અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!

Advertisements

જાપાન ત્રાસવાદ, બેરોજગારી અને અસ્વચ્છતાથી મુક્ત કેમ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના ઑક્ટોબર માસના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

તાજેતરમાં જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અમદાવાદથી મુંબઈ વચ્ચે બુલેટ ટ્રેન માટે ભૂમિપૂજન થયું અને ભારત-જાપાન વચ્ચે ઘણા ઐતિહાસિક કરારો પણ થયા. આ નિમિત્તે જાપાન દેશ, તેની સંસ્કૃતિ વગેરે ચર્ચામાં આવી. જાપાન આટલો વિકસિત દેશ કેમ છે? તેના વડા પ્રધાન અટપટી ચિત્ર જેવી જાપાનીઝ ભાષામાં જ કેમ બોલે અને લખે છે? તાજેતરમાં લંડનમાં છેલ્લા છ માસનો પાંચમો ત્રાસવાદી હુમલો થયો. આથી પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાંમાર, શ્રીલંકા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન, રશિયા અને થોડા અંશે ચીન પણ ત્રાસવાદથી ગ્રસિત છે. તો પછી જાપાન કેમ આમાંથી બાકાત છે?

તેનું કારણ ‘સકોકુ’ શબ્દમાં રહેલું છે. આ શબ્દ જાપાનના ૧૧૮૫થી ૧૮૬૮ વચ્ચે રહેલી તોકુગાવા શોગુનેટ સૈનિક સરકારે લાગુ કરેલી સ્થળાંતર નીતિ (ઇમિગ્રેશન પૉલિસી) દર્શાવે છે. આ નીતિમાં કોઈ વિદેશી જાપાનમાં ન આવી શકે કે ન તો કોઈ જાપાની વ્યક્તિ જાપાનની બહાર જઈ શકે. જો આમ બને તો આવી વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ કરી દેવાતું! આ વાત જાપાનની મુખ્ય વિચારસરણીમાં રહેલી છે. આથી જ જાપાન એ એક જ પ્રકારનો (હૉમોજિનિયસ અથવા મોનોલિથિક) સમાજ તરીકે આજ દિન સુધી ટકી રહ્યો છે.

જાપાનના લોકો ઇસ્લામના પરિચયમાં પહેલી વાર ૧૮૭૭માં આવ્યા હતા. પહેલી કોઈ જાપાની વ્યક્તિ મુસ્લિમ બની તે ઘટના ઈ.સ. ૧૯૦૯માં બની હતી અને આ વ્યક્તિનું નામ મિત્સુતારો તાકાઓકા હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનમાં ઇસ્લામને સમજવાની માગ વધી, જાપાનની સેનાએ ઇસ્લામ માટે સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં. ઇસ્લામ પર સો પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં. તેનું કારણ ઇસ્લામ પ્રત્યે એકાએક જાગેલું આકર્ષણ નહોતું પરંતુ જાપાની સેનાએ ચીન અને અગ્નિ એશિયામાં જે વિસ્તારો કબજે કર્યા તેમાં રહેલો મુસ્લિમ સમાજ હતો. આથી જ ૧૯૪૫માં યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રોને બંધ કરી દેવાયાં.

જાપાનમાં ૧૩ કરોડની વસતિ છે. તેમાંથી લગભગ એક લાખ મુસ્લિમો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં ૧૦૦ ઇન્ટર્નલ મેટ્રૉપૉલિટન પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટના લીક થયેલા દસ્તાવેજો મુજબ, પોલીસે લગભગ ૭૨,૦૦૦ મુસ્લિમોની અંગત વિગતો એકઠી કરી છે જેમાં તેમનાં બૅંક ખાતાનાં સ્ટેટમેન્ટો, પાસપૉર્ટની વિગતો, અને તેમની અવરજવરનો રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ લીક થયેલા દસ્તાવેજોમાં એવી વાત પણ છે કે જાપાને મસ્જિદોની અંદર જાસૂસી કેમેરા મૂક્યા હતા અને પોતાના અંડરકવર ઍજન્ટોને મુસ્લિમોની નોન પ્રૉફિટ સંસ્થાઓ (એનજીઓ પ્રકારની સંસ્થા જેમાંની કેટલીક પ્રગટપણે સમાજસેવાનું કામ કરતી હોય પરંતુ અંદર ખાને ત્રાસવાદીઓને મદદ કરતી હોય)માં ઘૂસાડ્યા હતા. ૨૦૧૫માં લંડનમાં બૉમ્બ વિસ્ફોટ થયો તે પછી જાપાને મુસ્લિમોના ઘર આસપાસ પણ જાસૂસી શરૂ કરી હતી.

આ દસ્તાવેજો લીક થયા પછી તે દસ્તાવેજોમાં જેમનાં નામ હતાં તે પૈકી ૧૭ મુસ્લિમોએ સરકાર અને પોલીસ સામે કેસ કર્યો. ૨૦૧૪માં ટૉક્યોના જિલ્લા ન્યાયાલયે સ્વીકાર્યું કે પોલીસના આ કામથી ફરિયાદીઓના અંગતતાના અધિકાર (રાઇટ ટૂ પ્રાઇવસી)નો ભંગ થયો છે અને તેણે ૯ કરોડ યેનનું વળતર ચૂકવવા આદેશ પણ આપ્યો પરંતુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેણે એમ પણ કહ્યું કે “ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવી જરૂરી અને અનિવાર્ય છે.” અર્થાત્ ભવિષ્યમાં પણ પોલીસ આ કાર્ય શરૂ રાખશે જ. સદ્નસીબે જાપાનનું મિડિયા આપણા જેવું નથી. તેણે આ મુદ્દે ચૂપકીદી સેવી હતી. જે લખાયું તે અંગ્રેજી માધ્યમોમાં લખાયું હતું.

ઈદ જેવા તહેવારે પણ જાપાનમાં ખુલ્લામાં નમાઝ નથી પઢી શકાતી. તેમને નાના રૂમ હોય તો પણ તેમાં નમાઝ પઢવી પડે છે. ‘જાપાન ટાઇમ્સ’ના ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ, ઈદ ઉલ ફિત્રના રોજ તેમને ચાર વાર નમાઝનો કાર્યક્રમ યોજવો પડ્યો હતો જેથી બધા લોકો નમાઝ પઢી શકે. ૧,૦૦૦ લોકો બહાર નમાઝના વારા માટે રાહ જોતા હતા.

જાપાનમાં ‘ઘરવાપસી’ના કાર્યક્રમો પણ મોટા પાયે ચાલે છે જેને પોલીસ અને ન્યાયતંત્રનું મૌન સમર્થન હોય છે. જો કોઈ અલગ પંથ અપનાવે તો જાપાનનો કોઈ પરિવાર તેનું રીતસર અપહરણ કરી લે છે. તેને કેદ કરી રાખે છે અને તેના પર તે અલગ પંથ છોડી દેવા દબાણ કરે છે. આ પરિવાર એક્ઝિટ કાઉન્સેલરોની મદદ પણ લે છે. આ કાઉન્સેલરોનું કામ પંથાંતરિત વ્યક્તિને તે પંથ છોડી દેવા સમજાવવાનું હોય છે. ટૉરુ ગૉતો નામની એક વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી બની ગયો તો તેનું હિંસક રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૨ વર્ષ સુધી એક જગ્યાએ કેદ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સામાં જાપાનની પોલીસ નિષ્ક્રિય રહી અને તપાસનું ફીંડલું વાળી દીધું. તેના અપહરણકારોને પણ શોધ્યા નહીં. આવા અનેક કિસ્સાઓ બાબતે વિદેશી પત્રકારોને જાપાન દૂતાવાસ કે વિદેશ ખાતા પણ કોઈ પ્રતિક્રિયાઓ આપતા જ નથી.

આ રીતે જાપાનમાં માત્ર દસ ટકા જ સ્થાનિક એવા લોકો છે જેમણે ઇસ્લામ પંથ સ્વીકાર્યો હોય. બાકી જે કોઈ મુસ્લિમો છે તે વિદેશના છે. ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા પણ નહીંવત્ છે. ૨૦૧૫માં પેરિસમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા પછી જાપાન વધુ સજાગ બન્યું છે કારણકે તેના દેશમાં ભલે એક પણ ત્રાસવાદી હુમલો નથી થયો પરંતુ આઈએસઆઈએસે સિરિયામાં ૨૦૧૪માં જાપાનના બે લોકોને બંધક બનાવી તેમનો શિરોચ્છેદ કર્યો હતો.

જાપાનની સ્થળાંતર નીતિ બહુ કડક છે. જાપાનમાં વસતિ ઓછી છે અને ઘટી રહી છે તેમ છતાં તેના દરવાજા કૌશલ્ય વગરના વિદેશી કામદારો માટે બંધ છે. તેમને રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ મળતું નથી. શરણાર્થીઓ માટે તેના દરવાજા ભારત અને યુરોપની જેમ મોકળા નથી. (ક્યારેક દયા ડાકણને ખાય). ૨૦૧૬માં જાપાને ૧૦,૯૦૧ અરજદારો પૈકી માત્ર ૨૮ લોકોને શરણાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.

સ્વાભાવિક છે કે જે દેશમાં અંદર વસતા લોકો તરફથી કે વિદેશથી આવા અચાનક થતા ત્રાસવાદી હુમલાનો ભય ન હોય તે દેશનો વિકાસ પૂરઝડપે જ થાય.

જાપાનના નેતાઓ રાષ્ટ્રવાદી છે. શિન્ઝો આબેએ પાઠ્યપુસ્તકોમાં જાપાનના સમ્રાટો કે સેના દ્વારા બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે તે સિવાય કરેલા અત્યાચારોને દૂર કર્યાં છે. જ્યારે આપણે ત્યાં તો પાઠ્યપુસ્તકોમાં ચેડાં કરીને ખોટો ઇતિહાસ ઊભો કરી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારત પ્રત્યે લઘુતાગ્રંથિનું નિર્માણ કરાય છે.

જાપાનને કુદરતનું વરદાન છે તેથી તે વિકસિત છે તેવું નથી. અમેરિકા દ્વારા પરમાણુ હુમલાનો ભોગ બનીને જાપાન સંપૂર્ણ બરબાદ થઈ ગયું હતું. તો ભૂકંપ એ જાપાન માટે લગભગ રોજની ઘટના છે. પરંતુ ભૂકંપથી નુકસાન ન થાય તેવાં મકાનો અને ઇમારતો ટૅક્નૉલૉજીના આધારે બનાવ્યાં છે. જાપાન સ્વચ્છતા માટે પણ આગ્રહી છે. આનું કારણ શિન્તો અને બૌદ્ધ પંથ છે. પંથની માન્યતા મુજબ, અસ્વચ્છતા સાથે દુષ્ટતા જોડાયેલી છે. આથી જાપાની લોકો દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તો નહાય જ છે પણ સાથે સાથે ઘર કે જાહેર સ્થળોએ ગંદકી પણ નથી રાખતા. ભારતમાં તો ઘણા લોકો પોતે ગંદકી કરે તો પણ સાફ નથી કરતા જ્યારે જાપાનના ફૂટબૉલ પ્રેમીઓએ ૨૦૧૪માં બ્રાઝિલમાં રમાયેલા ફૂટબૉલ વિશ્વ કપમાં આર્જેન્ટિના સામેની મેચ પછી સ્ટેડિયમની સફાઈ કરીને સમગ્ર વિશ્વનું દિલ એ મેચમાં હારી ગયા છતાં જીતી લીધું હતું. પરંતુ આપણે ત્યાં મિડિયામાં સમાચારો અને લેખોમાં ચીનની ધમકી, પાકિસ્તાનના મુશર્રફના ભારત વિરુદ્ધ વિષવમન, અમેરિકામાં સેક્સનાં ટોય કેટલાં વેચાય છે, બ્રિટનમાં શિક્ષિકા વિદ્યાર્થી સાથે સેક્સ કરતાં ઝડપાઈ જેવા સમાચારની જ ભરમાર હોય છે, તેથી આવા પૉઝિટિવ સમાચારથી વાચકો વંચિત રહે છે.

જાપાનમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે એટલો પ્રેમ છે કે જો લોકો પાસે કચરો નાખવા આજુબાજુ કોઈ કચરાપેટી ન હોય તો તેઓ કચરો એક થેલીમાં પોતાના ઘરે કે ઑફિસે લઈ પછી તેનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરે છે. જાપાની લોકો કોઈ પણ સભા, સમારંભ, સંગીતના કાર્યક્રમ, રમત ગમત કે ઉત્સવ પછી જાહેર મેદાન કે સ્ટેડિયમને સાફ કર્યા પછી જ ઉઠવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે ત્યાં ચૂંટણી સભા હોય કે નવરાત્રિના ગરબા, ગણેશ વિસર્જન હોય કે તાજિયા, કે પછી ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી, કાર્યક્રમ પત્યા પછી પ્લાસ્ટિકની બૉટલો, પ્લાસ્ટિકના પડીકાઓ, ઢોળાયેલી ચટણી અને નાસ્તાથી મેદાન એટલું ગંદુંગોબરું હોય છે કે ન પૂછો વાત. જાપાનનાં બાળકોને નાનપણથી જ સ્વચ્છ રહેવાનું અને આજુબાજુની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવાનું શિખવવામાં આવે છે.

જાપાનના લોકો સભ્યતા અને સંસ્કારની મજાક નથી ઉડાવતા પણ તેને પાળીને બતાવે છે. તેઓ નમ્રતાથી સ્મિત સાથે વાત કરશે અને તે પણ ધીમા અવાજમાં. તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે જો ફૉન આવે તો ઊભા થઈ દરવાજા પાસે જાય છે અને એકદમ ધીમા અવાજે કહે છે કે તેઓ અત્યારે મુસાફરી કરી રહ્યા છે અને થોડા સમય પછી ફૉન કરશે. ભીડભાડવાળી જગ્યાએ તેઓ અચૂક મેડિકલ માસ્ક પહેરેલા જોવા મળશે. તેમને જો શરદી પણ થઈ હોય તો તેઓ માસ્ક પહેરશે કારણકે તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમનો ચેપ બીજા કોઈને ન લાગે. ગમે તેવી આધુનિક ટૅક્નૉલૉજી છતાં જાપાનના લોકો પોતાના પંથને ભૂલ્યા નથી. તેઓ ગમે તેવા ધનવાન હોય કે ઓછા ધનવાન, અચૂક મંદિરે જાય છે અને બાળકોને પણ નાનપણથી ટેવ પાડવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં હૉસ્પિટલ હોય કે રેસ્ટૉરન્ટ, કામ કરતા કર્મચારીઓને કેટલાક લોકો સામેથી બક્ષિસ કે ટિપ આપીને તેમને બગાડે છે તો કેટલાક કર્મચારી સામેથી માગી લે છે, પણ જાપાનમાં જો તમે આ આપવા જાવ તો તેઓ સવિનય તમને ના પાડી દેશે. પોતાનું કામ કરવા પગાર મળતો હોય પછી વધારાનાં નાણાંની શી જરૂર? પ્રમાણિકતા જાપાની લોકોમાં ઠાંસી ઠાંસીને પડેલી છે. જાપાનમાં ચોરી કે ખિસ્સા કાપવા જેવા અપરાધોની સંખ્યા બહુ જ ઓછી છે.

જાપાનમાં બેરોજગારીનો દર ઓછો છે કારણકે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ નોકરી કરતી નથી! બેરોજગારીનો દર જે લોકોને કામ ન મળે તેની ટકાવારી હોય છે. આથી બેરોજગારીનો દર જાપાનમાં ઓછો જ હોવાનો. ત્યાંની સ્ત્રીઓને પોતે ગૃહિણી હોવાનું ગૌરવ છે. આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓ જ બીજી સ્ત્રી ગૃહિણી હોય તો તેને નીચી નજરે હવે જોવા લાગી છે. જાપાનમાં આમ પણ કંપનીઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોને વધુ લેવાનું પસંદ કરે છે, જોકે ૧૯૯૯માં મહિલાઓને રોજગારીમાં અન્યાય મુદ્દે કાયદો બનાવાયો છે ખરો. નોકરી મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ કેટલાક સમય પછી પોતાનાં સંતાનો અને પરિવારને ન્યાય આપવા ગમે તેવી સફળ કારકિર્દીને છોડતાં અચકાતી નથી.

આ ઉપરાંત જાપાનના પુરુષોને પણ રોજગાર બાબતે અસંતોષ નથી કારણકે ત્યાં ૧૯૧૦થી લાઇફટાઇમ એમ્પ્લૉયમેન્ટની અવધારણા છે. મતલબ કે કંપની સીધી જ લોકોને રોજગારી આપે છે અને તેમને પગાર સિવાય રાહતદરે આરોગ્ય સેવા, પગાર સાથેનું વેકેશન, બીમારી વખતે પગાર સાથેની રજા, પેન્શન જેવી સુવિધાઓ મળે છે. ત્યાં ભલે સામ્યવાદ ન હોય, પરંતુ કર્મચારીઓના હક માટે જાપાનનું તંત્ર સજાગ છે. ત્યાં મોટા પાયે છટણીઓ પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ છે. સોની, તોશિબા, પેનાસોનિક અને એનઇસી જેવી કંપનીઓ વધારાના કર્મચારીઓને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિની યોજના આપે છે અને બિનજરૂરી કર્મચારીઓને બેનિશમેન્ટ રૂમમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમને તેઓ રાજીનામું આપવાનું ન વિચારે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછું કામ સોંપવામાં આવે છે.

જાપાનના વિકાસ અને ત્યાંના લોકોની સુખાકારી પાછળનું કારણ એ પણ છે કે તેઓ બચતમાં ખૂબ માને છે. તેમનો બચતનો દર અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જ્યારે ભારતમાં બચતનો દર દિવસે ને દિવસે લૉન, જાહેરખબરો, માર્કેટિંગ અને ભૌતિક સુખ પાછળની દોટના કારણે સતત ઘટી રહ્યો છે.

અમેરિકા અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ પછી પરંપરાનો વિરોધ તેને જ આધુનિકતા મનાય છે અને દુર્ભાગ્યે ભારતના કેટલાક લોકો માટે પણ આ જ આધુનિકતા છે. પરંતુ જાપાન તેવું નથી. જાપાનમાં ધર્મ, સમાજ અને કુટુંબનું મહત્ત્વ સર્વોચ્ચ છે.

આમ, ભારતે માત્ર બુલેટ ટ્રેન માટે જ નહીં, પરંતુ સાચા અને વિસરાયેલા વિકાસ માટે પણ જાપાનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

વિજયાદશમીનો વિચાર: અસૂર કોને કહીશું?

(સંજોગ ન્યૂઝ દૈનિકની રવિ પૂર્તિમાં ‘વિચાર વલોણું’ કૉલમમાં તા.૦૧/૧૦/૨૦૧૭નાં રોજ પ્રકાશિત લેખ)

અમરેલી (પ્રાચીન નામ અમરાવલી) જિલ્લાની પવિત્ર ધરતી જેમાંથી ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ મહેતા, કવિ કલાપી, રમેશ પારેખ, પ્રસિદ્ધ જાદુગર કે. લાલ, સંત મૂળદાસ જેવાં રત્નો પાક્યાં તે ધરતી પરથી ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ નામનું એક નવું વર્તમાનપત્ર વિજયા દશમીના શુભ અવસર પર સત્ય અને તટસ્થતાના રાહ પર ચાલવા નીકળી રહ્યું છે ત્યારે તેના માલિક વસંતભાઈ ગજેરા અભિનંદનને પાત્ર છે. આ રાહ શૂરાનો છે. ધીરજવાનનો છે. ડગલે પગલે કસોટીનો છે. અને મને સંપૂર્ણ આશા છે કે ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ પ્રથમ દિવસથી જ સફળતાની યશોગાથા આલેખીને સતત પ્રગતિની કેડી પર આગળ વધ્યા રાખશે.

પ્રગતિની રાહમાં કંટકો બિછાવવાનું કામ વિઘ્ન સંતોષીઓ અને અસૂરો કરતા હોય છે. આવા અસૂરોના કોઈ ચોક્કસ નાકનકશા હોતા નથી. ફિલ્મો કે ધારાવાહિકોમાં દર્શાવાય તેવા કાળા ડિબાંગ ચહેરા, પડછંદ શરીર, મોટી મૂછો, શિંગડા કે પછી અટ્ટહાસ્ય કરતા હોય તેવું અસૂરો કરતા હોય તે જરૂરી નથી. અસૂર એટલે જેનું કામ સદ્ગુણીને સતત કનડવાનું છે,  જેને પરપીડામાં આનંદ આવે છે. જે સત્ય, પ્રેમ અને કરુણાની વાતમાં વિશ્વાસ ન રાખતા અસત્ય, નફરત અને નિર્દયતાના સિદ્ધાંતો અપનાવે છે.

આવા અસૂરો તમને ગમે ત્યાં જોવા મળી શકે. કોઈ બૅંકમાં વૃદ્ધ ફૉર્મ ભરવા જાય, તેને ચશ્મા હોય તોય ફૉર્મના ઝીણા અક્ષર વંચાતા ન હોય, અંગ્રેજીની બહુ સમજ ન હોય, આવા વૃદ્ધ જ્યારે ફૉર્મ ભરવા બૅંક કર્મચારીની મદદ માગે અને તે તેની સ્પષ્ટ ના પાડી દે તો એ મારી દૃષ્ટિએ ‘અસૂર’ની શ્રેણીમાં જ આવે છે. દર્દી જેને ભગવાન સમજીને કોઈ ડૉક્ટર પાસે જાય અને તે ડૉક્ટર દર્દીની વિવશતાનો લાભ ઊઠાવી તેને બીવડાવી ખોટા ટૅસ્ટ કે ઑપરેશન કરાવે તો તે ‘અસૂર’ જ છે. કોઈ એલઆઈસી કે અન્ય વીમા એજન્ટ મૃત્યુ, બીમારી કે અસુરક્ષિત ભવિષ્યનો ભય વર્ણવીને કોઈ પૉલિસી ખોટા લાભના ચાંદતારા બતાવીને વેચી દે તો તે કાર્ય ‘અસૂરીય’ જ ગણી શકાય. કોઈ શિક્ષક કે પ્રાધ્યાપક પાસ કરવા કે સારા માર્ક માટે વિદ્યાર્થી કે વિદ્યાર્થિનીનું શોષણ કરે તો તે કોઈ અસૂરથી કમ નથી. કોઈ રાજનેતા, ફિલ્મ કલાકાર, રમતવીર કે લેખક પોતાના નિવેદન કે પોતાની જીવનશૈલીને લાખો લોકો અનુસરશે તેવી વાત ભૂલીને અનૈતિક આચરણ કરે અને સસ્તી પ્રસિદ્ધિ માટે હલકાં નિવેદનો કરે તો તે અસૂરની શ્રેણીમાં જ સ્થાન પામશે. ભારતમાં જન્મેલી, ભારતમાં સુપ્રસિદ્ધિ પામેલી અને ટોચના હોદ્દાએ પામેલી કોઈ વ્યક્તિ દેશને શરમમાં મૂકે તેવી દેશવિરોધી વાત કરે તો તેને અસૂર નહીં તો શું કહીશું? ફિલ્મ હિટ થાય તે માટે સ્ક્રિપ્ટની ડિમાંડના નામ પર ફિલ્મની વાર્તામાં સહેજ પણ સુસંગત ન બેસે તેમ સેક્સ અને હિંસાનાં દૃશ્યો ઉમેરી પૈસા રળતા લોકો શું અસૂરની શ્રેણીમાં નહીં આવે? સેક્યુલરિઝમના નામે હિન્દુઓની લાગણી દુભાય તેવાં નિવેદનો અને કૃત્યો કરતાં લોકો શું અસૂરની શ્રેણીમાંથી બાકાત રહી જશે? પોતે જ્યાં જન્મ્યા છે અને જ્યાં સુખેથી રહે છે તેવા લોકોમાંથી કોઈક જો બીજા દેશમાંથી આવતા પોતાના એ જ પંથના વ્યક્તિના ભારત દેશમાં ત્રાસવાદ ફેલાવવાના ઈરાદા સુપેરે જાણતા હોવા છતાં તે ત્રાસવાદીને શરણ આપે તો તે વ્યક્તિ ચોક્કસ અસૂર જ ગણાશે. સેંકડો લોકોની જાન લેનારી ત્રાસવાદી ઘટનામાં સંડોવાયેલા અનેક પૈકી એક ત્રાસવાદીને ફાંસીની સજા માટે અડધી રાત્રે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો દરવાજો ખોલાવતા વકીલોને અસૂર જ કહીશું. જે દેશમાં નામ અને દામ મળ્યા હોય તે દેશમાં પોતાને ન ગમતી સરકારના આવવાથી રાતોરાત તે દેશ અસહિષ્ણુ લાગવા લાગે તેમ કહેતા ફિલ્મ કલાકારને કઈ શ્રેણીમાં મૂકીશું? અસૂરની જ તો.

તમને ગોમાંસ (બીફ) ભાવતું હોય અને કાયદો તે ખાવાની છૂટ આપતો હોય તો તમે તે ખાવ પરંતુ તેનું જાહેરમાં વિકૃત પ્રદર્શન કરો કે “મેં બીફ ખાધું છે, આવો અને મારી હત્યા કરો.” તો એ અસૂરવેડા જ છે, કારણકે તેનાથી હિન્દુઓની લાગણી દુભાશે તેમ તમને ખબર છે પરંતુ તમને એ પણ ખબર છે કે હિન્દુઓ શાબ્દિક વિરોધ સિવાય કંઈ કરી શકવાના નથી. એટલે આ વિશેષ અસૂરવેડા છે. આપણી તો એ સૌરાષ્ટ્રની ધરતી છે જ્યાં પડોશમાં મૃત્યુ થયું હોય તો આપણે તો તેમના માટે ભોજન બનાવીને આપી આવીએ પરંતુ આપણને તે દિવસે જમવાનું ન ભાવે એટલા લાગણીશીલ આપણે છીએ. ભાજપના નેતા અને કેન્દ્રીય કૃષિ રાજ્ય પ્રધાન પુરુષોત્તમ રૂપાલાજી કહે છે કે આપણી તો એ ધરતી છે જ્યાં કૂતરી વિંયાય તો તેના માટે પણ શીરો બનાવાય છે. પડોશી જિલ્લા ભાવનગરમાં ગાંડાઓની સેવા થાય તે આ સૌરાષ્ટ્રની ભૂમિ છે. જ્યાં ધર્મ માટે લડતાંલડતાં શહીદ થયા હોય તે આ ભૂમિ છે. અને આ મહાન હિન્દુ ધર્મનું કોઈ અપમાન કરે તો તે જરૂર અસૂર છે. કોઈ એમ કહે કે માસિક ધર્મ વખતે પણ હું મંદિરમાં જઉં છું તો તેમ કહેવું તે ચોક્કસ દૈવીય કાર્ય તો નથી જ.

લોકમાન્ય તિલકજીએ ગીતાની મીમાંસા કરતા લખ્યું હતું, “પરમેશ્વરના સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન ન હોય, તો પણ શાસ્ત્રો પર વિશ્વાસ રાખીને માત્ર શ્રદ્ધાપૂર્વક યજ્ઞયાગ વગેરે કર્મ મરણપર્યન્ત કરતા રહેવાથી અંતમાં મોક્ષ મળે છે.” શ્રીમદ્ ભગવદ ગીતાના ત્રીજા અધ્યાય ‘કર્મયોગ’ના ૨૬મા શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે,

“न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

અર્થાત્ વિદ્વાન લોકો અજ્ઞાની લોકોની બુદ્ધિમાં ભ્રમ પેદા ન કરે. પોતે શાસ્ત્રોના નિયમાનુસાર કર્મ કરે અને અજ્ઞાનીઓને તેમ કરવાની પ્રેરણા આપે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ મોટા સ્થાન પર કે લોકપ્રિયતાના શિખરે હોય ત્યારે તેના મનમાં અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે. અહંકારથી કામ, ક્રોધ, રાગ, દ્વેષ, ઈર્ષા જન્મ લે છે. આથી વિદ્વાનોએ બુદ્ધિ, વાક છટા કે કલમ ચાતુર્યનો ઉપયોગ કરીને કોઈની શ્રદ્ધાને ઠેસ ન પહોંચાડવી જોઈએ. સંતોષી મા, દશા મા, રામદેવ પીર કે પછી સાંઈ બાબા વગેરેને આધુનિક ઈશ્વર કે ઈશ્વરીય અંશોવાળા મહાનુભાવો કહી શકાય. તો આ મહાનુભાવોમાં શ્રદ્ધા રાખવાવાળાઓને કોઈ શંકરાચાર્ય કક્ષાની વ્યક્તિ કહે કે તમે તેમાં શ્રદ્ધા ન રાખો તો તે યોગ્ય નથી.

વિજયા દશમી એટલે આવાં અસૂરીય તત્ત્વો પર વિજય મેળવવાનું પર્વ. શું રાવણ ઓછો બુદ્ધિમાન હતો? શું રાવણ ઓછો વિદ્વાન હતો? શું રાવણ ઓછો શિવભક્ત હતો? પરંતુ શૂર્પણખા, ખરદૂષણના નિર્દોષ વનવાસીઓ શ્રી રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાજી પ્રત્યેના દુષ્કૃત્યોને અવગણીને તેનો બદલો લેવા સાધુ વેશે જઈ સીતાજીનું હરણ કરે છે. તેના લીધે તે રાક્ષસમાં ખપી જાય છે. તે પોતાની પત્ની મંદોદરીનું પણ માનતો નથી. ભગવાન શ્રી રામનું નામ લેવાવાળા વિભીષણની હિતકારી સલાહને પણ અવગણી વિભીષણને લાત મારીને લંકા છોડવા ફરજ પાડે છે. તેથી તે રાક્ષસ બની જાય છે. હિરણ્યકશિપુ તેમના દીકરા પ્રહલાદને ભગવાનને છોડીને પોતાની પૂજા કરવા કહે છે તેનાથી તે રાક્ષસ બની જાય છે. તેનો આ અહંકાર તેને તેના દીકરાને એક વાર નહીં, પણ અનેક વાર મરાવવા પ્રયત્ન કરાવડાવે છે. તેના આ રાક્ષસી કૃત્યમાં તેની બહેન હોલિકા પણ સહભાગી બને છે, તેથી તે પણ રાક્ષસી છે. પુરાતન કાળમાં તો આવા રાક્ષસોનો વધ કરવો શાસ્ત્રમાન્ય હતો પરંતુ વર્તમાન કાળમાં હિંસાને કોઈ સ્થાન નથી. હા, આવા રાક્ષસી કૃત્યો કરનારા, લોકોની ધાર્મિક માન્યતાઓ કે ધાર્મિક લાગણીને દુભવનારા વૈચારિક અસૂરો સામે સરકાર કાયદાકીય રાહે પગલાં લે તે તો અપેક્ષિત છે જ. જો આના માટે કોઈ કાયદો ન હોય તો બનાવવો જોઈએ.

અને પોતાની શ્રદ્ધામાં જો કોઈ માન્યતા ન ધરાવે તો તેની હત્યા કરવી તે પણ વાજબી નથી. કેટલાક કટ્ટર ઇસ્લામિક ત્રાસવાદીઓ સમગ્ર દુનિયામાં આવું કરીને હાહાકાર મચાવી રહ્યા છે. ભારત ત્રાસવાદનું સૌથી મોટું પીડિત રાષ્ટ્ર છે, પરંતુ હવે સમગ્ર દુનિયાને આ રાક્ષસ પીડાવા લાગ્યો છે. અને તેના પર પણ વિજય મેળવવા આ વિજયાદશમીએ કૃતસંકલ્પ થવું જોઈએ.

પ્રોબ્લેમ લાઇવ: શું સેક્સ માટે ‘ના’ ‘હા’ હોઈ શકે?

‘પીપલી લાઇવ’ના સહનિર્દેશક મહેમૂદ ફારૂકી બળાત્કારના કેસમાં નિર્દોષ છૂટ્યા. તેમના પર અમેરિકા સ્થિત ૩૫ વર્ષીય સંશોધનકાર મહિલા પર બળાત્કારનો આરોપ હતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે તેમને શંકાનો લાભ આપી નિર્દોષ છોડ્યા છે.

આપણા ભારતમાં હવે એવું વાતાવરણ બની ગયું છે કે ખેડૂત, સ્ત્રી, દલિત, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી ફરિયાદી હોય ત્યારે સામાન્યત: ફરિયાદી સાચો અને આરોપી જ દોષિત હશે તેવી પૂર્વધારણા સાથે જ મિડિયા ટ્રાયલ ચાલે અને પછી જનભાવનાને અનુરૂપ સરકાર અને ન્યાયાલય પણ મોટા ભાગે વલણ દાખવે, પરંતુ અહીં આ કિસ્સામાં આવું નથી થયું. ન્યાયાધીશે જે ચુકાદો આપ્યો છે અને જે ઘટના બની છે તે કેટલાક સવાલો અથવા મુદ્દા ઉત્પન્ન કરે છે:

૧. હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક ગીતોમાં હીરો હિરોઇનની પાછળ પડી જાય. ‘બોલ રાધા બોલ સંગમ હોગા કે નહીં?’ છેવટે કંટાળીને હિરોઇન “હોગા હોગા હોગા” કહી દે. સન્ની દેઓલ પણ “પ્યાર તુમ મુઝ સે કરતી હો, ડૉન્ટ સે નો, ઈનકાર મેં ઈકરાર હૈ, યે પ્યાર હૈ, બોલો હાં હાં, છોડો ના ના” ગાય. સ્ત્રીઓની ‘ના’માં ‘હા’ હોય છે તેવું જ વર્ષોથી બતાવવામાં આવ્યું છે. બ્યુટી વિથ બ્રેઇન ગણાતી ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન ‘જોશ’ ફિલ્મમાં તેના ભાઈ બનતા શાહરૂખ ખાનને ગીતમાં સલાહ આપે કે ‘હોઠોં પે ના, દિલ મેં હાં હોયેંગા’! ‘પટતી હૈ લડકી પટાનેવાલા ચાહિયે તુન્ના તુન્ના’, ગીતમાં પણ લાગે કે કોઈ પણ સ્ત્રી તો પટે’બલ’ હોય છે. સંજુબાબા ગોવિંદાને કહેતા હોય કે ‘હર ગાને કે ફિનિશ મેં હસીના માન જાતી હૈ યાર’ (ફિલ્મ ‘હસીના માન જાયેગી’). આ ન્યાયાધીશે પણ એવું જ કહ્યું છે કે જ્યારે પાત્રો એકબીજાને ઘણા સમયથી ઓળખતા હોય ત્યારે ક્યારેક ‘ના’માં ‘હા’ હોઈ શકે છે. પ્રેમમાં કે શારીરિક સંબંધમાં ક્યારેક સ્ત્રી ના કહીને ઈચ્છતી હોય કે તેનો પતિ તેને મનાવે, તે બાબતે ફરજ પાડે, પોતાના બાહુપાશમાં ખેંચે. અને પછી પોતે રાજી થઈ જાય. આવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ શું આ ચુકાદો બીજા બળાત્કારના કિસ્સામાં આધાર નહીં બને? સ્ત્રીને સમજવી જ મુશ્કેલ હોય છે તેમ કહેવાય છે ત્યારે સ્ત્રીની ‘ના’ ક્યારે ‘હા’ ગણવી અને ક્યારે ‘ના’ જ ગણવી તે પેચીદો કોયડો છે. અને બીજું, આ ચુકાદો સ્ત્રીઓ માટે લાલબત્તી સમાન છે. જ્યારે પ્રેમી કે દોસ્ત શારીરિક સંબંધ બાંધવા કહે, ખેંચે કે ફરજ પાડે ત્યારે સ્ત્રીએ સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દમાં ના કહેવી પડશે. જોકે ભૂતકાળમાં એવા ચુકાદા આવ્યા છે જેમાં સંભોગ થયાનું પુરવાર થાય અને ફરિયાદી સ્ત્રી ન્યાયાલયમાં એમ કહી દે કે તેની તે માટે સંમતિ નહોતી તો તેમ માનવું પડે છે કે તેની સંભોગ સમયે પણ સંમતિ નહોતી જ.

૨. કલા જગત, ખાસ કરીને અભિનય ક્ષેત્રે ભેટવું કે ચુંબન કરવું એ હસ્તધૂનન જેટલું સામાન્ય બની ગયું છે. કલા જગત જ શું, ધનિકોની દુનિયા અને આવા તમામ કહેવાતા ‘પ્રગતિશીલો’ની દુનિયામાં આ બધું હવે સામાન્ય થઈ ગયું છે. પશ્ચિમના માર્ગે ચાલતી આ દુનિયામાં, જેમ ફિલ્મ એવોર્ડ સમારંભમાં જોવા મળે છે, તેમ આ બધું સામાન્ય વાત થઈ ગઈ છે. પરંતુ આ ચુકાદામાં આ સામાન્ય વાતને સેક્સની સંમતિ માટેની પૂર્વભૂમિકા તરીકે જોવામાં આવી છે. બંને ભૂતકાળમાં એકબીજાને ચુંબન કરતાં હતાં (અને ફરિયાદી સ્ત્રીને તેનો કોઈ વાંધો નહોતો) તે વાતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. ન્યાયાલયે નોંધ્યું છે કે આરોપી ફરિયાદીને ચુંબન કે આલિંગનના સ્વરૂપે શારીરિક સ્પર્શ કરતો હતો તેનો ફરિયાદી મહિલાને કોઈ વિરોધ ન હોતો.

એટલે આ વાત પણ સ્ત્રીએ ભવિષ્યમાં ધ્યાનમાં લેવી પડશે કે અભિનય જગત હોય કે ધનિકોની પાર્ટી, પુરુષ ચાહે તે દોસ્ત હોય કે પ્રેમી કે અન્ય કોઈ, તેની સાથે બિન્દાસ્તપણા (બૉલ્ડનેસ, યૂ નો!)ના નામે કેટલી છૂટછાટ લેવી. અલબત્ત, આ ધ્યાનમાં એટલા માટે લેવું જરૂરી બનશે જેથી જો ભવિષ્યમાં એમાં સીમા ઓળંગાઈ જાય કે ખરેખર બળાત્કાર થાય તો પછી બળાત્કારની ફરિયાદ ટકશે નહીં. (સુપ્રીમમાં ચુકાદો અલગ આવે તો અલગ વાત છે.)

૩. ફરિયાદી મહિલાને એ પણ ખબર હતી કે આરોપીને દારૂ પીવાની ટેવ છે. ફરિયાદી મહિલા જ્યારે આરોપીને હોજ ખાસ ગામમાં મળી ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. ત્યાંથી તેઓ એક કાફેમાં ગયા ત્યાં પણ ભોજનની સાથે દારૂ લેવાયો હતો. એ પછી કારમાં ફારૂકીએ ફરિયાદી મહિલાને ચુંબન કર્યું અને મહિલાએ પણ તેને વળતું ચુંબન કર્યું. ફરિયાદીએ આ પહેલાં ટ્રાયલ કૉર્ટમાં એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે ફારૂકીએ જ્યારે જાતીય હુમલો કર્યો ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. આ વાત પણ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં સ્વીકારાઈ નથી. જો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં આ ચુકાદો ન ફરે તો મહિલાઓએ ભવિષ્યમાં એ પણ ધ્યાન રાખવું પડશે કે જો તેમને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે તો તેનાથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે. જ્યારે મહિલાને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે અથવા તેને ટેવ છે જ ત્યારે દારૂ પીને જાતીય હુમલો કર્યાની દલીલ ભવિષ્યમાં ન્યાયાલયમાં કેટલી ટકશે તે કહેવું આ ચુકાદા પછી અઘરું છે.

૪. એમ કહેવાય છે કે કૉલમ્બિયા વિશ્વવિદ્યાલયની સંશોધનકાર આ મહિલા બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન માટે મહેમૂદ ફારૂકીને મળવા ગઈ હતી. એક મુસ્લિમ અને તેમાંય જેને અનેક વિષય સાથે પનારો પડતો હોય તેવા નિર્દેશકને બાબા ગોરખનાથ અંગે જ્ઞાન હોઈ શકે તેમ માની લઈએ તો પણ એવો પ્રશ્ન થયા વગર ન રહે કે બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન કરવા માટે મહિલા બીજા કોઈ નહીં ને મહેમૂદ ફારૂકી આગળ જ કેમ ગઈ? આ પ્રશ્ન વણઉત્તર છે.

૫. કૉર્ટે એક બીજા પ્રકરણની પણ નોંધ લીધી છે જેમાં આરોપીની પત્ની અનુષા રિઝવીની ઘટનાસ્થળે હાજરી હતી. આ ઘટનામાં આરોપી મહેમૂદ ફારૂકીએ ફરિયાદીને પોતાના ઘરે વાળુ માટે આમંત્રી હતી. ફરિયાદી ત્યાં ગઈ હતી. આરોપી, તેની પત્ની અનુષા રિઝવી જે પોતે ‘પીપલી લાઇવ’ની નિર્દેશિકા છે, તે અને ફરિયાદી મહિલાએ દારૂ સાથે ભોજન લીધું હતું અને અનુષા એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં ગઈ તે ‘તક’નો લાભ ઉઠાવી બંનેએ એકબીજાની સાથે ચુંબનની આપલે કરી લીધી હતી! એટલે મહિલા એટલી બિન્દાસ્ત હતી કે આરોપીની પત્ની જે પણ નાનીસૂની હસ્તી નથી, તેની તે જ ઘરમાં હાજરી અને તે એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં જઈ રહી હતી એટલે ગમે ત્યારે આવી જાય તેવી સંભાવના હોવા છતાં ત્યારે તેણે પોતાને આરોપી દ્વારા ચુંબન કરવા દીધું હતું અને પોતે પણ આરોપીને ચુંબન કર્યું હતું.

૬. આરોપીની પત્ની અને નિર્દેશિકા અનુષા રિઝવી આ કેસમાં તેની પત્ની સાથે ઊભી રહી છે. અનુષા રિઝવી એવી મહિલાઓની યાદીમાં આવી ગઈ છે જેણે બળાત્કાર અથવા કૉર્ટે/પોલીસ કાર્યાલયે પહોંચેલા લગ્નેત્તર સંબંધના કિસ્સામાં તેના પતિને પૂરી રીતે સમર્થન આપ્યું હોય. શાઈની આહુજાના કિસ્સામાં તેની પત્નીએ તેને સમર્થન આપ્યું હતું. પૂજા બેદીની નોકરાણી પર બળાત્કારનો આરોપ હોય કે કંગના રનૌત સાથેના પ્રેમસંબંધ જે બાદમાં ઝઘડા અને પછી પોલીસ ફરિયાદમાં પરિણમ્યો તે બધામાં પત્ની ઝરીના વહાબ પતિ આદિત્યની પડખે ઊભી રહી છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ તેના દીકરા સૂરજ પંચોલીના જિયા ખાન કેસમાં પણ તે તેના પુત્રની પડખે ઊભી રહી છે. તેણે કહેલું કે સૂરજ જિયાને પ્રેમ કરતો હતો તો તે તેના પર બળાત્કાર કેવી રીતે કરી શકે? ‘વૉન્ટેડ’માં સલમાન ખાનનો ભાઈ બનેલો ઈન્દ્રકુમાર મૃત્યુ પામ્યો તે પછી તેની પત્નીએ તેની સામેના બળાત્કારનો કેસમાં તેને નિર્દોષ ઠરાવવાની અરજી કરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે ફરિયાદ થઈ હોય અને તે મૃત્યુ પામે ત્યારે કેસ પૂરો (કાયદાની ભાષામાં ‘નલ એન્ડ વૉઇડ’) થઈ જતો હોય છે. પરંતુ ઈન્દ્રકુમારની પત્ની પલ્લવીનું કહેવું છે કે “મને ખબર હતી કે મારો પતિ નિર્દોષ છે. આથી જ હું આ અરજી કરી રહી છું. ” ઇન્ફૉસીસના ફનીશ મિસ્ત્રી પર ઇન્ફોસીસની કર્મચારી રેખા મેક્સિમોવિચ દ્વારા લાગેલા જાતીય સતામણી અને બાદમાં આઈ-ગેટનાં ઇન્વેસ્ટર રિલેશન્સ હૅડ આરાકેલી રોઇઝે તેનાથી તે ગર્ભવતી હોવાનો અને મિસ્ત્રીએ તેને ગર્ભપાત કરાવી નાખવાનું દબાણ કર્યા હોવાના કિસ્સાઓમાં ફનીશની પત્ની જયા તેની પડખે ઊભી રહી. હરિયાણાના પૂર્વ ડીજીપી એસપીએસ રાઠોડ દ્વારા માત્ર ૧૪ વર્ષની રૂચિકા ગિરહોત્રાની જાતીય સતામણી કરવાના કિસ્સામાં રાઠોડની પત્ની આભા જે પાછી પોતે ઍડ્વૉકેટ છે, તે તેની પડખે ઊભી રહી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ પદની ચૂંટણીમાં હારી ગયેલાં હિલેરીએ તેના પતિ બિલ ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રમુખ હતા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથેના બહુ ગાજેલા સેક્સ પ્રકરણમાં પતિ બિલનું સમર્થન કર્યું હતું. શું આવા હાઇપ્રૉફાઇલ કેસોમાં પતિની પડખે ઊભા રહેવાનું પત્ની માટેનું કારણ ખરેખર નૈતિક સમર્થન હશે, કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા બચાવવાનું કારણ હશે, બાળકો પર અસર ન પડે તે કારણ હશે, પતિની સંપત્તિ તથા માનમોભો ન ગુમાવવા પડે તે હશે કે પછી બીજું કંઈ?

યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ!

શું આ વાત સાચી છે? વકીલ, ઓપીડી સંભાળતા ડૉક્ટર અને પત્રકાર પાસે જો બેસવા મળે અને આ રંગબેરંગી દુનિયાની વાત નીકળે તો એમ થઈ જાય કે યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ. તાજેતરમાં સવાઈ માધોપુરના એક કેસમાં પુત્રવધૂએ સાસુ-સસરાને ભરણપોષણ આપવું એવો ચુકાદો આપ્યો તેની મંતવ્ય ચેનલ પર ચર્ચા હતી. ચર્ચા પછી ચા પીવા ગેસ્ટ પેનલના અમે લોકો-ચેનલના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર @dilip gohil દિલીપભાઈ ગોહિલ, રૂજાનબહેન ખંભાતા, વકીલ સોનલબહેન જોશી અને હું બેઠાં હતાં ત્યારે આવા જે કેસોની ચર્ચા નીકળી તે સાંભળી ત્યારથી મગજ ચકરાવે ચડી ગયું. લગ્ન થતા હોય ને ચોથા ફેરે કન્યા પચાસ લાખ માગે, સંપત્તિ માટે યુવતી વૃદ્ધ સાથે લગ્ન કરે, દીકરો ભરણપોષણ આપવા ના પાડે પણ ન્યાયાલયમાં કેસ થાય તો સારામાં સારો વકીલ રાખે અને ન્યાયાધીશ કહે કે તમારી પાસે વકીલ રાખવા પૈસા છે પણ માતાપિતાનું ભરણપોષણ કરવાના પૈસા નથી.

આદરણીય લેખક દિનકરભાઈ જોશીએ મુંબઈ સમાચારના લેખમાં જે જે કિસ્સાઓ ટાંક્યા છે તે તો આનાથીય આઘાત પમાડે તેવા છે. (http://bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=381711)

શું આનું કારણ મિડિયા છે, જે સતત નેગેટિવિટી પ્રમોટ કરે છે (પોઝિટિવ સમાચાર નથી આપતા તેમ નથી કહેતો પણ પ્રમાણભાન જળવાતું નથી)? શું દિવસની શરૂઆત સારી થાય તે માટે ટીવી સમાચાર ચેનલ કે છાપાની હેડલાઇન પૉઝિટિવ ન હોઈ શકે? શું ટીવી ચેનલો પર થતી ડિબેટમાં રાજકારણીઓ કે પંથગુરુઓ ઉગ્રતા, ઘાંટાઘાંટી લાવ્યા વગર, બીજા બોલતા હોય ત્યારે વચ્ચે બોલ્યા વગર ચર્ચા ન કરી શકે?
શું વધતા વિકારનું કારણ ટીવી સિરિયલો છે જેમાં સતત કાવાદાવા અને ઝઘડા જ બતાવાય છે? શું ફિલ્મોમાં દર્શાવાતી હિંસા અને સેક્સની સમાજ પર કોઈ અસર નથી? ફિલ્મ હોય કે વેબસીરિઝ, પ્રેમ, સેક્સ અને હિંસા સિવાય કોઈ મુદ્દા જ નથી? સંગીત શું ઘોંઘાટિયું જ હોય તો જ સંગીત કહેવાય? અને આ ઘોંઘાટિયા સંગીતની સમાજમાં વધતા તણાવ પર અસર કેટલી? સોશિયલ મિડિયામાં સતત ડરના સમાચાર, અથવા બીજાની ભૌતિક પ્રગતિના સમાચાર માણસમાં તણાવ અને ઈર્ષા પેદા કરે છે કે નહીં? શું બધા હિન્દુ ધર્મગુરુઓ ખરાબ જ છે? અને બધા ઇમામ-મૌલવીઓ અને પાદરીઓ શાંત અને સેવાભાવી જ છે? શું પાકિસ્તાન અને ચીન આપણને પતાવી દેવાનું છે? શું આ દુનિયાનો પ્રલય આવી ગયો છે? શું ભારતમાં બધું ખરાબ જ છે અને વિદેશો બધા સ્વર્ગથી પણ સુંદર જ છે?

રોહિંગ્યા મુસ્લિમો મુદ્દે એકલા પડી રહેલા આંગને મોદીજીનો હિંમતભર્યો ટેકો

હિન્દુત્વના પ્રચંડ મોજાએ એક સમયે ભારતમાંથી બહાર નીકળીને પૂર્વમાં જાપાન સુધી અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં યુરોપ અને અમેરિકા સુધી, દક્ષિણમાં શ્રીલંકા અને પશ્ચિમમાં અફઘાનિસ્તાન સુધી પોતાનો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ ઊભો કર્યો હતો. સનાતન ધર્મની જ એક શાખા કહી શકાય તેવા બૌદ્ધ પંથ અને ખાસ કરીને સમ્રાટ અશોક દ્વારા તેને રાજ્યાશ્રય મળવાના કારણે, અને રાજ્યાશ્રય જ નહીં, પરંતુ પોતાના પરિવારના સહિતના લોકોને જ બૌદ્ધ પ્રચારક તરીકે મોકલવાના કારણે બૌદ્ધ પંથ ભારતથી પૂર્વ અને દક્ષિણે આવેલા ભૂભાગમાં પ્રસરી ગયો હતો.

આમાંનો એક ભાગ એટલે મ્યાનમાર. જે પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્મદેશ અથવા બર્મા તરીકે ઓળખાતો હતો. બ્રહ્મા પરથી બર્મા અને તેના પરથી મ્યાનમાર નામ પડ્યું. તો બૈક્થાનો (Beikthano) નામ વિષ્ણુ ભગવાન પરથી આવ્યું છે. આ નામનું શહેર મ્યાનમારમાં આવેલું છે. આ શહેર રાજકીય રાજધાની પણ રહ્યું છે. આપણા ઈન્દ્ર મ્યાનમારમાં થાગ્યા મિન (Thagya Min) તરીકે પ્રસિદ્ધ દેવતા છે. વિરાટ ભારત વર્ષનો જ એક ભાગ હતું આ મ્યાનમાર. ગુજરાતમાં પણ આપણને બાર ગાઉએ બોલી બદલાતી દેખાય અને રીતરિવાજોમાં થોડો ફરક દેખાય તો આ તો પછી બૌદ્ધ પંથના જબરદસ્ત મોજા વખતે અને પ્રાદેશિકતાના કારણે બદલાય જ. બાકી મ્યાનમારના બાગો (પહેલાં પેગુ તરીકે જાણીતું હતું)માં આજની તારીખે પણ હસ્તીનાપુર નામનું શહેર (જે ઇસુ ખ્રિસ્તના જન્મના ૮૫૦ વર્ષ પહેલાંનું છે!) છે તે બતાવે છે કે હિન્દુત્વ અને હિન્દુઓ એક સમયે મ્યાનમારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. બિજયચંદ્ર મજુમદારે ‘ધ હિસ્ટરી ઑફ બંગાલી લેંગ્વેજ’માં લખ્યું છે કે ઈસુના જન્મના ૯૨૩ વર્ષ પહેલાં હિન્દુઓ મ્યાનમાર ગયા હતા. હસ્તીનાપુરના સાહસિક રાજાઓએ બર્માના ઉપરના પ્રદેશમાં વ્યાપક રાજ્ય બનાવ્યું હતું અને તેની રાજધાની ભામો હતી. તો તેલુગુ ભાષીઓએ પણ આરાકાન (જે હવે રખાઇન તરીકે ઓળખાય છે અને અત્યારે બૌદ્ધો અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો વચ્ચે હિંસક ટક્કરના લીધે ચર્ચામાં છે) પર પોતાની પ્રભુતા સ્થાપિત કરી હતી. ડૉનાલ્ડ એમ. સિકિંન્સ નામના લેખકે ‘હિસ્ટૉરિકલ ડિક્શનરી ઑફ બર્મા’માં નોંધ્યું છે કે મ્યાનમારના હૃદય સમા ઇરાવાડી (આર્યવાડી?) નદીના કિનારે પાંગરેલી સભ્યતામાં પણ હિન્દુઓની જેમ જ ચાર વર્ણ હતા- મિન-મ્યો (min-myo) અર્થાત્ શાસકો; પોન્ના-મ્યો (ponna-myo) અર્થાત્ બ્રાહ્મણો અથવા શાસ્ત્રમાં નિપુણ વિદ્વાનો); થુહતે-મ્યો (thuhtay-myo) અર્થાત્ વૈશ્યો અને સિન્યેથા-મ્યો (sinyetha-myo) અર્થાત્ ગરીબ વર્ગ. આ વર્ણવ્યવસ્થા પણ જે તે સમયે ભારતમાં ઘૂસી ગયેલા દૂષણની જેમ જન્મ આધારિત હતી અને માત્ર રાજાના આદેશથી જ તેને બદલી શકાતી હતી.

એક કિસ્સો તો વિચિત્ર છે. રંગૂનમાં (મોટા ભાગે ૧૯૯૦ના દાયકામાં) સૈનિકોને ખોદકામ દરમિયાન ‘પોલમ્મા’ નામના એક દેવીની મૂર્તિ ચમત્કારિક મળી આવી હતી. આ સૈનિકોએ સ્થાનિક દક્ષિણ ભારતીય મંદિરને આ મૂર્તિ મોકલાવી આપી. જે સૈનિકોએ આ કામ કર્યું તે સૈનિકોને લોહીની ઉલટી થઈ અને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા.

અંગ્રેજોએ તેને જીતીને ભારતમાં ભેળવી દીધું હતું. પરંતુ ત્યાં સ્વતંત્ર થવા જે સંઘર્ષ ચાલ્યો તે ભારતના ઘણા પ્રદેશોની જેમ હિંસક જ હતો. ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયા પછી તેણે રાષ્ટ્રસમૂહ (બ્રિટનના દાસ દેશોનો એક સમૂહ- કૉમનવેલ્થ)નો ભાગ થવાનું પસંદ ન કર્યું, પરંતુ તે સમયે ભારત નહેરુજીના નેતૃત્વમાં આ સમૂહમાં જોડાયો અને હજુ પણ તેનો ભાગ છે જ. આમ, મ્યાનમાર એ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને આયર્લેન્ડ જેવા સ્વાભિમાની દેશોની પંક્તિમાં આવે છે જે આ કૉમનવેલ્થમાં જોડાયું નથી.

આ મ્યાનમાર આજકાલ રોહિંગ્યા મુસ્લિમોનાં વર્ષ ૨૦૧૨થી બૌદ્ધો સાથે રમખાણો, તેમના અલગ દેશ, નાગરિકત્વની માગણીઓ અને તે પછી લશ્કર દ્વારા તેમના સફાયાના કારણે ચર્ચામાં છે અને સ્વાભાવિક જ અનેક દેશોની ટીકાને પાત્ર પણ બન્યું છે. મ્યાનમાર ભારત માટે પૂર્વીય દુનિયાનું પ્રવેશદ્વાર કહેવાય છે અને ચીન તથા ભારત વચ્ચે તે આવેલું હોવાથી વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ ભારત માટે ખૂબ ઉપયોગી તથા મહત્ત્વનું છે. ઈશાન રાજ્યોમાં જે બળવાખોર સંગઠનો છે તેમને પણ મ્યાનમાર તરફથી ટેકો મળતો રહ્યો છે, મ્યાનમાર તેમના માટે સ્વર્ગ ગણાય છે અને ત્યાંથી તેઓ કામ કરતાં રહ્યાં છે. આ પ્રવૃત્તિ ડામવા પણ મ્યાનમારનો સાથ અગત્યનો છે. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ૧,૬૪૩ કિમી લાંબી સરહદ આવેલી છે. વળી, ચીને ત્યાં મોટા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રૉજેક્ટ હાથ ધરીને તેને પોતાની પાંખમાં લેવાનો પ્રયાસ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કરવા લાગ્યો છે. તેથી પણ મ્યાનમાર ભારત માટે અગત્યનું બની જાય છે.

૧૯૬૨ સુધી મ્યાનમારમાં લોકશાહી રહી. પરંતુ આ વર્ષે ને વિને બળવો કરી લશ્કરનું શાસન આણી દીધું. તેણે બર્મા સૉશિયલિસ્ટ પ્રૉગ્રામ પાર્ટી નામનો પક્ષ સ્થાપ્યો અને સામ્યવાદી ઢબનું આ એક પક્ષનું શાસન ૧૯૮૮ સુધી રહ્યું અને તે પછી લશ્કરના સોવ મૌંગ નામના જનરલે બળવો કરી સત્તા કબજે કરી. તેણે સ્ટેટ લૉ એન્ડ ઑર્ડર રિસ્ટૉરેશન કાઉન્સિલ (SLORC) સ્થાપી જેનું શાસન ૨૦૧૧ સુધી રહ્યું. ને વિનના શાસન દરમિયાન ભારતીયો લશ્કરી શાસકોના અત્યાચારોનો ભોગ બન્યા. ૧૯૬૪માં લગભગ ત્રણ લાખ ભારતીયો જે પેઢીઓની પેઢીઓથી ત્યાં રહેતા હતા તેમને ઉચાળા ભરવાના આવ્યા. ભારતીયોની માલિકીના વેપારોનું ‘બર્મીઝ વે ટૂ સૉશિયલિઝમ’ (બર્માનો સમાજવાદ)ના નામે રાષ્ટ્રીયકરણ કરી દેવામાં આવ્યું. તેમને પાછા ફરવા માટે ૧૭૫ ક્યાત (મ્યાનમારનું ચલણ) આપવામાં આવ્યું જેથી તેઓ ભારત પાછા ફરી શકે પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકાર મૌન તમાશો જોતી રહી. ઉલટાનું ૧૯૫૨માં તો જવાહરલાલ નહેરુએ મ્યાનમાર જેવા ટચૂકડા દેશ સાથે શાંતિ ખરીદવા મ્યાનમારના વડા પ્રધાન યુ. નુને ખુશ કરવા કાબાહ ખીણ જે મણિપુર અને મ્યાનમાર સરહદે આવેલી છે તે ભેટ આપી દીધી હતી! આજે પણ જ્યારે મણિપુરના લોકો કાબાહ ખીણ વિશે વિચારે છે ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસું સરી પડે છે.

આવા વારસાની વચ્ચે નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા અને તેમણે પડોશી દેશો જે ચીનની પડખામાં સરી ગયા હતા તેમને ભારતના પડખામાં લેવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆત શપથવિધિથી જ થઈ ગઈ હતી. તે પછી ૨૦૧૪માં ‘આસિયાન’ (અગ્નિ એશિયાઈ રાષ્ટ્ર સંઘ)ની બેઠકમાં ભાગ લેવા તેમણે મ્યાનમારની મુલાકાત લીધી હતી પરંતુ તાજેતરમાં મ્યાનમારની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત તેમણે લીધી.
મ્યાનમાર પોતે અશાંત છે અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો દ્વારા ત્રાસવાદનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેની સામે કાર્યવાહી કરવાના કારણે વિશ્વભરના મુસ્લિમો- અરે! માનવ અધિકારવાદી કહેવાતી પાકિસ્તાની મલાલા યુસૂફઝાઈ દ્વારા પણ ટીકાને પાત્ર બન્યું છે. મ્યાનમારના સ્ટેટ કાઉન્સિલર (જે પડદા પાછળના દેશનાં વડાં પ્રધાન જ કહેવાય છે) આંગ સાન સુ કીએ તો આ મામલે વિશ્વ ભરના મુસ્લિમો દ્વારા ખોટા સમાચાર ફેલાવાતા હોવાનો દાવો કર્યો છે. ખાસ કરીને તુર્કીના નાયબ વડા પ્રધાન મહેમત સિમસેકે નેપાળના પૂર અને રવાન્ડાના હિંસાચારના ફોટાનો ઉપયોગ કરીને રોહિંગ્યા મુસ્લિમોની દશા મ્યાનમારમાં બહુ ખરાબ હોવાનું કહ્યું હતું તેની આંગ સાન સુ કીએ ટીકા કરી હતી.

સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં વડા પ્રધાન મોદી અને આંગ સાન સુ કીએ ત્રાસવાદનો સફાયો કરવા સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. મોદીજીએ રખાઇનમાં હિંસા માટે ઉગ્રવાદીઓને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા. આ તબક્કે મોદીજીએ સદ્ભાવનાની ચેષ્ટા રૂપે ભારતીય જેલોમાં બંધ ૪૦ ભારતીયોને છોડવાની જાહેરાત પણ કરી હતી. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ત્રાસવાદ અને સુરક્ષા, દરિયાઈ સુરક્ષા, સાંસ્કૃતિક વિનિમય કાર્યક્રમ, મેડિકલ પ્રૉડક્ટના નિયંત્રણ, આરોગ્ય તથા દવા, આઈટી, એમઆઈઆઈટી, વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં ૧૧ સમજૂતી પત્રો (એમ.ઓ.યૂ.) પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ ઉપરાંત ભારત-મ્યાનમાર વચ્ચે જમીન સરહદ પાર કરવાની સમજૂતી પર પણ હસ્તાક્ષર થયા હતા.

જો આપણે વિદેશમાં રહેતા હોઈએ તો આપણા દેશમાંથી આવતી દરેક વ્યક્તિ આપણને પોતીકી લાગે. તે આવીને આપણને મળે, આપણા દેશના ખબરઅંતર જાતે આપે તો બહુ જ આનંદ થાય. મોદીજી સમસ્ત વિશ્વના ભારતીયોને એક તાંતણે બાંધવાનું કામ તેમના વિદેશ પ્રવાસોમાં અચૂક કરતા હોય છે. મ્યાનમારમાં પણ તેમણે ત્યાં વસતા ભારતીયોને સંબોધ્યા અને પોતાની સરકાર દ્વારા જીએસટી, નોટબંધી વગેરે મુદ્દે થયેલા કામોની માહિતી આપી.

તેમણે બ્રિટિશરો સામે લડતા વીરગતિ પામેલા લોકોના મૌસોલિયમની મુલાકાત લઈ શ્રદ્ધાસુમન અર્પિત કર્યા. ભારતની સ્વતંત્રતા માટે લડેલા બહાદૂર શાહ ઝફરની દરગાહની મુલાકાત લઈ તેમને પણ શ્રદ્ધાંજલિ આપી. તમિલ સ્થળાંતરિતો દ્વારા ૧૮૭૧માં બનેલા કાલિબરી મંદિરમાં દર્શન કર્યા. બૌદ્ધ મંદિર શ્વેદાગોન પગોડામાં પણ દર્શન કર્યા. બંને દેશોની એક સરખી સાંસ્કૃતિક વિરાસતના પ્રતીક રૂપે બોધિ વૃક્ષનું રોપણ કર્યું. બાગાનમાં તેમણે આનંદ મંદિરમાં પણ દર્શન કર્યા હતા.
આમ, મોદીજીની મ્યાનમાર મુલાકાત બહુઆયામી બની રહી. ખાસ કરીને, જ્યારે આંગ સાન સુ કી વિશ્વ ભરની ટીકાનો સામનો ઉગ્રવાદી રોહિંગ્યા મુસ્લિમો બાબતે કરી રહ્યા છે ત્યારે મોદીજીએ સામા પ્રવાહે જઈને તેમની પડખે ઊભા રહેવાનું હિંમતભર્યું કામ કર્યું હોય તેમ જણાય છે.

જાપાન સાથે આપણા સંબંધો સાતત્યસભર રહ્યા છે

આપણા દેશમાં કોઈ પણ સરકાર હોય, એક સારી વાત એ બની કે જાપાન પ્રત્યે આપણી નીતિ સાતત્યભરી રહી છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને પોખરણ પરીક્ષણને બાદ કરો (એ તો જાપાન એનાથી પીડિત હતું તેથી આ પ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક છે) તો સંબંધ સુરેખ (લીનિયર) જ રહ્યા છે.    સ્વતંત્રતાકાળમાં સુભાષચંદ્ર બોઝ, રાસબિહારી બોઝને જાપાનનો ટેકો હતો. તેના લીધે જ બ્રિટન પર આપણને સ્વતંત્ર કરવા  દબાણ સર્જાયું. આપણે જાપાનને સ્વતંત્રતા પછી મદદ કરી તો જાપાને આપણને. દા ત. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય લશ્કરી કોર્ટમાં જાપાનના નેતાઓ વિરુદ્ધ કેસ ચાલ્યા ત્યારે આપણા રાધાબિનોદ પાલ એક માત્ર ન્યાયાધીશ હતા જેમણે જાપાનનો સંપૂર્ણપણે પક્ષ લીધેલો. જાપાન આજે પણ તેમને લગભગ પૂજે છે.

જાપાન પર પ્રતિબંધો લદાવાનો ભય હોવાથી ભારતે તેના સમર્થનમાં ૧૯૫૧માં સાન ફ્રાન્સિસ્કો પીસ કૉન્ફરન્સમાં ભાગ લેવાનું ટાળ્યું હતું.

પં. જવાહરલાલ નહેરુજીએ ૧૯૪૯માં તેમની દીકરીના નામવાળી હાથણી જાપાનને ભેટ આપેલી તો ઈન્દિરાજીએ દયા અને આશા નામની હાથણી ભેટ આપેલી. રાજીવ ગાંધી હોય કે ચંદ્રશેખર, નરસિંહરાવ હોય કે અટલજી કે પછી મનમોહન, બધાએ જાપાનને સારું મહત્ત્વ આપ્યું જ છે.

લુક ઇસ્ટ એટલે કે અગ્નિ (સાઉથ ઇસ્ટ યૂ નો! આપણે ત્યાં દરેક દિશાનાં નામ છે તેનો ગર્વ લેવો જોઈએ. એ તો હવે ભાષાનો વિકાસ અટકી ગયો અને આંખ મીચી આપણે બિનજરૂરી શબ્દો ઉધાર તો લેવા જ લાગ્યા, પણ જ્યાં આપણા શબ્દો છે તે વાપરવાનું છોડી દીધું. દા.ત. અબજ. અંગ્રેજી માધ્યમો મિલિયન, બિલિયન લખે પણ આપણને એક અબજના બદલે સો કરોડ લખવું ગમે છે.) એશિયાના દેશો સાથે સંબંધ સારા બનાવવાની પહેલ નરસિંહરાવે કરી હતી, જે પાછા કૉંગ્રેસના જ હતા પણ સોનિયા ગાંધીના ઈશારે કામ નહોતા કરતા એટલે એમના મૃત્યુની વિધિ પણ દિલ્લીમાં ન થવા દેવાઈ. જ્યારે ૧૯૯૬માં તેમની સરકાર પરાજય પામી ત્યારે સિંગાપોરના નેતાઓએ દુઃખ વ્યક્ત કરી ભારતીય મતદારોને કૃતધ્ન લેખાવ્યા હતા.
આ લુક ઇસ્ટની નીતિ અટલજી, પછી મનમોહનજી અને હવે મોદીજીએ પણ ચાલુ રાખી છે. બુલેટ ટ્રેનના વિચારનું બીજારોપણ પણ મનમોહનના સમયમાં થયું હતું.

ખરેખર તો કૉંગ્રેસે બુલેટ ટ્રેનનો વિરોધ કરવાના બદલે આ બાબતોનો ગર્વ કરવો જોઈએ અને રાષ્ટ્રહિતના કામમાં સમર્થન આપવું જોઈએ.