અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!

Advertisements

પ્રોબ્લેમ લાઇવ: શું સેક્સ માટે ‘ના’ ‘હા’ હોઈ શકે?

‘પીપલી લાઇવ’ના સહનિર્દેશક મહેમૂદ ફારૂકી બળાત્કારના કેસમાં નિર્દોષ છૂટ્યા. તેમના પર અમેરિકા સ્થિત ૩૫ વર્ષીય સંશોધનકાર મહિલા પર બળાત્કારનો આરોપ હતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયે તેમને શંકાનો લાભ આપી નિર્દોષ છોડ્યા છે.

આપણા ભારતમાં હવે એવું વાતાવરણ બની ગયું છે કે ખેડૂત, સ્ત્રી, દલિત, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી ફરિયાદી હોય ત્યારે સામાન્યત: ફરિયાદી સાચો અને આરોપી જ દોષિત હશે તેવી પૂર્વધારણા સાથે જ મિડિયા ટ્રાયલ ચાલે અને પછી જનભાવનાને અનુરૂપ સરકાર અને ન્યાયાલય પણ મોટા ભાગે વલણ દાખવે, પરંતુ અહીં આ કિસ્સામાં આવું નથી થયું. ન્યાયાધીશે જે ચુકાદો આપ્યો છે અને જે ઘટના બની છે તે કેટલાક સવાલો અથવા મુદ્દા ઉત્પન્ન કરે છે:

૧. હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક ગીતોમાં હીરો હિરોઇનની પાછળ પડી જાય. ‘બોલ રાધા બોલ સંગમ હોગા કે નહીં?’ છેવટે કંટાળીને હિરોઇન “હોગા હોગા હોગા” કહી દે. સન્ની દેઓલ પણ “પ્યાર તુમ મુઝ સે કરતી હો, ડૉન્ટ સે નો, ઈનકાર મેં ઈકરાર હૈ, યે પ્યાર હૈ, બોલો હાં હાં, છોડો ના ના” ગાય. સ્ત્રીઓની ‘ના’માં ‘હા’ હોય છે તેવું જ વર્ષોથી બતાવવામાં આવ્યું છે. બ્યુટી વિથ બ્રેઇન ગણાતી ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન ‘જોશ’ ફિલ્મમાં તેના ભાઈ બનતા શાહરૂખ ખાનને ગીતમાં સલાહ આપે કે ‘હોઠોં પે ના, દિલ મેં હાં હોયેંગા’! ‘પટતી હૈ લડકી પટાનેવાલા ચાહિયે તુન્ના તુન્ના’, ગીતમાં પણ લાગે કે કોઈ પણ સ્ત્રી તો પટે’બલ’ હોય છે. સંજુબાબા ગોવિંદાને કહેતા હોય કે ‘હર ગાને કે ફિનિશ મેં હસીના માન જાતી હૈ યાર’ (ફિલ્મ ‘હસીના માન જાયેગી’). આ ન્યાયાધીશે પણ એવું જ કહ્યું છે કે જ્યારે પાત્રો એકબીજાને ઘણા સમયથી ઓળખતા હોય ત્યારે ક્યારેક ‘ના’માં ‘હા’ હોઈ શકે છે. પ્રેમમાં કે શારીરિક સંબંધમાં ક્યારેક સ્ત્રી ના કહીને ઈચ્છતી હોય કે તેનો પતિ તેને મનાવે, તે બાબતે ફરજ પાડે, પોતાના બાહુપાશમાં ખેંચે. અને પછી પોતે રાજી થઈ જાય. આવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ શું આ ચુકાદો બીજા બળાત્કારના કિસ્સામાં આધાર નહીં બને? સ્ત્રીને સમજવી જ મુશ્કેલ હોય છે તેમ કહેવાય છે ત્યારે સ્ત્રીની ‘ના’ ક્યારે ‘હા’ ગણવી અને ક્યારે ‘ના’ જ ગણવી તે પેચીદો કોયડો છે. અને બીજું, આ ચુકાદો સ્ત્રીઓ માટે લાલબત્તી સમાન છે. જ્યારે પ્રેમી કે દોસ્ત શારીરિક સંબંધ બાંધવા કહે, ખેંચે કે ફરજ પાડે ત્યારે સ્ત્રીએ સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દમાં ના કહેવી પડશે. જોકે ભૂતકાળમાં એવા ચુકાદા આવ્યા છે જેમાં સંભોગ થયાનું પુરવાર થાય અને ફરિયાદી સ્ત્રી ન્યાયાલયમાં એમ કહી દે કે તેની તે માટે સંમતિ નહોતી તો તેમ માનવું પડે છે કે તેની સંભોગ સમયે પણ સંમતિ નહોતી જ.

૨. કલા જગત, ખાસ કરીને અભિનય ક્ષેત્રે ભેટવું કે ચુંબન કરવું એ હસ્તધૂનન જેટલું સામાન્ય બની ગયું છે. કલા જગત જ શું, ધનિકોની દુનિયા અને આવા તમામ કહેવાતા ‘પ્રગતિશીલો’ની દુનિયામાં આ બધું હવે સામાન્ય થઈ ગયું છે. પશ્ચિમના માર્ગે ચાલતી આ દુનિયામાં, જેમ ફિલ્મ એવોર્ડ સમારંભમાં જોવા મળે છે, તેમ આ બધું સામાન્ય વાત થઈ ગઈ છે. પરંતુ આ ચુકાદામાં આ સામાન્ય વાતને સેક્સની સંમતિ માટેની પૂર્વભૂમિકા તરીકે જોવામાં આવી છે. બંને ભૂતકાળમાં એકબીજાને ચુંબન કરતાં હતાં (અને ફરિયાદી સ્ત્રીને તેનો કોઈ વાંધો નહોતો) તે વાતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. ન્યાયાલયે નોંધ્યું છે કે આરોપી ફરિયાદીને ચુંબન કે આલિંગનના સ્વરૂપે શારીરિક સ્પર્શ કરતો હતો તેનો ફરિયાદી મહિલાને કોઈ વિરોધ ન હોતો.

એટલે આ વાત પણ સ્ત્રીએ ભવિષ્યમાં ધ્યાનમાં લેવી પડશે કે અભિનય જગત હોય કે ધનિકોની પાર્ટી, પુરુષ ચાહે તે દોસ્ત હોય કે પ્રેમી કે અન્ય કોઈ, તેની સાથે બિન્દાસ્તપણા (બૉલ્ડનેસ, યૂ નો!)ના નામે કેટલી છૂટછાટ લેવી. અલબત્ત, આ ધ્યાનમાં એટલા માટે લેવું જરૂરી બનશે જેથી જો ભવિષ્યમાં એમાં સીમા ઓળંગાઈ જાય કે ખરેખર બળાત્કાર થાય તો પછી બળાત્કારની ફરિયાદ ટકશે નહીં. (સુપ્રીમમાં ચુકાદો અલગ આવે તો અલગ વાત છે.)

૩. ફરિયાદી મહિલાને એ પણ ખબર હતી કે આરોપીને દારૂ પીવાની ટેવ છે. ફરિયાદી મહિલા જ્યારે આરોપીને હોજ ખાસ ગામમાં મળી ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. ત્યાંથી તેઓ એક કાફેમાં ગયા ત્યાં પણ ભોજનની સાથે દારૂ લેવાયો હતો. એ પછી કારમાં ફારૂકીએ ફરિયાદી મહિલાને ચુંબન કર્યું અને મહિલાએ પણ તેને વળતું ચુંબન કર્યું. ફરિયાદીએ આ પહેલાં ટ્રાયલ કૉર્ટમાં એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે ફારૂકીએ જ્યારે જાતીય હુમલો કર્યો ત્યારે તે દારૂ પીધેલો હતો. આ વાત પણ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં સ્વીકારાઈ નથી. જો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં આ ચુકાદો ન ફરે તો મહિલાઓએ ભવિષ્યમાં એ પણ ધ્યાન રાખવું પડશે કે જો તેમને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે તો તેનાથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે. જ્યારે મહિલાને ખબર હોય કે તેની સાથેના પુરુષે દારૂ પીધો છે અથવા તેને ટેવ છે જ ત્યારે દારૂ પીને જાતીય હુમલો કર્યાની દલીલ ભવિષ્યમાં ન્યાયાલયમાં કેટલી ટકશે તે કહેવું આ ચુકાદા પછી અઘરું છે.

૪. એમ કહેવાય છે કે કૉલમ્બિયા વિશ્વવિદ્યાલયની સંશોધનકાર આ મહિલા બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન માટે મહેમૂદ ફારૂકીને મળવા ગઈ હતી. એક મુસ્લિમ અને તેમાંય જેને અનેક વિષય સાથે પનારો પડતો હોય તેવા નિર્દેશકને બાબા ગોરખનાથ અંગે જ્ઞાન હોઈ શકે તેમ માની લઈએ તો પણ એવો પ્રશ્ન થયા વગર ન રહે કે બાબા ગોરખનાથ પર સંશોધન કરવા માટે મહિલા બીજા કોઈ નહીં ને મહેમૂદ ફારૂકી આગળ જ કેમ ગઈ? આ પ્રશ્ન વણઉત્તર છે.

૫. કૉર્ટે એક બીજા પ્રકરણની પણ નોંધ લીધી છે જેમાં આરોપીની પત્ની અનુષા રિઝવીની ઘટનાસ્થળે હાજરી હતી. આ ઘટનામાં આરોપી મહેમૂદ ફારૂકીએ ફરિયાદીને પોતાના ઘરે વાળુ માટે આમંત્રી હતી. ફરિયાદી ત્યાં ગઈ હતી. આરોપી, તેની પત્ની અનુષા રિઝવી જે પોતે ‘પીપલી લાઇવ’ની નિર્દેશિકા છે, તે અને ફરિયાદી મહિલાએ દારૂ સાથે ભોજન લીધું હતું અને અનુષા એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં ગઈ તે ‘તક’નો લાભ ઉઠાવી બંનેએ એકબીજાની સાથે ચુંબનની આપલે કરી લીધી હતી! એટલે મહિલા એટલી બિન્દાસ્ત હતી કે આરોપીની પત્ની જે પણ નાનીસૂની હસ્તી નથી, તેની તે જ ઘરમાં હાજરી અને તે એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં જઈ રહી હતી એટલે ગમે ત્યારે આવી જાય તેવી સંભાવના હોવા છતાં ત્યારે તેણે પોતાને આરોપી દ્વારા ચુંબન કરવા દીધું હતું અને પોતે પણ આરોપીને ચુંબન કર્યું હતું.

૬. આરોપીની પત્ની અને નિર્દેશિકા અનુષા રિઝવી આ કેસમાં તેની પત્ની સાથે ઊભી રહી છે. અનુષા રિઝવી એવી મહિલાઓની યાદીમાં આવી ગઈ છે જેણે બળાત્કાર અથવા કૉર્ટે/પોલીસ કાર્યાલયે પહોંચેલા લગ્નેત્તર સંબંધના કિસ્સામાં તેના પતિને પૂરી રીતે સમર્થન આપ્યું હોય. શાઈની આહુજાના કિસ્સામાં તેની પત્નીએ તેને સમર્થન આપ્યું હતું. પૂજા બેદીની નોકરાણી પર બળાત્કારનો આરોપ હોય કે કંગના રનૌત સાથેના પ્રેમસંબંધ જે બાદમાં ઝઘડા અને પછી પોલીસ ફરિયાદમાં પરિણમ્યો તે બધામાં પત્ની ઝરીના વહાબ પતિ આદિત્યની પડખે ઊભી રહી છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ તેના દીકરા સૂરજ પંચોલીના જિયા ખાન કેસમાં પણ તે તેના પુત્રની પડખે ઊભી રહી છે. તેણે કહેલું કે સૂરજ જિયાને પ્રેમ કરતો હતો તો તે તેના પર બળાત્કાર કેવી રીતે કરી શકે? ‘વૉન્ટેડ’માં સલમાન ખાનનો ભાઈ બનેલો ઈન્દ્રકુમાર મૃત્યુ પામ્યો તે પછી તેની પત્નીએ તેની સામેના બળાત્કારનો કેસમાં તેને નિર્દોષ ઠરાવવાની અરજી કરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે ફરિયાદ થઈ હોય અને તે મૃત્યુ પામે ત્યારે કેસ પૂરો (કાયદાની ભાષામાં ‘નલ એન્ડ વૉઇડ’) થઈ જતો હોય છે. પરંતુ ઈન્દ્રકુમારની પત્ની પલ્લવીનું કહેવું છે કે “મને ખબર હતી કે મારો પતિ નિર્દોષ છે. આથી જ હું આ અરજી કરી રહી છું. ” ઇન્ફૉસીસના ફનીશ મિસ્ત્રી પર ઇન્ફોસીસની કર્મચારી રેખા મેક્સિમોવિચ દ્વારા લાગેલા જાતીય સતામણી અને બાદમાં આઈ-ગેટનાં ઇન્વેસ્ટર રિલેશન્સ હૅડ આરાકેલી રોઇઝે તેનાથી તે ગર્ભવતી હોવાનો અને મિસ્ત્રીએ તેને ગર્ભપાત કરાવી નાખવાનું દબાણ કર્યા હોવાના કિસ્સાઓમાં ફનીશની પત્ની જયા તેની પડખે ઊભી રહી. હરિયાણાના પૂર્વ ડીજીપી એસપીએસ રાઠોડ દ્વારા માત્ર ૧૪ વર્ષની રૂચિકા ગિરહોત્રાની જાતીય સતામણી કરવાના કિસ્સામાં રાઠોડની પત્ની આભા જે પાછી પોતે ઍડ્વૉકેટ છે, તે તેની પડખે ઊભી રહી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ પદની ચૂંટણીમાં હારી ગયેલાં હિલેરીએ તેના પતિ બિલ ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રમુખ હતા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથેના બહુ ગાજેલા સેક્સ પ્રકરણમાં પતિ બિલનું સમર્થન કર્યું હતું. શું આવા હાઇપ્રૉફાઇલ કેસોમાં પતિની પડખે ઊભા રહેવાનું પત્ની માટેનું કારણ ખરેખર નૈતિક સમર્થન હશે, કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા બચાવવાનું કારણ હશે, બાળકો પર અસર ન પડે તે કારણ હશે, પતિની સંપત્તિ તથા માનમોભો ન ગુમાવવા પડે તે હશે કે પછી બીજું કંઈ?

સરખડી: વૉલિબૉલનું પર્યાય બની ગયું છે ગુજરાતનું આ ગામ

(મુંબઈ સમાચાર, ઉત્સવ પૂર્તિ તા.૨૩/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

સામાન્ય રીતે ગામડાં વિશે કહેવાતા શિક્ષિત (ખાસ કરીને કૉન્વેન્ટિયા) લોકોની માન્યતા કેવી હોય છે? બધી રીતે પછાત હોય તેને ગામડિયા કહેવામાં આવે છે. ગામડામાં સ્ત્રીઓનું સન્માન નથી થતું, ત્યાં અભ્યાસમાં પાછળ હોય અને ખેલમાં તો ખાસ, તેવું લોકો માનતા હોય છે. પરંતુ જો અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ગામડામાં જ સાચું હીર છુપાયેલું હોય છે. કહેવાતા શિક્ષિતોને ગામડિયા કહેવાતા લોકો ભૂ પીવડાવી દેવાની તાકાત રાખતા હોય છે.

આ જ રીતે ગુજરાત વિશે આ માન્યતા દૃઢ છે કે ગુજરાત શારીરિક બાબતોમાં પાછળ છે. બુદ્ધુજીવી ગુજરાતી કૉલમિસ્ટો પણ ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવાની એકેય તક ચૂકતા નથી. ખાસ કરીને, રમત ક્ષેત્રે કે સૈન્ય ક્ષેત્રે. થોડા સમય પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અખિલેશ યાદવે પણ એક પણ શહીદ ગુજરાતનો ન હોવાનું કહી પોતાના જ્ઞાનની અધૂરપ પ્રદર્શિત કરી હતી.

રમતગમત ક્ષેત્રે ગુજરાતના અનેક ખેલાડીઓ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે ચાહે તે ઈરફાન પઠાણ હોય, પાર્થિવ પટેલ હોય, ગીત શેઠી હોય કે લજ્જા ગોસ્વામી. યાદી બનાવવા બેસીએ તો લાંબી થાય. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે ગામડામાંથી આગળ આવેલી મહિલા ખેલાડીઓની.

ગત જૂન માસમાં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન) રમતો યોજાઈ ગઈ. આ સ્પર્ધામાં વૉલિબૉલની અંડર ૨૦ ટીમની કેપ્ટન કોણ હતી જાણો છો? ચેતના વાળા. ૧૯ વર્ષીય ચેતના વાળા એક ગામડાની ખેલાડી છે. આ ગામનું નામ છે સરખડી. કદાચ ગુજરાતના ઘણા લોકોએ પણ આ ગામનું નામ નહીં સાંભળ્યું હોય. સરખડી (અગાઉ અમરેલી અને હાલ) ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના કોડિનાર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે.

માત્ર ચેતના જ નહીં, આ ગામ આખું વૉલિબૉલ પ્રત્યે સમર્પિત ગામ છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી. માત્ર ૪,૨૦૦ની વસતિ ધરાવતા આ ગામની ૨૦૦ મહિલા ખેલાડીઓ અને ૧૦૦ પુરુષ ખેલાડીઓ વૉલિબૉલ રમે છે! ચેતનાનો તો આખો પરિવાર જ વૉલિબૉલને સમર્પિત છે. ચેતનાની બહેન શિલ્પા, પિતરાઈ બહેન કિંજલ વાળા, કિંજલની સગી મોટી બહેન પરિતા, દેવાંશી આ બધા વૉલિબૉલ ખેલાડીઓ છે. કિંજલને પગમાં ઈજા થવાથી તે બ્રિક્સ સ્પર્ધામાં ભાગ નહોતી લઈ શકી.

અને આ બહેનોને તૈયાર કરનારા તેમજ ગામ આખામાં આટલી હદે વૉલિબૉલનું વાતાવરણ સર્જનારા વ્યક્તિનું નામ છે વજ્રંગ વાળા! પરિતા-કિંજલ તેમની દીકરી થાય તો ચેતના-શિલ્પા ભત્રીજી! ફિલ્મ ‘દંગલ’ની ફોગટ બહેનોની કથા યાદ આવી ગઈને? જી હા, આ બિલકુલ તેના જેવી જ કથા છે પરંતુ આ કથા તરફ બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું છે.

વજ્રંગભાઈ સરખડીમાં જે. આર. વાળા હાઇસ્કૂલમાં ઇનચાર્જ પ્રિન્સિપાલ અને વ્યાયામ શિક્ષક છે. સરખડીથી ફોન પર વાત કરતા, તેમને પૂછ્યું કે કઈ રીતે તેમણે ગામમાં વૉલિબૉલ પ્રત્યે આટલી બધી ચાહના જગાવી? ખાસ તો વૉલિબૉલમાં મહિલા ખેલાડીઓને ટી-શર્ટ અને શૉર્ટ પહેરવાનાં હોય છે. જ્યારે ગામડામાં તો આવાં વસ્ત્રોની મનાઈ જ હોય છે. એમાંય વાળા એટલે ક્ષત્રિય પરિવારમાં તો બહેનો-દીકરીઓ ઘરની બહાર પણ ખાસ ન નીકળે.

વજ્રંગભાઈ કહે છે, “દરિયા કિનારા પાસે આવેલું આ આખું ગામ ‘વાળા’નું છે. હું પોતે ઇન્ટર યુનિવર્સિટી રમેલો છું. વૉલિબૉલ અને કબડ્ડીનો ખેલાડી રહી ચૂક્યો છું. જ્યારે હું શાળામાં જોડાયો ત્યારે ભાઈઓની ટીમ તો જતી હતી, પણ મને થયું કે બહેનોની ટીમ કેમ નહીં? એટલે બહેનોની ટીમ તૈયાર કરી.”

બહેનોની ટીમ તૈયાર તો કરી પરંતુ વૉલિબૉલનો ગણવેશ કોણ પહેરે? એક તો ક્ષત્રિયોના પરિવારો, અને એમાંય ગામડું. કપડાંની માન-મર્યાદા હજુ પણ ગામડામાં સચવાઈ છે. અને આ વાત તો પાછી ૧૯૯૨-૯૩ની જ્યારે કહેવાતા આધુનિકરણની હવા એટલી બધી ભારતને સ્પર્શી નહોતી. ત્યારે શું થયું તે વજ્રંગભાઈના મોઢે જ સાંભળો:

“એ ટુર્નામેન્ટ હતી તો રાજ્ય કક્ષાની પણ ગણવેશ તો પહેરવો પડે. પરંતુ ગણવેશ માટે કોઈ માન્યું નહીં. પરંતુ ટીમ તો મોકલવી જ હતી. એટલે બહેનો ઘાઘરા, શર્ટ, હાથમાં બંગડી અને પગમાં છડા સાથે ભાગ લેવા અમદાવાદ ગઈ!”

વજ્રંગભાઈની ભત્રીજી અને વૉલિબૉલની અંડર-૨૦ ટીમની કેપ્ટન ચેતના કહે છે, “ટીમ અમદાવાદ ગઈ, પરંતુ આયોજકોએ તેને ડિસ્ક્વૉલિફાઈ કરી દીધી…એમ કહીને કે તમે મેચ રમવા આવ્યા છો, જોવા નહીં.’ જો એ વખતે આયોજકોએ ભાગ લેવા દીધી હોત તો…! કેમ કે એ વાત તો ૧૯૯૨-૯૩ની હતી, જ્યારે ગત વર્ષે પણ ઑલિમ્પિકમાં ઇજિપ્તની ડૉઆ ઍલ્ઘોબાશીએ બીચ વૉલિબૉલમાં (એમાં તો બિકિની પહેરવાની હોય છે) હિજાબ પહેરીને ભાગ લીધો હતો. તેની સાથે સાથી ખેલાડીઓએ પણ હિજાબ પહેર્યો હતો. જો ઑલિમ્પિકમાં આ રીતે છૂટ અપાતી હોય તો રાજ્ય કક્ષામાં આટલો અપવાદ તો રાખવો જોઈએ. ઠીક છે.

આ અનુભવ પછી વજ્રંગભાઈ હિંમત ન હાર્યા. તેઓ કહે છે, “મેં તેમને પ્રેક્ટિસ કરાવવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. સ્કૂલ દરમિયાન અને સ્કૂલ પછી.” તેમણે ગામનાં વાલીઓને મહામહેનતે સમજાવ્યા કે વૉલિબૉલનો ગણવેશ પહેરવા દ્યો. એમાં કંઈ ખોટું નથી. દીકરીઓને ઘરે મૂકવા જવી પડતી તો જતા.

આનું પરિણામ વર્ષ ૨૦૦૭માં તેમને મળ્યું જ્યારે ગુજરાતને ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો. ત્યારથી મેડલોનો ક્રમ ચાલુ થઈ ગયો જે આજ પર્યંત ચાલુ છે. એક, બે, ત્રણ એમ ગુજરાતને મેડલો મળતા જ રહે છે. સરખડીની માટી અને વજ્રંગભાઈના કૉચિંગનો આ કમાલ છે.

ચંડીગઢમાં ૪૧મી જુનિયર નેશનલ વૉલિબૉલ ચેમ્પિયનશિપ રમાઈ ત્યારે ૧૨ ખેલાડીઓ પૈકી નવ ખેલાડીઓ તો સરખડી ગામની હતી! વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ત્યાં બધા એવું જ કહેતા કે કે એક તરફ ગાંવ હૈ ઔર દૂસરી તરફ ઇન્ડિયા.’ આમ, સરખડી વૉલિબૉલનો પર્યાય બની ગયું છે.

વજ્રંગભાઈની દીકરી અને તે કરતાંય વૉલિબૉલ ખેલાડી તરીકે ઓળખ મેળવી ચૂકેલી કિંજલ કઈ રીતે આ રમત તરફ વળી? તે કહે છે, “હું બીજા-ત્રીજા ધોરણમાં હતી. બાળકો જેમ કોઈ ને કોઈ રમત રમતા હોય છે. હું ત્યારે વૉલિબૉલ રમતી! ધીમેધીમે મજા આવતી ગઈ. પછી તો રોજેરોજ દિવસમાં બે વાર પ્રેક્ટિસ કરવા લાગી. ખૂબ મહેનત કરવા લાગી. આખા ગામમાં વૉલિબૉલનું વાતાવરણ હતું. લગભગ દરેક ઘરમાંથી કોઈને કોઈ વૉલિબૉલ રમે જ છે.”

‘દંગલ’માં તો બબિતા અને ગીતા પોતાને કડક તાલીમ આપનારા પિતા માટે ગીત ગાય છે, “બાપુ સેહત કે લિયે તૂ તો હાનિકારક હૈ.” કિંજલને તેના પિતા આવા હાનિકારક લાગ્યા ક્યારેય? કિંજલ કહે છે, “ના ક્યારેય નહીં. હા, મેચ વખતે જરૂર કડક હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની વાણી, રમત પ્રત્યેની અદમ્ય ઈચ્છા અને જનૂનથી જ નિયંત્રણ કરે છે. ક્યારેય હાથ પણ ઉગામ્યો નથી.” ઉલ્લેખનીય છે કે ગામડામાં તો કંઈ પણ ખોટું થાય તો માબાપ સંતાનને માર મારે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી.

જોકે કિંજલની પિતરાઈ ચેતના વાળા કહે છે, “સર તો દંગલના મહાવીરસિંહ કરતાંય વધુ કડક છે.” બની શકે કે કિંજલને નાનપણથી પિતા સાથે રહીને ટેવ પડી ગઈ હોય એટલે પિતા એટલા બધા કડક ન લાગતા હોય. પરંતુ બીજી પ્રૉફેશનાલિઝમની વાત એ પણ જોવા જેવી છે કે ચેતના તેના કાકા થતા હોવા છતાં વજ્રંગભાઈને સર કહીને જ સંબોધે છે. રમતની વાત આવે ત્યારે કાકા-ભત્રીજીના સંબંધ ભૂલી જવાના. ચેતનાને બ્રિક્સમાં રશિયાની ટીમ સૌથી વધુ ખતરનાક લાગી. સામાન્ય રીતે વૉલિબૉલમાં ઊંચાઈનું મહત્ત્વ છે. સારી એવી ઊંચાઈ ધરાવતા ખેલાડીઓ મેદાન મારી જાય છે. ભારતના ખેલાડીઓની ઊંચાઈ સરેરાશ રીતે ઓછી જોવા મળે છે. આ સંદર્ભે ચેતના કહે છે, “હવે છોકરીઓની ઊંચાઈ વધુ જોવા મળે છે. ખાસ તો કેરળની છોકરીઓ ઊંચાઈ વાળી હોય છે. પરંતુ ઊંચાઈ એ અવરોધ નથી બનતી. જો તમે બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને રમો તો વાંધો ન આવે.”

કિંજલ અને ચેતના કોડિનારની સોમનાથ આર્ટ્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજીમાં બી.એ.ના ત્રીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે. કિંજલ જેને મોટા દીદી કહે છે તે મોટાં બહેન પરિતા વડોદરામાં સયાજી ગાયકવાડ સ્પૉર્ટસ યુનિવર્સિટીમાં પી.જી. ડિપ્લૉમા ઇન સ્પૉર્ટ્સ કૉચિંગ કરીને અત્યારે વૉલિબૉલ કૉચ છે. તો ચેતનાના મોટાં બહેન શિલ્પા પણ ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ સ્કૂલ ગેમ્સ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાની ગ્વાલિયર ખાતે રમાયેલી સ્પર્ધા જેમાં ગુજરાતને ગૉલ્ડ મળ્યો હતો તેમાં એક ખેલાડી તરીકે હતાં. આ ટીમમાં કિંજલનાં મોટાં બહેન પરિતા પણ હતાં.

કિંજલ કહે છે, “અમે રાજ્ય કક્ષાએ ચેમ્પિયન થયા, પછી રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યૂથ ઇન્ડિયાની કેપ્ટન બની થાઇલેન્ડ ખાતે રમી આવી છું. વીમેન્સ નેશનલમાં ૨૦૧૪માં સિલ્વર મેડલ અને ૨૦૧૫માં ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો છે.”

સ્ત્રીઓને માસિક દરમિયાન તકલીફ પડે છે. એ સમયે કેવી કાળજી લે છે? કિંજલ કહે છે, “ખાસ તકલીફ નથી પડતી, પણ હા, અમે લાઇટલી રમીએ.”

ચેતના કહે છે, “અમારી પાસે પાંચ ગૉલ્ડ મેડલ, ત્રણ-ચાર સિલ્વર મેડલ અને બે બ્રૉન્ઝ મેડલ છે. ૧૧-૧૯ ઑક્ટોબર ૨૦૧૪ દરમિયાન થાઇલેન્ડમાં યૂથ ઇન્ડિયા ટીમ તરફથી રમી હતી.” આ નાના એવા ગામડાએ વૉલિબૉલમાં કુલ સાત સુવર્ણ, સાત રજત, ૧૨ કાંસ્ય અને ૨૪ નેશનલ એવોર્ડ જીત્યા છે.

રાષ્ટ્રીય ટીમમાં તો બધા પ્રાંતોની ખેલાડીઓ હોય. કેપ્ટન તરીકે તેમની સાથે કઈ ભાષામાં વાતચીત કરો છો? ચેતના કહે છે, “આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અંગ્રેજી બોલવાની જરૂર પડે છે. પરંતુ ટીમમાં તો અમે અંદરોઅંદર હિન્દીમાં જ વાત કરીએ કારણકે પ્રતિસ્પર્ધી ખેલાડીઓને સમજ ન પડવી જોઈએ. કેરળની છોકરીઓને હિન્દીમાં તકલીફ હતી, તો અમે તેમને હિન્દી શીખવાડ્યું.” આ માટે ચેતના અને કિંજલ અંગ્રેજીના ક્લાસ દ્વારા અંગ્રેજી પણ શીખે છે.

આજે ટૅક્નૉલૉજી ગામેગામ પહોંચી ગઈ હોવાથી, કૉચ વજ્રંગભાઈ અને ખેલાડીઓ ટૅક્નૉલૉજીનો પણ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે. તેઓ યૂ ટ્યૂબ પર વૉલિબૉલની મેચો જોઈ પોતાનું મૂલ્યાંકન અને બીજી ટીમોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, તેમાંથી બોધપાઠ લે છે.

સ્ત્રી હોવાથી મેક-અપ કપડાં ઘરેણાંનો શોખ વૉલિબૉલની આડે નથી આવતો? ઍર હૉસ્ટેસ, ટીવી પત્રકાર કે એવી બીજી કોઈ ગ્લેમરસ કારકિર્દીનું આકર્ષણ નથી? કિંજલ કહે છે, “જ્યારે વૉલિબૉલ રમતા હોય ત્યારે મેક-અપ, કપડાં વગેરે ભૂલી જવાનું. કોઈનાં લગ્ન હોય ત્યારે અમારો એ શોખ પૂરો કરી લઈએ. જ્યાં સુધી કારકિર્દીની વાત છે, બીજી કોઈ રમત કે બીજા કોઈ ક્ષેત્ર પ્રત્યે આકર્ષણ જ નથી.”

સરકાર તરફથી કેવી સુવિધાઓ આ ગામ અને તેની ખેલાડીઓને મળે છે? વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ખૂબ જ સારી. મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ ૨૦૧૦થી ખેલ મહાકુંભ શરૂ કર્યો તેના લીધે વિશેષ લાભ થયો છે. દેવાંશી વાળા જેવી ખેલાડી ખેલ મહાકુંભની વૉલિબૉલ સ્પર્ધાથી આગળ આવી છે. ઉપરાંત ૨૦૧૪માં આનંદીબહેન પટેલ મુખ્યપ્રધાન હતાં ત્યારે શક્તિદૂત યોજના જાહેર કરાઈ હતી જેના હેઠળ ખેલાડીઓને સહાય આપવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ, કિંજલ અને ચેતનાને બે-બે લાખ રૂપિયાની સહાય મળી છે. સેન્ટર ઑફ ઍક્સલન્સી હેઠળ ૬૦ હજારની રકમ વર્ષે તેમજ ૨૫ બહેનોને દર મહિને રૂ. ૭૫૦નું સ્ટાઇપેન્ડ મળે છે. પૂર્વ સરપંચ મહેશ વાળાએ સાધનો ડૉનેટ કર્યા હતા. બીજી શાળાઓની મદદ લઈ સ્પૉન્સરશિપ પણ મેળવીએ છીએ. હાલના સરપંચ સંજય વાળા પણ રાષ્ટ્રીય ખેલાડી છે. ગત ૩૦ જૂને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તે ચેતનાનું શક્તિદૂત યોજના અંતર્ગત સન્માન પણ કરાયું હતું. સ્પૉર્ટ્સ ઑથૉરિટી ઑફ ગુજરાતના ડાયરેક્ટર જનરલ સંદીપ પ્રધાન આ ગામની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે બે-ત્રણ કલેક્ટરની હાજરીમાં તેમણે કહેલું કે ગુજરાતને ખેલમાં ટોચ પર લઈ જવું છે અને હરિયાણા જેવી પ્રવૃત્તિઓ આવાં ગામોમાં પણ થાય તેવું કરવું છે.”

હિન્દીમાં ‘દંગલ’ જેવી ફિલ્મ એક રૅસલર કૉચ પર બની શકે તો ગુજરાતીમાં કેમ નહીં? આવો વિચાર કોઈને આવ્યો છે? કારણકે હવે તો ગુજરાતી ફિલ્મોમાં અવનવા વિષયો આવતા થયા છે. વજ્રંગભાઈ કહે છે, “હા, પીયૂષભાઈ ફોંફડી નામના એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેમણે આ બાબતે રસ દાખવ્યો છે.”

વજ્રંગભાઈએ અત્યારે વધુ ને વધુ પ્રતિભાઓ ખેલાડીઓના રૂપમાં મળે તે માટે ઝુંબેશ ચાલુ કરી છે. બહારગામનાં કેટલાંક ભાઈ-બહેન તેમના ઘરે રહીને પ્રેક્ટિસ કરે છે. આથી તેમની ઈચ્છા છે કે આ ગામમાં હૉસ્ટેલ બને તો ઉત્તમ સુવિધા મળે અને તેનો લાભ ગામની બહારનાં બાળકો પણ લઈ શકે. ઉપરાંત એક ઇન્ડૉર સ્ટેડિયમ પણ બને તેવી તેમની અને ખેલાડીઓની લાગણી છે.

આશા રાખીએ કે વર્તમાન મુખ્યપ્રધાન વિજયભાઈ રૂપાણી આ બાબતે પહેલ કરી સરખડી ગામને આ સુવિધાઓ આપશે.

તુમ જિસ સ્કૂલ મેં પઢે હો ઉસકે હેડમાસ્ટટર રહ ચૂકે હૈં


તુમ જિસ સ્કૂલ મેં પઢે હો ઉસ સ્કૂલ કે હમ હેડમાસ્ટર રહ ચૂકે હૈં…

આ ડાયલોગ જ્યારે જ્યારે બોલાશે ત્યારે આપણી આંખમાં અને મગજમાં એ તાદૃશ થશે. ડાયલોગના જમાનામાં, હાથ અને આંખોથી એક્સ્પ્રેશન કરવાના જમાનામાં શારીરિક અને અભિનય બંને રીતે અમિતાભની બરાબરીની ઊંચાઈના અદાકાર એટલે વિનોદ ખન્ના.

એ બધાના મન કા મીત બની ગયા એમાં એમની એક્ટિંગ જવાબદાર તો હતી જ પરંતુ સાથે નસીબ પણ હતું જ. બાકી ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે શત્રુઘ્ન અને વિનોદ સિવાય બહુ ઓછા લોકો છે જે ટાઇપકાસ્ટ થયા વગર રહ્યા.

જી હા, વિનોદજીએ શત્રુઘ્નની જેમ શરૂઆત કરી હતી ખલનાયક તરીકે પણ પછી તેમને નાયક તરીકે ફિલ્મો મળવા લાગી. પણ બંને પ્રકારની ભૂમિકાઓ એટલી બખૂબી ભજવી કે વિલન તરીકે દેખાય તો ધૃણા ઉપજે અને નાયક તરીકે જેવા દેખાય કે તરત થિયેટરમાં સીટીઓ વાગી ઊઠે. રાજેશ ખન્ના સામે ‘આન મિલો સજના’ અને ‘સચ્ચા ઝૂઠા’ તો ધર્મેન્દ્ર સામે ‘મેરા ગાંવ મેરા દેશ’ કરી. જી હા, ધર્મેન્દ્ર-અમિતાભની ‘શોલે’ પહેલાં એવી જ કથાવસ્તુ ધરાવતો ‘મેરા ગાંવ મેરા દેશ’ આવેલી જેમાં વિનોદ ખન્નાએ ખૂંખાર ડાકુ જબ્બરસિંહની ભૂમિકા ભજવેલી. ગુલઝારની ‘મેરે અપને’ પણ વિનોદની કારકિર્દીની યાદગાર ફિલ્મોમાં સ્થાન પામી.

સાયરા બાનો (હેરાફેરી), શબાના આઝમી (અમર અકબર એન્થની, પરવરિશ, લહુ કે દો રંગ), ડિમ્પલ કાપડિયા (ઇન્સાફ, લેકિન, લીલા, દબંગ, દબંગ ૨), શ્રીદેવી (ચાંદની, પથ્થર કા ઇન્સાન, ફરિશ્તે) , મીનાક્ષી શેષાદ્રી (જુર્મ, મહાદેવ, પોલીસ ઔર મુજરિમ), વિદ્યા સિંહા (ઇનકાર), ભાનુપ્રિયા (સૂર્યા), ઝિન્નત અમાન (કુર્બાની), પરવીન બાબી (ધ બર્નિંગ ટ્રેન), હેમા માલિની (કુદરત, મીરા, રિહાઈ), અમૃતા સિંહ (બટવારા, સીઆઈડી), રેખા (આપ કી ખાતિર), તનુજા (ઇમ્તીહાન), રાખી (મુકદ્દર કા સિકંદર), સીમી ગરેવાલ (હાથ કી સફાઈ), રીના રોય (ઇન્સાન)…અનેક એવી સુંદર અભિનેત્રી છે જેમની સાથે વિનોદે જોડી જમાવેલી.

અમિતાભ સાથે એ જમાનામાં સીધી સ્પર્ધા હતી વિનોદની. પણ કેટલીક બાબતમાં અમિતાભ આગળ રહ્યા છે તો કેટલીકમાં વિનોદ. વિનોદે ઘણી ફિલ્મો ખરાબ પસંદ કરી પણ એ વાત તો સ્વીકારવી પડશે કે એમણે ખલનાયક અને નાયક બંને પ્રકારના રોલ બખૂબી ભજવ્યા. તેમણે અલગ અલગ નિર્દેશકો સાથે કામ કરવાનું અને અલગ અલગ ભૂમિકાઓ કરવાનું જોખમ લીધેલું. અમિતાભ રાજકારણમાં નિષ્ફળ રહ્યા પરંતુ વિનોદે સફળતા મેળવી. ૧૯૯૮, ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૧૪ એમ ચાર વાર ગુરદાસપુરમાંથી ચૂંટાયા. ઘણા કલાકારો રાજકારણી બન્યા, સંસદમાં ચૂંટાયા પણ બહુ ઓછા આવા સફળ રહ્યા. પોતાના મતવિસ્તારને ચૂંટાયા પછી ભૂલી જાય, જેમ કે ગોવિંદા. નરગીસ, જાવેદ અખ્તર, લતા મંગેશકર, રેખા વગેરે રાજ્યસભામાં નિમાયાં પણ તેમાંથી બહુ ઓછાએ રાજ્યસભાને ગંભીરતાથી લીધી. વિનોદ ગુરુદાસપુર મતવિસ્તારમાં ઘણા લોકપ્રિય હતા. વિનોદ તો પહેલી એનડીએ સરકારમાં સાંસ્કૃતિક બાબતોના અને પર્યટન પ્રધાન બન્યા અને બાદમાં વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન જેવું મહત્ત્વનું ખાતું મળ્યું. અમિતાભે ૧૯૯૨માં કામચલાઉ નિવૃત્તિ લીધેલી જે ચાર કે પાંચ વર્ષ ચાલેલી. વિનોદે ૧૯૮૨ની આસપાસ નિવૃત્તિ લીધી.

આટલી સિદ્ધિ મેળવનારી વ્યક્તિએ જ્યારે સફળતાની ટોચે હતી ત્યારે જ સંન્યાસરૂપી નિવૃત્તિ લઈ તે અરસામાં વમળ સર્જી દીધાં હતાં. એમને ઓશો તરફ વાળવાની બાબતને પુણ્ય કહો તો પુણ્ય અને પાપ કહો તો પાપ (કેમ કે એનાથી આપણા પ્રિય અભિનેતા આપણાથી દૂર થઈ ગયા), એ પૂર્વ નિર્દેશક મહેશ ભટ્ટના શિરે જાય છે. ઓશો રજનીશ એ સમયમાં નવી હવા લઈને આવેલા. એમના આશ્રમમાં વિનોદને લઈ જવામાં મહેશની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી હતી. માતાનાં મૃત્યુ પછી વિનોદ હતાશ હતા. ફિલ્મોદ્યોગની ચમકદમક પાછળ રહેલા અંધકારને એ જોઈ શકેલા એટલે કોઈકને એ બહારી ચમકદમક આપઘાત તરફ દોરી જાય તો વિનોદ જેવાને સંન્યાસ તરફ દોરી ગયો. ઓશોના નવા પ્રકારના સંન્યાસ આશ્રમમાં પણ તેમને શાંતિ ન મળી જેની અપેક્ષા સાથે અમેરિકા ગયેલા. ત્યાં તેમણે માળી તરીકે કામ કર્યું, પાયખાનાં સાફ કર્યાં, વાસણ ઉટક્યાં હતાં! જરા પણ સુપરસ્ટારનો ગર્વ ન નડ્યો તેમને! મહેશ તો પહેલાં જ પાછા ફરી ગયેલા. રજનીશ વિનોદ પૂણે આશ્રમ સંભાળે તેમ ઈચ્છતા હતા પણ વિનોદ પાછા ફરી ગયા. આ અગાઉ મુંબઈમાં ફિલ્મો કરતા ત્યારે રજનીશ તરફ (આધ્યાત્મિક) આકર્ષણ જાગતાં તેઓ સોમથી શુક્ર ફિલ્મો કરતા અને શનિ રવિ પૂણે રજનીશ પાસે જતા. આના લીધે તેમની ફિલ્મો પર અસર પડી હતી. તેમણે અનેક ફિલ્મોનાં નાણાં પાછા આપી દીધેલા. બાકી એ સમયે તેમને ‘ઇન્સાન’માં જિતેન્દ્ર કરતાં વધુ મહેનતાણું મળેલું એ તો ઠીક, પણ ‘અમર અકબર એન્થની’, ‘પરવરિશ’, ‘હેરાફેરી’ અને ‘ખૂનપસીના’માં અમિતાભ કરતાં વધુ રૂપિયા તેમને મળેલા! એટલે તેમના ચાહકો માને છે કે વિનોદે જો ફિલ્મો છોડી ન હોત તો અમિતાભ કરતાં અગ્રેસર હોત!

અમિતાભ અને વિનોદ બંને એંગ્રી યંગ મેનની છબી ધરાવતા પણ કોમિક ટાઇમ સેન્સ બંનેની જોરદાર હતી. ‘હેરાફેરી’નાં અસરાની સાથે જુગાર અને સાયરાબાનો સાથે શરૂઆતનાં બંને દૃશ્યો જોઈ લો! બંને અભિનેતાઓ બરાબરીના લાગશે. અમિતાભ અને વિનોદના દીકરાનાં નામ ‘અ’ પરથી. એકના દીકરાનું નામ અભિષેક તો બીજાનું નામ અક્ષય! બંને સારા અભિનેતા છતાં પિતાની તુલનામાં સફળતા મેળવી ન શક્યા. વિનોદના બીજા દીકરા રાહુલને તો અક્ષય જેટલીય સફળતા ન મળી. બીજી સામ્યતા એ પણ કે બંનેએ વરદરાજન નામના ગુંડા પરથી મણિરત્નમ્ ની નાયકનની હિન્દી રિમેક ‘દયાવાન’ અને ‘અગ્નિપથ’માં કામ કરેલું.

એક તફાવત એ કે વિનોદને પુનરાગમન પછી સફળતા મળેલી પણ એ ચાલુ ન રહી. વિનોદનાં પુનરાગમન પછી પરિવાર વિખાઈ ગયેલો કારણકે કોલેજકાળમાં પ્રેમિકા પછી પત્ની બનેલી ગીતાંજલી વિનોદના સંન્યાસને સાંખી ન શક્યાં અને બંનેએ છૂટાછેડા લઈ લીધેલા. તે પછી કવિતા સાથે લગ્ન કર્યાં. કવિતા એટલે ઉદ્યોગપતિ સરયુ દફ્તરીની દીકરી. એ વખતે વિનોદ ૪૩ના હતા અને કવિતા ૩૦નાં! કવિતા સાથે લગ્ન પહેલાં વિનોદનું નામ સોનુ વાલિયા અને અમૃતા સિંહ સાથે સંકળાઈ ચૂકેલું.  (અમૃતાએ ક્રિકેટર રવિ શાસ્ત્રીને દેખાડી દેવા વિનોદને ‘બટવારા’ના આઉટડોર શૂટિંગ દરમિયાન કેવી રીતે પટાવેલા તેની એ વખતે બહુ ગોસિપ થતી.) પણ વિનોદનો રાશિ સ્વામી શુક્ર પાવરફૂલ હશે. એટલે જ, એમણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સ્વીકાર્યા પ્રમાણે, એમને કૉલેજકાળમાં ઘણી ગર્લફ્રેન્ડ હતી. તેમણે ઓશો સાથે જોડાઈને સંન્યાસ લીધો તો તેમને સેક્સી સંન્યાસીનું બિરુદ મળેલું!

કોલેજ સમયે વિનોદ સાયન્સના વિદ્યાર્થી હતા પણ એ વખતે પિતા હોવા જોઈએ તેવા જ હતા. વેપારી પિતા વિનોદને શું કરવું છે તે પૂછવાના બદલે તેણે શું કરવાનું છે તેનો આદેશ જ આપતા. પિતા સાથે આકરા મતભેદ થતા જેનું સમાધાન દરેક પરિવારની જેમ મા જ લાવતાં. આથી વિનોદને એન્જિનિયરના બદલે કોમર્સ ભણી સંતોષ માનવો પડેલો. ‘મુગલ એ આઝમ’ જોઈ તેમને ફિલ્લમ લાઈનમાં આવવાના ધખારા થયા અને એક પાર્ટીમાં સુનીલ દત્ત સાથે ભેટો પણ થયો. એ વખતે દત્તસાહબ પોતાના ભાઈ સાથે બે હીરોવાળી ફિલ્મનું વિચારતા હતા, પરંતુ પિતાએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી. જોકે તેમના નસીબમાં એક્ટિંગ લખાયેલી હતી તેથી બે વર્ષ પછી એ જ દત્તસાહબની ફિલ્મ મન કા મીતમાં એમને તક મળી ગઈ. પણ પિતાની ના આડે ઊભી હતી. આ વખતે માતા મનાવવામાં સફળ રહ્યાં. પતિને સમજાવ્યાં કે એક તક આપો, ચાલે તો ઠીક છે, નહિ તો પાછો આવી જશે. જોકે વિનોદને પાછા ફરવાનું ન થયું.

વિનોદ ૧૯૮૭માં ફિલ્મોમાં પાછા ફર્યા, સફળ રહ્યા, પોતાનાથી ૧૩ વર્ષ નાની કવિતા સાથે લગ્ન કર્યા જેમાંથી સાક્ષી નામનો પુત્ર અને શ્રદ્ધા નામની દીકરી થયાં. સાક્ષી સંજય લીલા ભણશાળીની ફિલ્મથી પદાર્પણ કરવાના સારા સમાચાર હતા તો એ રેવ પાર્ટીમાં પકડાયાના ખરાબ સમાચાર પણ હતા. શ્રદ્ધાના વિશે ખાસ કોઈ સમાચાર નથી. વિનોદે અક્ષય માટે ‘હિમાલયપુત્ર’ બનાવેલી પણ એ હિમાલય જેવી જ ફ્લોપ રહી. એક રસપ્રદ વાત એ છે કે માધુરી દીક્ષિત અને ડિમ્પલ કાપડિયાએ પિતા વિનોદ અને પુત્ર અક્ષય બંને સાથે પ્રેમિકા તરીકે કામ કરેલું! બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે પિતા વિનોદ અને પુત્ર અક્ષય બંનેએ ‘આપ કી ખાતિર’ નામની ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. જોકે બંને ખાસ સફળ ન રહી તેમ છતાં વિનોદવાળી ફિલ્મ ‘બમ્બઈ સે આયા મેરા દોસ્ત’ ગીત માટે જાણીતી બની ગઈ. શરૂઆતમાં આ ગીત માત્ર ચાર લાઇનનું જ હતું પરંતુ ફિલ્મના સંગીતકાર બપ્પી લહરીના કહેવા મુજબ, લોંગ પ્લે રેકોર્ડમાં એ ફિટ નહોતું આવતું તેથી ગીત મોટું બનાવાયું અને વિનોદે આગ્રહ રાખ્યો કે તેમના પર જ એ પિક્ચરાઇઝ થાય. તેમ થયું પણ ખરું. બપ્પીદા અનેક કાર્યક્રમોમાં ગા ગા કરે છે એ ગીત ‘દિલ મેં હો તુમ’ (સત્યમેવ જયતે) પણ વિનોદ પર જ ફિલ્માવાયેલું.

વિનોદ ફિલ્મોદ્યોગમાં છેક સુધી ‘વોન્ટેડ’ રહ્યા. તેમણે ખુમારીવાળા પિતાની ભૂમિકા ‘વોન્ટેડ’માં આબાદ ભજવી. સલમાન ખાન કોઈ ટપોરી નહિ પણ ગુંડાઓનો સફાયો કરવા નીકળેલો અંડર કવર પોલીસ છે એ રહસ્યનું વિનોદ ઉદ્ઘાટન કરે છે અને સાથે તેમની હત્યા પણ થાય છે. એ દૃશ્ય અમીટ બની ગયું છે.

પણ એમની કેન્સગ્રસ્ત દર્દી તરીકેની તસવીરનું વાઇરલ દૃશ્ય એમના ચાહકોમાં અરેરાટી ફેલાવી ગયું. એ વખતે કંઈ બહાર ન આવ્યું પણ આજે ૨૭મી એપ્રિલે રિલાયન્સ હૉસ્પિટલમાંથી એ ગોઝારા સમાચાર આવ્યા. યોગાનુયોગ તો જુઓ કે ‘કુર્બાની’ અને ‘દયાવાન’ જેવી ફિલ્મો સાથે કરનાર અને સારા મિત્ર એવા ફિરોઝ ખાનની પુણ્યતિથિએ જ મિત્ર વિનોદે વિદાય લીધી! વિનોદ ‘અમર’ હતા અને રહેશે.

ગુજરાતી પત્રકારોને થિયેટરનાં અંધારા બોલાવે

કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની પંક્તિઓ જરા જુદા અર્થમાં-મુને અંધારાં (થિયેટરનું) બોલાવે, મુને અજવાળાં (લાઇમલાઇટ) બોલાવે
સામાન્ય રીતે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોમન થ્રેડ પકડીને અમે સ્ટોરી કરતા હોય છે જેમ કે એમબીએ કરનારા ફિલ્મ ઉદ્યોગ ભણી દોટ લગાવી રહ્યા છે. પરંતુ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં આભડછેટ બહુ નડે. ફલાણા છાપામાં કામ કરતા હો કે ત્યાં લખતા હો તો અમુકનાં નામ છપાય નહીં. આથી હકીકત હોવા છતાં ગુજરાતીમાં એક સ્ટોરી છપાયા વગર રહી જશે.

આ સ્ટોરી એટલે ગુજરાતી પત્રકારો-કોલમિસ્ટોનું ગુજરાતી અથવા હિન્દી સિનેમા તરફ પ્રયાણ (સાઇડ ટ્રેક અથવા મેઇન ટ્રેક). જેમ કે હરિત મહેતા (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) અને આશીષ વશી (સંદેશ અથવા ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) એ શાહરુખ ખાનની નવી ‘રઇશ’ લખી છે. આશીષે ‘પાસપૉર્ટ’માં, ગુજરાતી ફિલ્મની જૂની ભાષામાં કહીએ તો, અભિનયનાં અજવાળાં પણ પાથર્યાં છે. તો કૉલમિસ્ટ દીપક સોલિયાએ ‘મિશન મમ્મી’ નામની ગુજરાતી ફિલ્મની પટકથા અને સંવાદો લખ્યા છે.

દિવ્ય ભાસ્કરમાં બિઝનેસ ડેસ્ક પર કામ કરતા અંશુ જોશી પણ કોમેડી પાઘડીમાં અભિનય કર્યો છે. તો સમભાવ મિડિયામાં બિઝનેસ-પોલિટિક્સની રિપૉર્ટર સોનલ અનડકટે ગુજરાતી ‘કમિટમેન્ટ’માં પત્રકારની સાચુકલી ભૂમિકા કરી છે.

આ પત્રકાર મિત્રોને અભિનંદન સાથે શુભેચ્છા.

 

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.