Posted in bhavnagar, city, sanjog news, society, vichar valonun

માનભાઈ ભટ્ટ: સેવા હૈ યજ્ઞકુંડ સમિધા સમ હમ જલેં

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૯/૧૧/૧૭)

હમણાં ભાવનગરે ગર્વ લેવા જેવી એક ઘટના બની. પણ ભાવનગર જ શા માટે? સમગ્ર ગુજરાતને અને એનાથી આગળ ભારત માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે. ભાવનગરના માનશંકર ભટ્ટની સ્મૃતિમાં ભારતના ટપાલ ખાતાએ ટિકિટ જાહેર કરી. બોલો, આ ઘટના ગૌરવવંતી ગણાય કે નહીં? પરંતુ ભાવનગરના જનાદર્નભાઈ ભટ્ટ સૈનિકોને ૧.૦૨ કરોડ રૂપિયાનું દાન આપે કે માનભાઈનું આ રીતે સન્માન થાય તેવા પૉઝિટિવ સમાચારની નોંધ મિડિયામાં કદાચ ભાવનગર બહાર ક્યાંય લેવાઈ જ નહીં.

માનશંકર ભટ્ટ કહ્યું તેથી કદાચ ન ઓળખાણ પડી હોય તો કહું કે ભાવનગર અને ગુજરાત તેમને માનભાઈ ભટ્ટના નામથી ઓળખે છે. શિશુવિહારના સ્થાપક. રક્તદાન અને દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપનાર. એ જ માનભાઈ.

માનભાઈ જેવું કામ જો બીજા કોઈએ ગાઈ વગાડીને કર્યું હોત તો કંઈ કેટલાય પુરસ્કાર વિદેશથી તેમને મળ્યા હોત, પરંતુ તેમણે મૂકસેવક બનીને ઘણું ઘણું કામ કર્યું અને મારા જેવા અનેક લોકોને શિશુવિહારમાં રમવા, કસરત કરવા, અનેકવિધ કલા-ભાષા સહિત પ્રવૃત્તિઓ શીખવાની તક પૂરી પાડી.

આ શિશુવિહાર અને તેની પાછળની રસપ્રદ વાત કરતાં પહેલાં માનભાઈનો આછેરો પરિચય જાણી લઈએ. જાણીતાં લેખિકા સ્વ. મીરાબહેન ભટ્ટે તેમના મામાજી માનભાઈ ભટ્ટ વિશે ‘હાથે લોઢું હૈયે મીણ’ પુસ્તકમાં તેમના જીવનનો વિગતવાર પરિચય આપ્યો છે. માનભાઈના પુત્ર અને અત્યારે શિશુવિહાર સંસ્થાની કાળજી લેતા નાનકભાઈ ભટ્ટ સાથે ટેલિફૉન પર પણ વાત કરી.

માનભાઈનો જન્મ ૧૯૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે અને હિન્દુ તિથિ મુજબ શ્રાવણ માસની અમાસે તળાજામાં થયો હતો. તેમના સહિત ત્રણ ભાંડરડાં. મોટા અનુપબહેન, વચેટ માનભાઈ અને ત્રીજા પ્રેમશંકર. માનભાઈનું હુલામણું નામ બાબુ. પિતા નરભેશંકર અને માતા માણેકબા. પિતાની ફોજદાર તરીકે રાજ્યમાં નોકરી. ઉછેર દાદાજી અંબાશંકર ભટ્ટના હાથે થયો. એ જમાનામાં પણ દાદાજી આદેશ છોડવાના બદલે મિત્રવત્ વર્તન પૌત્ર-પૌત્રી સાથે કરતા. કદાચ એનું કારણ આ ભાંડરડાં માવિહોણા હતાં અને પિતાથી જુદાં હતાં તે હોઈ શકે અથવા દાદાજીનો એવો સ્વભાવ જ હશે. દાદાજી નિશાળમાં જઈને ભણ્યા નહોતા, પરંતુ સંસ્કૃત, ગુજરાતી અને ફારસી જાણે! બંગાળી પણ શીખેલા. પૌત્રોને તરતા પણ શીખવ્યું. જ્ઞાન પણ આપ્યું. બાબુ પાસે ‘સત્યપ્રકાશ’ બે વખત વંચાવેલું. સાત વર્ષની વયે આ ત્રણેય ભાંડરડાને દાળ-ભાત-શાક-રોટલી-ખીચડી-ભાખરી રાંધતા આવડી ગયેલું. નાનપણથી જ સ્વાશ્રય અને જાતમહેનતના સંસ્કાર આ ભાંડરડામાં પડી ગયા અને પાછાં કામમાં વેઠ નહીં ઉતારવાની. એક-એક કામ ચીવટપૂર્વક કરવાનાં.

ચૂલો સળગાવવો હોય તો એક જ દિવાસળીમાં સળગી જવો જોઈએ. તેના માટે બીજી દિવાસળી ન બગાડાય. વળી, વપરાયેલી સળી સાચવી રાખવાની, જેથી બીજું કંઈ સળગાવવું હોય તો કામ લાગે. આમ, નાનપણથી આ કામ સ્ત્રીનું અને આ કામ પુરુષનું તેવા કોઈ ભેદ નહોતા. (એવા ભેદ આખા સમાજમાં મોટા ભાગે નથી હોતા, પણ કેટલીક જગ્યાએ હોય તેને બધી જગ્યાએ ગણાવીને સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યના ઝંડાધારી ચાલી નીકળે છે.) રોજ રાત્રે ઈત્તર વાંચન કરવાનું. નિશાળના ભણવામાં બાબુ કાચો હતો. પરંતુ મિત્રોની ટોળી ભેગી થઈ હોય ત્યારે કોઈ વાત કરે તો મિત્રોને લાગે જાણે મોટો કથાકાર-પંડિત છે! શેરીમાં પણ સૌનાં કામ આપીને બધાનો વહાલો બની ગયો હતો. તોફાન કરે અને પકડાઈ જાય તો વઢ ખાઈ લે પણ કોઈ ગાળ દઈ જાય તો એને પરચો બતાવી દે.

નાનપણથી (શાહરુખ-સલમાન જેવી પ્રમાણમાં અનુપયોગી સેલિબ્રિટી નહીં પરંતુ) ગુણવાન મહાનુભાવને મળવા બાબુ તલપાપડ રહેતો. કવિ ખબરદાર પધારેલા ત્યારે, કસ્તૂરબા આવેલાં ત્યારે અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર ભાવનગર આવેલા ત્યારે સ્વયંસેવક બનીને તેમની સેવા માટે પહોંચી ગયેલો.

દાદાજીએ બાબુને દક્ષિણામૂર્તિમાં ભણવા મૂક્યો, તે પછી સનાતન ધર્મ સ્કૂલમાં પણ ત્રણ-ચાર વર્ષ ભણ્યો. ભણવાની સાથે અવનવી ચીજો તૈયાર કરી તે કમાણી કરી લેતો.

મોટા થયા પછી બાબુનું ક્રમશ: માનભાઈમાં રૂપાંતર થવા લાગ્યું હતું. તેમનો દેહ અત્યારના ભલભલા હીરોને પણ લઘુતાગ્રંથિ અપાવે તેવો હતો. છ ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ, મોઢું લાંબું, ટૂંકા વાળ, કસાયેલું ખડતલ શરીર, મોટા ભાગે ઝભ્ભો અને ચડ્ડી પહેરે. ઝભ્ભા પર ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ સબ કો સન્મતિ દે ભગવાન લખાણ પીઠની બાજુ લખાવેલું હોય. સાઇકલ પર સવારી છેક જીવ્યા ત્યાં સુધી ચાલી. મોટા થયા પછી ભાવનગરના જૂના બંદર પર કામદાર તરીકે કામ કરેલું. એ વખતે રોજના ૨૫ પૈસાનો પગાર હતો! કામદાર મિત્રોની પ્રીતિ પણ પ્રાપ્ત કરેલી. એકજણે તો એવું કહી દીધું કે ‘મા’ને ભાઈ ભેગા એટલે માનભાઈ. બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથે તેઓ કરાચી-રશિયા પણ ગયેલા.

થોડા સમયમાં તેમણે પ્રગતિ કરી ફૉરમેનની પૉસ્ટ મેળવી લીધી. અંગ્રેજો સામે જે સ્વતંત્રતાની ચળવળ ચાલતી તેમાં પણ માનભાઈ સક્રિય. તેઓ બૉમ્બ બનાવતા અને દૃઢપણે માનતા કે અંગ્રેજોને તેમની જ ભાષામાં જવાબ આપવો જોઈએ, પરંતુ ભાવનગર રાજ્યના દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીના છુપા સમર્થનના કારણે તેમને જેલમાં જવાનો વારો નહોતો આવ્યો.

બંદર પર કામદારોનું યુનિયન પણ ચલાવતા, પરંતુ અંગ્રેજોથી તેમની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ છૂપી નહોતી. તેથી બંદરમાંથી સસ્પેન્ડ કરાયા. પગાર અડધો થઈ ગયો હતો. આઠ સંતાનો વત્તા બે માણસ પોતે. તે પછી મિલમાં નોકરી કરી. આનંદમંગળ મંડળ ચલાવતા. વહેમ-અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા શેરીનાટકોં પણ કરતાં! અને જે શિશુવિહારની પ્રવૃત્તિના કારણે તેઓ જાણીતા બન્યા તે શિશુવિહારની સ્થાપના ૧૯૩૮માં કરેલી.

બન્યું એવું કે તેમના ઘર પાસે જમનાકુંડ સુધીની જમીન ખાડાટેકરાવાળી હતી. માનભાઈએ તેને સમતલ બનાવીને તેના પર વિક્રમ સંવત ૧૯૫૫ના નવા વર્ષે હીંચકો નાખ્યો અને આ રીતે શિશુવિહારનો પાયો નખાયો. જોકે આ પ્રવૃત્તિ કરવી એ વિઘ્નરહીત નહોતી કારણકે આ જમીન માટે કાયદેસર કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી! આથી સુધરાઈ તરફથી નૉટિસ મળી. માનભાઈએ ખુમારીથી જવાબ લખ્યો કે બાળકોને તાલીમ આપવાનું તમારું કામ અમે કરીએ છીએ પણ એવું જ હોય તો આ જમીન તમે રાખી લો.

આ વાત પ્રજાવત્સલ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી પાસે પહોંચી. તેમને નીલમબાગ પેલેસ બોલાવાયા. સિંહ જેવા મહારાજા સામે જરા પણ ડર્યા વગર પોતાની વાત મૂકી. મહારાજાને થયું કે ચાલો જોઈએ તો ખરા. આ ખરેખર કરે છે શું. મહારાજા પોતે જોવા આવ્યા. બધી પ્રવૃત્તિ જોયા પછી તેમને આનંદ થયો. ત્યાં ટૂંકા પ્રવચનમાં પ્રવૃત્તિને પ્રશંસી અને ત્યાં ને ત્યાં જ જાહેરાત કરી કે રાજ્ય આ જમીન ‘શિશુવિહાર’ને દાનમાં આપે છે.

પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી પણ રાજકારણ કેવું હતું તેનો નમૂનો જુઓ. એ માન્યું કે જમીન હજુ સંસ્થાના નામે ચડી નહોતી પણ મહારાજાએ જાહેરમાં તેને દાનમાં આપી દીધી હતી અને એ મહારાજા પણ કેવા મહારાજા! આખા ભારતમાં નવી બનનારી ભારત સરકારને- સરદાર પટેલના રજવાડાંઓને એક કરીને અખંડ ભારત બનાવવાના ભગીરથ યજ્ઞમાં પહેલી આહુતિ તેમણે આપી…પોતાના રાજ્યનું દાન કરીને. પરંતુ ભાવનગરના નવા તંત્રએ આ મહારાજાનું વચન ન રાખ્યું! આથી એક વાર મહારાજા પસાર થતા હતા ત્યારે માનભાઈ તેમની સામે રસ્તા પર બેસી ગયા! મહારાજાને ખબર પડી એટલે તેમણે મુખ્યપ્રધાનને પત્ર લખવો પડ્યો અને અંતે એ જમીન શિશુવિહારના નામે ચડી. આથી શિશુવિહારનો મુઠ્ઠીનો સિમ્બૉલ એ ખુમારીના પ્રતીક તરીકે રાખ્યો.

સ્વતંત્રતા પછી તરત જ કૉંગ્રેસના રાજકારણીઓએ ગાંધી વિચારોને પડતા મૂકેલા અને સ્વાર્થ સાધવા લાગેલો તે જોઈને માનભાઈએ નિશ્ચય કર્યો કે રાજકારણમાં ક્યારેય પડવું નહીં અને કોઈ રાજકારણીને ઘરમાં ઘૂસવા ન દેવા. આથી શિશુવિહારના નાના એવા ઘરની બહાર કાયમના માટે પાટિયું મારી દીધેલું કે રાજકારણીઓએ અહીં આવવું નહીં!

માનભાઈએ આદરેલા શિશુવિહારના સેવાયજ્ઞનો લાભ આ લેખકે પણ ભરપૂર લીધો છે. આ લેખક દિલ્લીના ઑર્ગેનાઇઝર મેગેઝિનમાં અંગ્રેજીમાં લખી શકે છે તેની પાછળ પિતાજીની અંગ્રેજી શિખવાડવા માટેની ધગશ-પ્રેરણા, શિક્ષક અનિલભાઈ ભટ્ટ દ્વારા અંગ્રેજી ગ્રામરનું પુસ્તક ભેટમાં આપવા ઉપરાંત શિશુવિહારમાં એ સમયે ચાલતા ચંદુભાઈ રાજ્યગુરુના લગભગ રૂ. ૨૦ની સાવ નજીવી ફીમાં ક્લાસ કર્યા હતા. અને આઠમા ધોરણમાં હતો ત્યારે બારમા ધોરણ સુધીનું અંગ્રેજી ગ્રામર શિખેલો. આ ઉપરાંત પર્સનાલિટી ડેવલપમેન્ટના ક્લાસ થયેલા તેમાં પણ ભાગ લીધેલો. વળી, શિશુવિહારની દીવાલને અડીને ચાલતી સ્કૂલ- દિ.છ.નવજીવન (પ્રાથમિક) અને પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર (માધ્યમિક)માં ભણતો. આથી રિસેસ પડે એટલે શિશુવિહારના ક્રીડાંગણમાં હિંચકા ખાવા- રમતો રમવા પહોંચી જઈએ. મોટા થયા પછી શિયાળામાં કસરત કરવા ત્યાં અચૂક જવાનું. શિશુવિહારના એ નિ:શુલ્ક (આજે જિમમાં મોંઘા લાગે તેવાં સાધનો હોય છે ત્યારે) સાધનોથી ઘણા ગરીબ યુવાનોએ પોતાનાં સ્નાયુબદ્ધ શરીર બનાવ્યા હશે! એ પરિસરમાં ચાલતી સ્કાઉટની પ્રવૃત્તિમાં પત્રકાર-તંત્રી જયેશ દવેની સાથે કેટલાં બાળકો સંસ્કારી-શિસ્તબદ્ધ-અને વિવિધ આયામોથી ઘડાયા થયાં હશે?

શિશુવિહારમાં કદાચ અનોખી કહી શકાય તેવી રમકડાંની લાઇબ્રેરી વર્ષોથી ચાલે છે. ઉપરાંત દિવ્ય જીવન સંઘની આધ્યાત્મિક-સેવા પ્રવૃત્તિઓનું પણ તે ઘર છે. માનભાઈ પોતે રક્તદાન-દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપે. પોતે શિશુવિહારમાં સવાર-સાંજ બેસતા. ત્યાં ગરીબ બાળકો રમવા આવે તો તેમના નખ વધી ગયેલા હોય તો ફરજિયાત કાપી આપે. બાળકો પણ હોંશેહોંશે કપાવે.

શિશુવિહારની જેમ જ બિનસરકારી સ્વયંસેવી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવકો, ખાસ કરીને તેમના ભાડુઆત જિતેન્દ્રભાઈ (જિતુભાઈ) શાહના નિયમિત સંપર્ક-પ્રયાસોથી સંઘ પ્રત્યેની છાપ બદલાઈ અને માનભાઈ સંઘના ગુરુપૂર્ણિમા નિમિત્તે ગુરુપૂજન કાર્યક્રમમાં પણ આવતા થયેલા.

માનભાઈએ જે સેવાયજ્ઞ આદર્યો તે તેમના ૨૦૦૨માં થયેલાં દેહાંત પછી તેમનાં પુત્રી, સાધુચરિત, સંન્યાસી સમ ઈન્દાબહેન અને નાનકભાઈ આજે પણ આગળ ધપાવી રહ્યાં છે. શિશુવિહારમાં નહીં નહીં તો વર્ષે સાડા ચાર લાખ લોકો વિવિધ હેતુ-કામોથી જોડાય છે. શિશુવિહારમાં સેવાકીય અને શૈક્ષણિક કાર્યો ખૂબ થાય છે.  વર્ષે લગભગ ૩૩૦ નેત્રયજ્ઞો થાય, જેમાં ૧.૫૨ લાખ લોકોની આંખ તપાસાતી હશે. ૧૪ હજાર સાતસો લોકોને ફ્રીમાં સર્જરી સહિતની ટ્રીટમેન્ટ થતી હશે. અહીં જુદા-જુદા ટૅક્નિકલ તાલીમના વર્ગો ચાલે. બહેનોની શિવણ, ટૅક્નિકલ જીવનોપયોગી તાલીમ . બાલમંદિર. શિક્ષણનો પાયો બાલમંદિર છે. કમ્પ્યૂટરના ક્લાસ ચાલે છે. બાલદેવવનમાં ત્રણ હજાર બાળકો રમી શકે છે. પ્લેનેટોરિયમ કર્યું છે. અન્ય સંસ્થાઓને સેવાકીય કાર્યક્રમો નિ:શુલ્ક કરવા છૂટ છે. શિશુવિહાર નાગરિક સન્માનના કાર્યક્રમો રાખે છે. મોરારીબાપુ વર્ષમાં બે વાર આવે. ભાઈશ્રી રમેશભાઈ ઓઝા પણ આવે. કૉર્પોરેશનની સ્કૂલોમાં બાળપુસ્તકાલય ચલાવાય છે. સો પુસ્તકો આપવામાં આવે છે. ચિત્રસ્પર્ધા-વાર્તાસ્પર્ધા કરાય છે. ગરીબ બાળકોનાં ચિત્રોનું કેલેન્ડર બહાર પડે. બાળકીઓનું હિમોગ્લૉબિન તપાસાય. ૨૭૫ આંગણવાડીમાં પોષક આહાર પહોંચાડાય છે. સમર કેમ્પમાં ચિત્ર, યોગ, કરાટે, હેન્ડી ક્રાફ્ટ વગેરે ૨૧ પ્રકારની તાલીમ અપાય છે.

આ બધું સરકારી મદદ વગર નિ:સ્વાર્થ અને કોઈ પણ જાતના પ્રચારના ઢોલ વગાડ્યા વગર ચાલે છે. અને એટલે જ કદાચ ઉત્તમ રીતે ચાલે છે!

Advertisements
Posted in bhavnagar, city, personal, society

કેવડા ત્રીજે બાપુજીની યાદ : આધુનિકતા અને પરંપરાનો સંગમ

મારા પૂ. બાપુજી મુકુંદરાય બી. પંડ્યા

આજે કેવડા ત્રીજ. આજથી ૩૨ વર્ષ પહેલાં મારા બાપુજીનું આ જ દિવસે અવસાન થયું હતું. બાપુજી એટલે મારા દાદાજી. તેમનું નામ મુકુંદરાય બળવંતરાય પંડ્યા. ટૂંકમાં એમ. બી. પંડ્યા.

રેલવેમાં ગાર્ડ તરીકે તેમની નોકરી. તેમનું અંગ્રેજી એ સમયમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી.  અંગ્રેજી તથા ગુજરાતીમાં તેમના અક્ષર…આ હા હા…અમારા ઘરમાં તેમના, મારા ભાઈ (મારા પિતાજી સ્વ. ગજેન્દ્રભાઈ ), મારાં ફઈ બકુફઈ(દીપ્તિબહેન), અને મારાં મોટાં બહેન સોનલબહેન…આ બધાના અક્ષરો મોતીના દાણા જેવા. ભાઈને સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં નોકરીના લીધે પહેલાં પોરબંદર,  પછી માણાવદર,  રાણાવાવ, વડોદરા એમ જવાનું થતાં મારે બાપુજી સાથે રહેવાનું માંડ બહું ઓછું આવ્યું. અમે વડોદરા હતા ત્યારે તેમનો કાગળ આવ્યો કે હવે બેમાંથી એક ભાઈ મારી સાથે આવો તો સારું.

મારા કાકા ભરતભાઈ મુંબઈમાં નવો નવો ધંધો હતો. તે છોડીને આવી શકાય તેમ નહોતું. આથી મારા ભાઈએ ભાવનગરમાં કાળા નાળામાં જગ્યા ખાલી પડતાં બદલી માગી લીધી. હું છઠ્ઠા ધોરણમાં આવેલો.

બાપુજીનો પહેરવેશ કેવો? ઘરમાં હોય ત્યારે મોટા ભાગે લુંગી અને ઉપર ઉઘાડું ડીલ અથવા ગંજી પહેર્યું હોય. તેમની જનોઈમાં તેમના કબાટની ચાવી લટકતી હોય. કબાટમાં અનેક જાતનાં બિસ્કિટ અને ચોકલેટ વગેરે જાત-જાતના નાસ્તા ભરેલા હોય. તેઓ કોઈ બાળક આવે ત્યારે કબાટ ખોલી તેમાંથી નાસ્તો આપે. આ કબાટ ખોલવાનો બાપુજી સિવાય એક માત્ર મને અધિકાર હતો. જોકે મને આમેય બિસ્કિટ, ચોકલેટ વગેરે ઓછાં ભાવે. બાપુજી ખૂબ જ શોખીન સ્વભાવના હતા. બહાર જાય ત્યારે તેમના કપડાં, કોટ બધું તે સમય કરતાં આધુનિક હોય. તેમના કપડાં, અનેક જાતના ચશ્મા જેમાં આંખ પર તો કાચ હતા જ પરંતુ સાઇડમાં પણ કાચ રહેતા તેવા ચશ્માનો પણ સમાવેશ થાય, ઘડિયાળો તેનાથી લઈને દરેક ચીજવસ્તુમાં તેમનો શોખ જોવા મળે. તેમની પાસે દરેક ચીજ હોય. અનેક જાતના રેડિયો, અનેક જાતની પેનો. કળા એટલી હસ્તગત કે તેઓ એ સમયે પડતા બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફમાં જાતે રંગ પૂરતા અને આબેહૂબ રંગીન ફોટો લાગે. આ સાથે જે તસવીર અહીં મૂકી છે તે તેમના ફોટામાં તેમણે જાતે રંગ પૂર્યો છે. ૯૫૭માં તેમનો એક અલાયદો રૂમ હતો.

સંગીતનું કોઈ પદ્ધતિસર જ્ઞાન નહીં પણ હાર્મોનિયમ વગાડતા ખૂબ જ સરસ આવડે. હાર્મોનિયમ વસાવેલું પણ ખરું. તેમનો એ વારસો મારા ભાઈમાં અને  મારામાં આવ્યો છે. મને હાર્મોનિયમ, વાંસળી, માઉથ ઑર્ગન વગાડતા આવડે. આધુનિકતા સાથે તેમને ભજનોમાં પણ ખૂબ રૂચિ. એક નોટબુકમાં તેઓ પોતાના હસ્તાક્ષરમાં ‘રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે’ સહિતનાં ભજનો ટપકાવતા અને પછી મધુર સ્વરે ગાઈને મને સંભળાવતા. મારી એક ખાસિયત અથવા વિશેષતા છે કે કેટલાંક ગીત મને કોઈ વ્યક્તિ ગાતી હોય તો તે સંદર્ભે યાદ રહી જાય છે અને પછી ગીત જ્યારે પણ આવે ત્યારે એ વ્યક્તિ યાદ આવે. આ રીતે જ્યારે પણ હું ‘મૈયા મોરી મૈં નહીં માખન ખાયો’ સાંભળું ત્યારે મારા બાપુજી મને યાદ આવ્યા વિના ન રહે કેમ કે સંભવત: આ ભજન મેં સૌ પ્રથમ તેમના મોઢે સાંભળ્યું હતું.

સવારમાં તેઓ પૂજા કરતાં પહેલાં ભાવનગરમાં ડૉન વિસ્તારમાં અમારા સુપ્રસિદ્ધ બી. કે. વિલા અથવા ૯૫૭ (એ નંબરના પ્લૉટના બંગલા- અમે બધા ટૂંકમાં ૯૫૭થી ઓળખીએ)માં આવેલા વિવિધ ફૂલોનાં ઝાડ- કરેણ, જાસૂદ, પારિજાત વગેરે પરથી એક લાકડી લઈ તે લાકડીની મદદથી ડાળી ઝુકાવી તેના પરથી પુષ્પ તોડે અને સાથે એક નાનકડી જાળીવાળી ટોપલી કમ થેલી હોય તેમાં ભરે. પછી પૂજા કરે. જમતી વખતે થાળી પાટલા પર રાખે. અને તેમને બધું પીરસી દેવાનું. જમતી વખતે તેઓ બોલે નહીં. મૂંગા મોઢે જમી લે. કેવું બન્યું છે, કેવું નહીં તેની કોઈ ફરિયાદ નહીં. તેમને બિલાડી અને કૂતરા પ્રિય. એક કાળા રંગનો કૂતરો હેવાયો હતો. તો એક બિલાડી પણ ઘરમાં આંટા મારતી હોય.

તેમનાં પત્ની કમળા બાનું અવસાન મારા ભાઈ સાવ નાની વયના (લગભગ એકાદ વર્ષના) હતા ત્યારે જ થયું હતું. તે પછી તેમણે મોટા બા દુર્ગાબહેન સાથે લગ્ન કરેલાં.

લગભગ પંચોત્તેર વર્ષ  જીવ્યા ત્યાં સુધી તબિયત એકદમ સારી હતી. તેમને દાંત નહોતા પડ્યા કે નંબરના ચશ્મા પણ નહોતા આવ્યા. તે વખતે તો વાહનની રીતે સાઇકલ જ સ્ટેટસની નિશાની હતી જેમાં બાપુજીએ ડાયનેમો લગાવ્યો હોય. એ હર્ક્યુલસની સાઇકલ લઈને તેઓ ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાનનું નામ ગધેડિયા ફિલ્ડ પડી ગયું હતું, આજે પણ ગધેડિયા ફિલ્ડ તરીકે જ ઓળખાય છે)માંથી થઈને પરિમલ વિસ્તારમાં આવેલા તેમના ફઇ – ઈચ્છાફઈને મળવા જાય. ઈચ્છાફઈનાં દીકરી શારદાબહેન બહેરાં હતા. તેમના પતિ ચંદુલાલ ત્રિવેદી એસબીએસના પ્રથમ જનરલ મેનેજર હતા અને તેમનું નોકરીમાં જ અવસાન થયેલું. આ બંને માતા-દીકરી પ્રત્યે બાપુજીને, મારા ભાઈને અને મારા ફઈ બકુફઈ (દીપ્તિબહેન)ને ભારે લાગણી.

તે વખતની વાતો હવે ક્યારેક દૂરદૂરનાં સગાંઓ તરફથી સાંભળવા મળે છે ત્યારે એ તાજી થાય છે અને એમ થાય છે કે એ વખતે કેટલા વિશાળ પરિવારને મારા મોટા બાપુજી (બળવંતરાય કરુણાશંકર પંડ્યા), મારા ભાઈનાં મોટા બા- કાશી બા, બાપુજી, મોટા બા, મારા ભાઈ અને મારી બા (મારાં મમ્મી) વગેરે સાચવતાં! કેમ કે અમારે ત્યાં ભાઈના  બે કાકા, તેમાંથી મોટા કાકા પતુકાકા (પ્રતાપરાય બળવંતરાય પંડ્યા) ને ચાર દીકરા-પંકજકાકા, હેમંતકાકા, હરેશકાકા, સંજુકાકા અને એક દીકરી- ચારુ ફઈ, નાના કાકુ કાકા (નરેન્દ્રભાઈ બળવંતરાય પંડ્યા)ને એક દીકરી જલ્પા અને એક દીકરો- વિશાલ.  ભાઈની ચાર ફઈ, તેમનાં નવ સંતાનો, તેમાંથી પણ કેટલાંકના સંતાનો આ બધા ભેગા થાય તે તો ખરા જ, પણ સાથે મારાં મોટા બા દુર્ગાબહેનનાં પાંચ બહેનો પૈકી ભાવનગર રહેતાં ત્રણ બહેનો-તનુમાસી, કોકિલા માસી અને કમળા માસી. તે પૈકી કમળા માસીના બે દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ તેમનાં સંતાનો, અમદાવાદ રહેતાં મોટા બાના બહેન- દિવ્યા માસીનાં ચાર સંતાનો-કમલેશભાઈ, કેતનભાઈ, સોનલબહેન અને પારુલબહેન, આ ઉપરાંત ક્યારેક આવતા મોટા બાના ભાઈ ગુણુમામા (ગુણવંતરાય)…આ ઉપરાંત એ ૯૫૭ના બંગલામાં રહેતા બે પગી તથા બે ભાડુઆતનાં આઠેક સંતાનો, આ ઉપરાંત સામે રહેતાં દેવકુંવરબાનાં દીકરા, અમારી પડોશમાં ભાવેશ વિલા, તેની બાજુના ઘરમાં રહેતા ઘનશ્યામભાઈ, છનાભાઈ (નિરંજનભાઈ)….કેટલી વસતિ એ એક ઘરમાં ક્યારેક સાથે જોવા મળતી હશે, કલ્પી શકો છો?

અને હા, આ બધામાં મારા ભાઈનાં ભાંડરડાં તો ભૂલાઈ જ ગયાં. તેમાં કાકા, ત્રણ ફઈ, તેમનાં ત્રણ સંતાનો- પિન્ટુ (પરાશર), સ્વીટુ (કરિશ્મા) અને મિકી (મૃગેશ). અને અમે ત્રણ ભાઈ-બહેનો- સોનલબહેન, શીલાબહેન અને હું!  હોળી હોય, દિવાળી હોય કે શ્રાવણ મહિનો હોય. ઘરમાં ધૂમ મચેલી જ હોય. ચા-પાણી-નાસ્તાના દૌર ચાલતા હોય. ઘરમાં હિંચકા પર કે આંગણામાં ખુરશી નાખીને બધા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હોય. એમાં બાપુજી આરામખુરશી (જેમાં પાછળ ઢળીને અર્ધા સૂતેલા હોય તેમ)માં બેસે.

બાપુજી ડાયમંડ ચોક પાસે ભીખાભાઈ (ભીખાભાઈ ઠક્કર, જે ખરેખર તો ગુજરી ગયા હતા. તેમના દીકરા જનુભાઈ દુકાન ચલાવતા, પણ તેમની દુકાન ભીખાાભાઈની દુકાન તરીકે જ ઓળખાતી)ને ત્યાં કોઈ ચીજ ખરીદવાની હોય તો મને સાથે લેતા જાય. ત્યારે જનુભાઈ  હસતાંહસતાં બાપુજીને મારા સંદર્ભમાં કહેતા, “વ્યાજનું વ્યાજ કોને ન વહાલું હોય? આ તો તમારું ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ છે.” ગુરુવાર હોય એટલે બાપુજી સાથે ડોન ચોકથી મેઘાણી સર્કલ તરફ જતાં રસ્તામાં આવતા સાઈ બાબાના મંદિરે તેમનો હાથ પકડીને હું જતો.

અમારા ઘરમાં દીકરીઓ-બહેનોને પહેલેથી માન મળતું. તે રીતે બધા ખૂબ જ આધુનિક વિચારોના હતા. એટલે મારા ફઈઓ ફ્રૉક પહેરે, સાઇકલ ચલાવે, નોકરી કરવા જાય, મારા એક ફઈએ વાણિયામાં લગ્ન કર્યા…આ તમામ રીતે છૂટ અપાયેલી. દીકરા-દીકરીમાં કોઈ ભેદ નહીં. પણ હા, તેના લીધે શિસ્ત કે પરંપરામાં કોઈ બાંધછોડ નહીં. એ બધી બાબતોનું જ્ઞાન પણ એટલુ ંજ અપાતું. વળી મારા બાપુજીએ મારાં બા એટલે તેમનાં પુત્રવધૂને માથે ઓઢવાનું બંધ કરાવેલું અને મારાં બાનું પિયર પણ ભાવનગર હોઈ, તેઓ રાણાવાવ આવે ત્યારે વળતી વખતે પોતાની સાથે બાને લેતા આવે. કોઈ દિવસ મારાં બા સાથે ઊંચા અવાજે વાત કરી નહીં. એ સમયમાં આ બધી બહુ મોટી વાત હતી.

સાતમા ધોરણમાં હતો ત્યારે ૧૯૮૫માં કેવડા ત્રીજના દિવસે શિશુવિહારની દિવાળીબહેન છગનલાલ નવજીવન પ્રાથમિક શાળા (તેનું માધ્યમિક-ઉચ્ચ માધ્યમિક માટે નામ પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર)માં હતો ત્યારે સાંજે ચાર કે પાંચ વાગ્યાના સુમારે મને અને મારી ફઈ જલ્પા (જે મારા ભાઈના કાકુ કાકાની દીકરી છે પણ મારાથી એક વર્ષ નાની છે)ને લેવા કાકુ કાકાની એમ્બેસેડર કાર આવી, કહેવામાં આવ્યું, “ચાલો. ઘરે.” અમને નવાઈ લાગી. ઘરે આવીને જોયું તો સમાચાર જાણવા મળ્યા કે બાપુજી હવે નથી રહ્યા. થોડા વખતથી તેમને તકલીફના કારણે પહેલાં બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલ (પાનવાડી) ખાતે દાખલ કરાયા હતા અને પછી પરિમલ ઈચ્છા ફઈને ત્યાં લઈ જવાયા હતા. ત્યાં જ તેમનું અવસાન થયેલું.

બાપુજી સાથે સળંગ રહેવાનું સવા વર્ષ જેવું માંડ બન્યું, પણ એ સવા વર્ષ મારા સ્મરણની હાર્ડ ડિસ્કમાં ક્યારેય ડિલીટ ન કરી શકાય તેવા પાસવર્ડ સાથે સ્ટૉર થઈ ગયા છે.

આમ તો દસમા ધોરણ સુધી મારી ઊંચાઈ ખાસ નહોતી. પણ તે પછી સાઇકલિંગ વધતા મારી ઊંચાઈ વધી અને દુબળો હતો, ત્યારે ભાઈ કહેતાં, “ભાઈ (એટલે કે તેમના પિતા)  જેવો જ લાગે છે.”  દેખાવમાં તેમના જેવો છું કે નહીં તે તો ખબર નથી, પણ જીવન જીવવામાં ભાઈ અને બાપુજી જેવા બનવાનો પ્રયત્ન સદા કરતો રહું છું.

 

Posted in bhavnagar, Mumbai Samachar, patriotism

સૈનિકો માટે જનાર્દનભાઈનું દાન મહા દાન કેમ ગણાય?

(આ લેખ મુંબઈ સમાચારની તા. ૧૦-૦૫-૨૦૧૭ની ઇન્ટરવલ પૂર્તિની કવરસ્ટોરી તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો)

તમારી પાસે રૂ. એક કરોડની મૂડી હોય તો તમે શું કરો? આ પ્રશ્ન કરોડો રૂપિયાનો છે અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ની આગામી સિઝનમાં પૂછાઈ શકે!

વ્યક્તિના લિંગ, શોખ અને ઉંમર પ્રમાણે દરેકનો જવાબ અલગ-અલગ આવવાનો. પુરુષ હોય તો તેના શોખ પ્રમાણે વાત કરશે. કોઈ કહેશે કે હું સારો એવો ફ્લેટ ખરીદું. (કારણ હવે તો ફ્લેટની કિંમત પણ કરોડોમાં હોય છે) કોઈ કહેશે કે હું બીએમડબ્લ્યુ જેવી ગાડી લઉં. કોઈ કહેશે કે હું વિદેશ પ્રવાસ કરું. કોઈ રંગીલો વળી થાઇલેન્ડના બેંગ્કોકનું નામ પણ આપે! કોઈ ભારતમાં જ મોજમજા કરવાનું વિચારે. કોઈ સેવાભાવી હોય તો નાનું મોટું દાન કરી દેવાનું પણ વિચારે. કોઈ મૂકેશભાઈ જેવા હોય તો આ કરોડને અબજ કેમ બનાવવા તેનો વિચાર કરે. કોઈ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા માટે બચત તરીકે વ્યવસ્થિત રોકાણ કરીને રાખી મૂકવાનું પણ વિચારે. સ્ત્રી હોય તો સૌંદર્યનાં મોંઘાં મોંઘા પ્રસાધનો ખરીદવાનું વિચારે અથવા ભારે માંહ્યલી સાડી કે ડ્રેસ ખરીદવાનું વિચારે. કોઈ પોતાનું સૌંદર્ય નિખારવા ચોક્કસ અંગની સર્જરી માટે પણ વિચારી શકે.

પરંતુ શું વૃદ્ધાવસ્થામાં રહેલી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મહામૂલી બચતને સૈનિકો માટેના ભંડોળમાં દાનમાં આપી દેવાનું વિચારી શકે?  જવાબ છે, હા. તે વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ ભટ્ટ જેવી હોય તો જરૂર વિચારી શકે. અને તેમાંય શું કોઈ વ્યક્તિ પોતાને સંતાન ન હોય તો પણ આ બચતને આમ દાનમાં આપી શકે ખરી? જવાબ ફરી એનો એ જ છે. એ વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ જેવી હોવી જોઈએ. જોકે જનાર્દનભાઈએ એક કરોડ નહીં પરંતુ રૂ. ૧.૦૨ કરોડ દાનમાં આપ્યા છે!  રૂ. ૧ કરોડ નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં અને રૂ. ૨ લાખ શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે.

પ્રશ્ન એ પણ થાય કે અત્યારે કેમ આટલી મોટી મૂડી આપવાનો વિચાર આવ્યો? અત્યારે થોડું યુદ્ધ ચાલે છે? પરંતુ છત્તીસગઢના સુકમામાં સીઆરપીએફના ૨૬ જવાનો નક્સલી હુમલામાં શહીદ થઈ જતા હોય, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનની સેના આવીને બે જવાનોને મારીને તેના દેહ ક્ષત-વિક્ષત કરી નાખતી હોય અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તો રોજેરોજ જવાનો પર પથ્થરમારો થતો હોય, આતંકવાદીઓ દ્વારા હુમલા થતા હોય તો આ સ્થિતિને યુદ્ધ જેવી જ ગણવી પડે.

જ્યારે સુકમામાં નક્સલી અને પૂંચમાં પાકિસ્તાનની ‘બેટ’ (બૉર્ડર ઍક્શન ટીમ) દ્વારા હુમલાઓ થયા ત્યારે લોકોએ અલગ-અલગ માધ્યમો દ્વારા પોતાનો આક્રોશ ઠાલવ્યો. કેટલાકે સોશિયલ મિડિયા પસંદ કર્યું તો કેટલાકે પ્રદર્શનો કર્યા. તો કેટલાકે મિડિયાને પણ ઝપાટામાં લીધું. અભિનેતા અક્ષયકુમારે ‘ભારત કે વીર’ નામની વેબસાઇટ અને ઍપ દ્વારા શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે દાન આપવાની અપીલ કરી. આમાં પ્રશ્ન એ પણ ઉઠ્યો કે બધા પોતાનું કામ કરે છે, પણ નાગરિકો માત્ર આક્રોશ વ્યક્ત કરવા સિવાય શું કરી શકે?

જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે પોતાનું ઉદાહરણ સ્થાપીને બતાવી આપ્યું કે શું કરી શકાય. ભાવનગરની ભૂમિ હંમેશાં દાન અને સેવાથી ધમધમતી રહી છે. જનાર્દનભાઈ અને તેમના જેવા અનેક મૂકસેવકો કામ કરતા રહે છે. તમને થશે કે જનાર્દનભાઈએ ક્યાં મૂંગેમૂંગું દાન આપી દીધું? તેમને તો મબલક પ્રસિદ્ધિ મળી ગઈ. પરંતુ ના. વાત એમ નથી.

હકીકતે જનાર્દનભાઈ મૂંગે મોંઢે ઑનલાઇન જ દાન કરવાના હતા, પરંતુ તેમના સાથીઓએ કહ્યું કે જો તેઓ આ દાન ચેક દ્વારા બધાના દેખતા કરશે તો તેનાથી ઘણાને પ્રેરણા મળશે. અને થયું પણ એવું જ. ભાવનગરનાં નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા ડૉ. રક્ષાબહેન પ્રહલાદભાઈ દવે જે સામાન્ય રીતે રક્ષાબેન પ્ર. દવે તરીકે વધુ ઓળખાય છે અને જાણીતાં કવયિત્રી પણ છે તેમણે નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં રૂ. ૧ લાખનું દાન કર્યું! તો બીજા એક નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ આર્મી વેલ્ફેર ફંડમાં રૂ. ૨૫ હજારનો ચેક આપ્યો!

જનાર્દનભાઈ પોતાની રીતે પ્રેરણાદાયી દીવડો તો બન્યા જ છે પરંતુ સાથે તેમને જે પણ મળે છે તેમને તેઓ ફૂલ નહીં તો ફૂલની પાંખડી આપવાનું કહે છે. ટેલિફૉનિક વાતચીતમાં મને તેમણે જણાવ્યું કે “રાષ્ટ્ર પર જ્યારે આફતનાં વાદળો ઘેરાણાં છે ત્યારે આપણા સહુની ફરજ બની જાય છે કે આપણે બનતું કરી છૂટીએ. મેં એક એવું સૂચન મૂક્યું છે કે બૅન્ક એક ખાતું ખોલી આપે જેમાં કર્મચારીઓના પગારમાંથી લઘુતમ મહિને પાંચ રૂપિયા કપાય. બૅન્ક આવું ખાતું ખોલવા તૈયાર થઈ છે. કેટલાક મિત્રો દર મહિને રૂ. ૧,૦૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૫૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૧૦૦ કપાવા તૈયાર થયા છે. મને અપેક્ષા છે કે દર મહિને ઓછામાં ઓછા રૂ.૧ લાખ તો જમા થઈ જશે.”

અરે હા! આ આખી વાતમાં જનાર્દનભાઈનો પરિચય તો રહી જ ગયો. તેઓ શું કરે છે? આટલી મોટી મૂડી તેમણે દાનમાં કચવાટ વગર કેમ આપી દીધી? તેમનાં સંતાનો તો નથી એ આપણે ઉપર જાણી ગયાં પરંતુ તેમનાં પત્નીએ પણ કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો? તેમનાં સગાંવહાલાઓએ પણ કોઈ વિરોધ ન કર્યો? તેમની કોઈ અંગત ઈચ્છાઓ નથી?

જનાર્દનભાઈ ૧૯૫૪માં એસબીએસ એટલે કે સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં જોડાયા હતા. નવી પેઢી આ બૅંક વિશે નહીં જાણતી હોય કેમ કે હવે તે સ્ટેટ બૅંક ઑફ ઇન્ડિયા તરીકે જ ઓળખાય છે તો તેમના માટે, સ્વતંત્રતા પહેલાં ભાવનગર દરબાર બૅંક સ્થપાયેલી. આ બૅંક પછીથી એસબીએસ તરીકે ઓળખાવા લાગી. તેનું વડું મથક ભાવનગરમાં હતું. જનાર્દનભાઈએ ૧૯૬૨માં આ બૅંકના કર્મચારીઓનું એક યુનિયન ઊભું કર્યું હતું. પરંતુ જનાર્દનભાઈના દાવા પ્રમાણે, આ યુનિયન બધાં કરતાં હટકે હતું. તેઓ કહે છે, “તે એક એક્સ્ટ્રા ઑર્ડિનરી પૉઝિટિવ યુનિયન હતું. તે વખતે કૉંગ્રેસ, ભાજપ, સામ્યવાદીઓ બધાનાં યુનિયનો હતા, પરંતુ અમારું બિનરાજકીય યુનિયન હતું.” આગામી એક સપ્તાહની અંદર ૮૫મા વર્ષમાં પ્રવેશનાર જનાર્દનભાઈ ૧૯૯૩માં નિવૃત્ત થયા. પરંતુ તેમની સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓને દિશા મળી હતી ૧૯૭૦માં.

૧૯૭૦માં બૅંકના જનરલ મેનેજર સ્વ. બી. કે. ચેટર્જીએ તેમને સૂચન કર્યું, “જનાર્દનભાઈ! તમે યુનિયન માટે તો ઘણું કરો છો, પરંતુ થોડુંક સમાજ માટે પણ કરો.” બસ ત્યારથી જનાર્દનભાઈ અને તેમના નેતૃત્વમાં ચાલતા યુનિયનની પ્રવૃત્તિ સમાજસેવાલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પણ કરવા લાગી. દિવાળી પર અનાથાશ્રમનાં બાળકોને મીઠાઈ, ફટાકડા આપે. (દિવાળી પર ફટાકડા નહીં ફોડી અનાથ-ગરીબ બાળકોને મદદ કરવાના સંદેશાઓ ફેલાવતા સેક્યુલરોને આવી વાત ધ્યાનમાં ક્યાંથી હોય? કારણકે જનાર્દનભાઈ જેવા લોકો મૂંગા મોંઢે સેવા કરતા હોય છે. એ તો હવે બધા ફેસબુક વૉટ્સએપ પર કામ ઓછું ને દેખાડો ઝાઝો કરવા લાગ્યા.) ભાવનગરના સ્મશાનના વિદ્યુતીકરણ માટે રૂ. ૧ લાખનો ફાળો યુનિયને આપેલો. બધિરો માટેના મકાનો, સેના માટેના કાર્યાલયના નિર્માણ માટે પણ નોંધપાત્ર સહાય કરી. જૂનાગઢમાં પૂર હોય કે મચ્છુ ડેમની હોનારત, યુનિયનના સભ્યો એવા બૅંક કર્મચારીઓ રાહત કાર્યોમાં ઉપડી જાય. જનાર્દનભાઈએ બૅંક પાસેથી તે માટે અનુમતિ લઈ લીધી હોય તેથી વાંધો ન આવે.

વાંધો તો જનાર્દનભાઈને પત્ની પદ્માબહેન તરફથી પણ નથી આવ્યો. ૧૯૫૪માં બૅન્કમાં જોડાયા અને ૧૯૫૫માં લગ્ન થયાં. પદ્માબહેન રૂપે સાચા અર્થમાં અર્ધાંગિની મળ્યાં જે દરેક કાર્યમાં તેમની સાથે સહધર્મચારિણીની જેમ ઊભા રહ્યાં. જનાર્દનભાઈ કહે છે, “તેમણે ક્યારેય મહાબળેશ્વર કે પંચગીની જવાની જીદ નથી કરી. તેઓ મારા નિર્ણયમાં હંમેશાં મારી પડખે જ હોય છે.”

આ અગાઉ ભાવનગરની જાણીતી બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલમાં જનાર્દનભાઈએ ડાયાલિસિસ માટે રૂ. ૬ લાખનું દાન તેમનાં માતાપિતાના સ્મરણાર્થે કરેલું તો તેમનાં પત્નીએ તેમનાં માતાપિતાની સ્મૃતિમાં આટલી જ રકમનું દાન કર્યું હતું. બીજા વર્ષે તેમનાં પત્નીએ તેમનાં સગાસંબંધીઓની સ્મૃતિમાં રૂ. ૧૬ લાખનું દાન કર્યું હતું! જનાર્દનભાઈ કહે છે, “એક ગાડાનાં બે પૈડાં સરખાં હોય તો જ ગાડું સરખું ચાલે.”

તેઓ કહે છે, “અમે બંનેએ કોઈ મોજશોખ નથી રાખ્યા. ક્યારેય હૉટલમાં જમવા નથી ગયા. ક્યારેય ફરવા નથી ગયા. હા, નિવૃત્ત થયો હતો ત્યારે સોમનાથ મંદિરે માથું ટેકવા ગયો હતો.”

જનાર્દનભાઈના પિતા એન્જિનિયર હતા અને ભાવનગર તેમજ શિહોરના તળાવનું કામ તેમની દેખરેખમાં થયું હતું. જનાર્દનભાઈ માત્ર એક વર્ષ અને સાત દિવસના હતા ત્યારે પિતા ગુજરી ગયા હતા. બૅંક કર્મચારી હોવાથી જનાર્દનભાઈ એકદમ ચોક્કસ હિસાબ રાખે છે. તેમના પિતા ક્યારે ગુજરી ગયા હતા તેનો પણ. જનાર્દનભાઈને ભાઈબહેન નથી. આથી તેમણે આ મૂડી સૈનિકો માટે દાનમાં આપી તેનો કુટુંબમાં વિરોધ ન થયો. ઉલટાનું જે પણ કુટુંબીજનો છે તેમણે નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું અને પોતે પણ આ બાબતે યથાશક્તિ કરશે તેવો સંકલ્પ કર્યો.

પ્રશ્ન એ થાય કે જનાર્દનભાઈ કઈ રીતે આટલી મોટી મૂડી દાનમાં આપી શક્યા? તેમનું જીવન હવે કેવી રીતે ચાલશે? જનાર્દનભાઈ સમજાવે છે, “મને મારા મિત્રના પિતાએ શેરબજારમાં રોકાણ કરવાની સલાહ આપી હતી. તે રોકાણના કારણે મારી પાસે ઠીક-ઠીક મૂડી જમા થઈ હતી. વર્ષ ૨૦૦૫થી નિર્ણય કર્યો કે પેન્શનથી ઘરનું ગાડું ચલાવવું. અત્યારે રૂ. ૧૬,૬૯૯નું પેન્શન મને મળે છે.” (આંકડો પણ રાઉન્ડ ફિગર નહીં, ચોક્કસ આંકડો!)

લગ્નનાં ૫૦ વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે નક્કી કરેલું કે સમાજને કંઈક આપતા જવું છે. વિલ બનાવેલું પરંતુ અત્યારે પરિસ્થિતિ એવી સર્જાઈ કે વિલનો કેટલોક ભાગ અમલ કરી દેવાનું વિચારી લીધું અને અમલ કરી પણ દીધો! જોકે જનાર્દનભાઈ તો પોતાના માટે કંઈક આવું માને છે, “મારી કિંમત મોટું મીંડુ છે, મિત્રો-સાથીઓનો સહકારનો એકડો આગળ લાગ્યો તેથી મારી કિંમત વધી ગઈ. જ્યારે જ્યારે મેં દાન માટે ટહેલ નાખી ત્યારે બધાએ ઉદાર હાથે રૂપિયા આપ્યા છે.”

વર્ષ ૨૦૧૩માં એક બસની પાછળ એક સુવાક્ય વાંચ્યું હતું: “હાથમાંથી છૂટે તે ત્યાગ અને હૈયામાંથી છૂટે તે વૈરાગ્ય.” જનાર્દનભાઈને આટલી હદની પ્રશંસા નહીં ગમે પરંતુ તેમણે ત્યાગ અને વૈરાગ્ય બંને કરી બતાવ્યા છે!

Posted in bhavnagar, city, society, Uncategorized

ભાવનગર, સેવા અને સકારાત્મકતા

રાજકીય રીતે ઉપેક્ષિત અને એટલે સુવિધાઓના અભાવવાળું હોવા છતાં ભાવનગર સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પાછું નથી પડ્યું. તાજેતરમાં મારા સ્વ. પિતાના મિત્ર અને એક જ બેન્કના, તે રીતે સહકર્મચારી જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે રૂ.૧.૦૨ કરોડ (ઘણા છાપાંઓમાં ખોટી રીતે રૂ. ૧.૨ કરોડ છપાયું છે. દાનની રકમ રૂ. ૧ કરોડ બે લાખ છે પણ હશે. આજકાલ છાપાઓમાં આ બધું ચાલે. કોઈ જવાબદારીપૂર્વવક ક્રોસચેક કરનાર નથી.) દાન સૈનિકોના ફંડમાં આપ્યું. તેઓ આ દાન જાહેર નહોતા કરવાના અને ઓનલાઇન જ આપવાના હતા પરંતુ સાથી-મિત્રોએ કહ્યું કે જાહેરમાં આપો તો પ્રેરણા મળે. તેમનો મુંબઈ સમાચાર માટે લેખ લખવા ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો અને વાત કઢાવી ત્યારે ખબર પડી કે આ પહેલાં પણ તેમણે અનેક દાન કર્યાં છે. તેમના પછી ભાવનગરનાં જાણીતા કવયિત્રી, હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો પર અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો અને નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા રક્ષાબહેન દવેએ રૂ. ૧ લાખની રકમનું દાન કર્યું (આમ તો જ્ઞાતિવાદમાં નથી માનતો પણ પોઝિટિવ વાત છે એટલે કહું કે આ બંને મહાનુભાવો મારી શિ.સં.ઔ.અ. જ્ઞાતિનાં છે તેનો ગર્વ છે.) ભાવનગરના નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ પણ રૂ. ૨૫ હજાર આપ્યા.

આ બધા તો ચાલો વ્યવસાયની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મનાતા વર્ગમાંથી આવે છે. પણ તાજેતરમાં બીજા જુદા પ્રકારના સમાચારે મનને આનંદિત કરી મૂક્યા અને ભાવનગરના હોવાનો ગર્વ અપાવ્યો અને તે એ કે ત્યાંના રિક્ષાચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રો રજૂ કરી પાસ કઢાવે તો રિક્ષા ભાડામાં ૫૦ ટકા રાહત આપવાનો સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો છે.

ત્રીજા સમાચાર અગિયાર વર્ષ જૂના છે પણ પ્રાસંગિક છે. ભાવનગરમાં એક ડ્રગ બેંક ચાલે છે જેમાં જરૂરિયાતાર્થી દર્દીઓને વિના મૂલ્યે દવાઓ મળે છે.

છાપાઓમાં આવા સમાચાર છપાય તો લોકોમાં સકારાત્મકતા વધે. પરંતુ આ સમાચાર ભાવનગર બહાર બહુ ઓછા છાપામાં છપાયા. આનો દાખલો ગઈ કાલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના કાર્યક્રમમાં આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં બધા લોકો ‘મારે શું અને મારું શું’ની માનસિકતાવાળા નથી. તેમણે મંત્રીઓ પાસેથી તેમનાં મંત્રાલયોમાં પડી રહેલી તકલીફો મગાવી અને તે પછી લગભગ ૪૨૦૦૦ એવા ૧૮થી ૨૦ વર્ષના ટેક્નોલૉજીના જાણકાર વિદ્યાર્થીઓને બોલાવ્યા તો તેમણે ૩૬ કલાક સતત કામ કરીને ઉકેલો આપ્યા જેમાંથી ઘણાનો અમલ પણ કરાયો છે. તેમણે ગેસ સબસિડી છોડવાનું ઉદાહરણ પણ ફરી આપ્યું કે તેમની અપીલના કારણે લગભગ એક કરોડ જેટલા લોકોએ સબસિડી જતી કરી. તેમણે અનેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટોનું ઉદાહરણ આપ્યું જેમણે મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં મહિનાની નવમી તારીખ ગરીબ મહિલાની સારવાર માટે આપવા કરેલી અપીલને અમલમાં મૂકી.

Posted in bhavnagar, city, sikka nee beejee baaju

ભાવનગર: કલ, આજ ઔર કલ

કવિ તુષાર શુક્લના એક ગીતની પંક્તિઓ છે:

ભાવનગરને ભાવથી લોકો કહેતા સહુ ભાવેણું

ગાય, ગાંડા ને ગાંઠિયા સાથે ગામને જૂનું લ્હેણું

બોર તળાવે, કલમ ચલાવે, ગઝલો ખૂબ લખાતી-

તાજેતરમાં એક સગાના લગ્નપ્રસંગે ભાવનગર જવાનું થયું. રાણાવાવ મારી જન્મભૂમિ, પણ ભાવનગર વિદ્યાભૂમિ અને કર્મભૂમિ. ૨૦ વર્ષ ભાવનગરમાં ગાળ્યા હોવાથી અમદાવાદ સ્થાયી થયા છતાં ભાવનગર સાથેનો નાતો ભૂલાયો નથી, ભૂલાશે પણ નહીં. મારી જેમ, અનેક મુંબઈવાસીઓ પણ ભાવનગર સાથેનો નાતો ધરાવતા હશે. એટલે થયું આજે ભાવનગરની વાત કરીએ.

ભાવનગર પ્રજાવત્સલ રાજવીઓનું રાજ્ય રજવાડાંઓના સમયમાં રહ્યું, સરદાર પટેલે રજવાડાંઓના એકત્રીકરણની શરૂઆત કરી ત્યારે સૌ પ્રથમ ભારત સંઘમાં ભળનાર રાજ્ય ભાવનગર હતું. ભાવનગરની ઓળખ મજાકમાં લોકો ‘ગાય, ગાંડા અને ગાંઠિયા’ના શહેર તરીકે કરે છે, પરંતુ આ ઓળખ કેમ પડી હશે તેની પાછળનો મારો તર્ક એવો છે કે ભાવનગરમાં ગાયોની ઘણી સેવા થાય છે. (વળી રસ્તાઓ પર ગાયો છૂટી જોવા મળે એ વાત પણ ખરી.) વળી, ભાવનગર છેલ્લું સ્ટેશન એટલે જે ગાંડાઓને છોડી મૂકાયા હોય તેમને ત્યાં ઉતારાય. ભાવનગરમાં ગાંડાઓને નહાવડાવવા- ધોવડાવવા સહિતની સેવાઓ સેવાભાવીઓ તેમજ સેવાભાવી સંસ્થાઓ દ્વારા થાય. ગાંઠિયા પણ ભાવનગરના વખણાય. આમ, તેની ઓળખ આ રીતે ‘ગાય, ગાંડા ને ગાંઠિયા’ના શહેર તરીકે પડી હશે.

ભાવનગરે ગૌરીશંકર ઓઝા, પ્રભાશંકર પટ્ટણી, જેવા મુત્સદી વહીવટકારો, પૃથ્વીસિંહ આઝાદ, ઠક્કરબાપા જેવા ક્રાંતિકારી-સમાજસેવકો, તો  ગિજુભાઈ બધેકા, નાનાભાઈ ભટ્ટ, નાથાલાલ દવે, હરભાઈ ત્રિવેદી, મૂળશંકર ભટ્ટ, મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’, ડોલર વસાવડા, જયેન્દ્ર ત્રિવેદી જેવા અનેક કેળવણીકારો-શિક્ષણવિદો જોયા છે તો હરકિશન મહેતા, કાંતિ ભટ્ટ, હરીન્દ્ર દવે, દિનકર જોષી, દિગંત ઓઝા જેવા અનેક પત્રકારો પણ તેણે આપ્યા છે. ગુજરાતમાં સૌથી પહેલી સ્થાનિક સમાચાર ચેનલ ‘શો ટાઇમ’ ભાવનગરમાં શરૂ થઈ હતી. (આજે તો ઘણી ચેનલો છે.) અને પત્રકારમાંથી સાત મુખ્યમંત્રીના પીએ તેમજ હવે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પીએ બનેલા જગદીશ ઠક્કરે પણ કારકિર્દી ભાવનગરમાં જ શરૂ કરી હતી ને? ઝવેરચંદ મેઘાણી, કવિ કાન્ત, પ્રહલાદ પારેખ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, દુલા ભાયા કાગ, બરકત વિરાણી ‘બેફામ’, નાઝીર દેખૈયા, વિનોદ જોશી, હરદ્વાર ગોસ્વામી જેવા અનેક સાહિત્ય સર્જકો પણ ભાવનગર સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલા રહ્યા (ભાવનગર વિશે એમ કહેવાય કે પથ્થર મારો ને જે ઘર પડે તે કવિનું ઘર હોય એટલે કે ઘરે ઘરે કવિઓ જોવા મળે). ઝવેરચંદ મેઘાણીના દીકરા મહેન્દ્ર ભાઈ મેઘાણી (અને તેમના દીકરા ગોપાલ મેઘાણી)ની લોકમિલાપ તેમજ જયંત મેઘાણીની પ્રસાર દ્વારા પુસ્તકાલય અને પુસ્તકોના પ્રચાર-પ્રસાર-પ્રકાશનનું કામ પણ મોટા પાયે ચાલે છે. સ્વ. માનભાઈ ભટ્ટ અને તેમની શિશુવિહાર (જે હવે તેમનાં દીકરી ઇન્દાબહેન સંભાળે છે)નો તો જોટો જડે તેમ નથી. ઇલેક્ટ્રિસિટી રિપેરિંગ કામ, અંગ્રેજી શિખવવા, પ્રાથમિક સહાય જેવા અનેક વર્ગો નહીંવત્ દરે ત્યાં ચાલે. દિવ્ય જીવન સંઘના નેજા હેઠળ પણ અનેક સેવા પ્રવૃત્તિ થાય છે. બિપિનભાઈ શાહ દ્વારા ચલાવાતા વિકાસ વર્તુળ ટ્રસ્ટની યુવા લક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પણ સરાહનીય છે. પ્રસન્નવદન મહેતા, હરકાંત દેસાઈ દ્વારા સંચાલિત ગાંધી સ્મૃતિ અને સરદાર સ્મૃતિની તો વાત જ નિરાળી છે. એમાંય પાછી ગાંધી સ્મૃતિની લાઈબ્રેરીનો તો બાળપણથી લાભ આ લેખકે લીધો છે. એ સિવાય બાર્ટન લાઇબ્રેરી, ડિસ્ટ્રિક્ટ લાઇબ્રેરી, યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરી તો ખરી જ! શિશુવિહારમાં તો રમકડાંની લાઇબ્રેરી પણ ચાલે! નરસિંહ મહેતા, મોરારી બાપુ, બજરંગદાસ બાપા, મસ્તરામબાપા જેવા સંતો-ભક્તો ભાવનગર જિલ્લાની ધરતી પર પાક્યા છે અને ભાવનગરનું નામ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે.

રાજકારણીની રીતે, ગુજરાતના બે મુખ્યમંત્રી બળવંતરાય મહેતા અને છબીલદાસ મહેતા ભાવનગર જિલ્લાએ આપ્યા. રાજેન્દ્રસિંહ રાણા ભાવનગરમાંથી પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ સુધી પહોંચ્યા હતા. શક્તિસિંહ ગોહિલ પણ પ્રદેશ કૉંગ્રેસના નેતા છે. બળવંતરાયના વખતમાં જ જીઆઈડીસીની શરૂઆત સાથે ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો નખાયો હતો. વૈજ્ઞાનિકોમાં ડૉ. પંકજ જોષીનું નામ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ખ્યાતિપ્રાપ્ત છે. ખારા પાણીમાંથી મીઠું પાણી બનાવવાનો સફળ પ્રયોગ કરનાર સંસ્થા સેન્ટ્રલ સોલ્ટ મરિન કેમિકલ્સ એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ભાવનગરમાં છે.  અભિનેત્રીમાં આશા પારેખ, અનેક નાટકો અને ફિલ્મ ‘ખટ્ટા મીઠા’માં અક્ષયકુમારની ભાભી બનેલી પૂજા મેહર ભટ્ટ ભાવનગર સાથે સંકળાયેલાં છે. શમ્મી કપૂર ભાવનગરના જમાઈ છે! મનહર ઉધાસ, મૂકેશના અવાજ તરીકે જાણીતા ડૉ. કમલેશ અવસ્થી,પ્રફુલ્લ દવે, પાર્થિવ ગોહિલ, ભારતી કુંચાલા, દીપ્તિ દેસાઈ જેવા ગાયકો તેમજ સંગીતકાર-ગાયક-અભિનેતા-નિર્માતા હિમેશ રેશમિયાનું મૂળ પણ ભાવનગરમાં છે. રવિશંકર રાવળ, સોમાલાલ શાહ, ખોડીદાસ પરમાર, દેવ ગઢવી જેવા ચિત્રકારો, રસિકલાલ અંધારિયા, ધરમશીભાઈ શાહ, ડૉ. રાજેશ વૈષ્ણવ સંગીત-નૃત્ય કલાકારો-ગુરુઓ પણ ભાવનગર સાથે નાતો ધરાવનારા હતા અથવા છે. ભાવનગરનું તખ્તેશ્વર મંદિર, પાલિતાણા, ગોપનાથ, ખોડિયાર જેવાં યાત્રાધામો છે. ગુજરાતમાં બીજા ક્રમની સૌથી મોટી જગન્નાથ રથયાત્રા વર્ષોથી ભાવનગરમાં નીકળે છે. તો શિહોરનાં વાસણ ને પેંડા, મહુવાનાં રમકડાં, અલંગનું ફર્નિચર, પાલિતાણાનાં હાર્મોનિયમ, ગુલકંદ વખણાય છે. પાલિતાણામાં તો ઘોડાગાડી હજુ પણ ચાલે છે. તો ભાવનગર- મહુવા વચ્ચે બાપુગાડી ચાલતી તે પણ ઘણા મોટી ઉંમરના લોકોને યાદ હશે.

રાજકીય ક્ષેત્રે ભાવનગરની તાસીર ક્રાંતિકારી રહી છે. જ્યારે કૉંગ્રેસનું મોજું હતું ત્યારે ભાવનગરમાંથી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ધારાસભ્યો ચૂંટાતા. સામ્યવાદી પક્ષનું હજુંય થોડું ઘણું નામોનિશાન અરુણ મહેતાએ ભાવનગરમાં બચાવ્યું છે. ૧૯૭૭માં જનસંઘ અને બીજા વિપક્ષો સાથે આવ્યા તેનાં મૂળ ભાવનગરમાં ૧૯૬૭ની ભાવનગર યુનિ. માટેની લડતમાં નખાયાં હતાં. તેના પરિણામે ૧૯૬૮માં જનસંઘ અને સામ્યવાદી સહિતના પક્ષો સંયુક્ત મોરચો બનાવીને નગરપાલિકાની ચૂંટણી લડ્યા અને જીત્યા પણ ખરા. તો બોટાદમાં આખા ભારતમાં પ્રથમ વાર જનસંઘને નગરપાલિકામાં વિજય મળ્યો હતો. નરેન્દ્ર મોદીના મોજા સામે ડૉ. કનુભાઈ કલસરિયાએ નિરમાને જમીન મુદ્દે સફળ લડત આપી અને સદભાવના સમિતિના નેજા હેઠળ મહુવા તાલુકા પંચાયત પણ કબજે કરી. ભાવનગરમાંથી મહેન્દ્ર ત્રિવેદી ગૃહ રાજ્યમંત્રી, શક્તિસિંહ ગોહિલ આરોગ્ય મંત્રી, શિક્ષણ મંત્રી જેવા પદે રહ્યા તો ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’ના એક સમયના તંત્રી પ્રતાપ શાહ નાયબ નાણાં મંત્રી તરીકે ગુજરાત સરકારમાં રહી ચુક્યા છે. જોકે ભાવનગરના કોઈ સાંસદને કેન્દ્ર સરકારમાં સ્થાન નથી મળ્યુ.

ભાવનગરમાં નિરમા, એક્સેલ, રબર ફેક્ટરી, અલંગ શિપ બ્રેકિંગ, હીરા ઉદ્યોગ, કાયમ ચૂર્ણ જેવા ઉદ્યોગો છે. ગુજરાતની લગભગ પહેલી સાઇકલ ઇન્ડસ્ટ્રી વેલો પણ ભાવનગરમાં સ્થપાઈ હતી તેમ પત્રકાર હિંમત ઠક્કરનું કહેવું છે. તાજેતરમાં ભાવનગર-સુરત વચ્ચે ફ્લાઇટ પણ ચાલુ થઈ છે. ભાવનગરના આટલા દિગ્ગજો છતાં ભાવનગરનો વિકાસ જોઈએ તેવો થયો નથી, બલકે દિવસે ને દિવસે સુવિધાઓ છિનવાતી ગઈ છે. કલ્પસર યોજનાનો ગોળ કેશુભાઈ પટેલથી માંડીને નરેન્દ્ર મોદીએ કોણીએ લગાડ્યો હતો. ભાવનગર- ભરૂચ વચ્ચે ફેરી સર્વિસનું પણ ઘણા સમયથી સંભળાય છે. વચ્ચે હોવર ક્રાફ્ટ સેવા શરૂ થઈ હતી, પરંતુ તે બંધ થઈ ગઈ. આકાશવાણી- ટીવી કેન્દ્ર નથી. ભાવનગર યુનિ., મેડિકલ કૉલેજ માટે જબરદસ્ત લડત આપી ત્યારે તે મળ્યાં.

અત્યારે ભાવનગર કેવું છે? અમદાવાદના પગલે પગલે હવે ભાવનગર બદલાઈ રહ્યું છે. વિતેલા દાયકાથી અહીં અપરાધો વધ્યા છે. પાલિતાણામાં તો માંસ-મટન-મચ્છીનો વેપાર બંધ કરવા જૈનોએ ભારે આંદોલન કરવું પડ્યું હતું. ભાવનગરના રાજકીય પ્રતિનિધિઓ- નેતાનો અવાજ રાજ્ય કે કેન્દ્ર સ્તરે ઓછો સંભળાય છે. અહીં હવે ડેમોગ્રાફીની સાથે જ્યોગ્રોફી પણ બદલાઈ રહી છે. અલંગ શિપ બ્રેકિંગના ઉદ્યોગના પગલે ઘણા ઉત્તર ભારતીયો આ બાજુ રહેવા આવ્યા છે. તો મુસ્લિમોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. ભાવનગર શહેરમાં મુસ્લિમો મુખ્યત્વે નવાપરા અને ઘાંચીવાડ જેવા વિસ્તારોમાં હતા તે હવે દીવાનપરા, રાણિકા, ગીતાચોક, માણેકવાડી જેવા વિસ્તારો સુધી વિસ્તર્યા છે. ભાવનગરના રોડ પ્રમાણમાં સુધર્યા છે. પાણીની તકલીફ ઓછી થઈ છે. અહીં વીટકોસની બસ સેવા વખણાય છે જે પછી તો ગાંધીનગર અને વડોદરામાં પણ ચાલુ થઈ છે. ભાવનગરમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે. એક તરફ લોકો સાઇકલ મોટા પાયે વાપરે અને હવે લગભગ લુપ્ત પ્રજાતિનું ગણાય તેવું વાહન લ્યુના પણ જોવા મળે છે, તો બીજી તરફ, ઔડી જેવી મોંઘીદાટ ગાડીઓ જોવા મળે છે.

ભાવનગરમાં હવે પ્લોટ સિસ્ટમ ધીમે ધીમે ભૂંસાઈ રહી છે. ઠેરઠેર ફ્લેટ બની રહ્યા છે. ડેલાવાળાં મકાનો હવે જૂજ સંખ્યામાં છે. અહીં પણ અમદાવાદના કે દેશભરના પ્રખ્યાત મોલ-રેસ્ટોરન્ટ  જેવા કે હિમાલયા મોલ, ઇસ્કોન સિટી, સંકલ્પ રેસ્ટોરન્ટ, ડોમિનોઝ પીઝા આવી ગયાં છે, શિક્ષણની રીતે હવે દક્ષિણામૂર્તિ, ઘરશાળાનો પહેલાં જેવો પ્રભાવ રહ્યો નથી. હવે જ્ઞાનમંજરી સ્કૂલ-સ્વામિનારાયણ ગુરુકૂળની બોલબાલા છે. અહીં આવ્યા હો ને લચ્છુના પાઉંગાંઠિયા, બટેટા ભૂંગળા, પાઉં પકોડા, ખારગેઇટનું સેવઉસળ, લક્ષ્મીના લસણની ચટણી સાથે સેવમમરા, અનુપમની સોડા, બરફ ગોળા, ન માણો તો ન ચાલે. અહીં લગભગ બધા જ પાનના ગલ્લે સમોસા, બ્રેડ પકોડા, ચટણી સેન્ડવિચનો પડીકાબંધ નાસ્તો મળે! અને હા, પાનના ગલ્લા પાછા ગલીએ ગલીએ જોવા મળે! અહીં દર ચાર રસ્તે બગીચા જોવા મળે અને તે પાછા વેલ મેઇન્ટેઇન્ડ!

 

અહીંના લોકો, ભાવનગરની જ ભાષામાં કહીએ તો ‘બહુ ટાઢા’. કોઈ ઉતાવળ નહીં. શાંતિથી કામ થાય. મોટી સંખ્યામાં લોકો માવા મોઢામાં ભર્યા જ હોય, એટલે તેમને કંઈ પૂછવું અઘરું પડે! કોઈક કામસર બહુ કષ્ટ પડ્યું હોય તો અહીંના લોકો કહેશે ‘તોડાવી નાખ્યો’. બહુ ચાલવું પડ્યું હોય તો ‘લારી થઈ ગઈ’ શબ્દ પ્રયોગ કરે. અને કોઈક અણગમતા કામ માટે ‘ગલકું આવી ગ્યું’ બોલાય. કોઈકને અણગમાથી જવાનું કહેવા માટે કહેવાય, ‘હાલતી પકડ’ અથવા ‘હાલતીનો થા’. કોઈ ખોટી મગજમારી કરતું હોય તો ‘તીખા લે છે’ તેમ કહેશે. જોકે, ભાવનગરની ગુજરાતી આખા ગુજરાતમાં સૌથી શુદ્ધ ગુજરાતી મનાય છે. પણ હવે ભાવનગરનાં બાળકો પણ અસંખ્ય સમાચાર ચેનલો, કાર્ટૂન ચેનલોની અસર તળે હવે ‘હિંગુજરાતી’ બોલવા લાગ્યા છે, ‘હું સોચું છું’, ‘મને દહેશત છે’. તમે બહારગામ રહેતા હો તો તમને અચૂક પ્રશ્ન પૂછાશે, ‘ભાવનગર ક્યારે આવો છો?’ ભાવનગરમાં આવ્યા હો ને તમારા ઓળખીતાના ઘરે ન જાવ તો તેમને માઠું (ભાવનગરની ભાષામાં, ‘ખોટું’) જરૂર લાગે.

ભાવનગરને પેન્શનર્સ પેરેડાઇઝ કહેવાય છે. ભાવનગરમાં સારા પૈસા મળતા નથી, પરિણામે અહીંનું ક્રીમ હવે મુખ્યત્વે અમદાવાદ ઢસડાઈ રહ્યું છે. પણ હા, રિટાયર્ડ થઈ જાવ પછી જો સુખેથી રહેવું હોય તો ભાવનગર જેવું એકેય શહેર નહીં.

(મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિ ઉત્સવમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૧/૧૨/૧૪ના રોજ છપાયો)

Posted in bhavnagar

ભાગવત કથાકાર જનાર્દનભાઈ દવેનું નિધન

મિત્રો, દુઃખ સાથે જણાવવાનું કે જનાર્દનભાઈ દવે હવે આપણી વચ્ચે નથી. ભાવનગરના લોકો અને તેની બહારના લોકો એમનાથી સારી રીતે પરિચિત છે.  પ્રાધ્યાપક તરીકે એમણે શિક્ષણનું જ્ઞાન વહેંચ્યું પણ તે કરતાંય તેમણે ભાગવત કથાકાર તરીકે સારી નામના મેળવી હતી.
મેં 2010ના વર્ષમાં ભાગવત કથા યોજી હતી  ત્યારે સદ્ભાગ્યે મને તેમની વ્યાસપીઠનો લહાવો મળ્યો હતો. પહેલા જ દિવસે તેમની અસ્વસ્થ તબિયત છતાં સમયસર તેમણે પધારી કથા પ્રારંભ કરેલી. સમયપાલનમાં ખૂબ જ ચુસ્ત. સંસ્કૃત અને શાસ્ત્રોના વિદ્વાન. સ્વભાવે ક્યારેક દુર્વાસા તો ઘણીવાર રમૂજી લાગે. હું તેમના કરતાં ઉંમરમાં ઘણો નાનો તેમ છતાં પત્રકાર તરીકે અને પોતાની પુત્રવધૂ (જાગૃતિ નિગમ દવે)ના ભાઈ તરીકે મને ખૂબ જ માન આપે. ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં સોમવારની ધર્મની પૂર્તિમાં તેમની કલમપ્રસાદીને સજાવવાનું પણ મને નસીબ થયું હતું. હનુમાનચાલીસા તો ઘણા વાંચતા હશે પણ તેનો અર્થ ઓછા જાણતા હશે. તેમાં એક પંક્તિ આવે છે:
રામ દ્વારે તુમ રખવારે હોત ન આજ્ઞા બિન પેસા રે.
અહીં ઘણા એમ ને એમ વાંચી જાય અથવા ‘પેસા’નો પૈસા (નાણાં) એવો અર્થ કાઢે. હકીકતે એનો અર્થ છે હનુમાનજીની આજ્ઞા વગર રામના દ્વાર ખુલે નહીં, એમાં પેસી ન શકાય. મુરબ્બી જનાર્દનભાઈએ આ રીતે હનુમાનચાલીસાનું અર્થસઘટન સરળ ગુજરાતીમાં કરેલું.
તેમને જાણીતા ભાગવત કથાકાર  રમેશ ઓઝા દ્વારા પોરબંદરમાં સાંદીપની આશ્રમમાં આજથી એકાદ-બે વર્ષ પહેલાં એવોર્ડ મળ્યો ત્યારે ભાવનગરથી ફોન કરી મને ખુશખબર આપ્યા હતા.
ખરેખર આ એક સ્વજન જ નહીં, એક સારા વિદ્વાનનું અવસાન છે. તેઓ માત્ર અમારી શિહોર સંપ્રદાય ઔદિચ્ય અગિયારસે જ્ઞાતિ કે માત્ર ભાવનગરનું જ નહીં, ગુજરાતનું ગૌરવ હતા. પ્રભુ તેમના આત્માને શાંતિ અર્પે.

Posted in bhavnagar, family

My first guru my father

image

Guru govind dono khade ka ko lagu pai
Balihari guru aapki govind diyo batay
My first teacher- my father who gave me rebirth (after poliyo and made me enable to walk, speak well), taught music, taught languages, encouraged for my extra curricular activities, wrote my first speech for eloquence contest in year 1986 (above lines guru govind dono khade was written by him and incidently my first speech was on subject guru punima for which I won first prize.), gave me geeta gyan, encouraged me for pursuing MCA course, didnt realise me ever that he is finacial crunch, who didn’t praise me so that I didnt satisfy with my abilities and continue to progress. My pranam to my Bhai!