સૈનિકો માટે જનાર્દનભાઈનું દાન મહા દાન કેમ ગણાય?

(આ લેખ મુંબઈ સમાચારની તા. ૧૦-૦૫-૨૦૧૭ની ઇન્ટરવલ પૂર્તિની કવરસ્ટોરી તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો)

તમારી પાસે રૂ. એક કરોડની મૂડી હોય તો તમે શું કરો? આ પ્રશ્ન કરોડો રૂપિયાનો છે અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ની આગામી સિઝનમાં પૂછાઈ શકે!

વ્યક્તિના લિંગ, શોખ અને ઉંમર પ્રમાણે દરેકનો જવાબ અલગ-અલગ આવવાનો. પુરુષ હોય તો તેના શોખ પ્રમાણે વાત કરશે. કોઈ કહેશે કે હું સારો એવો ફ્લેટ ખરીદું. (કારણ હવે તો ફ્લેટની કિંમત પણ કરોડોમાં હોય છે) કોઈ કહેશે કે હું બીએમડબ્લ્યુ જેવી ગાડી લઉં. કોઈ કહેશે કે હું વિદેશ પ્રવાસ કરું. કોઈ રંગીલો વળી થાઇલેન્ડના બેંગ્કોકનું નામ પણ આપે! કોઈ ભારતમાં જ મોજમજા કરવાનું વિચારે. કોઈ સેવાભાવી હોય તો નાનું મોટું દાન કરી દેવાનું પણ વિચારે. કોઈ મૂકેશભાઈ જેવા હોય તો આ કરોડને અબજ કેમ બનાવવા તેનો વિચાર કરે. કોઈ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા માટે બચત તરીકે વ્યવસ્થિત રોકાણ કરીને રાખી મૂકવાનું પણ વિચારે. સ્ત્રી હોય તો સૌંદર્યનાં મોંઘાં મોંઘા પ્રસાધનો ખરીદવાનું વિચારે અથવા ભારે માંહ્યલી સાડી કે ડ્રેસ ખરીદવાનું વિચારે. કોઈ પોતાનું સૌંદર્ય નિખારવા ચોક્કસ અંગની સર્જરી માટે પણ વિચારી શકે.

પરંતુ શું વૃદ્ધાવસ્થામાં રહેલી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મહામૂલી બચતને સૈનિકો માટેના ભંડોળમાં દાનમાં આપી દેવાનું વિચારી શકે?  જવાબ છે, હા. તે વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ ભટ્ટ જેવી હોય તો જરૂર વિચારી શકે. અને તેમાંય શું કોઈ વ્યક્તિ પોતાને સંતાન ન હોય તો પણ આ બચતને આમ દાનમાં આપી શકે ખરી? જવાબ ફરી એનો એ જ છે. એ વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ જેવી હોવી જોઈએ. જોકે જનાર્દનભાઈએ એક કરોડ નહીં પરંતુ રૂ. ૧.૦૨ કરોડ દાનમાં આપ્યા છે!  રૂ. ૧ કરોડ નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં અને રૂ. ૨ લાખ શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે.

પ્રશ્ન એ પણ થાય કે અત્યારે કેમ આટલી મોટી મૂડી આપવાનો વિચાર આવ્યો? અત્યારે થોડું યુદ્ધ ચાલે છે? પરંતુ છત્તીસગઢના સુકમામાં સીઆરપીએફના ૨૬ જવાનો નક્સલી હુમલામાં શહીદ થઈ જતા હોય, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનની સેના આવીને બે જવાનોને મારીને તેના દેહ ક્ષત-વિક્ષત કરી નાખતી હોય અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તો રોજેરોજ જવાનો પર પથ્થરમારો થતો હોય, આતંકવાદીઓ દ્વારા હુમલા થતા હોય તો આ સ્થિતિને યુદ્ધ જેવી જ ગણવી પડે.

જ્યારે સુકમામાં નક્સલી અને પૂંચમાં પાકિસ્તાનની ‘બેટ’ (બૉર્ડર ઍક્શન ટીમ) દ્વારા હુમલાઓ થયા ત્યારે લોકોએ અલગ-અલગ માધ્યમો દ્વારા પોતાનો આક્રોશ ઠાલવ્યો. કેટલાકે સોશિયલ મિડિયા પસંદ કર્યું તો કેટલાકે પ્રદર્શનો કર્યા. તો કેટલાકે મિડિયાને પણ ઝપાટામાં લીધું. અભિનેતા અક્ષયકુમારે ‘ભારત કે વીર’ નામની વેબસાઇટ અને ઍપ દ્વારા શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે દાન આપવાની અપીલ કરી. આમાં પ્રશ્ન એ પણ ઉઠ્યો કે બધા પોતાનું કામ કરે છે, પણ નાગરિકો માત્ર આક્રોશ વ્યક્ત કરવા સિવાય શું કરી શકે?

જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે પોતાનું ઉદાહરણ સ્થાપીને બતાવી આપ્યું કે શું કરી શકાય. ભાવનગરની ભૂમિ હંમેશાં દાન અને સેવાથી ધમધમતી રહી છે. જનાર્દનભાઈ અને તેમના જેવા અનેક મૂકસેવકો કામ કરતા રહે છે. તમને થશે કે જનાર્દનભાઈએ ક્યાં મૂંગેમૂંગું દાન આપી દીધું? તેમને તો મબલક પ્રસિદ્ધિ મળી ગઈ. પરંતુ ના. વાત એમ નથી.

હકીકતે જનાર્દનભાઈ મૂંગે મોંઢે ઑનલાઇન જ દાન કરવાના હતા, પરંતુ તેમના સાથીઓએ કહ્યું કે જો તેઓ આ દાન ચેક દ્વારા બધાના દેખતા કરશે તો તેનાથી ઘણાને પ્રેરણા મળશે. અને થયું પણ એવું જ. ભાવનગરનાં નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા ડૉ. રક્ષાબહેન પ્રહલાદભાઈ દવે જે સામાન્ય રીતે રક્ષાબેન પ્ર. દવે તરીકે વધુ ઓળખાય છે અને જાણીતાં કવયિત્રી પણ છે તેમણે નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં રૂ. ૧ લાખનું દાન કર્યું! તો બીજા એક નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ આર્મી વેલ્ફેર ફંડમાં રૂ. ૨૫ હજારનો ચેક આપ્યો!

જનાર્દનભાઈ પોતાની રીતે પ્રેરણાદાયી દીવડો તો બન્યા જ છે પરંતુ સાથે તેમને જે પણ મળે છે તેમને તેઓ ફૂલ નહીં તો ફૂલની પાંખડી આપવાનું કહે છે. ટેલિફૉનિક વાતચીતમાં મને તેમણે જણાવ્યું કે “રાષ્ટ્ર પર જ્યારે આફતનાં વાદળો ઘેરાણાં છે ત્યારે આપણા સહુની ફરજ બની જાય છે કે આપણે બનતું કરી છૂટીએ. મેં એક એવું સૂચન મૂક્યું છે કે બૅન્ક એક ખાતું ખોલી આપે જેમાં કર્મચારીઓના પગારમાંથી લઘુતમ મહિને પાંચ રૂપિયા કપાય. બૅન્ક આવું ખાતું ખોલવા તૈયાર થઈ છે. કેટલાક મિત્રો દર મહિને રૂ. ૧,૦૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૫૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૧૦૦ કપાવા તૈયાર થયા છે. મને અપેક્ષા છે કે દર મહિને ઓછામાં ઓછા રૂ.૧ લાખ તો જમા થઈ જશે.”

અરે હા! આ આખી વાતમાં જનાર્દનભાઈનો પરિચય તો રહી જ ગયો. તેઓ શું કરે છે? આટલી મોટી મૂડી તેમણે દાનમાં કચવાટ વગર કેમ આપી દીધી? તેમનાં સંતાનો તો નથી એ આપણે ઉપર જાણી ગયાં પરંતુ તેમનાં પત્નીએ પણ કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો? તેમનાં સગાંવહાલાઓએ પણ કોઈ વિરોધ ન કર્યો? તેમની કોઈ અંગત ઈચ્છાઓ નથી?

જનાર્દનભાઈ ૧૯૫૪માં એસબીએસ એટલે કે સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં જોડાયા હતા. નવી પેઢી આ બૅંક વિશે નહીં જાણતી હોય કેમ કે હવે તે સ્ટેટ બૅંક ઑફ ઇન્ડિયા તરીકે જ ઓળખાય છે તો તેમના માટે, સ્વતંત્રતા પહેલાં ભાવનગર દરબાર બૅંક સ્થપાયેલી. આ બૅંક પછીથી એસબીએસ તરીકે ઓળખાવા લાગી. તેનું વડું મથક ભાવનગરમાં હતું. જનાર્દનભાઈએ ૧૯૬૨માં આ બૅંકના કર્મચારીઓનું એક યુનિયન ઊભું કર્યું હતું. પરંતુ જનાર્દનભાઈના દાવા પ્રમાણે, આ યુનિયન બધાં કરતાં હટકે હતું. તેઓ કહે છે, “તે એક એક્સ્ટ્રા ઑર્ડિનરી પૉઝિટિવ યુનિયન હતું. તે વખતે કૉંગ્રેસ, ભાજપ, સામ્યવાદીઓ બધાનાં યુનિયનો હતા, પરંતુ અમારું બિનરાજકીય યુનિયન હતું.” આગામી એક સપ્તાહની અંદર ૮૫મા વર્ષમાં પ્રવેશનાર જનાર્દનભાઈ ૧૯૯૩માં નિવૃત્ત થયા. પરંતુ તેમની સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓને દિશા મળી હતી ૧૯૭૦માં.

૧૯૭૦માં બૅંકના જનરલ મેનેજર સ્વ. બી. કે. ચેટર્જીએ તેમને સૂચન કર્યું, “જનાર્દનભાઈ! તમે યુનિયન માટે તો ઘણું કરો છો, પરંતુ થોડુંક સમાજ માટે પણ કરો.” બસ ત્યારથી જનાર્દનભાઈ અને તેમના નેતૃત્વમાં ચાલતા યુનિયનની પ્રવૃત્તિ સમાજસેવાલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પણ કરવા લાગી. દિવાળી પર અનાથાશ્રમનાં બાળકોને મીઠાઈ, ફટાકડા આપે. (દિવાળી પર ફટાકડા નહીં ફોડી અનાથ-ગરીબ બાળકોને મદદ કરવાના સંદેશાઓ ફેલાવતા સેક્યુલરોને આવી વાત ધ્યાનમાં ક્યાંથી હોય? કારણકે જનાર્દનભાઈ જેવા લોકો મૂંગા મોંઢે સેવા કરતા હોય છે. એ તો હવે બધા ફેસબુક વૉટ્સએપ પર કામ ઓછું ને દેખાડો ઝાઝો કરવા લાગ્યા.) ભાવનગરના સ્મશાનના વિદ્યુતીકરણ માટે રૂ. ૧ લાખનો ફાળો યુનિયને આપેલો. બધિરો માટેના મકાનો, સેના માટેના કાર્યાલયના નિર્માણ માટે પણ નોંધપાત્ર સહાય કરી. જૂનાગઢમાં પૂર હોય કે મચ્છુ ડેમની હોનારત, યુનિયનના સભ્યો એવા બૅંક કર્મચારીઓ રાહત કાર્યોમાં ઉપડી જાય. જનાર્દનભાઈએ બૅંક પાસેથી તે માટે અનુમતિ લઈ લીધી હોય તેથી વાંધો ન આવે.

વાંધો તો જનાર્દનભાઈને પત્ની પદ્માબહેન તરફથી પણ નથી આવ્યો. ૧૯૫૪માં બૅન્કમાં જોડાયા અને ૧૯૫૫માં લગ્ન થયાં. પદ્માબહેન રૂપે સાચા અર્થમાં અર્ધાંગિની મળ્યાં જે દરેક કાર્યમાં તેમની સાથે સહધર્મચારિણીની જેમ ઊભા રહ્યાં. જનાર્દનભાઈ કહે છે, “તેમણે ક્યારેય મહાબળેશ્વર કે પંચગીની જવાની જીદ નથી કરી. તેઓ મારા નિર્ણયમાં હંમેશાં મારી પડખે જ હોય છે.”

આ અગાઉ ભાવનગરની જાણીતી બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલમાં જનાર્દનભાઈએ ડાયાલિસિસ માટે રૂ. ૬ લાખનું દાન તેમનાં માતાપિતાના સ્મરણાર્થે કરેલું તો તેમનાં પત્નીએ તેમનાં માતાપિતાની સ્મૃતિમાં આટલી જ રકમનું દાન કર્યું હતું. બીજા વર્ષે તેમનાં પત્નીએ તેમનાં સગાસંબંધીઓની સ્મૃતિમાં રૂ. ૧૬ લાખનું દાન કર્યું હતું! જનાર્દનભાઈ કહે છે, “એક ગાડાનાં બે પૈડાં સરખાં હોય તો જ ગાડું સરખું ચાલે.”

તેઓ કહે છે, “અમે બંનેએ કોઈ મોજશોખ નથી રાખ્યા. ક્યારેય હૉટલમાં જમવા નથી ગયા. ક્યારેય ફરવા નથી ગયા. હા, નિવૃત્ત થયો હતો ત્યારે સોમનાથ મંદિરે માથું ટેકવા ગયો હતો.”

જનાર્દનભાઈના પિતા એન્જિનિયર હતા અને ભાવનગર તેમજ શિહોરના તળાવનું કામ તેમની દેખરેખમાં થયું હતું. જનાર્દનભાઈ માત્ર એક વર્ષ અને સાત દિવસના હતા ત્યારે પિતા ગુજરી ગયા હતા. બૅંક કર્મચારી હોવાથી જનાર્દનભાઈ એકદમ ચોક્કસ હિસાબ રાખે છે. તેમના પિતા ક્યારે ગુજરી ગયા હતા તેનો પણ. જનાર્દનભાઈને ભાઈબહેન નથી. આથી તેમણે આ મૂડી સૈનિકો માટે દાનમાં આપી તેનો કુટુંબમાં વિરોધ ન થયો. ઉલટાનું જે પણ કુટુંબીજનો છે તેમણે નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું અને પોતે પણ આ બાબતે યથાશક્તિ કરશે તેવો સંકલ્પ કર્યો.

પ્રશ્ન એ થાય કે જનાર્દનભાઈ કઈ રીતે આટલી મોટી મૂડી દાનમાં આપી શક્યા? તેમનું જીવન હવે કેવી રીતે ચાલશે? જનાર્દનભાઈ સમજાવે છે, “મને મારા મિત્રના પિતાએ શેરબજારમાં રોકાણ કરવાની સલાહ આપી હતી. તે રોકાણના કારણે મારી પાસે ઠીક-ઠીક મૂડી જમા થઈ હતી. વર્ષ ૨૦૦૫થી નિર્ણય કર્યો કે પેન્શનથી ઘરનું ગાડું ચલાવવું. અત્યારે રૂ. ૧૬,૬૯૯નું પેન્શન મને મળે છે.” (આંકડો પણ રાઉન્ડ ફિગર નહીં, ચોક્કસ આંકડો!)

લગ્નનાં ૫૦ વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે નક્કી કરેલું કે સમાજને કંઈક આપતા જવું છે. વિલ બનાવેલું પરંતુ અત્યારે પરિસ્થિતિ એવી સર્જાઈ કે વિલનો કેટલોક ભાગ અમલ કરી દેવાનું વિચારી લીધું અને અમલ કરી પણ દીધો! જોકે જનાર્દનભાઈ તો પોતાના માટે કંઈક આવું માને છે, “મારી કિંમત મોટું મીંડુ છે, મિત્રો-સાથીઓનો સહકારનો એકડો આગળ લાગ્યો તેથી મારી કિંમત વધી ગઈ. જ્યારે જ્યારે મેં દાન માટે ટહેલ નાખી ત્યારે બધાએ ઉદાર હાથે રૂપિયા આપ્યા છે.”

વર્ષ ૨૦૧૩માં એક બસની પાછળ એક સુવાક્ય વાંચ્યું હતું: “હાથમાંથી છૂટે તે ત્યાગ અને હૈયામાંથી છૂટે તે વૈરાગ્ય.” જનાર્દનભાઈને આટલી હદની પ્રશંસા નહીં ગમે પરંતુ તેમણે ત્યાગ અને વૈરાગ્ય બંને કરી બતાવ્યા છે!

ભાવનગર, સેવા અને સકારાત્મકતા

રાજકીય રીતે ઉપેક્ષિત અને એટલે સુવિધાઓના અભાવવાળું હોવા છતાં ભાવનગર સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પાછું નથી પડ્યું. તાજેતરમાં મારા સ્વ. પિતાના મિત્ર અને એક જ બેન્કના, તે રીતે સહકર્મચારી જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે રૂ.૧.૦૨ કરોડ (ઘણા છાપાંઓમાં ખોટી રીતે રૂ. ૧.૨ કરોડ છપાયું છે. દાનની રકમ રૂ. ૧ કરોડ બે લાખ છે પણ હશે. આજકાલ છાપાઓમાં આ બધું ચાલે. કોઈ જવાબદારીપૂર્વવક ક્રોસચેક કરનાર નથી.) દાન સૈનિકોના ફંડમાં આપ્યું. તેઓ આ દાન જાહેર નહોતા કરવાના અને ઓનલાઇન જ આપવાના હતા પરંતુ સાથી-મિત્રોએ કહ્યું કે જાહેરમાં આપો તો પ્રેરણા મળે. તેમનો મુંબઈ સમાચાર માટે લેખ લખવા ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો અને વાત કઢાવી ત્યારે ખબર પડી કે આ પહેલાં પણ તેમણે અનેક દાન કર્યાં છે. તેમના પછી ભાવનગરનાં જાણીતા કવયિત્રી, હિન્દુ ધર્મ ગ્રંથો પર અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો અને નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા રક્ષાબહેન દવેએ રૂ. ૧ લાખની રકમનું દાન કર્યું (આમ તો જ્ઞાતિવાદમાં નથી માનતો પણ પોઝિટિવ વાત છે એટલે કહું કે આ બંને મહાનુભાવો મારી શિ.સં.ઔ.અ. જ્ઞાતિનાં છે તેનો ગર્વ છે.) ભાવનગરના નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ પણ રૂ. ૨૫ હજાર આપ્યા.

આ બધા તો ચાલો વ્યવસાયની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ મનાતા વર્ગમાંથી આવે છે. પણ તાજેતરમાં બીજા જુદા પ્રકારના સમાચારે મનને આનંદિત કરી મૂક્યા અને ભાવનગરના હોવાનો ગર્વ અપાવ્યો અને તે એ કે ત્યાંના રિક્ષાચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રો રજૂ કરી પાસ કઢાવે તો રિક્ષા ભાડામાં ૫૦ ટકા રાહત આપવાનો સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો છે.

ત્રીજા સમાચાર અગિયાર વર્ષ જૂના છે પણ પ્રાસંગિક છે. ભાવનગરમાં એક ડ્રગ બેંક ચાલે છે જેમાં જરૂરિયાતાર્થી દર્દીઓને વિના મૂલ્યે દવાઓ મળે છે.

છાપાઓમાં આવા સમાચાર છપાય તો લોકોમાં સકારાત્મકતા વધે. પરંતુ આ સમાચાર ભાવનગર બહાર બહુ ઓછા છાપામાં છપાયા. આનો દાખલો ગઈ કાલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના કાર્યક્રમમાં આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં બધા લોકો ‘મારે શું અને મારું શું’ની માનસિકતાવાળા નથી. તેમણે મંત્રીઓ પાસેથી તેમનાં મંત્રાલયોમાં પડી રહેલી તકલીફો મગાવી અને તે પછી લગભગ ૪૨૦૦૦ એવા ૧૮થી ૨૦ વર્ષના ટેક્નોલૉજીના જાણકાર વિદ્યાર્થીઓને બોલાવ્યા તો તેમણે ૩૬ કલાક સતત કામ કરીને ઉકેલો આપ્યા જેમાંથી ઘણાનો અમલ પણ કરાયો છે. તેમણે ગેસ સબસિડી છોડવાનું ઉદાહરણ પણ ફરી આપ્યું કે તેમની અપીલના કારણે લગભગ એક કરોડ જેટલા લોકોએ સબસિડી જતી કરી. તેમણે અનેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટોનું ઉદાહરણ આપ્યું જેમણે મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં મહિનાની નવમી તારીખ ગરીબ મહિલાની સારવાર માટે આપવા કરેલી અપીલને અમલમાં મૂકી.

ભાવનગર: કલ, આજ ઔર કલ

કવિ તુષાર શુક્લના એક ગીતની પંક્તિઓ છે:

ભાવનગરને ભાવથી લોકો કહેતા સહુ ભાવેણું

ગાય, ગાંડા ને ગાંઠિયા સાથે ગામને જૂનું લ્હેણું

બોર તળાવે, કલમ ચલાવે, ગઝલો ખૂબ લખાતી-

તાજેતરમાં એક સગાના લગ્નપ્રસંગે ભાવનગર જવાનું થયું. રાણાવાવ મારી જન્મભૂમિ, પણ ભાવનગર વિદ્યાભૂમિ અને કર્મભૂમિ. ૨૦ વર્ષ ભાવનગરમાં ગાળ્યા હોવાથી અમદાવાદ સ્થાયી થયા છતાં ભાવનગર સાથેનો નાતો ભૂલાયો નથી, ભૂલાશે પણ નહીં. મારી જેમ, અનેક મુંબઈવાસીઓ પણ ભાવનગર સાથેનો નાતો ધરાવતા હશે. એટલે થયું આજે ભાવનગરની વાત કરીએ.

ભાવનગર પ્રજાવત્સલ રાજવીઓનું રાજ્ય રજવાડાંઓના સમયમાં રહ્યું, સરદાર પટેલે રજવાડાંઓના એકત્રીકરણની શરૂઆત કરી ત્યારે સૌ પ્રથમ ભારત સંઘમાં ભળનાર રાજ્ય ભાવનગર હતું. ભાવનગરની ઓળખ મજાકમાં લોકો ‘ગાય, ગાંડા અને ગાંઠિયા’ના શહેર તરીકે કરે છે, પરંતુ આ ઓળખ કેમ પડી હશે તેની પાછળનો મારો તર્ક એવો છે કે ભાવનગરમાં ગાયોની ઘણી સેવા થાય છે. (વળી રસ્તાઓ પર ગાયો છૂટી જોવા મળે એ વાત પણ ખરી.) વળી, ભાવનગર છેલ્લું સ્ટેશન એટલે જે ગાંડાઓને છોડી મૂકાયા હોય તેમને ત્યાં ઉતારાય. ભાવનગરમાં ગાંડાઓને નહાવડાવવા- ધોવડાવવા સહિતની સેવાઓ સેવાભાવીઓ તેમજ સેવાભાવી સંસ્થાઓ દ્વારા થાય. ગાંઠિયા પણ ભાવનગરના વખણાય. આમ, તેની ઓળખ આ રીતે ‘ગાય, ગાંડા ને ગાંઠિયા’ના શહેર તરીકે પડી હશે.

ભાવનગરે ગૌરીશંકર ઓઝા, પ્રભાશંકર પટ્ટણી, જેવા મુત્સદી વહીવટકારો, પૃથ્વીસિંહ આઝાદ, ઠક્કરબાપા જેવા ક્રાંતિકારી-સમાજસેવકો, તો  ગિજુભાઈ બધેકા, નાનાભાઈ ભટ્ટ, નાથાલાલ દવે, હરભાઈ ત્રિવેદી, મૂળશંકર ભટ્ટ, મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’, ડોલર વસાવડા, જયેન્દ્ર ત્રિવેદી જેવા અનેક કેળવણીકારો-શિક્ષણવિદો જોયા છે તો હરકિશન મહેતા, કાંતિ ભટ્ટ, હરીન્દ્ર દવે, દિનકર જોષી, દિગંત ઓઝા જેવા અનેક પત્રકારો પણ તેણે આપ્યા છે. ગુજરાતમાં સૌથી પહેલી સ્થાનિક સમાચાર ચેનલ ‘શો ટાઇમ’ ભાવનગરમાં શરૂ થઈ હતી. (આજે તો ઘણી ચેનલો છે.) અને પત્રકારમાંથી સાત મુખ્યમંત્રીના પીએ તેમજ હવે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના પીએ બનેલા જગદીશ ઠક્કરે પણ કારકિર્દી ભાવનગરમાં જ શરૂ કરી હતી ને? ઝવેરચંદ મેઘાણી, કવિ કાન્ત, પ્રહલાદ પારેખ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, દુલા ભાયા કાગ, બરકત વિરાણી ‘બેફામ’, નાઝીર દેખૈયા, વિનોદ જોશી, હરદ્વાર ગોસ્વામી જેવા અનેક સાહિત્ય સર્જકો પણ ભાવનગર સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલા રહ્યા (ભાવનગર વિશે એમ કહેવાય કે પથ્થર મારો ને જે ઘર પડે તે કવિનું ઘર હોય એટલે કે ઘરે ઘરે કવિઓ જોવા મળે). ઝવેરચંદ મેઘાણીના દીકરા મહેન્દ્ર ભાઈ મેઘાણી (અને તેમના દીકરા ગોપાલ મેઘાણી)ની લોકમિલાપ તેમજ જયંત મેઘાણીની પ્રસાર દ્વારા પુસ્તકાલય અને પુસ્તકોના પ્રચાર-પ્રસાર-પ્રકાશનનું કામ પણ મોટા પાયે ચાલે છે. સ્વ. માનભાઈ ભટ્ટ અને તેમની શિશુવિહાર (જે હવે તેમનાં દીકરી ઇન્દાબહેન સંભાળે છે)નો તો જોટો જડે તેમ નથી. ઇલેક્ટ્રિસિટી રિપેરિંગ કામ, અંગ્રેજી શિખવવા, પ્રાથમિક સહાય જેવા અનેક વર્ગો નહીંવત્ દરે ત્યાં ચાલે. દિવ્ય જીવન સંઘના નેજા હેઠળ પણ અનેક સેવા પ્રવૃત્તિ થાય છે. બિપિનભાઈ શાહ દ્વારા ચલાવાતા વિકાસ વર્તુળ ટ્રસ્ટની યુવા લક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પણ સરાહનીય છે. પ્રસન્નવદન મહેતા, હરકાંત દેસાઈ દ્વારા સંચાલિત ગાંધી સ્મૃતિ અને સરદાર સ્મૃતિની તો વાત જ નિરાળી છે. એમાંય પાછી ગાંધી સ્મૃતિની લાઈબ્રેરીનો તો બાળપણથી લાભ આ લેખકે લીધો છે. એ સિવાય બાર્ટન લાઇબ્રેરી, ડિસ્ટ્રિક્ટ લાઇબ્રેરી, યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરી તો ખરી જ! શિશુવિહારમાં તો રમકડાંની લાઇબ્રેરી પણ ચાલે! નરસિંહ મહેતા, મોરારી બાપુ, બજરંગદાસ બાપા, મસ્તરામબાપા જેવા સંતો-ભક્તો ભાવનગર જિલ્લાની ધરતી પર પાક્યા છે અને ભાવનગરનું નામ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે.

રાજકારણીની રીતે, ગુજરાતના બે મુખ્યમંત્રી બળવંતરાય મહેતા અને છબીલદાસ મહેતા ભાવનગર જિલ્લાએ આપ્યા. રાજેન્દ્રસિંહ રાણા ભાવનગરમાંથી પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ સુધી પહોંચ્યા હતા. શક્તિસિંહ ગોહિલ પણ પ્રદેશ કૉંગ્રેસના નેતા છે. બળવંતરાયના વખતમાં જ જીઆઈડીસીની શરૂઆત સાથે ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો નખાયો હતો. વૈજ્ઞાનિકોમાં ડૉ. પંકજ જોષીનું નામ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ખ્યાતિપ્રાપ્ત છે. ખારા પાણીમાંથી મીઠું પાણી બનાવવાનો સફળ પ્રયોગ કરનાર સંસ્થા સેન્ટ્રલ સોલ્ટ મરિન કેમિકલ્સ એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ભાવનગરમાં છે.  અભિનેત્રીમાં આશા પારેખ, અનેક નાટકો અને ફિલ્મ ‘ખટ્ટા મીઠા’માં અક્ષયકુમારની ભાભી બનેલી પૂજા મેહર ભટ્ટ ભાવનગર સાથે સંકળાયેલાં છે. શમ્મી કપૂર ભાવનગરના જમાઈ છે! મનહર ઉધાસ, મૂકેશના અવાજ તરીકે જાણીતા ડૉ. કમલેશ અવસ્થી,પ્રફુલ્લ દવે, પાર્થિવ ગોહિલ, ભારતી કુંચાલા, દીપ્તિ દેસાઈ જેવા ગાયકો તેમજ સંગીતકાર-ગાયક-અભિનેતા-નિર્માતા હિમેશ રેશમિયાનું મૂળ પણ ભાવનગરમાં છે. રવિશંકર રાવળ, સોમાલાલ શાહ, ખોડીદાસ પરમાર, દેવ ગઢવી જેવા ચિત્રકારો, રસિકલાલ અંધારિયા, ધરમશીભાઈ શાહ, ડૉ. રાજેશ વૈષ્ણવ સંગીત-નૃત્ય કલાકારો-ગુરુઓ પણ ભાવનગર સાથે નાતો ધરાવનારા હતા અથવા છે. ભાવનગરનું તખ્તેશ્વર મંદિર, પાલિતાણા, ગોપનાથ, ખોડિયાર જેવાં યાત્રાધામો છે. ગુજરાતમાં બીજા ક્રમની સૌથી મોટી જગન્નાથ રથયાત્રા વર્ષોથી ભાવનગરમાં નીકળે છે. તો શિહોરનાં વાસણ ને પેંડા, મહુવાનાં રમકડાં, અલંગનું ફર્નિચર, પાલિતાણાનાં હાર્મોનિયમ, ગુલકંદ વખણાય છે. પાલિતાણામાં તો ઘોડાગાડી હજુ પણ ચાલે છે. તો ભાવનગર- મહુવા વચ્ચે બાપુગાડી ચાલતી તે પણ ઘણા મોટી ઉંમરના લોકોને યાદ હશે.

રાજકીય ક્ષેત્રે ભાવનગરની તાસીર ક્રાંતિકારી રહી છે. જ્યારે કૉંગ્રેસનું મોજું હતું ત્યારે ભાવનગરમાંથી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ધારાસભ્યો ચૂંટાતા. સામ્યવાદી પક્ષનું હજુંય થોડું ઘણું નામોનિશાન અરુણ મહેતાએ ભાવનગરમાં બચાવ્યું છે. ૧૯૭૭માં જનસંઘ અને બીજા વિપક્ષો સાથે આવ્યા તેનાં મૂળ ભાવનગરમાં ૧૯૬૭ની ભાવનગર યુનિ. માટેની લડતમાં નખાયાં હતાં. તેના પરિણામે ૧૯૬૮માં જનસંઘ અને સામ્યવાદી સહિતના પક્ષો સંયુક્ત મોરચો બનાવીને નગરપાલિકાની ચૂંટણી લડ્યા અને જીત્યા પણ ખરા. તો બોટાદમાં આખા ભારતમાં પ્રથમ વાર જનસંઘને નગરપાલિકામાં વિજય મળ્યો હતો. નરેન્દ્ર મોદીના મોજા સામે ડૉ. કનુભાઈ કલસરિયાએ નિરમાને જમીન મુદ્દે સફળ લડત આપી અને સદભાવના સમિતિના નેજા હેઠળ મહુવા તાલુકા પંચાયત પણ કબજે કરી. ભાવનગરમાંથી મહેન્દ્ર ત્રિવેદી ગૃહ રાજ્યમંત્રી, શક્તિસિંહ ગોહિલ આરોગ્ય મંત્રી, શિક્ષણ મંત્રી જેવા પદે રહ્યા તો ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’ના એક સમયના તંત્રી પ્રતાપ શાહ નાયબ નાણાં મંત્રી તરીકે ગુજરાત સરકારમાં રહી ચુક્યા છે. જોકે ભાવનગરના કોઈ સાંસદને કેન્દ્ર સરકારમાં સ્થાન નથી મળ્યુ.

ભાવનગરમાં નિરમા, એક્સેલ, રબર ફેક્ટરી, અલંગ શિપ બ્રેકિંગ, હીરા ઉદ્યોગ, કાયમ ચૂર્ણ જેવા ઉદ્યોગો છે. ગુજરાતની લગભગ પહેલી સાઇકલ ઇન્ડસ્ટ્રી વેલો પણ ભાવનગરમાં સ્થપાઈ હતી તેમ પત્રકાર હિંમત ઠક્કરનું કહેવું છે. તાજેતરમાં ભાવનગર-સુરત વચ્ચે ફ્લાઇટ પણ ચાલુ થઈ છે. ભાવનગરના આટલા દિગ્ગજો છતાં ભાવનગરનો વિકાસ જોઈએ તેવો થયો નથી, બલકે દિવસે ને દિવસે સુવિધાઓ છિનવાતી ગઈ છે. કલ્પસર યોજનાનો ગોળ કેશુભાઈ પટેલથી માંડીને નરેન્દ્ર મોદીએ કોણીએ લગાડ્યો હતો. ભાવનગર- ભરૂચ વચ્ચે ફેરી સર્વિસનું પણ ઘણા સમયથી સંભળાય છે. વચ્ચે હોવર ક્રાફ્ટ સેવા શરૂ થઈ હતી, પરંતુ તે બંધ થઈ ગઈ. આકાશવાણી- ટીવી કેન્દ્ર નથી. ભાવનગર યુનિ., મેડિકલ કૉલેજ માટે જબરદસ્ત લડત આપી ત્યારે તે મળ્યાં.

અત્યારે ભાવનગર કેવું છે? અમદાવાદના પગલે પગલે હવે ભાવનગર બદલાઈ રહ્યું છે. વિતેલા દાયકાથી અહીં અપરાધો વધ્યા છે. પાલિતાણામાં તો માંસ-મટન-મચ્છીનો વેપાર બંધ કરવા જૈનોએ ભારે આંદોલન કરવું પડ્યું હતું. ભાવનગરના રાજકીય પ્રતિનિધિઓ- નેતાનો અવાજ રાજ્ય કે કેન્દ્ર સ્તરે ઓછો સંભળાય છે. અહીં હવે ડેમોગ્રાફીની સાથે જ્યોગ્રોફી પણ બદલાઈ રહી છે. અલંગ શિપ બ્રેકિંગના ઉદ્યોગના પગલે ઘણા ઉત્તર ભારતીયો આ બાજુ રહેવા આવ્યા છે. તો મુસ્લિમોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. ભાવનગર શહેરમાં મુસ્લિમો મુખ્યત્વે નવાપરા અને ઘાંચીવાડ જેવા વિસ્તારોમાં હતા તે હવે દીવાનપરા, રાણિકા, ગીતાચોક, માણેકવાડી જેવા વિસ્તારો સુધી વિસ્તર્યા છે. ભાવનગરના રોડ પ્રમાણમાં સુધર્યા છે. પાણીની તકલીફ ઓછી થઈ છે. અહીં વીટકોસની બસ સેવા વખણાય છે જે પછી તો ગાંધીનગર અને વડોદરામાં પણ ચાલુ થઈ છે. ભાવનગરમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે. એક તરફ લોકો સાઇકલ મોટા પાયે વાપરે અને હવે લગભગ લુપ્ત પ્રજાતિનું ગણાય તેવું વાહન લ્યુના પણ જોવા મળે છે, તો બીજી તરફ, ઔડી જેવી મોંઘીદાટ ગાડીઓ જોવા મળે છે.

ભાવનગરમાં હવે પ્લોટ સિસ્ટમ ધીમે ધીમે ભૂંસાઈ રહી છે. ઠેરઠેર ફ્લેટ બની રહ્યા છે. ડેલાવાળાં મકાનો હવે જૂજ સંખ્યામાં છે. અહીં પણ અમદાવાદના કે દેશભરના પ્રખ્યાત મોલ-રેસ્ટોરન્ટ  જેવા કે હિમાલયા મોલ, ઇસ્કોન સિટી, સંકલ્પ રેસ્ટોરન્ટ, ડોમિનોઝ પીઝા આવી ગયાં છે, શિક્ષણની રીતે હવે દક્ષિણામૂર્તિ, ઘરશાળાનો પહેલાં જેવો પ્રભાવ રહ્યો નથી. હવે જ્ઞાનમંજરી સ્કૂલ-સ્વામિનારાયણ ગુરુકૂળની બોલબાલા છે. અહીં આવ્યા હો ને લચ્છુના પાઉંગાંઠિયા, બટેટા ભૂંગળા, પાઉં પકોડા, ખારગેઇટનું સેવઉસળ, લક્ષ્મીના લસણની ચટણી સાથે સેવમમરા, અનુપમની સોડા, બરફ ગોળા, ન માણો તો ન ચાલે. અહીં લગભગ બધા જ પાનના ગલ્લે સમોસા, બ્રેડ પકોડા, ચટણી સેન્ડવિચનો પડીકાબંધ નાસ્તો મળે! અને હા, પાનના ગલ્લા પાછા ગલીએ ગલીએ જોવા મળે! અહીં દર ચાર રસ્તે બગીચા જોવા મળે અને તે પાછા વેલ મેઇન્ટેઇન્ડ!

 

અહીંના લોકો, ભાવનગરની જ ભાષામાં કહીએ તો ‘બહુ ટાઢા’. કોઈ ઉતાવળ નહીં. શાંતિથી કામ થાય. મોટી સંખ્યામાં લોકો માવા મોઢામાં ભર્યા જ હોય, એટલે તેમને કંઈ પૂછવું અઘરું પડે! કોઈક કામસર બહુ કષ્ટ પડ્યું હોય તો અહીંના લોકો કહેશે ‘તોડાવી નાખ્યો’. બહુ ચાલવું પડ્યું હોય તો ‘લારી થઈ ગઈ’ શબ્દ પ્રયોગ કરે. અને કોઈક અણગમતા કામ માટે ‘ગલકું આવી ગ્યું’ બોલાય. કોઈકને અણગમાથી જવાનું કહેવા માટે કહેવાય, ‘હાલતી પકડ’ અથવા ‘હાલતીનો થા’. કોઈ ખોટી મગજમારી કરતું હોય તો ‘તીખા લે છે’ તેમ કહેશે. જોકે, ભાવનગરની ગુજરાતી આખા ગુજરાતમાં સૌથી શુદ્ધ ગુજરાતી મનાય છે. પણ હવે ભાવનગરનાં બાળકો પણ અસંખ્ય સમાચાર ચેનલો, કાર્ટૂન ચેનલોની અસર તળે હવે ‘હિંગુજરાતી’ બોલવા લાગ્યા છે, ‘હું સોચું છું’, ‘મને દહેશત છે’. તમે બહારગામ રહેતા હો તો તમને અચૂક પ્રશ્ન પૂછાશે, ‘ભાવનગર ક્યારે આવો છો?’ ભાવનગરમાં આવ્યા હો ને તમારા ઓળખીતાના ઘરે ન જાવ તો તેમને માઠું (ભાવનગરની ભાષામાં, ‘ખોટું’) જરૂર લાગે.

ભાવનગરને પેન્શનર્સ પેરેડાઇઝ કહેવાય છે. ભાવનગરમાં સારા પૈસા મળતા નથી, પરિણામે અહીંનું ક્રીમ હવે મુખ્યત્વે અમદાવાદ ઢસડાઈ રહ્યું છે. પણ હા, રિટાયર્ડ થઈ જાવ પછી જો સુખેથી રહેવું હોય તો ભાવનગર જેવું એકેય શહેર નહીં.

(મુંબઈ સમાચારની રવિ પૂર્તિ ઉત્સવમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૧/૧૨/૧૪ના રોજ છપાયો)

ભાગવત કથાકાર જનાર્દનભાઈ દવેનું નિધન

મિત્રો, દુઃખ સાથે જણાવવાનું કે જનાર્દનભાઈ દવે હવે આપણી વચ્ચે નથી. ભાવનગરના લોકો અને તેની બહારના લોકો એમનાથી સારી રીતે પરિચિત છે.  પ્રાધ્યાપક તરીકે એમણે શિક્ષણનું જ્ઞાન વહેંચ્યું પણ તે કરતાંય તેમણે ભાગવત કથાકાર તરીકે સારી નામના મેળવી હતી.
મેં 2010ના વર્ષમાં ભાગવત કથા યોજી હતી  ત્યારે સદ્ભાગ્યે મને તેમની વ્યાસપીઠનો લહાવો મળ્યો હતો. પહેલા જ દિવસે તેમની અસ્વસ્થ તબિયત છતાં સમયસર તેમણે પધારી કથા પ્રારંભ કરેલી. સમયપાલનમાં ખૂબ જ ચુસ્ત. સંસ્કૃત અને શાસ્ત્રોના વિદ્વાન. સ્વભાવે ક્યારેક દુર્વાસા તો ઘણીવાર રમૂજી લાગે. હું તેમના કરતાં ઉંમરમાં ઘણો નાનો તેમ છતાં પત્રકાર તરીકે અને પોતાની પુત્રવધૂ (જાગૃતિ નિગમ દવે)ના ભાઈ તરીકે મને ખૂબ જ માન આપે. ‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં સોમવારની ધર્મની પૂર્તિમાં તેમની કલમપ્રસાદીને સજાવવાનું પણ મને નસીબ થયું હતું. હનુમાનચાલીસા તો ઘણા વાંચતા હશે પણ તેનો અર્થ ઓછા જાણતા હશે. તેમાં એક પંક્તિ આવે છે:
રામ દ્વારે તુમ રખવારે હોત ન આજ્ઞા બિન પેસા રે.
અહીં ઘણા એમ ને એમ વાંચી જાય અથવા ‘પેસા’નો પૈસા (નાણાં) એવો અર્થ કાઢે. હકીકતે એનો અર્થ છે હનુમાનજીની આજ્ઞા વગર રામના દ્વાર ખુલે નહીં, એમાં પેસી ન શકાય. મુરબ્બી જનાર્દનભાઈએ આ રીતે હનુમાનચાલીસાનું અર્થસઘટન સરળ ગુજરાતીમાં કરેલું.
તેમને જાણીતા ભાગવત કથાકાર  રમેશ ઓઝા દ્વારા પોરબંદરમાં સાંદીપની આશ્રમમાં આજથી એકાદ-બે વર્ષ પહેલાં એવોર્ડ મળ્યો ત્યારે ભાવનગરથી ફોન કરી મને ખુશખબર આપ્યા હતા.
ખરેખર આ એક સ્વજન જ નહીં, એક સારા વિદ્વાનનું અવસાન છે. તેઓ માત્ર અમારી શિહોર સંપ્રદાય ઔદિચ્ય અગિયારસે જ્ઞાતિ કે માત્ર ભાવનગરનું જ નહીં, ગુજરાતનું ગૌરવ હતા. પ્રભુ તેમના આત્માને શાંતિ અર્પે.

My first guru my father

image

Guru govind dono khade ka ko lagu pai
Balihari guru aapki govind diyo batay
My first teacher- my father who gave me rebirth (after poliyo and made me enable to walk, speak well), taught music, taught languages, encouraged for my extra curricular activities, wrote my first speech for eloquence contest in year 1986 (above lines guru govind dono khade was written by him and incidently my first speech was on subject guru punima for which I won first prize.), gave me geeta gyan, encouraged me for pursuing MCA course, didnt realise me ever that he is finacial crunch, who didn’t praise me so that I didnt satisfy with my abilities and continue to progress. My pranam to my Bhai!

શિક્ષક દિન: જીવનમાં ગુણ આવે તેવું આજના શિક્ષકો શીખવે છે?

આજે શિક્ષક દિવસ છે. શિક્ષક કહેતાં ગુરુની ગરીમાનો દિવસ છે. હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં ગુરુનો ખૂબ જ મહિમા છે, પણ ખરેખર આજે શિક્ષકને ગુરુ કહી શકાય? ગુરુ એટલે જે જીવનમાં ડગલે ને પગલે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે. આજે મોટા ભાગના શિક્ષકો માત્ર થોડું ઘણું ભણાવીને ‘છૂટી જાય છે’. શું આજના શિક્ષકો પ્રત્યે વિદ્યાર્થીઓને આદર થાય તેવું રહ્યું છે? શું આજના શિક્ષકો તેમને ત્યાં ટ્યૂશનમાં ન આવતા વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યે ગુણો (માર્ક) આપવામાં તટસ્થ રહી શકે છે? શું આજના શિક્ષકો તેમના વિદ્યાર્થીને જીવનમાં ગુણ આવે તેવું શીખવે છે કે પછી માર્ક આવે તેવું જ શીખવે છે? આજના વિદ્યાર્થીઓને તેમના શિક્ષક રસ્તામાં મળે તો રસ્તામાં પગે લાગવાનું મન થાય તેવું બને ખરું?

મારી વાત કરું તો, મારું ચાર ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ રાણાવાવમાં થયું. રાણાવાવમાં સરલાબહેન ભણાવતાં. તાવમાં વાર્ષિક પરીક્ષા આપેલી ત્યારે અંગત કાળજી લીધી હતી તે યાદ છે. પાંચમું ધોરણ વડોદરામાં કર્યું, તે પછી છથી દસ ધોરણ ભાવનગરની પ્રખ્યાત શાળા (એટલે કે સ્કૂલ) શિશુવિહારમાં ભણ્યો. શિશુવિહારમાં પ્રાથમિક અને માધ્યમિક બંને શાળાઓ અલગ-અલગ નામોથી ઓળખાય. બંનેના આચાર્યો (હેડ માસ્ટર અથવા પ્રિન્સિપાલ) પણ અલગ. પરંતુ બંનેના આચાર્યોથી માંડીને શિક્ષકો સુધી…ઉત્તમ વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર કરવા માટે અંગત કાળજી લે. શિશુવિહારમાં તો વાતાવરણ જ એવું. પ્રાર્થના ઉપરાંત ‘ગુરુજીના નામની હો માળા છે ડોકમાં’, ‘પાંડુરંગ વિઠ્ઠલા, કોણે કોણે દીઠ્ઠલા’ જેવાં ભજનો પણ ગવડાવાય અને સુંદર મજાની વાર્તા પણ કહેવાય. વળી, બાજુમાં જ સ્વ. માનભાઈ ભટ્ટનું ક્રીડાંગણ અને એમાં દિવ્ય જીવન સંઘ જેવી સંસ્થા. એટલે સુલેખન સ્પર્ધા પણ થાય.

પ્રાથમિકમાં પ્રફુલ્લાબહેન ત્રિવેદી, રંજનબહેન, જ્યોતિબહેન ભટ્ટ, જ્યોતિબહેન વૈષ્ણવ, શિક્ષકો હતા. છઠ્ઠા ધોરણમાં વર્ગશિક્ષક પ્રફુલ્લાબહેન તો મારા મામીના બહેન થાય પરંતુ તોય કડક-શિસ્તબદ્ધ જ. ભણાવવામાં સંબંધ ક્યાંય વચ્ચે ન આવે. વળી, મારા પિતાના ફઈ, સ્વ. નલીનીબહેન ત્રિવેદી પણ આ જ શાળામાં હતાં, પરંતુ તેમના લીધે પણ ક્યારેય કોઈ લાભ-ફાયદો નહીં. એવો વિચાર સુદ્ધાં ન આવે. ન મારાં માતાપિતાને કે ન શિક્ષકોને.

શિશુવિહારના માધ્યમિક વિભાગમાં કિશોરભાઈ ભટ્ટ આચાર્ય હતા. તો શિક્ષકો તરીકે જાનાભાઈ શ્યારા, નરેન્દ્રભાઈ ભટ્ટ, ભાવનાબહેન ભટ્ટ, હર્ષાબહેન ભાર્ગવ, ઇન્દિરાબહેન ભટ્ટ, શરદભાઈ ભટ્ટ, હસમુખભાઈ, જ્યોત્સનાબહેન ભટ્ટ, અનિલભાઈ ભટ્ટ વગેરે હતા. આ બધાંય શિક્ષકો રસ્તામાં મળે તો પણ અમે વિદ્યાર્થીઓ તેમને રસ્તામાં બે હાથ જોડી માથું નમાવી નમસ્તે કહેતા. એટલો આદર કરવાનું મન થતું. સાચું કહું તો કૉલેજમાં આવીને સર પી.પી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ભરતભાઈ રાવલ સિવાય આવો આદર આપવાનું મન એકેય પ્રાધ્યાપક (પ્રૉફેસર)ને થયું નહીં. પ્રખરતા કસોટી સ્પર્ધા કે શિષ્યવૃત્તિની પરીક્ષા હોય તો, શિષ્યવૃત્તિ માટે અલગ સમયમાં વર્ગ લેવાતા. આવી પરીક્ષાના ફોર્મ ન ભર્યા હોય તો આદરણીય જાનાભાઈ શ્યારા જેવા શિક્ષક ઘરે આવીને પણ ફોર્મ ભરાવી જાય અને ભણાવે પણ ખરા. નરેન્દ્રભાઈ અને જાનાભાઈ તો વળી, વિજ્ઞાનમેળા માટે પણ મહેનત કરાવે. અનિલભાઈ ભટ્ટ જેવા સાહેબ, અંગ્રેજી વ્યાકરણની સરળ સમજૂતી આપતું પુસ્તક તૈયાર કરાવે તો શાળામાં નંબર મેળવનાર વિદ્યાર્થી તરીકે આવા પુસ્તક ભેટમાં પણ આપે. આઠમા ધોરણમાં ગુરુપૂર્ણિમા નિમિત્તે શાળામાં યોજાયેલી વકતૃત્વ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો તો તે પછી ૧૪ સપ્ટેમ્બરે હિન્દી દિન નિમિત્તે ભાવનગર શહેરની શાળાઓની વકતૃત્વ સ્પર્ધા યોજાવાની હતી ને તેમાં હિન્દીમાં બોલવાનું હતું તો આદરણીય શરદભાઈ ભટ્ટ મને આચાર્ય કિશોરભાઈ ભટ્ટના ઘરે લઈ ગયા ને ત્યાં ટેપ રેકોર્ડ પર કેવી રીતે બોલવું તે રેકોર્ડ કરાવ્યું. તે પછી તેઓ પોતાના ઘરે લઈ ગયા ત્યાં રોટલો ને શાક ખવડાવી ને પછી વકતૃત્વ સ્પર્ધાની તૈયારી કરાવડાવી. આવી ખેવના આજના શિક્ષકોમાં જોવા મળે? જો કોઈ દાખલો આપે તો આનંદ થશે.

દસમા ધોરણમાં મેરિટ તો હતું જ ૭૫ ટકા આવેલા, અને દસમા ધોરણ પછી વિજ્ઞાન પ્રવાહ (સાયન્સ સ્ટ્રીમ) નહોતી એટલે શાળા બદલવી પડે તેમ હતું. મેરિટના આધારે બી.એમ. કોમર્સમાં પ્રવેશ (એડમિશન) મળી ગયેલો પરંતુ શિશુવિહારના આદરણીય નરેન્દ્રભાઈ ભટ્ટે બી.એમ. કોમર્સના જીવવિજ્ઞાન (બાયોલોજી)ના શિક્ષિકા પ્રજ્ઞાબહેનને ભલામણ કરી દીધેલી..એ રીતની કે છોકરો ભણવામાં તો હોશિયાર છે ઉપરાંત વકતૃત્વ સ્પર્ધા જેવી ઇત્તર પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લે છે. પ્રજ્ઞાબહેનની સાથે વંદનાબહેન પંડ્યા રસાયણશાસ્ત્ર (કેમિસ્ટ્રી)ના શિક્ષિકા. તે તેમને આ વાતની ખબર પડી ને ૧૧મા ધોરણમાં વર્ગમાં ભણતી વખતે સવાલો પૂછે ને હું જવાબ આપું. એટલે તેમને લાગણી ખરી. ૧૧મા ધોરણમાં હતો ને એક વકતૃત્વ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનું ફોર્મ ભર્યું નહોતું ને વંદનાબહેને બરાબરનો ઉધડો લીધો ને ફોર્મ ભરાવડાવ્યું. ૧૧-૧૨ ધોરણમાં બી.એમ. કોમર્સના મહેશભાઈ ધાંધલા ને પ્રશાંતભાઈ મહેતા (પીજી મહેતા)નું પણ ઉત્તમ માર્ગદર્શન મળ્યું.

આવા શિક્ષકો મને મળ્યા તેથી મને ગર્વ છે. કોલેજમાં તો સાવ ઉપરછલ્લો સંબંધ થઈ ગયો. પ્રોફેસરો આવે ને ભણાવીને ચાલ્યા જાય. અંગત કાળજીની વાત કેવી? ભણાવે તેય ઉપરછલ્લું. તમારી રીતે મહેનત કરી લેવાની. પણ સર પી. પી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં, ઉપર કહ્યું તેમ ભરતભાઈ રાવલ કેમિસ્ટ્રીના શિક્ષક હતા. તેમને જોઈને લાગે કે અભિનેતા અનિલ કપૂર તેમને ગમતો હશે. તેમણે કોલેજનું પ્રથમ વર્ષ પૂરું થવામાં હતું ત્યારે ફેબ્રુઆરીમાં એક તાસ (પિરિયડ)માં પ્રેરણાદાયક વાતો કરી કે તમે બી.એસસી.માં આવ્યા છો અને તમને મેડિકલ કે એન્જિનિયરિંગમાં એડમિશન નથી મળ્યું એટલે એમ નહીં સમજવાનું કે તમે પાછળ રહી ગયા છો. બી.એસસી. પણ ઉત્તમ છે અને તે કરીને પણ સારી કારકિર્દી બનાવી શકાય છે. કોલેજ પૂરી કર્યા પછી વિકાસ વર્તુળના ‘સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન’માં ‘બી.એસસી. પછી શું?’નો લેખ લખ્યો તેની પાછળ પ્રેરણાબળ કદાચ, ભરતભાઈએ આપેલું આ ઉત્તમ જીવનપ્રેરક લેક્ચર હતું. આભાર ભરતભાઈ.

બી.એસસી. પછી ડી.બી.એમ.માં એડમિશન મળ્યું. પરંતુ તે પછી એમ.સી.એ.માં એડમિશન મળી જતાં ડીબીએમમાં માત્ર છ મહિના જ ભણવા મળ્યું પરંતુ તેમ છતાં ડીબીએમના પ્રોફેસર રજનીકાંત પી. પટેલ, જેઓ અત્યારે જીએચ પટેલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ, વલ્લભ વિદ્યાનગરના હેડ છે, તેઓ કોઈ મહાનુભાવ ડીબીએમમાં લેક્ચર લેવાના હોય તો મને તેમાં હાજર રહેવા કહે. નહીં તો તેમને શું પડી હોય? તેઓ એમ વિચારી શકે કે હવે તો જયવંતને એમસીએમાં એડમિશન મળી ગયું છે, તેને ડીબીએમમાં લેક્ચરમાં બોલાવીને શું કામ? પરંતુ ના. તેમને થતું કે જયવંત ભલે એમસીએ કરે છે, પરંતુ તેને ડીબીએમમાં સારું લેક્ચર હોય તો બોલાવવો જોઈએ.

મને તો આવા ઉત્તમ શિક્ષકો મળ્યા તેનું ગર્વ છે. આજના વિદ્યાર્થીઓ તેમનું જાણે!

હાશ! અમદાવાદ-ભાવનગર હાઇવે ફોર ટ્રેક બનશે!

ભાવનગર…એક ખૂણામાં પડી ગયેલું ગુજરાતનું શહેર. બીજી બધી વાતો જવા દઈએ તોય જ્યારથી ભાવનગરથી અમદાવાદ આવવાનું થતું હતું અને ૨૦૦૩માં અમદાવાદ સ્થાયી થયા પછી અમદાવાદથી હવે ભાવનગર જવાનું થાય છે ત્યારે એક પ્રશ્ન જરૂર થતો હતો. અમદાવાદ-ભાવનગર હાઇવે ક્યારે ફોર ટ્રેક બનશે?

આજના ‘સંદેશ’માં સમાચાર છે કે, આખરે હવે એ નક્કી થયું છે (હજુ પણ ક્યારે ખરેખર સાકાર થશે તે પ્રશ્ન તો છે જ) કે ભાવનગર-અમદાવાદ હાઇવે ફોર ટ્રેક બનશે.

બીજી વાત, કલ્પસર યોજનાની વાતો પણ ઘણાં વર્ષોથી (ચીમનભાઈ મુખ્યમંત્રી હતા તે સમયથી) સાંભળતો આવ્યો છું. તેની તો હવે વાત સંભળાવાનીય બંધ થઈ ગઈ છે. મોદીજી, રાજકીય રીતે બહુ શક્તિશાળી નહીં તેવા ભાવનગરના વિકાસ તરફ દૃષ્ટિ કરશો? બાકી, અસામાજિક- રાષ્ટ્રદ્રોહી પ્રવૃત્તિની રીતે ભાવનગર ઘણું સંવેદનશીલ બનતું જાય છે. ખાસ તો આસપાસ દરિયાકિનારો હોવાથી.