુદરત અથવા ઈશ્વર તેને ટકાવી રાખે. બિનઉપયોગી જીવની પ્રજાતિનો નાશ કરી નાખે. પૃથ્વીને માતા માનીને સવારમાં ઊઠીને ‘સમુદ્ર વસને દેવી’ મંત્ર બોલી પગે લાગવાનું, પીપળે પાણી રેડવાનું, ગાયને માતાનું સ્વરૂપ માની તેની પૂજા જ નહીં, સારી રીતે ઉછેર કરવાનું, નદીઓને માતા માની તેને સ્વચ્છ રાખવાની.. આ બધી પરંપરાના નામે જેને અંગ્રેજીમાં રિલિજિયન કહે છે તે રીતે જોડી દેવાઈ છે જેથી મનુષ્યના મનમાં પર્યાવરણ અને પૃથ્વીનું સતત મહત્ત્વ રહે.

હિરણ્યાક્ષ રાક્ષસ અને વરાહ અવતારમાં દર્શાવાયું છે કે એ સમયે પૃથ્વી મહાસાગરમાં ડૂબી ગઈ હતી. વિજ્ઞાન આ બાબતે સંમતિનો સૂર પુરાવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમની બ્રિસ્ટૉલ યુનિવર્સિટીના બ્રુનો ધુઇમેના નેતૃત્વમાં વૈજ્ઞાનિકોએ ૧૩,૦૦૦ ખડકોના નમૂના પરથી જે સંશોધન કર્યું હતું તે મુજબ, ત્રણ અબજ વર્ષ પૂર્વે ખંડો ખૂબ જ પાતળા હતા. ગત બે અબજ વર્ષ પૂર્વે પ્લેટ ઘર્ષણ જેવી ભૌગોલિક ક્રિયાઓના કારણે પડો મજબૂત થવાં લાગ્યાં અને હાલની સરેરાશ જાડાઈ ૩૫ કિલોમીટરે પહોંચ્યાં. જોકે ધૂમેઇ માને છે કે ધોવાણના કારણે પૃથ્વીનાં પડ પાછા પાતળા થવાં લાગ્યાં છે. જો આ ક્રિયા આગામી બે અબજ વર્ષ સુધી ચાલુ રહેશે તો પડ એવા તબક્કે પહોંચી જશે જ્યાં ખંડો મહાસાગરની અંદર ડૂબી જશે. અર્થાત્ વરાહ ભગવાનનો અવતાર ત્રણ અબજ વર્ષ પૂર્વે થયો હોવો જોઈએ! પૃથ્વી ૪.૬ અબજ વર્ષ જૂની છે તે વિજ્ઞાન પણ કહે છે અને આપણા વેદ-પુરાણો પરથી પણ તે વાત સિદ્ધ થાય છે.

આજે જેમ પર્યાવરણને નુકસાન અતિશય થઈ રહ્યું છે અને લોકો વિજ્ઞાન તેમજ આરોગ્ય વિજ્ઞાનની અદ્ભુત શોધોના પરિણામે ઈશ્વરને ભૂલીને ભોગવિલાસમાં પડેલા છે તે કરતાંય વધુ ભોગવિલાસમાં હિરણ્યાક્ષના સમયે પડેલા હશે. અને પર્યાવરણને અતિશય નુકસાન થવાથી પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી ગઈ હશે. તેને વરાહ જેવા કોઈ પ્રાણીએ બચાવી હશે. વિજ્ઞાન કહે છે કે જો આપણે અતિશય ભોગવિલાસ નહીં અટકાવીએ અને પર્યાવરણની કાળજી નહીં લઈએ તો આજથી બે અબજ વર્ષ પછી ફરી જળપ્રલય થવાની શક્યતા છે. ક્લાઇમેટ ચૅન્જ અત્યારથી આના સંકેતો આપી રહ્યું છે. સુરેન્દ્રનગર, અમરેલી, જૂનાગઢ વગેરે અનેક જગ્યાએ હજુ તો વૈશાખ શરૂ નથી થયો ત્યાં તાપમાન ૪૪-૪૫ ડિગ્રી સે. આસપાસ પહોંચી ગયું છે.

સિટી બસની સારી સુવિધા આપવામાં આવે, કાર-બાઇકનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે તો રસ્તા પહોળા કરવા માટે, વિકાસના નામે વૃક્ષો કપાતા જાય છે તે કપાય નહીં. ઉત્તરાખંડમાં પણ વિકાસનાં કામોના કારણે વર્ષ ૨૦૧૩માં ભયંકર પૂર આવ્યું હતું જેના કારણે હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયા હતા. વીજળીનો ઉપયોગ પણ ઓછો કરવો પડશે. રાત આખી દુકાન-શોરૂમ-મોલ વગેરે બંધ હોય તો પણ તેનાં પાટિયાં વીજળીથી ઝગમગતા રહે, સરકારી કે ખાનગી કંપનીઓમાં પોતે હાજર ન હોય તો પણ એ.સી., પંખા, લાઇટ, કમ્પ્યૂટર ચાલુ રહે, એ સારી ટેવ નથી. વીજળી, પાણી, પેટ્રોલ, ડીઝલ જેવાં કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ જરૂરિયાત પ્રમાણે જ કરવો જોઈએ. બેફામ કરવો યોગ્ય નથી. કોઈ દલીલ કરી શકે કે હજુ તો બે અબજ વર્ષ પછીની વાત છે ને. ત્યારે ક્યાં જીવતા હોઈશું? પરંતુ તમે તમારી પછીની પેઢીઓને શું આપી જશો તે અગત્યનું છે. હિન્દુ ધર્મમાં માનતા હો તો બની શકે કે એ વખતે તમારે પણ કોઈ માનવ કે પશુ-પંખીના અવતારમાં એ પ્રલયની પીડા ભોગવવી પડે. બીજું, બે અબજ વર્ષ પછીનું ન વિચારો તો કંઈ નહીં, અત્યારે ૪૪-૪૫ ડિગ્રી ગરમી, પૂર, માવઠાં, દુષ્કાળ, ગાત્રો થિજવતી ઠંડી વગેરે જે રીતે થઈ રહ્યા છે ત્યારે તેને પણ તમારે સહન કરવા જ પડે છે ને. તો પછી, અત્યારે નહીં ચેતો તો ક્યારે ચેતશો? ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિત: અર્થાત્ ધર્મ એનું જ રક્ષણ કરે છે જે ધર્મનું રક્ષણ કરે છે. આપણે આમ કહી શકીએ- પર્યાવરણ રક્ષતિ રક્ષિત:. આ વાત પર્યાવરણ-કુદરતના સંદર્ભમાં પણ લાગુ પડે છે. જો તમે કુદરતને નહીં બચાવો તો કુદરત તમને નહીં બચાવે.

તુમ જિસ સ્કૂલ મેં પઢે હો ઉસકે હેડમાસ્ટટર રહ ચૂકે હૈં


તુમ જિસ સ્કૂલ મેં પઢે હો ઉસ સ્કૂલ કે હમ હેડમાસ્ટર રહ ચૂકે હૈં…

આ ડાયલોગ જ્યારે જ્યારે બોલાશે ત્યારે આપણી આંખમાં અને મગજમાં એ તાદૃશ થશે. ડાયલોગના જમાનામાં, હાથ અને આંખોથી એક્સ્પ્રેશન કરવાના જમાનામાં શારીરિક અને અભિનય બંને રીતે અમિતાભની બરાબરીની ઊંચાઈના અદાકાર એટલે વિનોદ ખન્ના.

એ બધાના મન કા મીત બની ગયા એમાં એમની એક્ટિંગ જવાબદાર તો હતી જ પરંતુ સાથે નસીબ પણ હતું જ. બાકી ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે શત્રુઘ્ન અને વિનોદ સિવાય બહુ ઓછા લોકો છે જે ટાઇપકાસ્ટ થયા વગર રહ્યા.

જી હા, વિનોદજીએ શત્રુઘ્નની જેમ શરૂઆત કરી હતી ખલનાયક તરીકે પણ પછી તેમને નાયક તરીકે ફિલ્મો મળવા લાગી. પણ બંને પ્રકારની ભૂમિકાઓ એટલી બખૂબી ભજવી કે વિલન તરીકે દેખાય તો ધૃણા ઉપજે અને નાયક તરીકે જેવા દેખાય કે તરત થિયેટરમાં સીટીઓ વાગી ઊઠે. રાજેશ ખન્ના સામે ‘આન મિલો સજના’ અને ‘સચ્ચા ઝૂઠા’ તો ધર્મેન્દ્ર સામે ‘મેરા ગાંવ મેરા દેશ’ કરી. જી હા, ધર્મેન્દ્ર-અમિતાભની ‘શોલે’ પહેલાં એવી જ કથાવસ્તુ ધરાવતો ‘મેરા ગાંવ મેરા દેશ’ આવેલી જેમાં વિનોદ ખન્નાએ ખૂંખાર ડાકુ જબ્બરસિંહની ભૂમિકા ભજવેલી. ગુલઝારની ‘મેરે અપને’ પણ વિનોદની કારકિર્દીની યાદગાર ફિલ્મોમાં સ્થાન પામી.

સાયરા બાનો (હેરાફેરી), શબાના આઝમી (અમર અકબર એન્થની, પરવરિશ, લહુ કે દો રંગ), ડિમ્પલ કાપડિયા (ઇન્સાફ, લેકિન, લીલા, દબંગ, દબંગ ૨), શ્રીદેવી (ચાંદની, પથ્થર કા ઇન્સાન, ફરિશ્તે) , મીનાક્ષી શેષાદ્રી (જુર્મ, મહાદેવ, પોલીસ ઔર મુજરિમ), વિદ્યા સિંહા (ઇનકાર), ભાનુપ્રિયા (સૂર્યા), ઝિન્નત અમાન (કુર્બાની), પરવીન બાબી (ધ બર્નિંગ ટ્રેન), હેમા માલિની (કુદરત, મીરા, રિહાઈ), અમૃતા સિંહ (બટવારા, સીઆઈડી), રેખા (આપ કી ખાતિર), તનુજા (ઇમ્તીહાન), રાખી (મુકદ્દર કા સિકંદર), સીમી ગરેવાલ (હાથ કી સફાઈ), રીના રોય (ઇન્સાન)…અનેક એવી સુંદર અભિનેત્રી છે જેમની સાથે વિનોદે જોડી જમાવેલી.

અમિતાભ સાથે એ જમાનામાં સીધી સ્પર્ધા હતી વિનોદની. પણ કેટલીક બાબતમાં અમિતાભ આગળ રહ્યા છે તો કેટલીકમાં વિનોદ. વિનોદે ઘણી ફિલ્મો ખરાબ પસંદ કરી પણ એ વાત તો સ્વીકારવી પડશે કે એમણે ખલનાયક અને નાયક બંને પ્રકારના રોલ બખૂબી ભજવ્યા. તેમણે અલગ અલગ નિર્દેશકો સાથે કામ કરવાનું અને અલગ અલગ ભૂમિકાઓ કરવાનું જોખમ લીધેલું. અમિતાભ રાજકારણમાં નિષ્ફળ રહ્યા પરંતુ વિનોદે સફળતા મેળવી. ૧૯૯૮, ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૧૪ એમ ચાર વાર ગુરદાસપુરમાંથી ચૂંટાયા. ઘણા કલાકારો રાજકારણી બન્યા, સંસદમાં ચૂંટાયા પણ બહુ ઓછા આવા સફળ રહ્યા. પોતાના મતવિસ્તારને ચૂંટાયા પછી ભૂલી જાય, જેમ કે ગોવિંદા. નરગીસ, જાવેદ અખ્તર, લતા મંગેશકર, રેખા વગેરે રાજ્યસભામાં નિમાયાં પણ તેમાંથી બહુ ઓછાએ રાજ્યસભાને ગંભીરતાથી લીધી. વિનોદ ગુરુદાસપુર મતવિસ્તારમાં ઘણા લોકપ્રિય હતા. વિનોદ તો પહેલી એનડીએ સરકારમાં સાંસ્કૃતિક બાબતોના અને પર્યટન પ્રધાન બન્યા અને બાદમાં વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન જેવું મહત્ત્વનું ખાતું મળ્યું. અમિતાભે ૧૯૯૨માં કામચલાઉ નિવૃત્તિ લીધેલી જે ચાર કે પાંચ વર્ષ ચાલેલી. વિનોદે ૧૯૮૨ની આસપાસ નિવૃત્તિ લીધી.

આટલી સિદ્ધિ મેળવનારી વ્યક્તિએ જ્યારે સફળતાની ટોચે હતી ત્યારે જ સંન્યાસરૂપી નિવૃત્તિ લઈ તે અરસામાં વમળ સર્જી દીધાં હતાં. એમને ઓશો તરફ વાળવાની બાબતને પુણ્ય કહો તો પુણ્ય અને પાપ કહો તો પાપ (કેમ કે એનાથી આપણા પ્રિય અભિનેતા આપણાથી દૂર થઈ ગયા), એ પૂર્વ નિર્દેશક મહેશ ભટ્ટના શિરે જાય છે. ઓશો રજનીશ એ સમયમાં નવી હવા લઈને આવેલા. એમના આશ્રમમાં વિનોદને લઈ જવામાં મહેશની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી હતી. માતાનાં મૃત્યુ પછી વિનોદ હતાશ હતા. ફિલ્મોદ્યોગની ચમકદમક પાછળ રહેલા અંધકારને એ જોઈ શકેલા એટલે કોઈકને એ બહારી ચમકદમક આપઘાત તરફ દોરી જાય તો વિનોદ જેવાને સંન્યાસ તરફ દોરી ગયો. ઓશોના નવા પ્રકારના સંન્યાસ આશ્રમમાં પણ તેમને શાંતિ ન મળી જેની અપેક્ષા સાથે અમેરિકા ગયેલા. ત્યાં તેમણે માળી તરીકે કામ કર્યું, પાયખાનાં સાફ કર્યાં, વાસણ ઉટક્યાં હતાં! જરા પણ સુપરસ્ટારનો ગર્વ ન નડ્યો તેમને! મહેશ તો પહેલાં જ પાછા ફરી ગયેલા. રજનીશ વિનોદ પૂણે આશ્રમ સંભાળે તેમ ઈચ્છતા હતા પણ વિનોદ પાછા ફરી ગયા. આ અગાઉ મુંબઈમાં ફિલ્મો કરતા ત્યારે રજનીશ તરફ (આધ્યાત્મિક) આકર્ષણ જાગતાં તેઓ સોમથી શુક્ર ફિલ્મો કરતા અને શનિ રવિ પૂણે રજનીશ પાસે જતા. આના લીધે તેમની ફિલ્મો પર અસર પડી હતી. તેમણે અનેક ફિલ્મોનાં નાણાં પાછા આપી દીધેલા. બાકી એ સમયે તેમને ‘ઇન્સાન’માં જિતેન્દ્ર કરતાં વધુ મહેનતાણું મળેલું એ તો ઠીક, પણ ‘અમર અકબર એન્થની’, ‘પરવરિશ’, ‘હેરાફેરી’ અને ‘ખૂનપસીના’માં અમિતાભ કરતાં વધુ રૂપિયા તેમને મળેલા! એટલે તેમના ચાહકો માને છે કે વિનોદે જો ફિલ્મો છોડી ન હોત તો અમિતાભ કરતાં અગ્રેસર હોત!

અમિતાભ અને વિનોદ બંને એંગ્રી યંગ મેનની છબી ધરાવતા પણ કોમિક ટાઇમ સેન્સ બંનેની જોરદાર હતી. ‘હેરાફેરી’નાં અસરાની સાથે જુગાર અને સાયરાબાનો સાથે શરૂઆતનાં બંને દૃશ્યો જોઈ લો! બંને અભિનેતાઓ બરાબરીના લાગશે. અમિતાભ અને વિનોદના દીકરાનાં નામ ‘અ’ પરથી. એકના દીકરાનું નામ અભિષેક તો બીજાનું નામ અક્ષય! બંને સારા અભિનેતા છતાં પિતાની તુલનામાં સફળતા મેળવી ન શક્યા. વિનોદના બીજા દીકરા રાહુલને તો અક્ષય જેટલીય સફળતા ન મળી. બીજી સામ્યતા એ પણ કે બંનેએ વરદરાજન નામના ગુંડા પરથી મણિરત્નમ્ ની નાયકનની હિન્દી રિમેક ‘દયાવાન’ અને ‘અગ્નિપથ’માં કામ કરેલું.

એક તફાવત એ કે વિનોદને પુનરાગમન પછી સફળતા મળેલી પણ એ ચાલુ ન રહી. વિનોદનાં પુનરાગમન પછી પરિવાર વિખાઈ ગયેલો કારણકે કોલેજકાળમાં પ્રેમિકા પછી પત્ની બનેલી ગીતાંજલી વિનોદના સંન્યાસને સાંખી ન શક્યાં અને બંનેએ છૂટાછેડા લઈ લીધેલા. તે પછી કવિતા સાથે લગ્ન કર્યાં. કવિતા એટલે ઉદ્યોગપતિ સરયુ દફ્તરીની દીકરી. એ વખતે વિનોદ ૪૩ના હતા અને કવિતા ૩૦નાં! કવિતા સાથે લગ્ન પહેલાં વિનોદનું નામ સોનુ વાલિયા અને અમૃતા સિંહ સાથે સંકળાઈ ચૂકેલું.  (અમૃતાએ ક્રિકેટર રવિ શાસ્ત્રીને દેખાડી દેવા વિનોદને ‘બટવારા’ના આઉટડોર શૂટિંગ દરમિયાન કેવી રીતે પટાવેલા તેની એ વખતે બહુ ગોસિપ થતી.) પણ વિનોદનો રાશિ સ્વામી શુક્ર પાવરફૂલ હશે. એટલે જ, એમણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સ્વીકાર્યા પ્રમાણે, એમને કૉલેજકાળમાં ઘણી ગર્લફ્રેન્ડ હતી. તેમણે ઓશો સાથે જોડાઈને સંન્યાસ લીધો તો તેમને સેક્સી સંન્યાસીનું બિરુદ મળેલું!

કોલેજ સમયે વિનોદ સાયન્સના વિદ્યાર્થી હતા પણ એ વખતે પિતા હોવા જોઈએ તેવા જ હતા. વેપારી પિતા વિનોદને શું કરવું છે તે પૂછવાના બદલે તેણે શું કરવાનું છે તેનો આદેશ જ આપતા. પિતા સાથે આકરા મતભેદ થતા જેનું સમાધાન દરેક પરિવારની જેમ મા જ લાવતાં. આથી વિનોદને એન્જિનિયરના બદલે કોમર્સ ભણી સંતોષ માનવો પડેલો. ‘મુગલ એ આઝમ’ જોઈ તેમને ફિલ્લમ લાઈનમાં આવવાના ધખારા થયા અને એક પાર્ટીમાં સુનીલ દત્ત સાથે ભેટો પણ થયો. એ વખતે દત્તસાહબ પોતાના ભાઈ સાથે બે હીરોવાળી ફિલ્મનું વિચારતા હતા, પરંતુ પિતાએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી. જોકે તેમના નસીબમાં એક્ટિંગ લખાયેલી હતી તેથી બે વર્ષ પછી એ જ દત્તસાહબની ફિલ્મ મન કા મીતમાં એમને તક મળી ગઈ. પણ પિતાની ના આડે ઊભી હતી. આ વખતે માતા મનાવવામાં સફળ રહ્યાં. પતિને સમજાવ્યાં કે એક તક આપો, ચાલે તો ઠીક છે, નહિ તો પાછો આવી જશે. જોકે વિનોદને પાછા ફરવાનું ન થયું.

વિનોદ ૧૯૮૭માં ફિલ્મોમાં પાછા ફર્યા, સફળ રહ્યા, પોતાનાથી ૧૩ વર્ષ નાની કવિતા સાથે લગ્ન કર્યા જેમાંથી સાક્ષી નામનો પુત્ર અને શ્રદ્ધા નામની દીકરી થયાં. સાક્ષી સંજય લીલા ભણશાળીની ફિલ્મથી પદાર્પણ કરવાના સારા સમાચાર હતા તો એ રેવ પાર્ટીમાં પકડાયાના ખરાબ સમાચાર પણ હતા. શ્રદ્ધાના વિશે ખાસ કોઈ સમાચાર નથી. વિનોદે અક્ષય માટે ‘હિમાલયપુત્ર’ બનાવેલી પણ એ હિમાલય જેવી જ ફ્લોપ રહી. એક રસપ્રદ વાત એ છે કે માધુરી દીક્ષિત અને ડિમ્પલ કાપડિયાએ પિતા વિનોદ અને પુત્ર અક્ષય બંને સાથે પ્રેમિકા તરીકે કામ કરેલું! બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે પિતા વિનોદ અને પુત્ર અક્ષય બંનેએ ‘આપ કી ખાતિર’ નામની ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. જોકે બંને ખાસ સફળ ન રહી તેમ છતાં વિનોદવાળી ફિલ્મ ‘બમ્બઈ સે આયા મેરા દોસ્ત’ ગીત માટે જાણીતી બની ગઈ. શરૂઆતમાં આ ગીત માત્ર ચાર લાઇનનું જ હતું પરંતુ ફિલ્મના સંગીતકાર બપ્પી લહરીના કહેવા મુજબ, લોંગ પ્લે રેકોર્ડમાં એ ફિટ નહોતું આવતું તેથી ગીત મોટું બનાવાયું અને વિનોદે આગ્રહ રાખ્યો કે તેમના પર જ એ પિક્ચરાઇઝ થાય. તેમ થયું પણ ખરું. બપ્પીદા અનેક કાર્યક્રમોમાં ગા ગા કરે છે એ ગીત ‘દિલ મેં હો તુમ’ (સત્યમેવ જયતે) પણ વિનોદ પર જ ફિલ્માવાયેલું.

વિનોદ ફિલ્મોદ્યોગમાં છેક સુધી ‘વોન્ટેડ’ રહ્યા. તેમણે ખુમારીવાળા પિતાની ભૂમિકા ‘વોન્ટેડ’માં આબાદ ભજવી. સલમાન ખાન કોઈ ટપોરી નહિ પણ ગુંડાઓનો સફાયો કરવા નીકળેલો અંડર કવર પોલીસ છે એ રહસ્યનું વિનોદ ઉદ્ઘાટન કરે છે અને સાથે તેમની હત્યા પણ થાય છે. એ દૃશ્ય અમીટ બની ગયું છે.

પણ એમની કેન્સગ્રસ્ત દર્દી તરીકેની તસવીરનું વાઇરલ દૃશ્ય એમના ચાહકોમાં અરેરાટી ફેલાવી ગયું. એ વખતે કંઈ બહાર ન આવ્યું પણ આજે ૨૭મી એપ્રિલે રિલાયન્સ હૉસ્પિટલમાંથી એ ગોઝારા સમાચાર આવ્યા. યોગાનુયોગ તો જુઓ કે ‘કુર્બાની’ અને ‘દયાવાન’ જેવી ફિલ્મો સાથે કરનાર અને સારા મિત્ર એવા ફિરોઝ ખાનની પુણ્યતિથિએ જ મિત્ર વિનોદે વિદાય લીધી! વિનોદ ‘અમર’ હતા અને રહેશે.

ઉપાસનાનાં સ્થાનો પર લાઉડસ્પીકર બંધારણનો ભંગ છે

આપણો દેશ આટલો બધો ઘોંઘાટિયો અને ઘોંઘાટ પ્રિય કેમ છે? આપણને સામાન્ય વાતચીત પણ મોટા અવાજે કરવાની ટેવ કેમ છે? આ તો સામાન્ય ટેવ, પણ ઘણા તો એટલા રાડિયા હોય કે તેઓ અંદરોઅંદર વાતચીત કરતા હોય તો બાજુમાં રહેનારને લાગે કે જાણે ઝઘડે છે. ફોન પર મોટા અવાજેથી વાતચીત કરવાની આપણી ટેવ હજુ ગઈ નથી. પહેલાં અલગ વાત હતી કે ટ્રંકકૉલ હતા. લેન્ડલાઇન હતા. સામેવાળાને બરાબર સંભળાતું નહોતું. હવે અલગ વાત છે અને જૂની પેઢી મોટેથી વાત કરે તો સમજાય કે તેમને પોતાને ઓછું સંભળાતું હોય એટલે મોટેથી બોલે. સામે કોઈ વૃદ્ધ હોય જેને સાંભળવામાં તકલીફ હોય તો પણ સમજાય કે મોટેથી બોલવું પડે.

આપણામાંના ઘણાને સંગીત પણ સૂરીલું નહીં, ઘોંઘાટિયું જ ગમે છે. કારમાં અને રિક્ષામાં વગાડતા હોય તો બહારનાને ઢિંચકઢિંચક સિવાય કંઈ સંભળાય નહીં. હા, અંદરનાને રિધમમાં દબાઈ ગયેલા ગાયકના અવાજ સંભળાતા હોય તો ના નહીં. આવું સંગીત સાંભળવાનો હેતુ ધરાવનારા ખરેખર પોતે સાંભળવા માગતા હોય છે? જો એમ હોય તો પોતાને સંભળાય તેટલા વૉલ્યૂમ પર રાખવું જોઈએ ને? પણ ના, તેવું નથી બનતું. આ તો, બીજાને સંભળાવવાનો હેતુ હોય છે. પરંતુ આનોય કોઈ સમય ખરો કે નહીં? રાતનો સુમાર હોય અને કાર જતી હોય અને તે પણ નિવાસી વિસ્તારમાં તો વૉલ્યૂમ હાઇ રાખવું જોઈએ? એ જ રીતે મારા ઘરની નીચે રિક્ષાવાળા પણ સવાર-સવારમાં ખૂબ જ ઊંચા અવાજે રિક્ષાચાલકોને પસંદ હોય તેવા ગુજરાતી-કમ્પ્યૂટરાઇઝ્ડ અવાજવાળાં (ચાર ચાર બંગડીવાળી ગાડી જેવાં) ગીતો મૂકીને સાંભળતા અને સંભળાવતા હોય છે.

આવું જ તાજેતરમાં થયું. ગત ૧૩ એપ્રિલે મારા ઘરની પાસેથી સવારે ૬.૩૦ વાગે એક સામૈયું નીકળ્યું. એ કેટલાક જૈનોએ કરેલા તપની ઉજવણીનું સામૈયું હતું. ડીજે સાથે અતિ ઊંચા અવાજે ગીતો વાગતા હતા. ભક્તિવાળાં ગીતો ખરાં પણ બધાં ફિલ્મી ગીતોની ટ્યૂનમાં ઢાળેલાં! આ સામૈયું લગભગ અઢી કલાક સુધી મારા ઘરની આસપાસ ફરતું રહ્યું અને ઘોંઘાટ કરતું રહ્યું. પરીક્ષાના દિવસો હતા. જેમને તે દિવસે પેપર હશે તે વિદ્યાર્થીઓને વાંચવામાં કેટલી તકલીફ પડી હશે? કોઈ રાતે નોકરીએથી મોડું આવ્યું હશે તેમની ઊંઘ બગાડી હશે કે નહીં? કોઈ વહેલી સવારે શાંત વાતાવરણમાં પૂજાપાઠ કે યોગ-ધ્યાન કરવા માગતું હશે તેના માટે અશાંતિ સર્જાઈ હશે કે નહીં? જે વૃદ્ધ બીપી, હૃદયરોગ જેવી સમસ્યાથી પીડાતા હોય તેમને આ ઘોંઘાટથી કેવી મુશ્કેલી પડી હશે? જેને નોકરીએ જવાનું હશે તે સમાચાર જોવા માગતા હશે કે કોઈ અન્ય ટીવી કાર્યક્રમ જોવા માગતા હશે તેમને તે સાંભળવામાં તકલીફ નહીં પડી હોય? પરમ અહિંસામાં માનતા, કીડી પણ ન કચડાય તેનું ધ્યાન રાખતા જૈન બંધુઓ દ્વારા માનસિક રીતે આ કેટલી હિંસા થઈ હશે? જેટલી આકરી તપશ્ચર્યા કરી હશે તેના પર કેટલું બધું પાણી આ સામૈયાથી ફરી વળ્યું હશે?

કોઈ પણ સરેરાશ લગ્નમાં સંગીતનો કાર્યક્રમ સિરિયલોની દેખાદેખીથી અનિવાર્ય બની ગયો છે. ઘણા ગરબા-ડાંડિયા રાસ પણ રાખતા હોય છે. તો વરઘોડામાં પણ બેન્ડ-ડીજે અનિવાર્ય છે. આમ, લગ્નમાં આ બંને પ્રસંગે ઘોંઘાટ ફેલાતો હોય છે. જેઓ કોઈ સમુદાયની વાડી કે લગ્ન માટેના હૉલ નજીક રહેતા હોય તેમનું લગ્નસરા દરમિયાન આવી બનતું હોય છે. એમાંય પાછા જો એક કરતાં વધુ હૉલ હોય અને એક કરતાં વધુ લગ્ન હોય તો એક સાથે વાગતા આ બેન્ડવાજા કે ડીજેના હાલ રેડિયો સ્ટેશનો ભેગા થઈ જાય તેવો થાય છે. શોરબકોરમાં કોઈ ગીત ન સંભળાય. વળી આ બેન્ડવાજામાં હવે ટ્રેડિશનલ પોલીસ બેન્ડ જે સૂરીલું સંગીત વગાડે તેવું પરવડતું નથી તેથી સાદો કેશિયો વગાડી પોતે જ નર અને માદા બંને અવાજમાં (બેસૂરો) ગાતો હોય તેવાને લાવવામાં આવે છે. ગીતમાંય પાછા આઇટમ ગીતો વાગે! ‘ચીકની ચમેલી’, ‘મૂંગડા મૂંગડા મૈં ગુડ કી ડાલી’, ‘બાંગો બાંગો બાંગો’, ‘બેબી ડૉલ મૈં સોને દી’, ‘આ રે પ્રીતમ પ્યારે’ જેવાં ગીતો વાગતા હોય છે. ઘડીકમાં પાછું ‘યે દેશ હૈ વીર જવાનો કા’ તો ઘડીકમાં ‘પંખીડા તું ઉડીને જાજે પાવાગઢ રે’ વાગે. (પંખીડું પાવાગઢ ઊડી જશે તો લગ્ન કોની સાથે કરશો?!)

આ બધા સાથે પાછો ઘોંઘાટિયા ફટાકડાઓનો અવાજ અલગ! આ બધું રસ્તા પર થતું હોય અને તે પણ ઑફિસ જવાના સમયે! એક તો અત્યારે વસતિના કારણે અને અંગત વાહનો વધવાના કારણે વધેલો ટ્રાફિક અને તેમાં પાછા આ વરઘોડાઓ. ગત રામનવમીએ શોભા યાત્રા નીકળી હતી તો તેમાંય ડીજેનો ત્રાસ હતો! ગણેશ મૂર્તિ લઈ આવવાનો પણ દેખાડો. ટ્રક કે કારમાં પાંચ-દસ જણા જાય ત્યારે સાથે સ્પીકર અને ડીજેમાં ગીતો વગાડવા ફરજિયાત! અને તેમાંય ઉપર કહ્યા તેવા જ ‘ચીકની ચમેલી’ જેવાં ગીતો જ હોય! ગણેશોત્સવ દરમિયાન મંડળો પણ રાત્રે આવાં જ ગીતો વગાડતાં હોય છે. તો ગણેશવિસર્જન વખતે પણ આ જ સ્થિતિ હોય છે. નવરાત્રિમાં આઠ વાગ્યાથી મ્યૂઝિક સિસ્ટમ ચાલુ કરી દેવામાં આવે અને ગરબા રાસ રમવાનું તો શરૂ થાય છેક ૧૦.૩૦ કે ૧૧ વાગે! અને બાર વાગ્યાનો નિયમ હોય તોય ચાલે ૨-૩ વાગ્યા સુધી! આ પાછી પાર્ટી પ્લૉટની વાત નથી. સોસાયટીમાં યોજાતા ગરબામાં પણ આ જ હાલ હોય છે.

નવરાત્રિ આસપાસ જ પરીક્ષા હોય ત્યારે આ ગણેશોત્સવ અને તે પછી બૅક ટૂ બૅક આવતા નવરાત્રિથી પરીક્ષાર્થીઓને તો તકલીફ પડે જ છે અને સાથે જેમને નવરાત્રિમાં રમવું નથી અને ઘરે શાંતિથી ગરબાના ટીવી પ્રસારણ જોવા છે કે અન્ય કાર્યક્રમો જોવા છે તેમને કે પછી બીપી, હૃદયરોગની સમસ્યાવાળા વૃદ્ધોને કેટલી તકલીફ પડે છે તેનું કોણ વિચારે છે?

પરંતુ ગણેશોત્સવ, નવરાત્રિ જ નહીં, દિવાળી પર ઘોંઘાટિયા ફટાકડા, મકરસંક્રાંતિ, ધૂળેટી, શિવરાત્રિ, વગેરે અનેક તહેવારો પર આ સ્થિતિ જ હોય છે. જો આજુબાજુ મંદિર હોય કે સોસાયટીમાં કોઈ વધુ પડતા ભક્તિભાવવાળું હોય તો સુંદરકાંડ, ભજન-કીર્તન, ડાયરા વગેરે બારમાસી ચાલે. આપણે સેક્યુલર સમાજ છીએ એટલે ૨૫ ડિસેમ્બર અને ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી ખ્રિસ્તીઓ પણ જે રીતે નથી કરતા તેવી ભયંકર ખરાબ રીતે કરીએ છીએ. તે દિવસોમાં દુકાનોમાંય મ્યૂઝિક વાગતું હોય અને સોસાયટીઓમાં પણ પાર્ટીઓનું આયોજન કરાતું હોય. આ સિવાય સોસાયટીના કોમન પ્લૉટમાં કોઈના બર્થડેનું આયોજન હોય તો તો મરો જ સમજો! ચાર-પાંચ કલાક કાન ફાડી નાખે તેવા વૉલ્યૂમ પર ગીતો વગાડાશે! મુંબઈમાં સંજય દત્ત, પ્રીતિ ઝિન્ટા, ઋત્વિક રોશન વગેરે આવી ઘોંઘાટભરી ઉજવણી આખી રાત ચાલે તેનાથી કંટાળીને આવા ‘મહાનુભાવો’ના પડોશીઓએ પોલીસ ફરિયાદ કરવી પડી હોય તેવા દાખલા બન્યા છે.

રસ્તા પર ઘણા સતત હૉર્ન મારતા જતા હોય છે, જાણે કે એમ્બ્યુલન્સ કે કોઈ રાજકારણીની કાર શ્રૃંખલા નીકળી હોય તેવું લાગે! એટલી ઝડપથી બાઇક કે સ્કૂટર ચલાવે અને પાછા સતત હૉર્ન મારે. રસ્તા પર કારણ વગર હૉર્ન મારવાની અને તે હૉર્નેય પાછા ખૂબ જ હાઇ વૉલ્યૂમવાળા હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર તેના પર પણ નિયંત્રણ લાવવાનું વિચારી રહી હોવાના ગત જાન્યુઆરીના સમાચાર હતા.

રાજકીય પક્ષોનાં સભાસરઘસ-ધરણાની તો વાત જ ન કરવી. તેમાં દેશભક્તિનાં ગીતો મોટા અવાજે વગાડી દેશવાસીઓનું અહિત ધ્વનિપ્રદૂષણ દ્વારા કરાતું હોય છે. મોટા મોટા નેતાઓ પણ ચૂંટણી સભા કે લોકાર્પણ સભામાં માઇક ગળી ગયા હોય તેવા ઊંચા અવાજે માઇક પર બોલતા હોય છે. માઇકથી કેટલા અંતરે ઊભા રહીને બોલવું તે કળા કોઈને સાધ્ય નથી હોતી. ભાવનગરમાં ગત ફેબ્રુઆરીમાં મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા મેરેથોનનું આયોજન કરાયું હતું તેમાં રૂપાણી, ઘોઘા, મહિલા કૉલેજ એમ દર બગીચે અતિ ઊંચા અવાજે દેશભક્તિનાં ગીતો વગાડાતાં હતાં. તે દિવસે હું ભાવનગર હતો. મને થયું કે આ પરાણે દેશભક્તિ જગાવવાનો આ નુસખો વળી કેટલો ખરાબ! મેરેથોન ૨૬મીએ સવારે હતી પણ ૨૫ ફેબ્રુઆરીએ રાતથી જ ઘોંઘાટ ફેલાવવાનું ચાલુ થઈ ગયું હતું. માર્ચમાં જે ૧૦-૧૨ અને બીજા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા હોય તેનું વિચારવાનું જ નહીં? આ મેરેથોનથી પાછો ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો તે જુદું.

આ સામૂહિક ટેવ જ છે. આપણું હિન્દુ દર્શન કહે છે કે બધાનો વિચાર કરવો. પૂરી સમષ્ટિનો, પણ પશ્ચિમની આંધીમાં આપણે ધીમે ધીમે માત્ર આપણો જ વિચાર કરતા થઈ ગયા છીએ પરિણામે આપણે આપણા ઘરમાં ટીવી જોઈએ, ફિલ્મ જોઈએ કે સંગીત સાંભળતા હોઈએ તો પણ હાઇ વૉલ્યૂમ પર સાંભળીએ! સવારમાં જો કોઈ સાધુ-સંત કે જૈન મુનિના કે મૌલવીના પ્રવચન સાંભળો તો સારી વાત કરતા હોય તોય ઉશ્કેરાઈને મોટા અવાજે કરતા હોય તેવા ટોન અને વૉલ્યૂમ હશે. રામાયણ, ભાગવત વગેરે કથા કરતા લોકો પણ ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને બોલશે.

આ મુદ્દો ઉખેળવાનું કારણ જાણીતા ગાયક સોનુ નિગમે અઝાનના મુદ્દે છેડેલી ચર્ચા છે. સોનુ સામાન્ય રીતે નમ્ર વ્યક્તિ મનાય છે. શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવો તોછડો અને અહંકારી નથી. તેણે લખ્યું કે ભગવાન બધાને આશીર્વાદ આપે. હું મુસ્લિમ નથી અને મારે સવારમાં અઝાનથી ઊઠી જવું પડે છે. ભારતમાં આ બળજબરીથી ધાર્મિકતા ક્યાં સુધી લદાતી રહેશે? બીજા ટ્વીટમાં તેણે લખ્યું કે જ્યારે મોહમ્મદસાહેબ હતા ત્યારે વીજળી જ નહોતી. તો પછી મારે આ ઘોંઘાટ શા માટે સાંભળવાનો? હું મંદિર કે ગુરુદ્વારામાં ઘોંઘાટનો પણ વિરોધ કરું છું. જેમને પંથ નથી પાળવો તેમને શા માટે સવારમાં ઊઠાડો છો? આ નરી ગુંડાગીરી જ છે.

સોનુ નિગમના આ ટ્વીટોથી વિવાદ છેડાઈ ગયો. સોનુ નિગમ સામે પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ. અનેક મહાનુભાવોએ પ્રતિક્રિયા પણ આપી. એમાં સૌથી ઉલ્લેખનીય છે કૉંગ્રેસનાં સર્વોચ્ચ નેતા સોનિયા ગાંધીના રાજકીય સલાહકાર અહમદ પટેલની પ્રતિક્રિયા. તેમણે કહ્યું કે અઝાન જરૂરી છે પણ લાઉડ સ્પીકરનો ઉપયોગ જરૂરી નથી. અભિનેત્રી ગુલ પનાગે કહ્યું, “ઉપાસનાનાં તમામ સ્થળોએ લાઉડ સ્પીકરને ટાળી શકાય. લાઉડ સ્પીકરના વૉલ્યૂમ પર કોઈ મર્યાદા હોવી જોઈએ.” નિર્દેશક વિવેક અગ્નિહોત્રીએ પણ સોનુનું સમર્થન કરતા કહ્યું કે લાઉડ સ્પીકર પર અઝાન અને બીજો ગેરકાયદે ઘોંઘાટ બંધ થવો જોઈએ. જોકે સોનુ નિગમના વિરોધમાં સૈયદ શા અતીફ અલી અલ કાદરી નામનું લાંબુલચક નામ ધરાવતા પ. બંગાળના એક ઇમામે સોનુનું માથું મુંડાવી લાવે તેને રૂ. ૧૦ લાખનું ઈનામ જાહેર કર્યું પરંતુ સોનુએ જાતે જ માથું મુંડાવી નાખ્યું અને તેય તેના મુસ્લિમ હેર સ્ટાઇલિસ્ટ આલીમ હકીમ પાસે. તેણે રૂ. ૧૦ લાખ માગ્યા પણ ઇમામે નકારી દીધા!

સામાન્ય રીતે કોઈ કલાકાર કે હિન્દુ ધર્મનો વિરોધ કરનાર વ્યક્તિ સામે આવી કોઈ વાત કરે તો સેક્યુલર પત્રકારો, લેખકો, સાહિત્યકારો, વૈજ્ઞાનિકો, ફિલ્મ કલાકારો મેદાનમાં આવી જતા હોય છે. વર્ષ ૨૦૧૫માં તો રીતસર સ્પર્ધા ચાલી હતી, એવોર્ડ પાછા આપવાની અને દેશમાં અસહિષ્ણુતા (ઇનટૉલરન્સ) વ્યાપી ગઈ છે તેમ કહીને પ્રસિદ્ધિ મેળવવાની, જેમાં શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન, મુનવ્વર રાણા વગેરે જોડાયા હતા. અનેકોએ પોતાના એવોર્ડ પાછા આપી દીધા હતા. આ ઝુંબેશને કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, અરવિંદ કેજરીવાલ, મમતા બેનર્જી સહિતના રાજકારણીઓનું પણ સમર્થન હતું પરંતુ સોનુ નિગમે તાર્કિક વાત કરી છે ત્યારે તેની સામે ફતવો બહાર પડ્યો તો ફિલ્મ ઉદ્યોગના લોકો અઝાનની તરફેણમાં બોલી રહ્યા છે, એ વાત ભૂલીને કે સોનુએ અઝાનનો વિરોધ નથી કર્યો, લાઉડ સ્પીકરના ઉપયોગનો વિરોધ કર્યો છે.

પણ એક મિનિટ…આ અઝાન એટલે શું? એ તો જાણો. અઝાન હકીકતે પ્રાર્થના કે બંદગી નથી. પ્રાર્થનામાં આવવા કરાતી હાકલ છે. જે આ હાકલ કરે છે તેને મુઅઝ્ઝિન કહેવાય છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધા કંઈ સંગીતનું પ્રશિક્ષણ પામેલા નથી હોતા. તેથી ઘણા અંશે બેસૂરા હોય છે. મુસ્લિમોએ દિવસમાં પાંચ વાર નમાઝ પઢવાની હોય છે. તેથી દિવસમાં પાંચ વાર અઝાન ગવાય છે. આથી પાંચ વાર ત્રણ મિનિટ સુધી આ બેસૂરો રાગ સાંભળવો પડે છે અને તેય ઊંચા અવાજે ગવાતો હોય છે. અને તેય લાઉડ સ્પીકરના હાઇ વૉલ્યૂમમાં! આ તો ઠીક, પણ ભાવનગર જેવા નાના શહેરમાં જ્યાં એકથી વધુ મસ્જિદ નજીક-નજીક હોય અને સવારની એકદમ શાંતિ હોય ત્યારે અઝાન પોકારાવા લાગે અને તેમાંય પાછો પર્ફેક્ટ એક સમય હોય તો જુદી વાત છે. થોડી સેકન્ડના અંતરે પણ શરૂ થાય તો એ બધા અવાજો ભેગા મળીને ઘોંઘાટ જ બનતા હોય છે. જે મુસ્લિમો આ ઘોંઘાટનું સમર્થન કરે છે તેમણે હૃદય પર હાથ રાખીને પોતાની રુહને પૂછવું જોઈએ કે શું અલ્લાહને આ પસંદ છે? કેટલાક મુસ્લિમો તો સંગીતનો જ વિરોધ કરતા હોય છે. કાશ્મીરમાં સ્ત્રીઓના બેન્ડ પર પ્રતિબંધ મૂકતો ફતવો જાહેર થયો હતો. તો તાજેતરમાં આસામમાં ૧૬ વર્ષની મુસ્લિમ ગાયિકા નાહીદ આફ્રિન સામે એક નહીં પણ ૪૬ મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓએ ફતવા બહાર પાડ્યા હતા કારણકે તે આઈએસઆઈએસના ત્રાસવાદ સામે ગીતો ગાય છે! ફતવામાં લખાયું હતું કે મસ્જિદ, મદરેસા અને કબ્રસ્તાનની આજુબાજુના મેદાન પર મ્યૂઝિકલ નાઇટ થાય તો તે ઇસ્લામ વિરુદ્ધ છે! જો સંગીતનો વિરોધ હોય, આધુનિકતાને અપનાવવી ન હોય તો પછી અઝાન શા માટે? અને જો આધુનિકતાને અપનાવવી હોય તો ગૂગલ પ્લે સ્ટૉરમાં ‘પ્રેયર ટાઇમ’ની અનેક ઍપ છે. તેનો લોકો ઉપયોગ કરી શકે છે. યુકેમાં તો લંડન સેન્ટ્રલ મૉસ્ક આખા મહિનાના નમાઝના સમય છાપે છે. સાઉદી અરેબિયા જે મુસ્લિમોનું અતિ પવિત્ર સ્થળ ધરાવતો દેશ છે ત્યાં પણ લાઉડ સ્પીકર પર પ્રતિબંધ છે. નેધરલેન્ડ, જર્મની, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, યુકે, ઑસ્ટ્રિયા, નૉર્વે અને બેલ્જિયમ, કૈરો વગેરે અનેક દેશોમાં લાઉડ સ્પીકર અને અઝાન પર પ્રતિબંધ છે. તો પછી ભારતમાં જ કેમ વિરોધ?

મુસ્લિમ લેખિકા મસરત દાઉદ તો કહે છે કે ઇસ્લામમાં પડોશી પ્રત્યે દયાળુ-ઉદાર બનવાનું કહેવાયું છે તો શું મસ્જિદના મુલ્લા-મૌલવીઓને આ વાત લાગુ નથી પડતી? હદીથમાં પણ આ વાત કહેવાઈ છે અબ્દુલ્લાહ મુજાહિદને કહે છે કે આપણા પડોશીઓ સાથે સારો વ્યવહાર કરવો જોઈએ. (અલ અદબ અલ મુફ્રાદ ૧૦૫)
બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે અઝાનમાં જે બોલાય છે તે અન્ય પંથના લોકો શા માટે સાંભળે? આ તો એક જાતની મતાંતર-ધર્માંતરણનો પ્રયાસ છે. અઝાનમાં કહેવાય છે – અલ્લાહો અકબર. એટલે કે અલ્લાહ સૌથી મોટા છે. હિન્દુઓ તો માને જ છે કે ભગવાન કહો કે અલ્લાહ, બધું એક જ છે, પરંતુ ઘણા મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ આ નથી માનતા. તો પછી અલ્લાહ જ સૌથી મોટા છે તેવી તેમની વાત બીજા શા માટે માને? આ ઉપરાંત એમ કહેવાય છે કે અશહદુ અન-લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ જેનો અર્થ એમ કહેવાય છે કે અલ્લાહ સિવાય બીજા કોઈ પૂજનીય નથી. આ વાત પણ બીજા પંથના લોકો શા માટે માને? તેમને નિરાકાર, વિષ્ણુ, શિવ, જગદંબા, મહાવીર, બુદ્ધ કે પછી ઈશુમાં માનવું હોય તો? છેલ્લે પાછું કહેવાય છે કે લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ. તેનો અર્થ એ જ કે અલ્લાહ સિવાય કોઈ પૂજનીય નથી. આ તો સેક્યુલરિઝમ વિરુદ્ધની વાત થઈ.

ચાલો, એ પણ માની લઈએ કે એક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ઘોંઘાટનું શું? જાણીતી સમાચાર ચેનલ એબીપીએ અઝાનમાં કેટલો ઘોંઘાટ હોય છે તેની તપાસ કરી તો સોનુ નિગમના ઘર પાસે આવેલી મસ્જિદમાંથી જે અઝાન દરમિયાન ઘોંઘાટ થાય છે તેનું સ્તર ૬૦ અને ૭૭ ડેસિબલ વચ્ચે રેકોર્ડ કરાયું. નિયમ કરતાં ૨૩.૫ ડેસિબલ વધુ છે. દિલ્લીમાં પણ અઝાન ૬૦-૮૦ ડેસિબલ વચ્ચે ધ્વનિ પ્રદૂષણ રેકોર્ડ કરાયું. જયપુરના મોતી ડૂંગરી વિસ્તારમાં મુસ્લિમ મુસાફિર ખાનાની મસ્જિદમાંથી અઝાનનું ધ્વનિ પ્રદૂષણ તો ૯૦ ડેસિબલ સુધી પહોંચી ગયું. મદ્રાસ ઉચ્ચ ન્યાયાલય, મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આ અંગે કડક ચુકાદાઓ આપેલા જ છે. મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે વર્ષ ૨૦૧૪માં ચુકાદો આપ્યો હતો જેને મુસ્લિમ નેતાઓએ પણ સ્વીકાર્યો હતો. આવકાર્યો હતો. જો તે સમયે સ્વીકાર્યો હતો તો પછી સોનુ નિગમની ટ્વીટ પર હોબાળો મચાવવાની અને ફતવા બહાર પાડવાની જરૂર શી છે?

હકીકતે તો તમામ પ્રકારના જાહેર ઘોંઘાટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર છે. જો કોઈ એમ કહે કે શાંતિ જોઈતી હોય તો હિમાલય પર જઈને રહો તો એ ખોટી દલીલ છે. શહેરમાં રહીને શાંતિ મેળવવાનો દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે. ભારતના બંધારણની કલમ ૧૯ (૧) (એ) તેમજ ૨૧માં નાગરિકને સારું પર્યાવરણ અને શાંતિપૂર્વક રહેવાનો, રાત્રે ઊંઘ લેવાનો અને આરામદાયક જીવન જીવવાનો અધિકાર અપાયો છે. શું આ અધિકારના હનન બદલ મસ્જિદો સામે કાર્યવાહી ન થઈ શકે? થઈ શકે પરંતુ રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ જોઈએ. ધર્મની-પંથની વાત આવે ત્યારે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ સૂઈ જાય છે, પરંતુ લોકો સૂઈ નથી શકતા તેનું શું?

Khambhalay Maa: Must Visit Sacred Place

Jay Khambhaly Maa. Khamhaly Maa is very sacred temple located at Mandal, near Viramgam, Gujarat. It is approximately 86.6 km from Ahmedabad. There are two temples. One is located in heart of village, near bus stand. Other one is located near beautiful lake where beautiful coloured lotuses blossom. I got opportunity twice to visit here. Both time for darshan and witnessing sacred ceremony of Navchandi yagna.

This form of Maatajee is worshipped mainy by Kutsat Gotri brahmans. It is said that Matajee was on hill but some devotees requested her to come with them. But at place where the present temple is located, devotees doubted whether Matajee is actually coming with them and they violated order of Maatajee not to look back. So finally Matajee settled here. Idols of 51 shaktipiths are also here.

Trust is doing good for temple and facilities of devotees visiting here. Atithi Bhavan is the place where devotees can wait or stay with prior booking. Rooms are well maintained and facilities like AC are there. Food is also good. Generally conservative brahmans prefer to sit in row (pangat in Gujarati), but here chair and table facility is given so that old age persons have no problem. Just small inconvenience in hot summer days. You will feel so much heat due to iron roof. But that will be done away with in near future, I was told by Shree Manishbhai Rawal, one of trustees of temple. Atithi Bhavan is located exact opposite to ST (GSRTC) bus station. So it is also very convenient for persons coming in bus.

If you are coming in car, and you wish to offer prayer at old temple located in village, you have to park car near Atithi bhuvan as car is not allowed in village.

At old temple, now Shivalay is built. It is small but also very peaceful and sacred temple. There is one yagnashala where brahmans from Chitakut are constantly performing Navchandi yagna to increase power (Bal-बल) of Khambhalay Maa so that Maatajee’s blessings remain with devotees, I was informed. Many devotees visit Khambhalay Maa on every poornima (full moon day).

Lot of donations are poured in for temple and athithi bhavan, specially for meal. Nowadays, donors are donating for one month meal or so but shree Manishbhai tells me that in near future, fund will be enough to provide free meal without help of donor.

If you are visiting Bahucharajee, Shankheshwar, you can visit here or if you are visiting here, you can visit Bahucharajee, Shankheshwar as they are nearby places.