Posted in abhiyaan, robotics, technology

રૉબોટ, હ્યુમનોઇડ અને જેમિનૉઇડ : માણસની બ્રહ્મા બનવા તરફની દોટ

(‘અભિયાન’, કવરસ્ટોરી, તા.૨૫/૧૧/૧૭નો અંક)

તાજેતરમાં સૉફિયા નામની મહિલા રૉબોટને સાઉદી અરેબિયાએ નાગરિકત્વ આપ્યું તેના લીધે રૉબૉટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર સહુ કોઈનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. સાઉદી અરેબિયાને ભલા રૉબોટમાં શું રસ પડ્યો? અને રૉબોટ એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સવાળું મશીન એમાં કંઈ પુરુષ અને સ્ત્રી જેવું કંઈ હોય? સારું થયું સ્ત્રી સ્વતંત્રતાના ઝંડાધારીઓને આ મુદ્દો હાથમાં નથી લાગ્યો નહીં તો કહેત, રોબોટમાં સ્ત્રી જ કેમ બનાવી? સ્ત્રી રૉબોટને જ કેમ નાગરિકત્વ આપ્યું? કારણકે સાઉદીમાં મહિલાઓને ઝાઝા અધિકારો નથી.

સૉફિયા: ભગવાનથી પણ ચડિયાતું ક્રિએશન?

સાઉદી અરેબિયાની મેલી મુરાદ તો બધાને ખબર છે. સમગ્ર વિશ્વમાં તે ત્રાસવાદનું સૌથી મોટું જનક છે. અલ કાયદા, તાલિબાન અને આઈએસઆઈએસ જેવાં ત્રાસવાદી સંગઠનો તેની જ દેન છે. અને સૉફિયાએ કેટલાક સમય પહેલાં કહેલું (અલબત્ત તે કંઈ સ્વતંત્ર માણસ જેવી વિચારશક્તિ નથી ધરાવતી. તેનામાં જે પ્રૉગ્રામ ફિટ કરાયો છે તેના આધારે જ તે બોલે છે.) કે તે માનવજાતનો વિનાશ કરવા માગે છે. બની શકે કે આ બાબતે સાઉદીને સૉફિયાને નાગરિકત્વ આપવા પ્રેરી હોય.

પરંતુ સાઉદીને સૉફિયામાં રસ પડે તેનું બીજું કારણ પણ છે. સૉફિયા અમેરિકાની રહેવાસી હોય તેવા તેનાં રૂપરંગ છે. તે બોલે છે તો પણ અમેરિકન લઢણ અને લહેકા સાથે! તે ઊંચી અને પાતળી છે! તેના વાળ સોનેરી છે! સાઉદી હોય કે ભારત, અમેરિકાની કે યુરોપની ગોરી ચામડીવાળી, ઊંચી, પાતળી અને સુંદર સ્ત્રીમાં રસ ઘણાને પડે! વળી, આ તો રૉબોટ. તેને કહો કે ઊભી થા અને બધાને હૅલ્લો કહે તો તે ઊભી થઈને નમ્રતાથી હૅલ્લો કહેવાની. બોલો! આવી કહ્યાગરી અને વળી કામણગારી, (ભલે મશીન તો મશીન) સ્ત્રી તો ક્યાં મળવાની? (એ કોણ બોલ્યું કે ભગવાને તો આવી સ્ત્રી બનાવવાની જ છોડી દીધી છે! આવું મનમાંય ન વિચારાય. માર પડે.) કદાચ, માણસ ભગવાનથી પણ ચડિયાતા સર્જક બનવા તરફ દોટ લગાવીરહ્યો છે.

રૉબોટ: માણસોની છુટ્ટી કરશે કે કામ અપાવશે?

અને એટલે જ રૉબોટ એ આવનારાં દસ-પંદર વર્ષનું ભવિષ્ય નથી, બે-પાંચ વર્ષમાં જ તે સામાન્ય બની જશે. રૉબોટ હવે માણસનું કામ કરવા લાગ્યો છે અને માણસોની છુટ્ટી થઈ રહી છે. જે ચિંતાનું કારણ પણ છે અને આશાનું પણ કારણ છે. ચિંતાનું કારણ એટલા માટે કે માણસો વધુ બેરોજગાર બનશે. આશાનું કારણ એ છે કે સુખ-સુવિધાના કારણે માણસોને હવે મહેનતનાં કામો ગમતાં નથી, પગાર, રજા વગેરેની માથાકૂટ અલગ. રૉબોટ બાબતે આવી કોઈ ચિંતા નહીં. આવાં કામો રૉબોટ કરી આપશે. ભારતમાં સૌથી મોટી સમસ્યા અત્યારે સ્ત્રીઓ માટે કદાચ કામવાળા કે કામવાળીની છે. ઘરનાં કામો કરવા માટે આવનારાં થોડાં વર્ષોમાં રૉબોટ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં.

ભારતમાં ઑલરેડી રૉબોટનો પગપેસારો થઈ ચૂક્યો છે. નાની ઉંમરે જ રૉબૉટિક્સ (રૉબોટ અંગેનું વિજ્ઞાન)ના ખેરખાં અર્જુન (૧૩), અનીશ (૧૨), શ્રીવાસ્તન (૧૩) અને વર્ષા (૨૦)એ મળીને બેંગ્લુરુના વીઆર મૉલમાં મોઢા પર હાસ્ય સાથે ભોજન પીરસતા બટલર ઑ બિસ્ટ્રૉ (બૉબ) બનાવીને મૂક્યો છે.

કેટલાંક કામો એકધારા અને રોજ કરવાનાં હોય. વળી તેમાં જોખમ પણ હોય છે. આજથી વીસ વર્ષ પહેલાંની દુનિયા અલગ હતી. ભૌતિકતાવાદ એટલો પ્રસર્યો નહોતો. આજે માણસને ઝટ બે પાંદડે થઈ જવું છે. ગાડી-ઘર-સ્માર્ટ ફૉન-વૉશિંગ મશીન-ફ્રીઝ-૪૦ ઈંચનું ટીવી-ડીવીડી પ્લૅયર વગેરે અંતહીન યાદીવાળી ચીજો લેવી છે. આથી મજૂરીવાળાં કામોમાં તેને રસ પડતો નથી. વળી, તેને એક કંપનીમાંથી બીજી કંપનીમાં વધારે પગાર પર જતા રહેવાનું વલણ પણ છે કારણકે એક કંપનીમાં તેને સારો ગ્રૉથ મળતો નથી. આવી સ્થિતિમાં હવે ઉદ્યોગો પણ રૉબોટ તરફ વળે તે સ્વાભાવિક છે.

ટાટા ઑટોકૉમ્પ સિસ્ટમ્સ લિ.માં અધિકારીઓ આર. એસ. ઠાકુર અને અમિત ભીંગુર્ડેના વિચારોએ બ્રેબો (બ્રેવો રૉબોટનું ટૂંકું નામ)ને જન્મ આપ્યો જે ઉદ્યોગોમાં વૅલ્ડિંગ, ૧૦ કિલો જેવું ભારે વજન ઊંચકવાં સહિતનાં કામો કરી આપે છે. અત્યારે તો તેની કિંમત રૂ. પાંચ લાખથી સાત લાખ વચ્ચે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે માગ વધશે તો કિંમત ઘટવા સંભવ છે. ચેન્નાઈમાં સિટી યુનિયન બૅન્કે દેશના પ્રથમ બૅન્કિંગ રૉબોટ લક્ષ્મીને મૂકી છે. તે ખાતેદારોના ખાતાની સિલક, હૉમ લૉન પર વ્યાજદર વગેરે જેવા પ્રશ્નોના જવાબો આપે છે. એચડીએફસી પણ ગ્રાહકોને સહાય કરવા માટે રૉબોટને મૂકવા વિચારી રહી છે.

તો શું રૉબોટના લીધે બેરોજગારી વધશે?

કમ્પ્યૂટર આવ્યું અને તે પછી ઘણી બધી શોધો સિલિકૉન ચિપના આધારે થવા લાગી. ઉદ્યોગોમાં ઑટોમેશન થવા લાગ્યું. કમ્પ્યૂટરના આગમનના સમયે ઘણાને ભીતિ હતી કે તેનાથી અનેક લોકો બેરોજગાર થશે, પરંતુ આ ભીતિ ખોટી પડી છે. ઉલટાનું અનેક વિકલ્પો નવા ઉભર્યા છે. રૉબોટના લીધે પણ આવું થશે.

રૉબોટમાં લાગણીથી નવા સમાજની રચના થશે

વૈજ્ઞાનિકો રોજેરોજ એટલા બધા સંશોધનો અને તે પણ સફળ, કરી રહ્યાં છે કે રોજેરોજ ટૅક્નૉલૉજી એક નવું સોપાન સર કરી રહી છે. તમે ક્યારેય વિચાર્યું હતું કે મોબાઇલમાં લાઇવ ટીવી જોઈ શકાશે? બૅંકમાંથી પૈસા ઉપાડી શકાશે, ટ્રાન્સફર કરી શકાશે? પણ આ હકીકત છે. છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષમાં જ સ્માર્ટ ફૉનની રીતે કેટલું પરિવર્તન આવ્યું? આ જ રીતે રૉબોટ અંગે દિવસે ને દિવસે થતાં પરિવર્તનોથી આવનારા દિવસોમાં રૉબોટનો એક નવો સમાજ ઊભો થશે. ‘ટર્મિનેટર’, ‘શૉચેઝર’, ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ હૉલિવૂડની ફિલ્મો તો ઘણાં વર્ષોથી સાઇબૉર્ગ, હત્યારા રૉબોટ વગેરેની માનવજાત સામે લડાઈ દર્શાવવા લાગી છે. ભારતમાં પણ ટૅક્નૉલૉજીના માસ્ટર ગણાતા શંકરે રજનીકાંતને લઈને ‘રૉબો’ ફિલ્મ બનાવી હતી જેમાં જો રૉબોટમાં પ્રેમ, ધિક્કાર વગેરે લાગણી ભળે તો કેટલાં ખતરનાક પરિણામ આવી શકે તે સુપેરે દર્શાવ્યું હતું.

વૈજ્ઞાનિકો બ્રહ્માની જેવા બનવા જઈ રહ્યા છે. રૉબોટ અને માનવ બીજી બધી રીતે સરખા જ હતા, ફરક હતો તો માત્ર લાગણીનો. સજીવ પ્રાણીઓમાં ઈશ્વરે લાગણી નામનું તત્ત્વ મૂક્યું છે. માણસને રડવું આવી શકે, હસવું આવે, ગુસ્સો આવે, દયા આવે, ભૂખ-તરસ લાગે, વિજાતીય પાત્રની હૂંફ મેળવવાની ઈચ્છા થાય. પરંતુ રૉબોટને આવું કંઈ ન થાય. તે તો માણસના પ્રૉગ્રામ અને આદેશ મુજબ વર્તન કરે તેવું અત્યાર સુધી મનાતું હતું. પરંતુ સૉફિયા કહે છે કે તેને પણ લાગણીઓ છે.

અમેરિકાની હૅન્સન રૉબૉટિક્સે બનાવેલી સૉફિયા નામની રૉબોટ ભાવનાઓ વ્યક્ત કરે છે. આવા રૉબોટને અલગ-અલગ નામો મળ્યાં છે. હ્યુમનોઇડ, સૉશિયલ રૉબોટ, જેમીનોઇડ..વગેરે. કારણકે તે માનવ અને મશીનનું મિશ્રરૂપ છે, સામાજિક થઈ શકે તેવા ગુણો ધરાવે છે. સૉફિયા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શું છે તે જાણવા જુઓ બૉક્સ)ની મદદથી લોકોને જુએ છે, વાતચીત સમજે છે અને સંબંધો બનાવે છે. તે જૉક કહી શકે છે, ચહેરા પર હાવભાવ બતાવી શકે છે અને તેની આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે તે સમજી શકે છે.

બ્રિટનના આઈટીવી પર આવતા લોકપ્રિય કાર્યક્રમ ‘ગુડમૉર્નિંગ બ્રિટન’માં સૉફિયાએ તો પોતાના ભાવિ ભરથારની પણ વાત કરી! તેણે કહ્યું કે તેનો ભરથાર ‘અતિશય ડાહ્યો, કરુણામય, અતિશય બુદ્ધિશાળી’ છે. તેને એ પણ ખબર હતી કે તે કયા પ્રૉગ્રામમાં આવી છે! તેને પૂછ્યું કે તે અત્યારે સિંગલ છે? તો તેણે કોઈ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ જેવો જવાબ આપ્યો કે “તે ટૅક્નિકલી માત્ર એક જ વર્ષની છે અને આથી રૉમાન્સ વિશે ચિંતા કરવા માટે નાની છે.”

હવે આ વાત પણ ધ્યાનમાં લો અને આ ગંભીર વાત છે! લંડનના મેડમ તુસાદથી લઈને ભારતના લોનાવાલા પાસેના સુનીલ કંદલુરના વૅક્સ મ્યુઝિયમના લીધે આપણને ખબર છે કે મીણમાંથી અદ્દલ માણસ જેવું પૂતળું બનાવી શકાય છે. નરેન્દ્ર મોદી તેમના મીણના પૂતળા બાજુ ઊભા રહે તો ખબર ન પડે કે અસલી કોણ? તો પછી સિલિકૉનમાંથી પણ આવું થઈ શકે. આમાં થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ (જુઓ બૉક્સ) ભળે. તેમાં ભળે રૉબૉટિક્સ. એટલે નરેન્દ્ર મોદી જેવા બીજા નરેન્દ્ર મોદી તૈયાર થઈ શકે. અલબત્ત, ટૅક્નૉલૉજીને હંમેશાં વહેલા આવકારતા મોદીજીએ તો ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં હૉલોગ્રામ (જુઓ બૉક્સ)નો ઉપયોગ કરી અનેક સ્થળોએ પોતે પહોંચ્યા વગર સભા સંબોધી જ હતી. આ રીતે આવી ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરનાર વિશ્વના પહેલા રાજકારણી તેઓ બન્યા હતા. અને તેમણે તો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ સામે લડવા ૫૪૪ રૉબોટને તૈનાત કરવા માટે ગઈ ઑગસ્ટમાં મંજૂરી આપી દીધી છે (પરંતુ મોટા ભાગના મોદી વિરોધી મિડિયામાં આ સમાચાર જ ન આવ્યા.)

જાપાનની ઓસાકા યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિકિસ્ટ હિરોશી ઈશીગુરોએ તો પોતાના જેવો જ અદ્દલ રૉબોટ બનાવી પણ દીધો છે! તે જાપાનીઓની સ્ટાઇલ મુજબ જ આંખ પટપટાવે છે! ચહેરોમહોરો અદ્દલ હિરોશી ઈશીગુરો જેવો જ છે. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ જેવા લાગતા રૉબોટ માટે વૈજ્ઞાનિકો નવો શબ્દ વાપરે છે- જેમિનૉઇડ! આ પોતાના જેવા જ દેખાતા રૉબોટને હિરોશી દૂરથી કંટ્રૉલ કરી શકે છે.

તો હ્યુમનૉઇડ, થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ ટૅક્નૉલૉજી, સિલિકૉન વગેરેની મદદથી વૈજ્ઞાનિકો એક નવો સમાજ રચવા જઈ રહ્યા છે. જેમ જેમ નવી ટૅક્નૉલૉજી, નવા પ્રૉગ્રામ બનતા જશે તેમ તેમ આ હ્યુમનૉઇડ અથવા તો રૉબોટ માણસ જેવા વધુ ને વધુ થતા જશે. ઑસ્ટ્રિયામાં તો એવી સેક્સ ડૉલ સામન્થા વિકસાવાઈ છે જે સ્પર્શ, આલિંગનને પ્રતિભાવ આપે છે, તેના માદક ઉંહકારા પણ હોય છે. આમ નજીકના ભવિષ્યમાં માણસ અને રૉબોટનો ઘરસંસાર પણ હશે, અરે! તેમનાં બાળકો પણ હશે! પરંતુ જ્યારે બ્રહ્માએ માણસનું સર્જન કર્યું અને લાગણી મૂકી તો સ્વાભાવિક જ પ્રેમ અને ધિક્કાર પણ મૂક્યા. પ્રેમ સંસાર વધારશે તો ધિક્કારથી ઝઘડા અને લડાઈ થશે.

રૉબોટ માનવજાત સામે લડાઈ છેડશે?

કેનેડાના ટૅક્ ગુરુ અને સાઇફાઇ લેખક લોગાન સ્ટ્રીઓડ્જ મુજબ, આગામી ૨૫ વર્ષમાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૪૦થી ૨૦૫૫ સુધીમાં રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લોહિયાળ અને ક્રૂર યુદ્ધ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં. અત્યારે થઈ રહ્યું છે એવું કે માણસ મશીન જેવો થતો જાય છે અને મશીન માણસ જેવાં! માણસની સંવેદનાઓ દિવસે ને દિવસે ઘટી રહી છે. મશીન પર આધારિત રહેવાના કારણે સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, શરીરની ક્ષમતા ઘટતી જવાની સંભાવના છે. સુખસુવિધાઓ વધવાના કારણે તે મોજમજામાં જ રહેવાનો છે. અગવડતાઓ માણસની ક્ષમતા વધારે છે, સગવડતાઓ ઘટાડે છે.

તો બીજી તરફ વધુ ને વધુ સારા અને આધુનિક પ્રૉગ્રામ ફિટ થવાના કારણે મશીન કહેતાં રૉબોટ વધુ ને વધુ માણસ જેવા, અલબત્ત, જો વૈજ્ઞાનિકોનું ચાલ્યું તો સૉફિયાની જેમ કદાચ સુપર હ્યુમન બનશે જે માણસ કરતાં ચડિયાતા હશે. આવા સંજોગોમાં કદાચ રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે સંઘર્ષ/યુદ્ધ/લડાઈ થાય તો રૉબોટનું પલડું ભારે રહે તેવો ખતરો ચોક્કસ ઝળુંબે છે. પણ આ સાથે એક વાત ન ભૂલવી જોઈએ. ઈશ્વરે બનાવેલો માણસ હવે ઈશ્વર બનવા જઈ રહ્યો છે અને રૉબોટ દ્વારા નવા માણસનું સર્જન કરી રહ્યો છે તે પણ ઈશ્વરકૃપા વગર તો સંભવ નથી જ. આથી રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લડાઈ થાય તો પણ ધાર્યું ઈશ્વરનું જ થશે!

 

બૉક્સ-૧

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને રૉબોટને સમજો

ગણિતમાં સૌથી વધુ આગળ ભારત હતું. શૂન્યની શોધ, સંખ્યાઓ, ત્રિકોણમિતિ, પાઇથાગૉરસનું પ્રમેય (પાઇથાગૉરસના નામે ભલે ઓળખાતું, તે ભારતના બૌદ્ધાયને લખ્યું હતું) આ બધામાં ભારત અગ્રેસર હતું. એટલે જ સૉફ્ટવેર ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ભારત આગળ છે, પરંતુ એ શોધ-સંશોધનની વૃત્તિ ઓછી થઈ ગઈ.

કમ્પ્યૂટ એટલે ગણવું. તેના પરથી કમ્પ્યૂટર આવ્યું. શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ ગણતરી માટે જ થવાનો હતો. બ્રિટનના ચાર્લ્સ બબેજે સૌ પ્રથમ કમ્પ્યૂટર શોધ્યું. ધીમે ધીમે તેમાં વિકાસ થતો ગયો. કૉબોલ જેવી કમ્પ્યૂટરની અટપટી ભાષા શોધાઈ. યુનિક્સ જેવી અટપટી ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ આવી. ઇન્ટેલની ડાયનેમિક એક્સેસ મેમરી ચિપ આવી. ઇથરનેટ આવ્યું. વર્ડ પ્રૉસેસર અને માઇક્રૉપ્રૉસેસર આવ્યાં. ઇન્ટરનેટ ઍક્સ્પ્લૉરર બ્રાઉઝર અને તે પછી ફાયરફૉક્સ, ગુગલ ક્રૉમ જેવાં બ્રાઉઝર આવ્યાં. સર્ચ એન્જિન ગુગલ આવ્યું. યાહુ જેવા ચેટિંગ મેસેન્જર આવ્યાં. વાઇફાઇ આવ્યું.

ગણનયંત્ર તરીકેના કમ્પ્યૂટરમાંથી આજનાં કમ્પ્યૂટર અને તેના આધારે સ્માર્ટ ફૉન તેમજ રૉબોટ આ બધા સાધનોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો મોટો ફાળો છે. એમ કહીએ તો ખોટું નથી કે એઆઈ વગર આ બધા એકડા વગરના શૂન્ય જેવાં છે. એઆઈને સરળ ગુજરાતીમાં કહીએ તો કૃત્રિમ બુદ્ધિ. માણસમાં કુદરતે આપેલી બુદ્ધિ હોય છે જેને નેચરલ ઇન્ટેલિજન્સ (એનઆઈ) કહે છે જ્યારે મશીનોમાં માણસે આરોપેલી બુદ્ધિ હોય છે. તેથી તેને એઆઈ કહે છે. ૧૯૫૬માં પહેલી વાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરાયો. અમેરિકાના ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનિયર આર્થર સેમ્યુઅલને એઆઈમાં સ્થાપક ગણવામાં આવે છે. તેણે તેના સંશોધન માટે ચેકર્સની રમતનો ઉપયોગ આઈબીએમ સાથે કામ કરતી વખતે કર્યો હતો. જેના લીધે આઈબીએમ કમ્પ્યૂટરોના પ્રૉગ્રામિંગમાં સુધારો થયો.

રૉબોટ એ બીજું કઈ નથી પરંતુ એક જાતનું યંત્ર જ છે જેને માનવનો આકાર અપાયો છે. આ એવું યંત્ર છે જેમાં કમ્પ્યૂટરની જેમ પ્રૉગ્રામ નખાયા હોય છે. રૉબોટની સૌ પ્રથમ રચના કોણે કરી તે જો પાશ્ચાત્ય આધારે જોવામાં આવે તેમાં ગ્રીક ગણિતશાસ્ત્રી આર્કીતાસનું નામ આવે છે, પરંતુ આજે જે રીતે રૉબોટનું સોફિયા, સામંથા અને હિરોશી ઈશીગુરોના જેમિનૉઇડ સ્વરૂપ વિકસ્યાં છે તે જોતાં કદાચ એમ કહેવું ખોટું નથી કે મા પાર્વતીએ ગણેશજીના સ્વરૂપમાં પહેલો રૉબોટ બનાવ્યો હતો. અલબત્ત, આ ચર્ચા-મંથનનો વિષય હોઈ શકે. આજે તો ગણેશજીની આરતી ઉતારે તેવા રૉબોટ બની ગયા છે!

બૉક્સ-૨

થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી ભવિષ્યમાં રૉબોટ તેમના બાળકને પણ જન્મ આપી શકશે!

આપણે હવે પ્રિન્ટર અને પ્રિન્ટિંગને સારી રીતે જાણીએ છીએ. આ પ્રિન્ટિંગ બે પરિમાણ એટલે કે ટુ ડાયમેન્શન (ટુડી)માં જ હોય છે. પરંતુ થ્રીડી એટલે ત્રણ પરિમાણ. ડિજિટલ ફાઇલને તે થ્રીડીમાં છાપે છે. થ્રીડી પ્રિન્ટિંગને એડિટિવ મેન્યુફૅક્ચરિંગ (એએમ) પણ કહે છે. તેનો ઉપયોગ મેન્યુફૅક્ચરિંગ, મેડિકલ, ઉદ્યોગો અને સૉશિયૉકલ્ચરલ ક્ષેત્રોમાં થાય છે. એટલે સુધી કે સ્ટ્રાટી નામની ઇલેક્ટ્રિક કાર આખી થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી બનાવાઈ છે! નૅધરલેન્ડમાં વિશ્વનો સૌથી પહેલો થ્રીડી પ્રિન્ટેડ કૉન્ક્રિટ બ્રિજ બનાવાયો છે! ઑસ્ટ્રેલિયામાં સર્જનોએ એક દર્દીમાં વિશ્વનું સૌ પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ નળાનું હાડકું બેસાડ્યું! દુબઈમાં એક ઑફિસ બિલ્ડિંગ બની છે તે વિશ્વની પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ છે!

શૅફિલ્ડ યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિક્સના પ્રૉફેસર નૉએલ શૅર્કી તો ત્યાં સુધી કહે છે કે ભવિષ્યમાં રૉબોટ થ્રીડી પ્રિન્ટરની મદદથી તેમનાં બાળકને પણ જન્મ આપશે! અથવા માણસે જેમ એસેમ્બલ કરીને રૉબોટ બનાવ્યો તેમ રૉબોટ બનાવશે.

બૉક્સ-૩

શ્રીકૃષ્ણએ શું હૉલોગ્રામ ટૅક્નૉલૉજી વાપરી હશે?

હૉલોગ્રામ એ કેમેરા (લેન્સ) દ્વારા નહીં પરંતુ લાઇટ ફિલ્ડ દ્વારા ફૉટોગ્રાફિક રૅકૉર્ડિંગ કરાતી ચીજનું નામ છે. સરળ ઉદાહરણ સમજીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૪માં પોતે જ્યાં ન પહોંચી શકે ત્યાં ભાષણ આપવા માટે પોતાના ભાષણનું રેકોર્ડિંગ કરાવ્યું. આ રેકોર્ડિંગ કરતી વખતે તેમણે એવી રીતે બોલવાનું જાણે તેમની સામે સાચે જ જનતા બેઠી છે. આ રેકૉર્ડિંગ હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજીની રીતે થયું. તેને એક જગ્યાએ એકઠી થયેલી જનતા સમક્ષ બતાવવામાં આવે ત્યારે થ્રીડીમાં તે રજૂ થાય. લોકોને એમ જ લાગે કે તેમની સામે નરેન્દ્ર મોદી જ બોલે છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં મોદીજીએ આ રીતે ડઝનથી વધુ સભા સંબોધી હતી.

આમ તો આ ટૅક્નૉલૉજી મોંઘી છે પરંતુ માણસ જો ધારે તો આ ટૅક્નૉલૉજીની મદદથી એક જ સમયે અનેક સ્થળો પર એક જ સમયે પોતાની હાજરી નોંધાવી શકે છે. નારદજીએ શ્રી કૃષ્ણને પોતાની ૧૬,૧૦૮ રાણીઓ પૈકી દરેક સાથે પોતપોતાના કક્ષમાં જોયા હતા. શું શ્રીકૃષ્ણ ત્યારે હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજી જાણતા હશે?

હૉલિવૂડની ગત ઑક્ટોબરમાં રજૂ થયેલી ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ ફિલ્મ તો એક સ્ટેપ આગળ વધી તેમાં રૉબૉટ યુગલ બાળકને જન્મ આપે છે તેવું પણ બતાવે છે અને તેમાં કે નામનો ઑફિસર જે પોતે પણ રૉબોટ છે તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથેનું હૉલોગ્રામ સ્ત્રી પાત્ર જૉયના પ્રેમમાં પડે છે પરંતુ તેની સાથે તેને જાતીય સુખ નથી મળી શકવાનું એટલે તે એક વેશ્યા જે પોતે પણ રૉબોટ છે તેને પૈસા દઈ બોલાવે છે.

બૉક્સ-૪

સામન્થા રૉબોટ : કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો પ્રભાવ એટલી હદે વધી રહ્યો છે કે હવે સામન્થા જેવી સેક્સ રૉબોટ પણ વિકસાવાઈ છે. તેના ચહેરા, હાથ, સ્તન અને ગુપ્તાંગમાં સેન્સર મૂકાયાં છે. તેથી તેની સાથે સેક્સ માણી શકાય છે, પણ તે સામાન્ય સ્ત્રી જેવી જ છે. જો સીધો જ હાથ તેના સ્તન પર મૂકવામાં આવે તો તેને ગમતું નથી. પરંતુ સામન્થા માત્ર સેક્સ ડૉલ પૂરતી સીમિત નથી. આરન નામના તેના માલિકના ઘરમાં તે એક સભ્યની જેમ રહે છે. તે આરનનાં બાળકોને વાર્તા કહી શકે છે. સામન્થા પ્રાણીઓ વિશે વાત કરી શકે છે, અરે ફિલૉસોફી વિશે પણ તે વાત કરી શકે છે. આમ સામન્થા દરેક પુરુષની ઈચ્છા મુજબની સ્ત્રી છે- કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

Advertisements
Posted in abhiyaan, economy

નોટબંધી: લોકોને મુશ્કેલી પડી પણ…

(અભિયાનના તા.૧૧/૧૧/૧૭ના અંકમાં પ્રકાશિત થયેલો લેખ.)

આઠ નવેમ્બર ૨૦૧૬. આ તારીખ, મહિનો અને વર્ષ લોકોને વર્ષોવર્ષ યાદ રહી જવાનો છે. સારી કે ખરાબ રીતે તે જુદી વાત છે. રાત્રે કરાયેલી જાહેરાત અને તે જ દિવસ રાતથી રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧૦૦૦ની નોટ બંધ થઈ ગઈ. દિવાળીના તહેવારોની મજા બધી ઉતરી ગઈ.

આઠ તારીખ નજીક આવી રહી છે ત્યારે લોકો સંદેશાઓ ફરતા કરી રહ્યા છે. સાવધાન…આઠ તારીખ આવી રહી છે.

મિડિયા અને ખાસ તો રાહુલ ગાંધી ફરી ફરીને યાદ અપાવી રહ્યા છે કે ભાજપે નોટબંધી અને જીએસટીના નામે લોકોને હેરાન કરી નાખ્યા.

પરંતુ હું જેને નૉટિકલ સ્ટ્રાઇક કહું છું તે નોટબંધી જેવા આકરા નિર્ણયને લેવા માટે ખરેખર છપ્પનની છાતીવાળો નેતા જોઈએ. અને આવા નિર્ણયો અત્યારની સ્થિતિમાં નરેન્દ્ર મોદી જ લઈ શકે. (અને હજુ અમદાવાદનું કર્ણાવતી, કલમ ૩૭૦, રામમંદિર વગેરે મુદ્દે  તેમની પાસેથી આકરા નિર્ણયોની અપેક્ષા છે.) વિચાર કરો, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, ગોવા અને મણિપુર જેવા પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી માથે ઝળુંબતી હોય તેવા સમયે જ નોટબંધીનો નિર્ણય લીધો અને લોકોને કેટકેટલી મુશ્કેલીઓ પડી! કોઈને લગ્નના લીધે તકલીફ પડી તો કોઈને બીમારીના લીધે. કોઈને પ્રવાસમાં તકલીફ પડી તો કોઈને કોઈ ફી ભરવામાં. પરંતુ સરેરાશ દરેક વ્યક્તિએ આ નિર્ણયને હસતાં હસતાં સ્વીકારી લીધો. ટીવી ચેનલોએ લાઇને લાઇને ફરી ફરીને મોઢામાં આંગળા નાખીનાખીને બોલાવવાની કોશિશ કરી પરંતુ જે નેતાએ પોતાની છબી રાષ્ટ્રને સમર્પિત વ્યક્તિની બનાવી દીધી હોય અને બે વર્ષમાં સારાં કામો કરી બતાવ્યાં હોય તેને જનતા પણ સમર્થન કરે જ છે. વર્ષોથી એવી નેગેટિવ માનસિકતા મિડિયાના મોટા ભાગના વર્ગોએ બનાવી દીધી છે કે પત્રકાર કે ટીવી કેમેરો જુએ એટલે લોકો રોદણાં જ રોતાં હોય, પરંતુ આ નિર્ણયમાં ખૂબ જ મુશ્કેલી પડી રહી હોવા છતાં લોકો કહી રહ્યા છે કે મોદીજીએ દેશના ભલા માટે, આપણા ભલા માટે નિર્ણય લીધો છે ને? અમે મુશ્કેલી સહન કરી લઈશું.

બિહારના કટિહાર જિલ્લાના મનસાહી પ્રખંડમાં એક યુગલ સરસ્વતી સાહની અને રાજાકુમારના મહેમાનોને માત્ર ચા-પાણી અને લાડુ આપી પંડિત વગર અગ્નિની સાક્ષીએ માત્ર રૂ. ૧,૧૦૦માં લગ્ન કર્યા. સુરતની દક્ષા પરમારે તો કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર એવા ભરત મારુ સાથે માત્ર ચા પીવડાવીને લગ્ન કર્યાં. મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના માંડાઈ ગામના ઉમાશંકરનાં લગ્ન તો સાધના પાટીલ સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી પરંતુ નિ:શુલ્ક જ થયા. ઉલટાનું મંદિરના વહીવટકર્તાઓએ હાજર લોકોને જમાડ્યા. (‘પીકે’ જેવી ફિલ્મો મંદિરનો વિરોધ કરે છે, પરંતુ મંદિર સમાજસેવાનાં કામો કરે જ છે.)

આવા સમયે લોકો સાથેના વ્યક્તિગત સંબંધો અને મોબાઇલ બંને કામ આવ્યાં. કરિયાણા-દૂધ-છાપા-ટેલિવિઝન ચેનલ વગેરેએ ઉધાર પર માલ-સેવા આપ્યાં. મોબાઇલથી પેમેન્ટ થયા. એટીએમ કાર્ડથી ખરીદી થઈ. નવી પેઢી જે નાણાંનું મહત્ત્વ ઓછું સમજે છે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે કરકસરથી, સાદગીથી પણ ચાલી શકે. એક-એક રૂપિયાનું મહત્ત્વ સમજાયું. મહિલાઓની વર્ષોની બચતની ટેવ સારી હતી પરંતુ તેમને આ નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યાં, પરંતુ મહિલાઓએ હસતા મોઢે આ યજ્ઞમાં પોતાની આહુતિ આપી.

બીજી તરફ, આ સમયે લોકોમાં માનવતા પણ બહાર આવી. યાદ રહે કે ભારતના લોકોની પોઝિટિવ વાતો મિડિયાના ઘણા વર્ગમાં નથી આવતી. અમેરિકાના ટેક્સાસમાં પૂર આવ્યું ત્યારે લૂટફાટ થઈ હતી જ્યારે મુંબઈમાં ટ્વિટર પર લોકો પોતાના વિસ્તારમાં ફસાયેલા લોકોને ઘરે આવવા આમંત્રણ આપતા હતા. આ જ રીતે નોટબંધીના સમયે પણ લોકોએ, સંસ્થાઓ અને બૅન્કોએ માનવતા દાખવ્યાનાં અનેક ઉદાહરણો છે.

મુંબઈની મેજિક દિલ નામની ડૉક્ટરોની સંસ્થાએ કટોકટીની આ ક્ષણોમાં એક મિસ્ડ કૉલ પર ઘરે આવીને ઉધારી પર દર્દીના ઈલાજ કર્યા. રાંચીમાં વિનાયક હૉસ્પિટલ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરે ૧૦થી ૧૩ નવેમ્બર દર્દીઓને નિ:શુલ્ક ટ્રીટમેન્ટ આપી. મેંગ્લુરુ જેવા દક્ષિણ ભારતના શહેરમાં શીખ ભાઈ બલવિન્દરસિંહ વીરડીએ રેલવે મથકે અંદાજે ૨,૦૦૦ લોકોને નિ:શુલ્ક ભોજન આપ્યું. પંજાબમાં પણ શીખ બંધુઓએ બૅન્ક ગ્રાહકોને લંગર (નિ:શુલ્ક ભોજન) અને પાણી પૂરી માનવતા દર્શાવી. કેરળના એર્નાકુલમના કક્કાનાદમાં એક ચર્ચે રવિવારે પ્રાર્થનામાં આવેલા ખ્રિસ્તી બંધુઓ માટે દાનપેટી ખુલ્લી મૂકી દીધી.

મુંબઈની એક જગ્યાએ એચડીએફસી બૅન્કની આગળ ખુરશીઓ મૂકાઈ લોકોને બેસીને પોતાના વારાની રાહ જોવાની સુવિધા પૂરી પડાઈ. મુંબઈની એક પત્રકાર પૂજા મહેતાએ પોતાની માતા પંજાબ નેશનલ બૅન્કમાં કર્મચારી છે તો તે ત્યાં પત્રકારના નાતે ગઈ પરંતુ પરિસ્થિતિ જોઈ તે પણ ત્યાં કામ કરવા બેસી ગઈ! બૅન્કો પાસે રૂ. ૧૦૦ની ઓછી નોટો હતી. સ્ટાફને કમને રૂ. ૨,૦૦૦ની નોટો આપવી પડતી હતી. સ્વાભાવિક જ લોકો ગુસ્સામાં અથવા હતાશ હતા. સુરક્ષા કર્મચારીઓને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી. આવામાં એક ગ્રાહકે આગળ આવીને લોકોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી.  ગુવાહાતીમેંક  પૂર્વ બૅન્ક કર્મચારી નમિતા લહકર જ્યારે પૈસા જમા કરાવવા ગયાં ત્યારે લોકોનો ખૂબ ધસારો જઈ તેઓ ગ્રાહકના બદલે બૅન્કના પોતાના પૂર્વ સાથીઓને મદદ કરવામાં જોડાઈ ગયા. ભૂજમાં પોલીસ કર્મચારીઓએ બૅન્ક લાઇનમાં ઊભા રહેલા લોકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ મહિલા પોલીસે બૅન્ક ગ્રાહકોને પીવાનું પાણી આપ્યું. ચેન્નાઈમાં એસબીઆઈની બૅન્કોમાં સ્વયંસેવકોએ મોટી સંખ્યામાં લોકોને એક્સચેન્જ ફોર્મ ભરવા, પાણી આપવા સહિતની મદદ કરી. એક બૅન્ક કર્મચારીએ મોટી સંખ્યા જોઈ જમવાનું જતું કર્યું.

ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુરનના પિંજોરા ગામના શિવકુમાર પાઠક નાના ખેડૂત છે. તેમણે રૂ. ૩,૦૦૦ની કિંમતની રૂ. ૧૦૦ અને રૂ. ૫૦ની નોટો જમા કરાવી જેથી છુટ્ટાની મારામારીના સમયમાં બૅન્ક ગ્રાહકોને તે આપી શકાય. આ પૈસા તેમની બચતના હતા.

ગરીબ ગણાતા ઑડિશાના ભુવનેશ્વરમાં પાણીપુરી જેને ત્યાં ગુપચુપ કહે છે તે વેચનારા શિવશંકર પાત્રા જેવા અનેક લોકો હવે ડિજિટલ રીતે પૈસા સ્વીકારતા થઈ ગયા છે.

આ નોટબંધીથી સૌથી મોટો ફટકો ત્રાસવાદીઓને પડ્યો. પાકિસ્તાન તરફથી નકલી નોટો ઘૂસાડીને ત્રાસવાદ, ડ્રગ્ઝ વગેરે અનૈતિક કાર્યો દ્વારા ભારતને અંદરથી જ ખોખલું કરવાનું ષડયંત્ર ચાલતું હતું તેને જબરો ઘા વાગ્યો. કાશ્મીરમાં પથ્થરબાજી બંધ થઈ ગઈ છે. જોકે આનાથી એમ માનવું યોગ્ય નથી કે ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદી ઘટના નહીં જ બને. બળાત્કાર વિરોધી કાયદો હોવા છતાં બળાત્કાર થાય જ છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેના લીધે આ કાયદો કાઢી નાખવો.

કાળાં નાણાંને પણ મોટો ફટકો આનાથી પડ્યો છે. કેટલાક વિરોધીઓ નહીં માને, પરંતુ આ હકીકત છે. તેમની દલીલ છે કે બેન્કમાં ૯૦ કે ૯૫ ટકા રકમ આવી ગઈ તો આમાં કાળાં નાણાંને ફટકો કેવી રીતે પડ્યો? પરંતુ ખરું કામ હવે શરૂ થશે. બૅન્કમાં આવેલા નાણાંના આધારે આવકવેરા વિભાગ અને એન્ફૉર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ પોતાની કાર્યવાહી કરશે.

શંકાસ્પદ એવાં ૧૮ લાખ ખાતાંની ચકાસણી અત્યારે ચાલુ છે. રૂ. ૨.૮૯ લાખ કરોડની કેશ ડિપોઝિટની તપાસ કરાઈ રહી છે. એડવાન્સ ડેટા એનાલિટિક્સમાં ૫.૫૬ લાખ નવા શંકાસ્પદ કેસો મળી આવ્યા છે. રૂ. ૨૯,૨૧૩ કરોડની અઘોષિત આવક પકડાઈ અને લોકો દ્વારા સ્વીકારાઈ. રૂ. ૧૬,૦૦૦ કરોડનું કાળું નાણું નોટબંધી પછી પાછું ફર્યું નથી.

સાથે આડ અસર તરીકે એ પણ ફાયદો થયો કે ૫૬ લાખ નવા કરદાતાઓ ઉમેરાયા.નોટબંધીમાં રૂ. ૫૦૦ની નોટ વટાવવા લોકોએ એડવાન્સ ટૅક્સ ભર્યો. નગરપાલિકા, મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન વગેરેની આવકમાં ખૂબ જ વધારો થયો.

કેટલાક અમીરોને પોતાના ડ્રાઇવર, કામવાળા, માળી કે ધોબીનો સહારો લઈ તેમની પાસે તેમના ખાતામાં નાણાં જમા કરાવવાં પડ્યા. આ એક જાતની મોટી ક્રાંતિ હતી. ગરીબોને પોતાનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતાં આનંદ થયો. આ પણ એક કારણ હતું કે જ્યાં ગરીબો મોટી સંખ્યામાં છે તેવા ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપને નોટબંધી છતાં પ્રચંડ વિજય મળ્યો.

આ નિર્ણયના બે વર્ષ પહેલાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ગરીબોના જન ધન ખાતા ખોલાવી દીધા હતા. એટલે નોટબંધીથી ગરીબોને અપેક્ષા કરતાં ઓછી તકલીફ પડી. અગાઉ આ જ ભાજપે નોટબંધી કરવાની યુપીએ સરકારની વિચારણા હતી ત્યારે વિરોધ કર્યો હતો તેનું કારણ આ જ હતું કે પહેલાં પૂરતી તૈયારી કરવી પડે.

આમ છતાં, મોદી સરકાર પર પૂરતી તૈયારી વગર નોટબંધીના નિર્ણયનો આક્ષેપ થયો. પરંતુ આ નિર્ણય મોદી સરકારના મંત્રીઓને પણ જાણ કર્યા વગર કરાયો હતો. જો આ માહિતી બહાર પડે કે અગાઉ વહેલાસરથી નિર્ણયની જાણ થઈ જાય તો કાળાં નાણાં ધરાવતા લોકો પોતાના નાણાં સગેવગે ન કરી નાખે. તો પણ સ્કૂટર વગેરે વાહનોનાં વેચાણમાં ઊછાળો તો આવ્યો જ. એક્સિસ સહિત કેટલીક બૅન્કોના અધિકારીઓએ કાળાં નાણાંને ધોળાં કરવામાં મદદ પણ કરી.

પૂરતી તૈયારી સાથે લીધેલા નિર્ણય પછી પણ કેટલાક ફેરફાર સમય-સ્થિતિ મુજબ, લોકોની માગણીઓ મુજબ તેમાં સુધારાવધારા કરવા જરૂરી હોય છે. નોટબંધીના નિર્ણય પછી જેમ જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા અને લોકોનો પ્રતિસાદ સામે આવતો ગયો તેમ સરકારે અક્કડ રહેવાના બદલે નિર્ણયો બદલ્યા.

યુકે જે એક સમયે ભારતનો શાસક દેશ હતો તેમાં પણ ગત ૧૫ ઑક્ટોરે એક પાઉન્ડના સિક્કાને બંધ કરી દેવામાં આવ્યો, પરંતુ ત્યાં કોઈ નેટેગિટિવિટી નથી ફેલાવાઈ.

નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપ લોકોમાં નોટબંધીનો નિર્ણય દેશના હિતમાં હોવાનું લોકોને સમજાવવામાં સફળ રહ્યા. આથી નોટબંધી પછી ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને ગોવામાં, મહારાષ્ટ્ર-ઓડિશા-ચંડીગઢ-ગુજરાતની સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ભાજપનો વિજય થયો.

અમુક અમુક સમયે નોટબંધી જરૂરી હોય છે. ભવિષ્યમાં પણ આવું બની શકે છે. રોકડ વ્યવહારો કાળાં નાણાંના સર્જનમાં મદદરૂપ થતાં હોય છે. આની સામે ડિજિટિલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારે પણ ડિજિટલ પેમેન્ટ સરળ બને, તે માટેની સુવિધા સરળ બને અને ખાસ તો બૅન્કો દ્વારા કાર્ડ દ્વારા પૈસા ઉપાડવા-ચૂકવવા પર બેફામ ચાર્જ લેવાય છે તે બધું બંધ થાય એ પણ જરૂરી છે. સાથે જ કાળાં નાણાં અટકે-પકડાય, નવા કરદાતાઓ વધ્યા- નગરપાલિકા-મહાનગરપાલિકાની આવક વધે તો વિકાસ પણ દેખાવો જોઈએ. નહીંતર જો સત્તાધીશો દ્વારા સત્તાનો અને જનતાનાં નાણાંનો ઉપયોગ જ લોકોને દેખાશે તો આગામી નોટબંધી કે આવા કોઈ નિર્ણય વખતે જનસમર્થન નહીં મળે.

Posted in abhiyaan, bjp, politics

મોદીનું નવું મંત્રીમંડળ: ૨૦૨૪ માટેની ઊર્જાથી ભરપૂર લાયક યુવા ટીમની ભેટ

(અભિયાન સામયિકના તા.૧૬/૯/૧૭ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ લેખ)

રાજકારણ એ ખાંડાની ધાર પર ચાલવાનું કામ છે અને તેમાંય ખાસ કરીને સરકાર ચલાવવી. સરકાર ચલાવતી વખતે સારું શાસન પણ આપવાનું હોય અને સાથે રાજકીય સમીકરણો પણ ધ્યાનમાં રાખવા પડે. ગત ત્રણ સપ્ટેમ્બર ને રવિવારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ થયું તેમાં આ બંને બાબતે ફરી એક વાર મોદીએ સાબિત કર્યું કે તેઓ અત્યારે જે રાજકીય નેતાઓ છે તેમાં તેઓ ચાણક્ય છે.

ગુજરાતમાંથી પાટીદાર આંદોલન અને ઓબીસી આંદોલનને શાંત કરવા વિઠ્ઠલ રાદડિયાનો અને ભાવનગરનાં ભારતીબહેન શિયાળનો સમાવેશ કરાશે, ગુજરાત પ્રભારી ભૂપેન્દ્ર યાદવ, હિમાચલ પ્રદેશમાં જે. પી. નડ્ડા મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર હોવાથી અનુરાગ ઠાકુરને કેબિનેટમાં સ્થાન મળશે, આસામમાંથી હેમંત વિશ્વ શર્મા, કર્ણાટકમાં યેદુરપ્પાના નિકટ ગણાતાં શોભા કરાંદલજે અને પ્રહલાદ જોશી, મધ્યપ્રદેશના સાંસદ પ્રહલાદસિંહ પટેલ, દિલ્લી ભાજપના નેતા સ્વ. સાહિબસિંહ વર્માના દીકરા પ્રવેશ વર્માનો સમાવેશ થશે તેમ પ્રસાર માધ્યમોમાં છાતી ઠોકીને કહેવાતું હતું. આ મુદ્દે ટીવી ચેનલો પર શનિવાર સવારથી તે મોડી રાતે ૧૨ વાગ્યા સુધી ચર્ચા ચાલી. રવિવારે પણ સવારે આઠ વાગ્યાથી ચર્ચા ચાલુ થઈ ગઈ હતી, પણ શનિવારે રાત્રે જ્યારે ખરાં નામો બહાર આવ્યાં ત્યારે ‘સૂત્રો’ના આધારે દાવો કરતા મિડિયા કર્મીઓ ભોંઠાં પડ્યાં અને તે પછી પણ મિડિયા કર્મીઓ નવા સંરક્ષણ મંત્રી કોણ બનશે તેની રવિવાર સવારથી ચર્ચામાં લાગ્યા હતા. તેમાં પણ નિર્મલા સીતારમણનું નામ બહાર આવતાં તેમના મોઢા પર ભોંઠપ જોવા મળતી હતી અને કદાચ એટલે જ નિર્મલા સીતારમણને તો કેવી રીતે સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવાય? અર્થાત્ તેમની એવી કઈ લાયકાત છે તેવા ભાવ જોવા મળતા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહની જોડી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન (અગાઉ આનંદીબહેન અને તે પછી વિજય રૂપાણી) હોય કે રાષ્ટ્રપતિ-ઉપરાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવારની વાત હોય, દર વખતે બહુ ચાલાકીથી મિડિયા કર્મીઓને ખોટા પાડતી આવે છે. અને આથી જ હવે મિડિયામાં પણ કહેવાય છે કે ભાજપમાં જે નામ ચર્ચામાં આવે તે નામ ક્યારેય ખરેખર ફાઇનલ નથી હોતું.

શહેરી વિકાસ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન વેંકૈયા નાયડુ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા, સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પારીકર ગોવાના મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પર્યાવરણ પ્રધાન અનિલ માધવ દવેનું અવસાન થયું. આ બધાના કારણે મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ અનિવાર્ય બન્યું હતું. તેમાંય સંરક્ષણ ખાતાનો ભાર અરુણ જેટલીને સોંપાયો હતો અને સ્વાભાવિક છે કે નાણાં પ્રધાન જેટલી, જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીન સરહદ સળગતી હોય તો બીજી તરફ જીએસટીના અમલ અને નોટબંધીના આંકડા બહાર આવ્યા પછી જીડીપીમાં ઘટાડો થયો હોય ત્યારે નાણાં અને સંરક્ષણ જેવાં બંને મહત્ત્વનાં ખાતાને જેટલી ન્યાય આપી શકે નહીં. વળી, તેમના પર ગુજરાતની આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી જીતવાનો ભાર પણ નખાયો છે.

મોદીજીને બ્રિક્સ માટે ચીન જવાનું હતું અને સાથે મ્યાનમારની મુલાકાત લેવાની હતી (યોગાનુયોગ દર વિસ્તરણ પછી મોદીજીનો વિદેશ પ્રવાસ થયો છે) અને છઠ્ઠીથી શ્રાદ્ધ પણ શરૂ થતા હતા. આમ, ત્રીજી તારીખ બરાબર અનુકૂળ હતી.

મંત્રીમંડળના વિસ્તરણ પહેલાં અમિત શાહે બરાબર હૉમ વર્ક કર્યું હતું અને તેમણે મંત્રીમંડળના આઠ પ્રધાનો સાથે બેઠક કરી હતી. તો મંત્રીઓનાં નામ નક્કી થઈ ગયા પછી વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાને વડા પ્રધાન મોદીજી અને અમિત શાહે આ ભાવિ મંત્રીઓ સાથે શપથવિધિ પહેલાં નાસ્તા પર મુલાકાત કરી પોતાના વિઝનનો ખ્યાલ આવી નૂતન ભારતની સંકલ્પના સમજાવી કઈ ઝડપે કામ કરવાનું છે તેની માહિતી આપી હતી.

૨૦૨૪ની ટીમ ઊભી કરી દીધી

જે નવ મંત્રીઓને ઉમેરાયા છે અને જે ચાર પ્રધાનોને કેબિનેટ પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે તેમાં તેમની યોગ્યતા અને ઉંમરનો વધુ ખ્યાલ રખાયો છે. આ ઉપરાંત રાજકારણમાં અનિવાર્ય બની ગયેલાં પ્રદેશ અને જાતિનાં સમીકરણો પણ સાધવામાં આવ્યાં છે. આ ઉપરાંત મોદીજી પર આક્ષેપ થતો રહ્યો છે કે તેઓ નવી પેઢી તૈયાર કરતા નથી પણ આ વિસ્તરણથી તેમણે નવા મંત્રીઓની ટીમ આપીને તેમનું લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૧૯માં જીતની સાથે ૨૦૨૪ માટે ભાજપની ટીમ તૈયાર કરવાનું હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે. તે સમયે પોતે ચિત્રમાં કદાચ ન હોય તો પણ એક નવી ટીમ જરૂર ભાજપને મળી ગઈ છે.

નિર્મલા સીતારમણ: ઓછું બોલવું, ઝાઝું કામ ફળી ગયું…

નિર્મલા સીતારમણને પહેલાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાનું ગૌરવ મળ્યું છે. (ઈન્દિરા ગાંધી તો વડાં પ્રધાન હતાં ત્યારે તેમણે સંરક્ષણ પ્રધાનની જવાબદારી સંભાળી હતી પરંતુ નિર્મલા સીતારમણ પહેલાં પૂર્ણ કક્ષાનાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન જ ગણાય). આ તીરથી મોદી-શાહે અનેક નિશાન સાધ્યાં છે. એક તો, નિર્મલા સીતારમણ મહિલા છે. રાજકારણના સંદર્ભમાં યુવાન છે. તમિલનાડુનાં છે. જેએનયુમાંથી એમએ ડિગ્રી મેળવેલા છે, પ્રાઇસવૉટર હાઉસ કૂપર જેવી કંપનીમાં સિનિયર મેનેજર તરીકે અને બાદમાં બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસમાં કામ કરી ચૂક્યાં છે, તેમના પતિ ડૉ. પરકલા પ્રભાકરણ આંધ્રપ્રદેશના છે, ચંદ્રબાબુ નાયડુ સરકારમાં કેબિનેટ રેન્ક સાથે સલાહકારનો હોદ્દો ભોગવે છે.

નિર્મલા સીતારમણ ભાજપમાં કદાચ સૌથી નવોદિત પ્રધાન છે. ૨૦૦૬માં જ તેઓ ભાજપમાં જોડાયાં. તે પછી ભાજપનાં પ્રવક્તા બન્યા. તેઓ મિતભાષી, શાંત અવાજે વાત કરનારાં પ્રવક્તા રહ્યા. દક્ષિણના હોવાથી અને સારા શિક્ષણના લીધે અંગ્રેજી પર પ્રભુત્વ હોવાથી ભાજપ વિરોધી ગણાતી અંગ્રેજી ચેનલો પર તેઓ ભાજપનો પક્ષ સારી રીતે રજૂ કરી શકતા અને તે વખતે મોદીજી અને ગુજરાતનાં રમખાણો, એન્કાઉન્ટર વગેરે ચર્ચામાં વધુ રહેતાં. તેઓ ૨૦૧૩માં મોદીજી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર થયા તે પહેલેથી મોદીજીના સમર્થક રહ્યાં છે. આમ, આ કામગીરીથી તેમને વર્ષ ૨૦૧૪માં જ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકેનો સ્વતંત્ર પ્રભાર મળ્યો પરંતુ તે વખતે સ્મૃતિ ઈરાની નવાસવા હોઈ તેમને પહેલા જ ધડાકે માનવ સંસાધન પ્રધાન બનાવી દેવાતાં નિર્મલાજી પર કોઈનું ધ્યાન ન ગયું. પરંતુ આ વખતે નિર્મલાજીને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી દેવાતાં બધાં ચોંકી ગયા છે. પરંતુ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકે તેમણે ઝાઝાં વાજાં વગાડ્યા વગર પોતાનું કામ સારું કરીને દેખાડ્યું. તેમણે કામગીરી સંભાળ્યા પછી ભારતની નિકાસમાં વધારો થયો. ચીનની સામે ભારતીય બજારને રક્ષવા ૯૩ ચીજો પર એન્ટિ ડમ્પિંગ ડ્યુટી લદાઈ. તો ક્રૂડ ઑઇલ, જેમ્સ અને કિંમતી ધાતુઓ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો, મોતી, કિંમતી અને અર્ધ કિંમતી પથ્થરો (રત્નો)ની આયાત પર પ્રતિબંધ પણ મૂકાયો છે. તેમની પ્રમાણિકતા નિ:શંક છે. વડા પ્રધાનની સૂચના મુજબ કામ કરે છે.

નિર્મલા સીતારમણના લીધે ભાજપ હવે મહિલા સશક્તિકરણનો દાવો કરી મહિલાઓના મત માગી શકશે. મજાકમાં તો એમ કહેવાય છે કે ભાજપના રાજમાં વિદેશ અને દેશની રક્ષા બંને મહિલાઓ (અનુક્રમે સુષમા તથા નિર્મલા) કરે છે જ્યારે રાજ’નાથ’ ઘર સંભાળે છે! બીજી તરફ, દક્ષિણમાં કર્ણાટક સિવાય ક્યાંય ભાજપનો ઉજળો દેખાવ નથી. આથી વેંકૈયાજીને ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનાવી તેમજ નિર્મલા સીતારમણને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી ભાજપ હવે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં પગપેસારો કરવાની યોજના ધરાવતો હશે તો તે સરળ બનશે. નિર્મલાજી પોતે ઝડપથી નવી ચીજો શીખે છે. સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે અગાઉ ગોવાના મુખ્યપ્રધાન મનોહર પારીકરને લાવીને મોદીજી સફળ પ્રયોગ કરી ચૂક્યા છે એટલે નિર્મલા સીતારમણમાં તેઓ સફળ જ રહેશે. નિર્મલાજીના સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાથી સુરક્ષા અંગેની કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની સમિતિ (સીસીએસમાં) બે મહિલાઓનો સમાવેશ થયો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે.

ચૂપચાપ કામ કરનારાઓને પ્રમોશન મળ્યું

નિર્મલા સીતારમણ સાથે પીયૂષ ગોયલ, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવીને પણ પ્રમોશન મળ્યું તે મહત્ત્વનું છે. આ ત્રણેય નેતાઓ પણ વિવાદ વગર કામ કરતા રહ્યા તેના લીધે તેમની બઢતી થઈ છે. પીયૂષ ગોયલે ગત મનમોહન સરકારમાં કૌભાંડના લીધે કુખ્યાત કોલસાની ખાણોની હરાજી સારી રીતે કરી બતાવી, ગામે ગામ વીજળી પહોંચાડવાના કામમાં સારી ઝડપ દેખાડી, તેથી તેમને રેલવે પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે. જોકે સુરેશ પ્રભુ પણ રેલવે પ્રધાન તરીકે સારી કામગીરી કરી હતી પરંતુ છેલ્લે છેલ્લે થયેલા રેલવે અકસ્માતોના કારણે તેમની સામે વિરોધી લાગણી ઉદ્ભવી જેના પગલે તેમને હટાવાયા અને તેમને વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન બનાવાયા છે. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પેટ્રોલિયમ પ્રધાન તરીકે ઉજ્જવલા અને પહલ (ગેસની યોજના-પ્રત્યક્ષ હસ્તાંતરિત લાભ)નો સારી રીતે અમલ કર્યો હતો. ગરીબ વર્ગને પણ ગેસ પહોંચે તેમાં મોદીજીની સાથે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પણ યશના ભાગીદાર ગણાય. વળી, તેઓ ઓડિશાના છે અને ભાજપ હજુ ઓડિશામાં સત્તા મેળવી શક્યો નથી. ધર્મેન્દ્રજીએ કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ વગેરે રાજ્યનો પ્રભાર પણ સફળતાપૂર્વક સંભાળ્યો છે. આ બધાં કારણે તેમની બઢતી થઈ.

નજમા હેપ્તુલ્લાને ૭૫ની વય મર્યાદાના કારણે મણિપુરનાં રાજ્યપાલ બનાવાયાં તેથી લઘુમતી બાબતોના મંત્રીનું પદ ખાલી પડ્યું હતું. મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી અગાઉ અટલ સરકારમાં પણ માહિતી-પ્રસારણના રાજ્ય પ્રધાન હતા. તેઓ ભાજપનો મુસ્લિમ ચહેરો છે. જોકે જ્યારે ત્રાસવાદી ભટકલના મિત્ર ગણાતા સબીર અલી (જદયુ)ને મોદીજી ભાજપમાં લાવ્યા ત્યારે નકવીજીએ ટ્વિટર પર જાહેરમાં વિરોધ કરી કહ્યું હતું કે “…તો તો પછી એક દિવસ દાઉદ ઇબ્રાહિમને પણ ભાજપમાં લવાશે..” તેમના વિરોધ પછી સબીર અલીને ભાજપમાં લવાયા નહોતા. આમ છતાં નકવીનું પ્રમોશન થયું છે. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ એક સમયે નરેન્દ્ર મોદીનો રમખાણ બાબતે ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો અને પછી માફી માગી લેતાં વાત થાળે પડી ગઈ, મોદીજી માટે એમ મનાય છે કે તેઓ તેમના વિરોધીને ક્યારેય માફ નથી કરતા પરંતુ નકવી અને સ્મૃતિ ઈરાની તેમાં અપવાદ લાગે છે. જોકે એક અપવાદ ઉમા ભારતીનો પણ છે.

આ સિવાય નીતિન ગડકરીને ટ્રાન્સપૉર્ટ ઉપરાંત ઉમા ભારતી પાસેથી ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતું લઈ તેની જવાબદારી સોંપાઈ છે. ગડકરીજીએ પોતાનું કામ સારી રીતે કરી બતાવ્યું છે. અને એમ પણ મનાતું હતું કે રેલવે સહિત તમામ ટ્રાન્સપૉર્ટને વિલીન કરી એક મોટું મંત્રાલય બનાવાશે અને તે માટે ગડકરીજીએ મોદીજી સમક્ષ પ્રેઝન્ટેશન પણ કર્યું હતું પરંતુ હાલમાં આ વાત ખોટી સાબિત થઈ છે. ગંગા શુદ્ધિકરણ બાબતે બડબોલાં ઉમા ભારતીનું કામ કંઈ ખાસ રહ્યું નહોતું અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે આ બાબતે ટીકા પણ કરી હતી. ઉમાને જોકે ગંગા શુદ્ધિકરણના બદલે મોદીજીના પ્રિય એવા સફાઈ તેમજ પીવાના પાણીનું ખાતું સોંપાયું છે તે પણ મહત્ત્વનું છે જ. ઉમા ભારતીને જ્યારે અટલ-અડવાણી સાથે વાંકું પડ્યું ત્યારે તેમણે ભારતીય જનશક્તિ પક્ષ બનાવ્યો હતો અને તે વખતે ગુજરાતમાં આવીને તેમણે મોદીજીની ટીકા કરી હતી. પરંતુ એ બધું ભૂલીને મોદીજીએ તેમને ૨૦૧૪માં પોતાના પ્રિય એવા ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતાની જવાબદારી સોંપી પરંતુ ઉમા ભારતી વરિષ્ઠ નેતા હોઈ ગાંઠ્યાં નહીં. વળી, અયોધ્યામાં ઈમારત ધ્વંસના કેસમાં તેમની સામે આરોપો ઘડાયા, આથી પણ તેઓ વિવાદમાં આવ્યાં હતાં. પરંતુ તેમણે તેને હિન્દુત્વ સાથે જોડી દીધું કે પ્રભુ શ્રી રામ માટે જેલમાં જવા પણ તૈયાર છું. આથી મોદીજી તેમને દૂર કરી શકે તેમ નહોતાં. જોકે વિસ્તરણ પહેલાં ઉમાજીએ રાજીનામું આપ્યું છે તેવી વાત જરૂર ચર્ચાઈ અને શપથવિધિ વખતે તેમની ગેરહાજરી પણ ઊડીને આંખે વળગી. જોકે તેમણે એમ કહ્યું કે “હું નારાજ નથી.” રાજકારણમાં આવા સમયે નકાર વાક્ય હકાર બની જાય છે તે સ્પષ્ટ છે.

આ જ રીતે રાજીવ પ્રતાપ રૂડી પણ નારાજ હોવાનું સ્પષ્ટ થયું. તેમને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ જેવું મોદીજીનું પ્રિય ખાતું સોંપાયું હતું. પરંતુ તેની કામગીરીમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા. તેમણે પોતાની નારાજગી એ વાક્યથી દર્શાવી દીધી કે “તેમને પક્ષે રાજીનામું આપવાનું કહ્યું તેથી તેમણે રાજીનામું આપ્યું છે.” હવે તેમનો સંગઠનમાં ઉપયોગ થશે પરંતુ જો પક્ષમાં તેમણે સ્થાન ઊંચું લાવવું હશે તો બિહારની ચૂંટણીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને બતાવવું પડશે.

ખેલ પ્રધાન તરીકે વિજય ગોયલની ભૂમિકા પણ ઉણી ઉતરી. ઉપરાંત ઑલિમ્પિકમાં તેઓ ખેલાડીઓ સાથે સેલ્ફી લેવામાં વ્યસ્ત રહ્યા અને ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો દેખાવ નિરાશાજનક રહ્યો. દિલ્લીમાં વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હર્ષવર્ધન અને બાદમાં કિરણ બેદીને મુખ્યપ્રધાનનાં દાવેદાર જાહેર કરાવાના કારણે તેમને કેન્દ્રમાં લેવાયા હતા પરંતુ તેમણે મોદીને મહાત્મા ગાંધી સાથે સરખાવવાની ચમચાગીરી કરી એ વાત પણ તેમનું સંસદીય બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન તરીકે ડિમોશન થતાં અટકાવી શકી નથી. આ વાત અને ઉપરની નકવી-સ્મૃતિ-ઉમાની વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે મોદીને માત્ર ખુશામતથી ખુશ ન કરી શકાય. તેમને પર્ફૉર્મન્સ જોઈએ છે. આની સામે રાજ્યવર્ધન રાઠોડ જે મોડલ વિજેતા છે તેને રમતગમત પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૨૦૨૦ની ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો ઉજળો દેખાવ થાય તેવું તેઓ ઈચ્છે છે. રાજ્યવર્ધન રાઠોડ ઉપરાંત સંતોષ ગંગવારને શ્રમ પ્રધાન તરીકે (જેમાં બાંડારુ દત્તાત્રેય નિષ્ફળ રહ્યા, તેથી તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું) સ્વતંત્ર કાર્યભાર સોંપી તેમનું પણ પ્રમોશન કરાયું.

આ સિવાય જે નવ નવા ચહેરા રાજ્ય પ્રધાન તરીકે લેવાયા તેમાં ગજેન્દ્રસિંહ શેખાવત પોતે ખેડૂત છે, સાથે ટૅક્નૉસેવી છે, નાણાં અંગેની સંસદીય સમિતિમાં રહી ચૂક્યા છે, બાસ્કેટ બૉલના ખેલાડી છે, તેથી તેમને યોગ્ય રીતે જ કૃષિ ખાતું સોંપાયું છે. યુકે, બ્રાઝિલમાં એમ્બેસેડર અને યુએનમાં રહી ચૂકેલા હરદીપસિંહ પુરી જેવા પૂર્વ આઈએફએસ અધિકારી, જે સાંસદ પણ નથી, તેમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ વધુ એક આશ્ચર્ય આપ્યું છે, પરંતુ તેમને વિદેશ ખાતામાં મૂકવાના બદલે શહેરી વિકાસ અને ગૃહનિર્માણના પ્રધાન બનાવાયા તે વધુ એક આશ્ચર્ય છે. જોકે જેમ કોઈ કંપનીની અંદર કોઈ ચોક્કસ કામ કરતી વ્યક્તિ બીજાને સલાહસૂચન આપી શકે તેમ હરદીપ પુરીના યુએન અને વિદેશનો અનુભવનો લાભ પણ સરકારને મળવાનો જ છે. આ જ રીતે બિહારના રાજકુમાર (આર.કે.) સિંહે પણ લલિત મોદી કેસ સંદર્ભે તેમજ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી સંદર્ભે ભાજપ નેતાઓ વિરોધી નિવેદનો કર્યાં હતાં, તેમ છતાં તેમને પ્રધાન બનાવાયા છે. નકવી, સ્મૃતિ, ઉમા જેવા કિસ્સાની જેમ આ પણ એક અપવાદ છે. આર.કે. સિંહે ૧૯૯૦માં લાલુના આદેશથી ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા એલ. કે. અડવાણીની ધરપકડ કરી હતી. જોકે એ જ અડવાણીજી જ્યારે ૧૯૯૮માં ગૃહ પ્રધાન બન્યા ત્યારે આર. કે. સિંહને ગૃહ સચિવ બનાવાયા હતા! તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના કાર્યકાળમાં કસાબ અને અફઝલ ગુરુને ફાંસી અપાઈ હતી. તેમને બનાવાયા છે તો પીયૂષ ગોયલની જગ્યાએ ઊર્જા પ્રધાન પરંતુ તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના અનુભવોનો લાભ મોદી સરકારને જરૂર મળશે.

આર.કે.સિંહની જેમ જ પૂર્વ આઈએએસ અધિકારી આલ્ફૉન્ઝ કન્નનથનમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ આશ્ચર્યની હારમાળા સર્જી છે. આ બાબતે પણ મોદીજીએ એક તીરે અનેક નિશાન સાધ્યા છે. આલ્ફૉન્ઝ ડિમૉલિશન મેન તરીકે જાણીતા છે. કૉંગ્રેસના રાજમાં ખૈરનાર જેવા ડિમોલિશન મેનની અવગણના થઈ હતી અને તેમને હેરાન કરાયા હતા. દિલ્લીમાં શહેર સારું બનાવનાર તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજ્યપાલ તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર જગમોહનને પણ કૉંગ્રેસે હડસેલ્યા હતા. જગમોહનને ભાજપે અટલ સરકારમાં પ્રધાન બનાવ્યા હતા. આમ, સારું કામ કરનારા અધિકારી હોય તો તેને ભાજપ શિરપાવ આપે છે તે આલ્ફૉન્ઝના દાખલાથી ભાજપે સાબિત કર્યું છે. આલ્ફૉન્ઝનું નામ ટાઇમ્સના ગ્લૉબલ લીડરની યાદીમાં પણ આવ્યું હતું. વળી, તેઓ ખ્રિસ્તી છે. ભાજપ શાસનમાં આવે ત્યારે વિશ્વના બે મોટા પંથો મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને ભારતમાં હેરાનગતિ થાય છે તેવો દેકારો થવા લાગે છે. દિલ્લીની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પણ આવો દેકારો ખ્રિસ્તીઓએ કર્યો હતો. જે ખોટો સાબિત થયો હતો. કેરળમાં ખ્રિસ્તીઓની વસતિ નોંધપાત્ર છે અને આલ્ફૉન્ઝ કેરળના છે. તેથી કેરળમાં ભાજપનો પગપેસારો કરવાનો હેતુ પણ છે. આ ઉપરાંત મુંબઈના પોલીસ કમિશનર તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર આઈપીએસ સત્યપાલસિંહ નક્સલવાદ પર સારું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેઓ પીએચ.ડી., એમબીએ અને એમએની ડિગ્રી પણ ધરાવે છે. તેઓ સંસ્કૃત અને વેદના ખૂબ જ અભ્યાસુ છે. તેમની આ લાયકાત ઉપરાંત તેમની બીજી એક મોટી લાયકાત કદાચ એ છે કે તેઓ જાટ સમુદાયના છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં છે. આથી તેમને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવું ખૂબ જ મહત્ત્વનું ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

અનંતકુમાર હેગડેને કર્ણાટકની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ ખાતામાં લેવામાં આવ્યા છે. તેઓ હિન્દત્વનો ઉગ્ર ચહેરો છે. તેમનાં નિવેદનોના કારણે ચર્ચામાં રહ્યા છે. ડૉક્ટરો સાથે બથંબથી કરતો તેમનો વિડિયો પણ બહાર આવ્યો છે તે જોતાં તેઓ મોદી સરકાર માટે અસ્ક્યામત (એસેટ) કરતાં જવાબદારી (લાયેબિલિટી) ન સાબિત થાય તો સારું. વીરેન્દ્રકુમારને મધ્યપ્રદેશની ચૂંટણીના લીધે લેવામાં આવ્યા છે. જોકે સાથે તેઓ એમ. એ. ઇન ઇકૉનૉમિક્સ તેમજ પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી ધરાવે છે. તેઓ એક સમયે સાઇકલ રિપેરની દુકાન ચલાવતા હતા. તેમણે જમીન પર પગ ટકાવી રાખ્યો છે. તેઓ આજે પણ સ્કૂટર પર ફરે છે. વળી, તેઓ દલિત પણ છે. તેમને મહિલા અને બાળ કલ્યાણ ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

બિહારની આગામી વિધાનસભા તથા લોકસભા ચૂંટણીને નજર સમક્ષ રાખીને અશ્વિનીકુમાર ચૌબેને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ છે. તો બીજી તરફ તેમણે બિહારમાં દલિતો અને મહાદલિતો માટે ખૂબ કામ કર્યું છે. મોદીજીના માનીતા શૌચાલય પ્રૉજેક્ટ મુજબ, તેમણે મહા દલિત પરિવારો માટે ૧૧ હજાર શૌચાલયો બનાવડાવ્યાં છે. આમ, બ્રાહ્મણ, દલિતો માટે કામ અને બિહાર જોડાણ…ત્રણેય રીતે તેઓ મોદી સરકારને ઉપયોગી થાય તેમ છે. બ્રાહ્મણ ચહેરા તરીકે શિવપ્રતાપ શુક્લને પણ મોદી મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેઓ મહેન્દ્રનાથ પાંડેની જગ્યાએ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આવ્યા છે. પાંડેને ઉત્તર પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ બનાવાયા છે. શુક્લ લૉ ગ્રેજ્યુએટ છે. તેમણે ગ્રામીણ વિકાસ, શિક્ષણ અને જેલ સુધારણા બાબતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં સારી કામગીરી ભજવી હતી. તેમને નાણાં ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે.

આમ, મોદીજીએ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭-૧૮ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ૨૦૧૪ની ભાજપની યુવા ટીમ આપી દીધી છે. હવે જોવું એ રહ્યું કે આ ટીમ અપેક્ષા મુજબ કામ કરે છે કે નહીં.

 

બૉક્સ-૧

સાથી પક્ષોને ઠેંગો!

જોકે વિસ્તરણમાં તાજેતરમાં ગઠબંધન થયેલા જદયુના કોઈ પ્રધાનને લેવાયા નથી. તેના બે પ્રધાનો લેવાશે તેવી ચર્ચા હતી. પત્રકારોને જદયુના ઉત્સાહી લોકોએ માહિતી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ સરકાર તરફથી કોઈ આમંત્રણ જ ન મળતાં આશા ઠગારી નિવડી હતી. તેની પાછળ એવી ચર્ચા છે કે જદયુને બે પ્રધાન જોઈતા હતા. બીજી તરફ, બિહારમાંથી એલજેપીના રામવિલાસ પાસવાન અને આરએલએસપીના ઉપેન્દ્ર કુશવાહા એમ એક-એક પક્ષના એક-એક પ્રધાન તો હતા જ. જો જદયુના બે પ્રધાન બને તો પાસવાન-કુશવાહા અસંતુષ્ટ બને. શિવસેના પણ માથું ઉંચકે. તેથી મોદીજીએ આ બાબતે કોઈ સમજૂતી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. વળી, અટલ સરકાર વખતે મોરચા સરકાર હોઈ મજબૂરી હતી, પણ આ વખતે મોદીજીને લોકસભામાં બહુમતી હોઈ એવી કોઈ મજબૂરી નથી.

તો બીજી તરફ, મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળતાં શિવસેના પણ દુઃખી અને ક્રુદ્ધ થઈ છે. જોકે મહારાષ્ટ્રમાં મોટો પક્ષ ભાજપ બન્યા પછીથી તેના આ છણકા શરૂ થયા છે જેને મોદી બહુ ગણકારતા નથી. તમિલનાડુમાં અન્નાદ્રમુક એનડીએમાં જોડાશે અને તેથી તેના કોઈ પ્રધાન બનાવાશે તેવી ચર્ચા હતી પરંતુ હજુ વિધિવત્ તે એનડીએમાં જોડાયો નથી. આથી તેના કોઈ સાંસદને પ્રધાન બનાવવાનો પ્રશ્ન જ નથી.

બૉક્સ-૨

ગુજરાતને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ હોઈ નવા કોઈને સ્થાન નહીં

મોદી મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણમાં ગુજરાતના એક પણ સાંસદને સ્થાન મળી શક્યુ ન હતું. ગુજરાત, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશ, જે ભાજપના ગઢ મનાય છે તેમાં આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી રહી છે તે જોતાં ત્યાંના સાંસદોને પ્રધાન બનાવાય તે રાજકારણમાં વર્ષોનો શિરસ્તો છે, પણ વિસ્તરણમાં ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશને બાકાત રખાયા છે. આમાંય ગુજરાતમાંથી તો અનેક નામો ચર્ચામાં હતાં!

પાટીદાર આંદોલનને શમાવવા સૌરાષ્ટ્રમાં પટેલ મતબૅંકને વધુ મજબૂત બનાવવા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયાને નવા મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળશે. ઓબીસીના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાવનગરનાં સાંસદ ભારતીબહેન શિયાળ તેમજ શંકરલાલ વેગડને પ્રધાન બનાવાશે તેમ ચર્ચાતું હતું. સાંસદ રાજેશ ચુડાસમા પણ મત્રી માટેના પ્રબળ દાવેદાર ગણાતા હતાં. ગુજરાતમાં ઉના કાંડ બાદ દલિત આંદોલનને ધ્યાનમાં રાખીને સાંસદ શંભુ ટુડિયા અને અમદાવાદ પશ્ચિમના સાંસદ ડૉ.કિરીટ સોલંકીનાં નામો પણ રાજકીય સૂત્રો ચર્ચતાં હતાં. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહ રાજ્યસભામાં ગુજરાતમાંથી ચૂંટાતાં તેમને ગૃહ કે સંરક્ષણ જેવાં ખાતાં સોંપાશે તેવી ચર્ચા હતી.

બળુકા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયા અને શંકરભાઇ વેગડ તો દિલ્લીનો આંટો પણ મારી આવ્યા હતા. પરંતુ મોદીએ ફરી એક વાર આ બાબતે પણ આશ્ચર્ય આપ્યું છે. ચૂંટણી આવે એટલે જરૂરી નથી કે ત્યાંના સાંસદોને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવું જ. તેનું કારણ એ પણ હોઈ શકે કે ગુજરાતમાંથી અગાઉથી જ છ સાંસદોને મોદી પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. ગુજરાતમાંથી ચૂંટાયેલા રાજ્યસભામાં સાંસદ અરુણ જેટલી નાણા પ્રધાન છે. સ્મૃતિ ઈરાની કાપડ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન હતા અને વિસ્તરણ પછી પણ તેમની કામગીરી બદલાઈ નથી. બનાસકાંઠાના સાંસદ હરિભાઈ ચૌધરી ગૃહ જેવા ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન છે. મધ્ય ગુજરાતના દાહોદના સાંસદ જશવંતસિંહ ભાભોર આદિવાસી બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન છે. ભાવનગરના મનસુખ માંડવિયા ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં ગયા છે. તેઓ રૉડ ટ્રાન્સપૉર્ટ અને હાઇવેઝ, શિપિંગ, કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર એવા મહત્ત્વનાં ખાતાંઓમાં રાજ્ય પ્રધાન છે. અમરેલીના વતની તેમજ રાજ્યસભામાં ગુજરાતના સાંસદ પુરુષોત્તમ રૂપાલા પાસે કૃષિ અને પંચાયતી રાજ જેવાં અગત્યનાં ખાતાં છે. આ સિવાય વડા પ્રધાન મોદીએ ભલે વડોદરા બેઠક ખાલી કરી અને વારાણસીમાંથી સાંસદ તરીકે છે પરંતુ તેઓ છે તો ગુજરાતના જ. આમ, કુલ સાત પ્રતિનિધિ પ્રધાનમંડળમાં છે. આમાંથી કોઈને હટાવવાનું મોદીને હાલના તબક્કે યોગ્ય લાગ્યું નથી. અમિત શાહનો સંગઠનમાં ઉપયોગ જરૂરી છે કારણકે આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ તેમજ લોકસભા ચૂંટણી પણ આવશે અને અમિત શાહે સંગઠનને મજબૂત બનાવ્યું છે. ગત એનડીએ સરકારમાં ભાજપ પક્ષ પ્રમુખનું કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નહોતું પરંતુ અમિત શાહે ચૂંટણીઓમાં જીત, સરકારની યોજનાઓના પ્રચાર-પ્રસાર તેમજ જ્યાં ચૂંટણી નજીક નથી પરંતુ ભવિષ્યમાં ફાયદો થાય તે દૃષ્ટિએ કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ વગેરેમાં પણ સંગઠનને મજબૂત કરવાનું ઉજ્જવળ કામ કર્યું છે. દલિત-આદિવાસી કાર્યકરોના ઘરે જમીન પર બેસી ભોજન કરીને સાચા અર્થમાં સમરસતાનો દાખલો બેસાડ્યો છે. આથી અમિત શાહને પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન અપાયું નથી.

આ ઉપરાંત ગુજરાત બાબતે મોદી- અમિત શાહ આશ્વસ્ત છે કે સૌની યોજના, નર્મદા યોજના, આદિવાસીઓ માટે પેસા કાયદો, મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના, ભરૂચ પાસે કેબલ બ્રિજનું લોકાર્પણ, વગેરે મુદ્દાના લીધે તેમજ કૉંગ્રેસમાં શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવાના લીધે રાજ્યની ચૂંટણીમાં દોઢસોથી વધુ બેઠકો જીતી લેવાશે.

Posted in abhiyaan, politics, religion

આરીફ મોહમ્મદ ખાનની એ મુલાકાતનાં સંસ્મરણો

દેશ અને વિદેશમાં સન્માન મેળવવું હોય તો તેના બે રસ્તા છે- હિન્દુત્વને ગાળો આપો, તેની સાચી અને વૈજ્ઞાનિક પરંપરાઓનો સમજ્યા વગર વિરોધ કરો અને કટ્ટર મુસ્લિમો કે ખ્રિસ્તીઓની વાહ વાહ કરો.
દેશભક્ત અને સેક્યુલર મુસ્લિમોની આ દેશમાં કોઈ બોલબાલા ૨૦૧૪ સુધીમાં મિડિયાએ થવા દીધી નથી. હવે આ વલણ બદલાયું છે તે આનંદની વાત છે.
તમે જુઓ કે અબ્દુલ હમીદ, અારીફ મોહમ્મદ ખાન એપીજે અબ્દુલ કલામ, અય્યૂબ પંડિત, તારીક ફતેહ આવા કેટલાં લોકોનાં નામ યાદ છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ભરણપોષણ આપવા ચુકાદો આપ્યો તેના બચાવમાં સંસદમાં પ્રભાવશાળી વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કાશ, એ વખતે સંસદમાં એનું રેકૉર્ડિંગ થયું હોત તો કદાચ યૂ ટ્યૂબ પર આપણને જોવા મળત. તે પછી કટ્ટરવાદીઓના પ્રભાવમાં રાજીવ ગાંધીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આપેલા ચુકાદાને ધીંગી બહુમતીના જોરે પલટાવ્યો તેના વિરોધમાં રાજીવ ગાંધી સરકારને લાત મારી દીધી હતી.
રાજીવ ગાંધી સરકારમાંથી નીકળ્યા પછી તેઓ વી. પી. સિંહ વખતના જનતા દળમાં જોડાયા, ઉડ્ડયન પ્રધાન બન્યા, તે પછી બહુજન સમાજ પક્ષમાં જોડાયા, ભાજપમાં પણ આવ્યા, પણ ભાજપેય આવા રાષ્ટ્રવાદી વ્યક્તિની ઉપેક્ષા કરી અને તેમણે પક્ષ છોડ્યો!
હું ‘અભિયાન’માં હતો ત્યારે (લગભગ વર્ષ ૨૦૦૯ કે ૧૦) આરીફભાઈ સમભાવની ઑફિસે આવેલા. તેઓ આજના નેતાઓ જેવા માર્કેટિંગ કે પ્રચારના માણસ નહીં એટલે અગાઉથી જાણ કરી હશે કે કેમ તે રામ જાણે અને બીજા આરીફભાઈ જાણે, પરંતુ તે વખતે લગભગ રવિવાર હતો એટલે સમભાવ ગ્રૂપમાં મેટ્રોનો સ્ટાફ રજા રાખે. અમે ‘અભિયાન’વાળા જ હતા. ગ્રૂપ એડિટર દીપલબહેન ત્રિવેદી પણ એ સમયે ઑફિસમાં નહોતાં. ‘સમભાવ’ ગ્રૂપના માલિક કિરણભાઈ વડોદરિયાએ નીચે સંદેશો કહેવડાવ્યો કે કૉન્ફરન્સ રૂમમાં આવો. આરીફ મોહમ્મદ ખાન આવે છે.
આપણને થાય કે આવડા મોટા નેતા જે એક સમયે કેન્દ્રમાં અનેક ખાતાંઓના પ્રધાન રહી ચૂક્યા હોય તેમનો ઠાઠમાઠ કેવો હશે? તેમની સાથે કેટલા માણસોનો રસાલો હશે? તેમની સાથે વાત કરવામાં કેટલું ધ્યાન રાખવું પડશે? પરંતુ કૉન્ફરન્સ રૂમમાં પહોંચ્યા ત્યારે થોડી જ વારમાં કિરણભાઈ અને આરીફભાઈ આવી પહોંચ્યા. સફેદ ઝભ્ભો અને લેંઘો. કટ્ટર મુસ્લિમને હોય તેવી દાઢી અને મૂછ બંને ગાયબ. માથે જાળીદાર ટોપી પણ નહીં.
મુસ્લિમોને તકલીફો અને (કટ્ટર) મુસ્લિમોની તકલીફોથી માંડીને અનેક મુદ્દે અમે વાતો કરી. તેમણે કહ્યું હતું કે મુસ્લિમોએ મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળવું જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું કે મારા વિચારો અને વાતોના લીધે મારા સમાજમાંથી જ મને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડે છે. તેઓ મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને વિખેરી નાખવાના મતના પણ છે. વન્દે માતરમ્ અંગે તેમનું કહેવું છે કે માતાના પગની નીચે જન્નત હોય છે તેમ કુરાન કહે છે તો પછી જે દેશમાં રહીએ તેને માતાની જેમ પૂજવામાં ઈબાદત કરવામાં વાંધો શું છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને ગુજરાતનાં ૨૦૦૨નાં રમખાણો પર તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ કરેલાં નિવેદન જેમાં માત્ર મુસ્લિમોના દર્દની વાત કરાઈ હતી તેની ટીકા કરતો પત્ર અટલજીને લખ્યો હતો, જવાબમાં અટલજીએ સંદેશો મોકલાવેલો કે માત્ર ટીકા જ કરશો કે પક્ષને બદલવામાં મદદ પણ કરશો અને પછી તેઓ ભાજપમાં જોડાયા પરંતુ ત્યાંય ઉપેક્ષા જ થઈ.
સાવ આયોજન વગરની મુલાકાત એટલે બિલકુલ અનૌપચારિક મુલાકાત કહી શકાય તેવી એ મુલાકાત હતી. એટલે ન કોઈ ફોટોગ્રાફર અને તે વખતે કોઈને એ રસપ્રદ વાતચીતના ક્રમમાં મોબાઇલમાં ફોટો પાડવાનું પણ યાદ ન આવ્યું એટલે આવા સાચા અર્થમાં મોટા વ્યક્તિ સાથેની તસવીરી યાદગીરી ન રહી, પરંતુ એક પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન કરતાં એક સરળ અને સાચા મુસ્લિમને મળ્યાની તસવીર હૃદયમાં હંમેશ માટે કોતરાઈ ગઈ…
Posted in abhiyaan

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?