film, film review, national

મણિકર્ણિકા: ફિલ્મ તેમજ હિસ્ટરી રિવ્યૂ

દાદાસાહેબ ફાળકેએ ‘ઇસામસીહ’ ફિલ્મ જોઈ અને તેમણે ફિલ્મકાર બનવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે ‘રાજા હરિશ્ચંદ્ર’ બનાવી. તે પછી ભારતમાં બનતી ફિલ્મોનો આધાર રામાયણ, મહાભારત કે અન્ય ઐતિહાસિક પાત્રો રહ્યાં. પરંતુ ૯૦ના દાયકામાં દાઉદ ઇબ્રાહિમનું મૂડીરોકાણ વધ્યું, પછી ફિલ્મોની કથાનો ટ્રેન્ડ બદલાયો. એનઆરઆઈ, દાઉદ કે તેના સાગરિતો કે પછી સેક્સ-હિંસા કેન્દ્રિત ફિલ્મોનું જોર વધ્યું.

પાકિસ્તાનના સાવ અણઆવડતવાળા કલાકારો અનિતા અયૂબ, ઇર્તિઝા રૂદાબ (મીરા), વીણા મલિક, ફવાદ ખાન, માહીરા ખાન, વગેરેનો ભેદી કારણોસર સમાવેશ થવા લાગ્યો. પાકિસ્તાનનો ત્રાસવાદ વધ્યો, અવળચંડાઈ વધી, કસાબ આણિ મંડળીએ મુંબઈ પર કરેલા હુમલા વગેરે ઘટનાઓથી ભારતમાં પાકિસ્તાન સામે રોષ વધ્યો તેમ પાકિસ્તાની કલાકારોનું પ્રમાણ હિન્દી ફિલ્મોમાં વધ્યું. કદાચ એ વખતે રાજકીય આશ્રય વચ્ચે હિન્દી ફિલ્મજગત ભારતીયોના ઘા પર ચપટી નહીં, પણ ક્વિન્ટલના હિસાબે મીઠું ભભરાવતું રહ્યું અને ભારતીયો સમસમીને પીડા સહેતા રહ્યા.

એવામાં થોડા સમયથી હવાની લહેરખી સમાન કેટલીક ફિલ્મો આવી રહી છે પણ અગાઉની પૉસ્ટમાં લખ્યું હતું તેમ રાજીવ શાસનમાં જેમને દેશભક્તિની ફિલ્મો સમયે વાંધો નહોતો તે હવે એ હદે ગયા છે કે નવી પરિભાષા શોધાઈ રહી છે. આ પરિભાષાનો એક નવો શબ્દ છે- હાઇપર ટૉક્સિક નેશનાલિઝમ.

આ વર્ગને મરચું લાગે તેવી વધુ બે નવી ફિલ્મ આવી છે-મણિકર્ણિકા અને ઠાકરે. મારે ‘ઠાકરે’ હજુ જોવાની બાકી છે, પણ ‘મણિકર્ણકા’ જોઈ નાખી.

ફિલ્મને પહેલાં, જયવંત પંડ્યા, ફિલ્મ સમીક્ષકની દૃષ્ટિએ જુઓ. અદ્ભુત ફિલ્મ. અભિનેત્રી પોતે નિર્દેશિકા બને અને ત્યારે આવી સરસ ફિલ્મ બને તો સુખદ આશ્ચર્ય થાય. રાજ કપૂર, ગુરુ દત્ત, વગેરે પોતે અભિનય કરે અને નિર્દેશન પણ તેમનું જ હોય અને ફિલ્મ પાછી સારી હોય. હેમા માલિની, પૂજા ભટ્ટ, નંદિતા દાસ, અપર્ણા સેન, રેવતી વગેરે અભિનેત્રી બાદમાં નિર્દેશિકા બનેલી. જે અભિનેત્રી યુવાવસ્થામાં પોતે મુખ્ય હિરોઇન હોય ને નિર્દેશિકા બને તેવું સંભવત: હિન્દી ફિલ્મી જગતમાં આ પહેલી વાર બન્યું છે.

ફિલ્મમાં રાડારાડી નથી કે નથી વધુ પડતી ભાવનાત્મક બાબત, પણ કંગના રનૌત નાયિકા તરીકે પોતાના ખભે આખી ફિલ્મ ઊંચકી લે છે. આવતા વર્ષે નેશનલ એવૉર્ડ નક્કી. જોકે ખાન પ્રભાવિત લિબરલ અનફેર એવૉર્ડમાં નામાંકન પામે તોય સમજવું કે ગનીમત છે. બીજા કલાકારોમાં જેસી સેનગુપ્તા અને અંકિતા લોખંડે પ્રભાવશાળી છે. અંકિતા એકતા કપૂર કેમ્પમાંથી બહાર નીકળી તે સારું થયું. પહેલી ફિલ્મમાં તેણે સાબિત કર્યું કે તે દમદાર અભિનેત્રી છે, ખાસ કરીને તેના અંતિમ દૃશ્યમાં. અંગ્રેજોના પાત્રમાં ટોમ અલ્ટર અને બોબ ક્રિસ્ટોની ખોટ સાલી. કુલભૂષણ ખરબંદા, ડેની જેવા નિવડેલા અભિનેતા પોતાના ભાગે આવેલું કામ સુંદર રીતે ભજવી જાય છે. (ઘણી વાર આ કલાકારોએ નબળા નિર્દેશકની ફિલ્મમાં ખરાબ કામ કર્યું છે)

શંકર -અહેસાન- લોયનું ઘણા વખતે સરસ સંગીત આવ્યું. તેમાં પણ ગીતકાર પ્રસૂન જોશીના અર્થસભર શબ્દો ભળે તો ક્યા બાત હૈ! (કેટલાક દંભી કહેવાતા પત્રકાર પ્રસૂન જોશી સેન્સ બૉર્ડના ચેરમેન હોય ને ગીત પણ લખે તેને કૉન્ફ્લિક્ટ અૉફ ઇન્ટરેસ્ટનો મુદ્દો બનાવે પણ પોતે પાછા જે મિડિયા કંપનીમાં હોય ત્યાં સગા ભાઈને કૉલમ લખવા મળે તે કૉન્ફ્લિક્ટ અૉફ ઇન્ટરેસ્ટ’ ન બને!) ‘ભારત યે રહના ચાહિયે’ ગીત તો ચિરસ્મરણીય બની રહેશે. સુવાંગ સરસ બન્યું હોય તેવું ગીત છે. ‘વિજયી ભવ’, ‘કબ પ્રતિકાર કરોગે’ વગેરે ઠીક છે. ‘ડંખ લગા કે’ ગીત મસ્ત બન્યું છે. ભારતીય ભાષાનું અંગ્રેજી કરનારાઓએ ખૂન કરવાનું નક્કી કર્યું હોય તેમ નેટ પર તેનું અંગ્રેજીમાં ‘dankila’ કરાયું છે. અત્યારે એક શબ્દ ગાયક ગાય ને તરત બીજો શબ્દ ગાયક ગાય તેવાં ગીતો બહુ ઓછા બને છે; જેમ કે આ ગીતમાં ‘ક્યા હોગા’ ગાયક ગાય અને ‘ઈસ ચોટ કા’ ગાયિકા. આવી જુગલબંદી જલસો કરાવી દે. આ ગીત એસ.ડી. અને આર.ડી. સ્ટાઇલનું છે, પણ હજુ તબલા, ઢોલકનો કાને સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે તે રીતે ઉપયોગ થયો હોત તો રિધમ ઓર તન ને મનને ઝૂમાવી દેત. સિનેમેટોગ્રાફી વગેરે ટેક્નિકલ પાસામાં કોઈ કહેવાપણું નથી. (ટેક્નોલોજીના લીધે આજકાલ ભાગ્યે જ હોય છે.) હા, તે સમયે પુસ્તક આવા પ્રિન્ટિગવાળું હશે કે પછી તે સમયે લિફ્ટ જેવી યંત્ર સંરચના હશે તેવા મુદ્દા નેગેટિવ હોઈ શકે જે અવગણી શકાય. પરંતુ સૌથી ખૂંચે તેવી બાબત એ લાગી જ્યારે પડદા પર ૧૮૫૭ મ્યુટિની-વિદ્રોહ લખેલું આવ્યું. જોકે તે પછી તરત જ લક્ષ્મીબાઈના મોઢે સ્વતંત્રતા સંગ્રામ શબ્દ બોલાય છે. અંગ્રેજો તો તેને વિદ્રોહ કહે, ડાબેરી ઇતિહાસકારોએ લખેલાં પાઠ્યપુસ્તકમાં પણ આપણે આ ભણ્યા, પણ આ ફિલ્મમાં કેમ ભૂલ રહી ગઈ? બીજું, હ્યુ રોઝના નામ આગળ સર સંવાદોમાં બોલાય તે બરાબર છે, પણ પડદા પર લખાયેલું આવે કે અંતે અમિતાભ બચ્ચનના નેરેશનમાં સર વિશેષણ આવે તે અનુચિત ને દાસત્વની માનસિકતાવાળું લાગે.

સારું છે કે સંજય લીલા ભણશાળીએ આ ફિલ્મ નથી બનાવી, નહીંતર તેમાં બે પત્ની કે પ્રેમિકા સાથે નાચતી હોય, સામાન્ય દર્શકને ખબર ન પડે ને કથા સાથે સીધો સંબંધ ન હોય તેવી ટેક્નિકલ બાબતો (જેમ કે ‘સાંવરિયા’માં પડદા પર મોનાલિસાનું ચિત્ર) પર ધ્યાન વધુ આપ્યું હોત, ને ગૌસ ખાનને લઈ એકાદ ‘મૌલા’, ‘ઇબાદત’, ‘દુઆ’, શબ્દોવાળું ગીત જરૂર નાખ્યું હોત…પાકિસ્તાનના દર્શકોને ખુશ કરવા. ને ફિલ્મમાં લક્ષ્મીબાઈનો આટલો સફળ સંઘર્ષ, ઝાંસી પર પહેલી વાર વિજય, ગ્વાલિયર જીતવું વગેરે ટૂંકમાં પતાવી છેલ્લી નિરાશાજનક હારવાળી લડાઈને ‘બાજીરાવ મસ્તાની’ની જેમ લાંબી ખેંચી હોત. આશુતોષ ગોવારીકરે પણ ન બનાવી તે સારું કર્યું, નહીં તો ‘જોધા અકબર’ જેવી ફિલ્મ બનાવત જેમાં કલાકાર બંધબેસતા જ ન લાગે. (ખાસ તો ઋત્વિક રોશન).

હવે આ ફિલ્મને ઇતિહાસની રીતે મૂલવીએ. આપણે ઝાંસીની રાણીની કથા બે લીટીમાં જ ભણ્યા હોઈએ કે તેઓ પોતાની ગાદી બચાવવા લડ્યા. પરંતુ આટલી વિગતવાર કથા પહેલી વાર સુંદર રીતે ઘણાને જાણવા મળી હશે. ફિલ્મમાંથી સાત મુદ્દા તારવ્યા છે.

૧. આજકાલ ફેમિનિસ્ટો હિન્દુ ધર્મને જ ટાર્ગેટ બનાવી કુપ્રચાર કરે છે. કેરળના શબરીમાલામાં પ્રદર્શનની તસવીરોમાં એક મુસ્લિમ મહિલા બુરખો પહેરી ‘બ્રાહ્મણ પિતૃસત્તાકથી બચાવો’ જેવા કંઈક લખાણવાળા પ્લે કાર્ડ સાથે હતી, તે જોઈ કેટલી દાઝ ચડે? શું મુસ્લિમોને બ્રાહ્મણોએ અને એટલે હિન્દુઓએ બાંધી રાખી છે? મુસ્લિમ મહિલાને બુરખો પહેરવાની ફરજ પાડતી પ્રથા, ત્રણ તલાકની પ્રથા, મહેરમ (પુરુષ સાથી) વગર હજે ન જઈ શકાય તેવી પ્રથા માટે શું બ્રાહ્મણો દોષી છે?

આવા ફેમિનિસ્ટો સતી પ્રથા, વિધવા પ્રથા વગેરે માટે પણ મનુવાદ ને બ્રાહ્મણોને દોષ આપે છે. આ ફિલ્મ બતાવે છે કે ઝાંસીની રાણીએ વિધવા થાય એટલે એકાંત પાળવું -આ પ્રથા ફગાવી દીધી હતી ને તે વખતે સમાજ રૂઢિચુસ્ત નહોતો કે તે આ મુદ્દે તેમની સામે બળવો કરે. સત્તાલાલચુ સદાશિવરાવ પણ આ મુદ્દાનો આશરો લઈ વિદ્રોહ કરતો નથી. બીજું કે આજે પણ જેમ દલિત કે ઓબીસી વડા પ્રધાન/મુખ્યપ્રધાન બને, બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિમાં જન્મેલો કલાકાર કે વેપારી બને તે રીતે તે સમયે પણ એક બ્રાહ્મણની દીકરી ક્ષત્રિયની જેમ રાજગાદી સંભાળે ને તે માટે અંતિમ શ્વાસ સુધી વીરતાપૂર્વક લડે, તે શક્ય હતું.

૨. ‘દે દી હમેં આઝાદી બિના ખડક બિના ઢાલ’ અર્ધસત્ય છે. કૉંગ્રેસે જ આઝાદી અપાવી, દેશ માટે એક પરિવારના લોકોએ જ શહીદી વહોરી જેવાં જૂઠાણાંની પોલ ખુલ્લી પડી. ઝાંસીની રાણીએ એકલા હાથે જ અંગ્રેજોના નાકમાં દમ લાવી દીધો હોય, તેના માટે તેના કટ્ટર વિરોધી અંગ્રેજ સેનાપતિ હ્યુ રોઝ પણ આત્મકથામાં તેની વીરતાની નોંધ લે તો વિચારો, આવા તો અસંખ્ય ક્રાંતિકારી થઈ ગયા. ઉલટાનું પ્રશ્ન તો એ છે કે કૉંગ્રેસે આઝાદી અપાવી કે આઝાદીમાં સતત વિલંબ કરે રાખ્યો? અને મેળવી તોય ખંડિત ભારતના રૂપમાં આઝાદી મેળવી.

૩. હલદી કુમકુમ ઉત્સવ દ્વારા જનજનને જોડવા. લોકમાન્ય તિલકે સાર્વજનિક ગણેશોત્સવ દ્વારા આ કામ કર્યું. નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતમાં પ્રવેશોત્સવ, કૃષિ અને ગરીબ કલ્યાણ મેળા દ્વારા આ કામ કર્યું. શાસકે જનતા સાથે જોડાયેલા રહેવું જોઈએ.

. ભારતના લોકોની એકતાનો અભાવ. સત્તા માટે પારકા સાથે હાથ મિલાવવો અને તેમ છતાં હાથમાં કંઈ ન આવે.

. જે લોકો રાષ્ટ્ર માટે લડતા હતા તેમાં સંગઠિતતા, એકસૂત્રતા અને બુદ્ધિપૂર્વકની રણનીતિનો અભાવ. અલગ-અલગ લડતા હોવાથી અંગ્રેજો માટે તેમને હરાવવા-દાબી દેવા સરળ બન્યા.

. નિયમો પ્રમાણે જ યુદ્ધ કરવું. રાત્રે યુદ્ધ ન કરવું, સ્ત્રી-બાળકોને જીવતાં જવાં દેવાં, ને ગાય-મંદિર વચ્ચે આવે તો શસ્ત્ર મૂકી દેવાં કે બીજી એવી રણનીતિ અપનાવવી જે સરવાળે નુકસાનકારક હોય. (શ્રી કૃષ્ણએ પૂતનાને માસી હોવા છતાં મારી, તે અપવાદ છે.) સ્ત્રી-બાળકોનો ઉપયોગ તો દાનવો સહસ્રાબ્દિઓથી કરતા આવ્યા છે. શૂર્પણખાથી લઈ ત્રાસવાદીઓ સુધી, સ્ત્રીઓ-બાળકોનો ઉપયોગ થયો છે. ગાય-મંદિરની રક્ષા જ હોય પરંતુ આ ફિલ્મમાં બતાવ્યું તેમ મંદિર પાસે છુપાયેલી અંગ્રેજ સેના પર તોપમારો ન કર્યો તેથી શું ભગવાને અંતિમ જીત ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈના પક્ષમાં લખી? યુદ્ધમાં મોટા નુકસાનને ટાળવા કેટલુંક નુકસાન અનિચ્છા છતાં અનિવાર્ય જ હોય છે, જેમ કે ઝલકારીબાઈ રાણીના વેશમાં વીરગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. શું ઝલકારીબાઈમાં ભગવાન કે માતાજી ન હોય? હિન્દુ ધર્મ તો કણેકણમાં ઈશ્વરનો વાસ કહે છે.

. મગજના બદલે લાગણીથી નિર્ણયો લેવા. તાત્યા ટોપે છ મહિના પછી વ્યવસ્થિત તૈયારી સાથે લડવા કહે છે તેના બદલે લક્ષ્મીબાઈનો તાત્કાલિક લડવાનો નિર્ણય. બીજુ઼ં કે, કબડ્ડીની રમતમાં પણ હરીફ ખેલાડી સહીસલામત પાછો જતો હોય ત્યારે તરત તેનો પીછો કરી તેને ‘બાદ’ કરી આવવાની કે પછી હરીફના મેદાનમાં જઈ તેમને બાદ કરી સહીસલામત પાછા આવવાની રણનીતિ હોય છે, પણ ભારતીયો તેમાંથી યુદ્ધ લડવાનું ક્યારેય ન શીખ્યા. ક્યારેય અંગ્રેજો કે તે પહેલાં મહંમદ ગઝની, ઘોરી જેવા ક્રૂર આક્રમણખોરોને ચેઝ કરીને કે તેમના ઘરમાં ઘૂસી તેમને મારી નાખવાનું કે છેવટે બંદી બનાવવાનું કોઈને ન સૂજ્યું. અત્યારે દુશ્મનના ઘરમાં જઈ તેને મારવાનું શરૂ થયું તો પણ ભારતની સેનાની વાતમાં વિશ્વાસના બદલે પાકિસ્તાનની વાતમાં વિશ્વાસ કરનારા ભારતમાં પડ્યા છે.

Advertisements
film, film review, politics

એપીએમ: મનમોહન દ્વારા ગાંધી પરિવાર સામે લેવાયેલો બદલો?

આગામી થોડા મહિનાઓ, ફિલ્મોની દૃષ્ટિએ, મારા માટે સુધરી જશે તેમ લાગે છે. સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરીના પહેલા-બીજા સપ્તાહમાં ફિલ્મો રિલીઝ કરવી તે જોખમનું કામ પરંતુ તે ભ્રમણા બે ફિલ્મોએ ભાંગી-‘એક્સિડેન્ટલ પ્રાઇમ મિનિસ્ટર’ અને ‘ઉડી-સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક’એ. તે પછી હવે ‘મણિકર્ણિકા’, ‘ઠાકરે’, ‘તાનાજી’, ‘પાણીપત’ સહિત અનેક ફિલ્મો એવી આવી રહી છે જેની ઉત્સુકતા અત્યારથી થઈ રહી છે.

‘એપીએમ’ અને ‘ઉડી’ ફિલ્મ ત્રણ દિવસના ગાળામાં થિયેટરમાં જોયેલી બે ફિલ્મો હતી. થિયેટરમાં મોંઘી ટિકિટ ખર્ચીને જોવાનું મન થાય એવી ફિલ્મો ઘણા વખતે મારા માટે આવી. એવું નથી કે ફિલ્મો પરનો મારો મોહ સાવ ઉતરી ગયો છે. હકીકતે ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં દર શનિવારે મારી ફિલ્મ રિવ્યૂની કૉલમ આવતી પરંતુ એ વખતે બધી બકવાસ તમામ ફિલ્મો ફરજિયાત જોવી પડતી, તે પછી ૨૦૦૯માં ટીવી નાઇન ગુજરાતી ચેનલ નવી આવેલી ત્યારે શનિવારે ‘રણ’ ફિલ્મનો ટીવી પર રિવ્યૂ કરેલો, પરંતુ તે પછી ફિલ્મો થિયેટરમાં જોવી જ એવું મન દરેક ફિલ્મ માટે નહોતું થતું. ‘પોખરણ’, ‘વીરા દી વેડિંગ’, ‘ટોઇલેટ એક પ્રેમ કથા’, ‘પેડમેન’, ‘સિમ્બા’  વગેરે ફિલ્મો મેં જોઈ જ છે, પરંતુ થિયેટરમાં નહીં.

‘એપીએમ’ અને ‘ઉડી’ જોવાનું વિશેષ આકર્ષણ હતું. તેનાં કારણો: ૧. તે સત્ય ઘટના પર આધારિત અને તેમાંય નજીકના ભૂતકાળની કથા હતી. ૨. આ ફિલ્મો રિલીઝ થાય તે પહેલાં જ લિબરલોએ ‘ઉડી’ને ‘ટૉક્સિક હાઇપર નેશનાલિઝમ’ની ફિલ્મ ગણાવી ઉતારી પાડેલી, તો ‘એક્સિડેન્ટલ પ્રાઇમ મિનિસ્ટર’ પુસ્તક વાંચ્યા વગર, તેનું ટ્રેલર જોઈને તેને ભાજપની ફિલ્મ ગણાવી દેવાઈ. તેના બનાવનારાઓના ઇતિહાસ શોધી કઢાયા. અત્યાર સુધી અને હજુ પણ દાઉદના પૈસે તેને ગ્લોરિફાય કરતી કે સેક્સ-હિંસાને ઉત્તેજન આપતી ફિલ્મો બને જ છે તે સિફતપૂર્વક ભૂલી જવાયું અને બીજા પણ જે લોકો બનાવે છે તે પણ જાણે દૂધના ધોયેલા ન હોય. ૩. અનુપમ ખેર અભિનિત આ ફિલ્મ વિશે લખતી વખતે અનુપમ ખેરનો ઉલ્લેખ ભાજપના સમર્થક તરીકે કરવો (પરંતુ કેન્દ્રમાં કોલસા કૌભાંડમાં આરોપી સ્વ. દાસારી નારાયણ રાવથી માંડીને રાજેશ ખન્ના, અમિતાભ બચ્ચન, શાહરુખ ખાન, ચિરંજીવી, વગેરેનો ઉલ્લેખ આ રીતે તેમની ફિલ્મોના સંદર્ભમાં ન કરવો) ૪. આ ફિલ્મો રિલીઝ થયાના પહેલા જ દિવસે લખાયેલા પરંતુ બીજા દિવસે પ્રગટ થયેલા કેટલાક સેક્યુલર અખબારી અહેવાલોમાં તે બંનેને ધબડકો ગણાવી દેવાયેલી.

‘એપીએમ’ કે ‘ઉડી’ બંનેના શૉ હાઉસફૂલ ગયેલા છે. કોઈ ધબડકો નથી અને ફિલ્મ જોયા પછી લોકો નિરાશ નથી થતા. એ બતાવે છે કે ગાંધી પરિવારની સાચી કથા કે પછી સેનાના પરાક્રમને વર્ણવતી આ બંને ફિલ્મોથી સેક્યુલરોના પેટમાં કેટલું દુઃખ્યું છે!

હવે વાત આ બંનેના રિવ્યૂની.

પહેલાં ‘એપીએમ’ની વાત કરીએ.

ફિલ્મ રિલીઝ પહેલાં જ કૉંગ્રેસીઓ અમથેઅમથા વિરોધ કરવા મંડી પડેલા અને  ફિલ્મ રિલીઝ થયા પછી કોલકાતામાં એવા સમયે તેમણે અસહિષ્ણુતા બતાવી તોડફોડ કરી જ્યારે તેમના અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી દુબઈમાં ભાજપની અસહિષ્ણુતા બાબતે ભાષણ આપી રહ્યા હતા! હકીકતે ‘એપીએમ’માં એવું કંઈ નથી.

ફિલ્મ જોરદાર છે પરંતુ ટ્રેલરમાં બતાવાઈ છે તેવી જોરદાર નથી. કૉંગ્રેસીઓના દબાણમાં આવીને ફિલ્મમાંથી કેટલીક વાતો કાઢી નખાઈ હોય કે સંવાદો મ્યૂટ કરી દેવાયા હોય તેમ લાગે છે.

ફિલ્મ સંપૂર્ણપણે એક ડ્રામા અથવા સ્ટેજ પર ભજવાતું નાટક હોય તેવું લાગે છે. અનુપમ ખેરે એવૉર્ડ મળે જ તે પ્રકારનું મનમોહનસિંહનું પાત્ર ભજવ્યું છે. આવા જીવંત પાવરફૂલ વ્યક્તિનું પાત્ર ભજવવું એ ખરેખર સાહસનું કામ ગણાય. આવું જ સોનિયા ગાંધીનું અને અહેમદ પટેલનું પાત્ર છે. કહેવાતા સમીક્ષાકારોએ અનુપમ ખેરને મિમિક્રી કે કેરિકેચર આર્ટિસ્ટ ગણાવી દેવાની ફિલ્મ રિલીઝ પહેલાં જ ટ્રેલર જોઈને ભૂલ કરી. આખી ફિલ્મમાં ક્યાંય અનુપમ ખેર એવું નથી જણાવા દેતા કે અનુપમ ખેર છે. મનમોહનસિંહ જ દેખાય.

હા, અક્ષય ખન્ના સંજય બારુ જેવો દેખાતો નથી. પરંતુ તેનો અભિનય ચાર ચાસણી ચડે તેવો ડ્રામેટિક છે. યે ગિનેચુને લોગ દેશ કી કહાની લિખતે હૈં ઔર મૈં ઉન કી. આવા સંવાદોને ધારદાર રજૂઆત કરી પિતાના વારસાને તેણે સુપેરે જાળવ્યો છે. ‘તાલ’થી લઈને ’૩૬ ચાઇના ટાઉન’ સુધી અનેક ફિલ્મોમાં તેણે સારો અભિનય કર્યો જ છે.

કોઈ ફિલ્મમાં પહેલી વાર પીએમ ઑફિસ અને તેની અંદર કઈ રીતે કામ થાય છે તે આટલી ડિટેઇલમાં બતાવાયું છે. મનમોહન જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે પહેલી વાર ઑફિસમાં આવે છે ત્યારે તેમને આરબીઆઈના ગર્વનર મનમોહન, નરસિંહરાવ સરકારમાં નાણાં પ્રધાન મનમોહન મળે છે તે દૃશ્ય સુંદર છે. નિર્દેશકની કમાલ છે. સોનિયા ગાંધી, પ્રિયંકા ગાંધી, કપિલ સિબલ, અટલજી, અડવાણી, એપીજે અબ્દુલ કલામનાં પાત્રોમાં વિવિધ કલાકારોએ ભૂમિકા સારી ભજવી છે. અહેમદ પટેલ અને રાહુલ ગાંધીનું પાત્ર એટલું આબેહુબ નથી લાગતું.

ફિલ્મમાં ઘણી બાબતો ટર્મિનોલૉજિકલ રીતે મોઘમ કહેવાઈ છે જે રાજકારણને એકદમ બારીકાઈથી જોતા હોય તેમને જ ખબર પડે. દા.ત. લેફ્ટ. લેફ્ટ શબ્દથી સમજી જવાનું રહે કે વાત ડાબેરી પક્ષોની થઈ રહી છે. રાજીવ ગાંધીના અવસાન પછી કૉંગ્રેસની સરકાર પાંચ વર્ષ ચલાવનાર અને જેમના કાળમાં થયેલા ઉદારીકરણના નિર્ણયો માટે અત્યારે કૉંગ્રેસ ગૌરવ લે છે તે પૂર્વ વડા પ્રધાન નરસિંહરાવનું જ્યારે અવસાન થયું ત્યારે તેમની સાથે કૉંગ્રેસનાં અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીએ કરેલું વર્તન કે તેમની અંતિમ વિધિ દિલ્લીમાં નહોતી થવા દીધી, તે પણ જેને ઇતિહાસ ખબર હોય તેને જ સમજાય તેવી રીતે બતાવાયું છે.

મિડિયામાં સરકારની વાતો કઈ રીતે લીક થાય છે તે સારી રીતે બતાવાયું છે. સોનિયાએ મનમોહનને લખેલો પત્ર લીક થયો અને તેના જવાબમાં મનમોહને સોનિયાને લખેલો પત્ર લીક કરાયો. મનમોહનની ઈચ્છા નાણાં ખાતું પોતાની પાસે રાખવાની ઈચ્છા હોવી પરંતુ ડિનર પાર્ટીમાં ચિદમ્બરમ્ દ્વારા પોતાને જ નાણાં ખાતું મળશે તેવો મક્કમ વિશ્વાસ અને તે જ પાર્ટીમાં મનમોહનને આ બાબતે નિરાશ કરવા, કઈ રીતે પીએમ ઑફિસમાં સોનિયાના વિશ્વાસુ પુલોક ચેટર્જીને મૂકાયા, કઈ રીતે મનમોહનની પાંખ કાપવા સોનિયાના નેતૃત્વમાં ડાબેરીઓના પ્રભુત્વવાળી એનએસીની રચના કરાઈ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનનો મુદ્દો ઉકેલવાની મનમોહનની તત્પરતા પરંતુ પક્ષ દ્વારા તેમાં અડચણો ઊભી કરવી, ૨૦૦૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં મનમોહનની પ્રમાણિકતા, ન્યૂક્લિયર સમજૂતી મુદ્દે તેમણે દાખવેલા મકક્મ વલણના લીધે કૉંગ્રેસ સત્તામાં પાછી ફરી પરંતુ તેનો જશ મનમોહનના બદલે રાહુલ ગાંધીને આપવો, અહેમદ પટેલની સરકારમાં દખલ, મનરેગાનો વિચાર મૂળ મનમોહનનો હોવો પરંતુ ગાંધી પરિવાર તેના માટે રાહુલ ગાંધીને યશ આપવા માગતો હતો, હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ સમિટ વખતે ન્યુક્લિયર ડીલ મુદ્દે સોનિયા ગાંધી દ્વારા ડાબેરીઓની તરફેણ, પરંતુ તે જ સમિટમાં મનમોહનની ન્યુક્લિયર ડીલ મુદ્દે ડાબેરીઓ સામે મક્કમતા, ડાબેરીઓને સિક્રેટ ફાઇલો બતાવવા મનમોહનનો ઇનકાર, રાહુલ ગાંધી દ્વારા અપરાધી સાંસદોને ચૂંટણી લડતા રોકવાનો ખરડો સંસદમાં પસાર થવા દેવો પરંતુ પછી મનમોહન વિદેશ યાત્રાએ હોય ત્યારે તેને પત્રકાર પરિષદમાં ફાડી નાખવો, આ બધું ખૂબ જ સુંદર રીતે બતાવાયું છે.

જે અહેમદ પટેલનું નામ ‘ઑગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ’ની કાર્યવાહીમાં એ. પી. તરીકે શંકાસ્પદ લાભાર્થી તરીકે આવ્યું હોય, પરંતુ મિડિયામાં એ. પી.નો અર્થ આનંદીબહેન પટેલ (તે વખતે કૉંગ્રેસની સત્તા હતી અને કૉંગ્રેસમાં સોદા પાર પડાવી શકે તેવી હેસિયત-શક્તિ આનંદીબહેનની તો ન જ હોય તે બાળકને પણ સમજાય તો પણ) પણ કરાય તેવી સ્થિતિમાં આ ફિલ્મમાં, ફિલ્મ જેમ આગળ વધે છે તેમ મુખ્ય લડાઈ અહેમદ પટેલ અને સંજય બારુની થઈ જાય છે.

આટલું બધું હિંમતપૂર્વક બતાવવું તે માટે નિર્માતા-નિર્દેશક સહિત સમગ્ર ટીમ ધન્યવાદને પાત્ર છે. પરંતુ હજુ કેટલીક બાબતો ઢાંકી દેવાઈ તેમ લાગે છે, જેમ કે ૨૦૦૮માં ન્યુક્લીયર ડીલ વખતે ડાબેરીઓએ ટેકો પાછો ખેંચી લીધો ત્યારે વિશ્વાસ મત વખતે મુલાયમ અને અમરસિંહ પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામના સમજાવવાથી માની ગયા તેવું ફિલ્મમાં દર્શાવાયું છે. હકીકત શું હતી તે બધા જ જાણે છે. કેશ ફૉર વૉટ કૌભાંડ થયું જેને ભાજપે ઉઘાડું પાડ્યું, જેની સ્ટિંગ ઑપરેશનની સામગ્રી રાજદીપ સરદેસાઈને તેમની સીએનએન ચેનલ પર દર્શાવવા આપી, પરંતુ તેને ચેનલ પર પ્રસારિત ન કરવી તે બધું બતાવાયું નહીં. ૨૦૦૮ના મુંબઈ પરના હુમલા વખતે મનમોહનની નિષ્ક્રિયતા પણ છુપાવી દેવાઈ. કોલસા કૌભાંડ મુદ્દે મૌનનો જવાબ આપતા મનમોહને માત્ર એટલું જ કહેલું કે ‘હઝારો જવાબોં સે અચ્છી હૈ મેરી ખામોશી’ કે પેટ્રોલ-ડીઝલમાં ભાવ વધારા વખતે ‘પૈસે ક્યા પૈડ પર ઉગતે હૈ?’ કહીને વિવાદ જગાવેલો તે ફિલ્મમાં ગુપચાવી દેવાયું છે. પૈસે…વાળો સંવાદ તેઓ ઓડિશા માટે વિશેષ દરજ્જો માગવા આવેલા નવીન પટનાયક માટે કહેતા હોય તેવું દર્શાવાયું છે. એટલી સિનેમેટિક લિબર્ટી ચાલે કારણકે બધું જ બતાવવું સવા બે કલાકની ફિલ્મમાં બતાવવું શક્ય પણ ન હોય.

ફિલ્મ માત્ર મનમોહન અને સંજય બારુને મહાન બતાવે છે. ઇન્ટરવલ પહેલાંના હિસ્સામાં ગાંધી પરિવારને પ્રત્યક્ષ રીતે એટલો ખરાબ નથી બતાવાયો. ઉલટું, જ્યારે ન્યુક્લીયર ડીલ વખતે મનમોહન રાજીનામું આપે છે ત્યારે સોનિયા રાજીનામું સ્વીકારવાની ના પાડે છે. પરંતુ જ્યારે મનમોહન ૨૦૦૯માં બાયપાસ સર્જરી કરાવે છે ત્યારે તેઓ આવી નાજુક સ્થિતિમાં હોય ત્યારે પણ સોનિયા ગાંધી દ્વારા તેમને બહુ કાતિલ ઠંડકથી કહેવું કે ‘રાહુલ આ ચૂંટણી અભિયાનનું નેતૃત્વ કરશે’ કે પછી ટુજી-કોલસા કૌભાંડ વખતે રાજીનામું આપવા ગયેલા મનમોહનને સોનિયા દ્વારા એ જ ઠંડકથી ના પાડવી કે ‘આ સંજોગોમાં રાહુલ કેવી રીતે ટેક ઑવર કરી શકે?’ તે જરૂર સોનિયાને ખરાબ રીતે બતાવે છે, પરંતુ આ તો જાણીતો ઇતિહાસ છે. સોનિયા ગાંધી ઠંડા કલેજાવાળા શાતિર રાજકારણી છે તે સહુ કોઈ જાણે છે.

ફિલ્મમાં કેટલીક હળવી પળો પણ છે. કે. નટવરસિંહ વિદેશ પ્રધાન હતા અને અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યૉર્જ બુશ સાથે મનમોહનની બેઠક હતી ત્યારે તેમની સાથે અંદર જવા માગતા હતા ત્યારે કઈ રીતે તેમને અંદર જતા અટકાવાયા તે રમૂજ સર્જે છે.

ફિલ્મમાં બતાવાયું છે કે સંજય બારુએ મનમોહનને કહીને આ પુસ્તક લખ્યું હતું. આ અંગે સંજય બારુના ઇન્ટરવ્યૂમાં કોઈ વિગત હજુ સુધી મને મળી નથી, પરંતુ જો તેમ હોય તો કહેવું પડશે, કે આ પુસ્તક અને ફિલ્મ, બંને ખરેખર તો મનમોહન દ્વારા છૂપી રીતે સંજય બારુ મારફતે ગાંધી પરિવાર અને કૉંગ્રેસ પક્ષ દ્વારા તેમના સતત અપમાનનો લેવાયેલો બદલો છે! પરંતુ સાથે જ આ ફિલ્મે એક નવો ચીલો ચિતર્યો છે અથવા તો કહો કે મધપુડાને છંછેડી દેવાયો છે. આગામી સમયમાં કૉંગ્રેસ પોષિત લોકો દ્વારા નરેન્દ્ર મોદી કે ભાજપ સામે ફિલ્મ માટે તૈયાર રહેવું પડશે.

હજુ ‘ઉડી’ વિશેની વાત તો બાકી જ છે….

(ક્રમશઃ)

 

film, music, sanjog news, vichar valonun

મોહમ્મદ અઝીઝ હંમેશાં સંગીતપ્રેમીઓના અઝીઝ રહેશે

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૨/૧૨/૧૮)

‘હર કરમ અપના કરેંગે’… દરેક ૧૫ અૉગસ્ટ, ૨૬ જાન્યુઆરીએ વાગતું એ ગીત હોય કે પછી ‘નટખટ બંસીવાલે ગોકુલ કે રાજા’ જેવું જન્માષ્ટમીનું ગીત હોય, ‘એક અંધેરા લાખ સિતારે’ કે ‘દુનિયા મેં કિતના ગ઼મ હૈ’, જેવું પ્રેરણાત્મક ગીત હોય કે ‘અમીરોં કી શામ ગરીબોં કે નામ’ જેવું નટબજાણિયાનું માનીતું ગીત, થોડા મહિનાઓ પહેલાં જે ગીતથી પેલા પ્રાધ્યાપક સંજીવ શ્રીવાસ્તવને આધેડ વયે પ્રસિદ્ધિ મળી ગઈ તે ‘મય સે મીના સે ના સાકી સે’ જેવું ડાન્સ ગીત, બદમાશો સામે બદમાશીની વાત કરતું ‘વન ટુ કા ફૉર’ હોય કે પછી ‘પતઝડ સાવન બસંત બહાર’ જેવું અર્ધશાસ્ત્રીય ગીત, ‘પ્યાર હમારા અમર રહેગા’ જેવું સદાબહાર પ્રેમનું ગીત હોય કે ‘રબ કો યાદ કરું, એક ફરિયાદ કરું’ જેવું વિરહનું ગીત, મોહમ્મદ અઝીઝે કયા મૂડનાં ગીતો નથી ગાયા? મંદ સપ્તકથી લઈ તાર સપ્તક સુધીનાં તમામ પ્રકારનાં ગીતોમાં એમનો અવાજ બંધ બેસતો.

મોહમ્મદ રફીના અવસાન પછી તેમના જેવા અવાજવાળા અનેક ગાયકો આવ્યા. અનવર તો અદ્દલ તેમના જેવો જ અવાજ. શબ્બીરકુમાર, વિપિન સચદેવ (કેટલાક બુદ્ધુજીવી તો નામ પણ નહીં જાણતા હોય), દેબાશીષ ગુપ્ત હોય, પરંતુ તેમાં મોહમ્મદ અઝીઝે સહેજ નાકવાળા અવાજ સાથે અનોખી અને અમીટ છાપ છોડી. એ જમાનો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને બપ્પી લહેરી વચ્ચે મુખ્યત્વે વહેંચાયેલો હતો. પરંતુ મુન્નાભાઈ તરીકે જાણીતા ગાયક અનેક સંગીતકારો સાથે કામ કરી નામ પ્રમાણે સાચે જ હર દિલ અઝીઝ બની ગયા.

એ અઝીઝ બનવાની યાત્રા શરૂ થઈ કોલકાતાની હૉટલોથી. પોતે રફીને આરાધ્ય માનતા અને ૧૯૭૭માં આરાધ્ય અને ભક્તની મુલાકાત થઈ. બન્યું એવું કે મુન્નાએ પોતે જ પોતાનું એક આલબમ બહાર પાડ્યું અને તે વખતે રફી ત્યાં શૉ કરવા આવેલા. શૉના આયોજક ભગવતીજીએ અઝીઝનાં ગીતો રફીને સંભળાવ્યાં. રફીએ કહ્યું, “અરે, યે તો મેરે જૈસા ગાતા હૈ.” ભગવતીએ મુન્નાને વાત કરી અને કહ્યું, “આજે રફીનો કાર્યક્રમ છે અને તેમાં તને તેમણે બોલાવ્યો છે.” સ્વયં ભગવાન ભક્તને તેની પાસે બોલાવતા હોય તો પછી ભક્ત ઝાલ્યો રહે?

એ રાત્રે રફીએ ત્રણ ગુરુ મંત્રો અઝીઝને આપ્યા: એક, અભ્યાસ બહુ કરવો, બીજો, દારૂ ન પીવો અને ત્રણ, વડીલોને માન આપવું. મુન્નાએ આ ત્રણેય મંત્રો જીવનભર પાળ્યા. એટલે જ અાજના કેટલાક ઉછાંછળા ગાયકો-સંગીતકારોની જેમ તેમણે ક્યારેય જૂના ગાયકોનું અપમાન કરી વિવાદ સર્જી નેગેટિવ પબ્લિસિટી ન મેળવી. ઉર્દૂ શાયરો ને ફિલ્મી હસ્તીઓ સહિત કેટલાક લોકો દારૂનો મહિમા બહુ ગાતા હોય છે. કેટલાક માટે તો કહેવાય કે તે દારૂ પીને જ કલાપ્રદર્શન સારું કરી શકે. આ વાતને મુન્નાએ ખોટી પાડી. આગળ જતાં એ જ શિષ્યને પોતાના ગુરુ માટે શ્રદ્ધાંજલી ‘ક્રોધ’ ફિલ્મના એક ગીત દ્વારા આપવા મળી, ‘ન ફનકાર તુજસા તેરે બાદ આયા, મહંમદ રફી તૂ બહોત યાદ આયા’.

કોલકાતાથી તેઓ મુંબઈ આવ્યા, ઘરે એમ કહીને કે બે વર્ષનો સમય મને આપો. જો મેળ પડશે તો ઠીક, નહીંતર પાછા. સંઘર્ષ બહુ કરવો પડ્યો. બધાં સાંભળે, વખાણે પણ ખરા પરંતુ કામ ન આપે. સલીમ અખ્તર જેમણે ઈઝ્ઝત, દૂધ કા કર્ઝ જેવી ફિલ્મો બનાવેલી તેમના ભાઈ જાવેદે (પેલા કથાલેખક સલીમ-જાવેદ તો જુદા) કાગળ લખી આપેલો જેના આધારે સલીમને મળ્યા. સલીમે અનુ મલિક સાથે તેમની મુલાકાત કરાવી ભારપૂર્વક કહ્યું કે આની પાસે તારે ગવડાવવાનું જ છે. અનુ પણ પગ જમાવવા સંઘર્ષરત હતા. એટલે તરત તો કામ ન આપી શક્યા.

દરમિયાનમાં, પહેલી ફિલ્મ મળી ‘અંબર’ જેમાં સપન જગમોહનનું સંગીત હતું. તેના કોઈ વાદકની ભલામણથી ઉષા ખન્નાની ‘માનમર્યાદા’ મળી. અનેક નવા ગાયકોને તક આપનાર ઉષાજીએ મોહમ્મદ અઝીઝની ભલામણ પ્યારેલાલને કરી. પ્યારેલાલે લક્ષ્મીકાંતને વાત કરી પણ હજુ મેળ નહોતો પડ્યો.

એક દિવસ સવારે તેમને એવું તેડું આવ્યું જે તેમની જિંદગી બદલી દેનાર હતું, “ચાલો, અનુએ તમને બોલાવ્યા છે. ‘મર્દ’ ફિલ્મમાં તમારે અમિતાભ બચ્ચન માટે ગાવાનું છે.” કેવી ખુશી થઈ હશે તે વખતે મોહમ્મદ અઝીઝને? અમિતાભ જેવા સુપરસ્ટાર માટે અને તેમાં પણ મનમોહન દેસાઈ, જેમનો સૂર્ય હજુ તપતો હતો, તેમની ફિલ્મ માટે ગાવા મળી રહ્યું હતું! અને એ ફિલ્મ તેમજ ગીત સફળ રહ્યાં, ને મુન્નાભાઈની ગાડી ચાલી પડી.

પણ મોહમ્મદ અઝીઝ જેમણે શરૂઆતમાં મુન્ના નામથી પણ ગીતો ગાયાં તેમને તો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલના સંગીતમાં ગાવું હતું, કારણકે એલપીનું સંગીત મોહમ્મદ અઝીઝને ગમતી ભારતીય શૈલીનું વધુ હતું. ‘મર્દ’ પછી બપ્પી લહેરીએ ‘ગિરફ્તાર’માં ગવડાવ્યું તે પછી એલપી પણ તેમના તરફ વળ્યા.

દિલીપકુમાર (ઈમલી કા બૂટા, બૈરી કા પૈડ), અમિતાભ બચ્ચન (તૂ મુઝે કુબૂલ મૈં તુઝે કુબૂલ), ઋષિ કપૂર (આજ કલ યાદ કુછ ઔર રહેતા નહીં), ધર્મેન્દ્ર (તુમસે બના મેરા જીવન, સુંદર સપન સલૌના), રાજેશ ખન્ના (ઐ મેરે દોસ્ત લૌટ કે આજા), જિતેન્દ્ર (આજ સુબહ જબ મૈં જગા), સન્ની દેઓલ (તેરા બીમાર મેરા દિલ), વિનોદ ખન્ના (તૂ મસીહા, તૂ મહોબ્બત તૂ ખુદા હૈ), કુમાર ગૌરવ (તૂ કલ ચલા જાયેગા તો મૈં ક્યા કરુંગા), નાના પાટેકર (પી લે પી લે ઓ મોરે જાની), ગોવિંદા (બાલી ઉંમર ને મેરા હાલ વો કિયા), અનિલ કપૂર (ખત લિખના હૈ પર કૈસે લિખું-પાકિસ્તાની ગાયકોના ભક્ત આરજેઓ આવાં ગીતો ક્યારેય નહીં વગાડે-જૂનાં ગીતો એટલે તેમને મન ફાસ્ટ રિધમવાળા આરડી ને કાં તો ગુલઝાર બ્રાન્ડ ગીતો!), જેકી શ્રોફ (ક્યા હૈ તુમ્હારા નામ, અલાદ્દિન) મિથુન ચક્રવર્તી (પ્યાર સે ભી જ્યાદા તુજે પ્યાર કરતા હૂં-નદીમશ્રવણનું લક્ષ્મી-પ્યારે સ્ટાઇલનું ગીત), આદિત્ય પંચોલી (મિતવા ભૂલ ન જાના), સાહિલ ચઢ્ઢા (અબ દવા કી ઝરૂરત નહીં-આનંદ મિલિન્દનું લક્ષ્મી-પ્યારે સ્ટાઇલનું ગીત), આશીષ ચનાના (એક લડકી જિસકા નામ મહોબ્બત-મંદાકિનીનું રૂપ-માદકતા જોવાં હોય તો આ ગીત જોવું), અવિનાશ વધાવાન (કિતને દિનોં કે બાદ હૈ આઈ સજના રાત મિલન કી, રાગ-પૂરિયા ધનશ્રી. આવાં ગીતો સંગીતના રિયાલિટી શૉમાં સાંભળવાં નહીં મળે), ફારૂખ શૈખ (ફૂલ ગુલાબ કા લાખો મેં હઝારો મેં), શાહરૂખ ખાન (ભંગડા પા લે આજા આજા), અક્ષયકુમાર (જબ દો દ઼લ મિલતે હૈ-મિ. બૉન્ડનું આ અદ્ભુત ગીત ફિલ્મમાં કેમ ન સમાવાયું તે રહસ્ય છે અને ઉદિત નારાયણના અવાજમાં દૂરદર્શન પર તે સમયે ૩૧ ડિસેમ્બરે ત્રણ કે ચાર અલગ-અલગ ડ્યુએટ લાઇવ બતાવાયેલાં તે પૈકીનું એક અને મોહમ્મદ અઝીઝ જેટલું જ મીઠું ઉદિતના અવાજમાં પણ લાગે છે), સુનીલ શેટ્ટી (મૈંને પી યા તૂને પી), અજય દેવગન (તેરા ગ઼મ અગર ના હોતા), નસીરુદ્દિન શાહ (આપ કા ચહેરા આપ કા જલવા), પ્રાણ (કૈસા કુદરત કા કાનૂન)… આમ ત્રણ પેઢીના હીરો અને ચરિત્ર પાત્રો માટે ગીતો ગાયાં. નૌશાદથી લઈ લક્ષ્મી-પ્યારે અને આનંદ-મિલિન્દ સુધી એમ ત્રણ પેઢીના સંગીતકારો માટે ગાયું. તેઓ વિવાદમાં ઓછા રહેતા અને પ્રસિદ્ધિમાં પણ. આથી કોઈ વિવાદ થાય તો ટીવીવાળા તેમની પાસે બાઇટ લેવા દોડી ન જતા. તેમનું હંમેશાં કામ જ બોલ્યું. તેમનાં પત્નીનું નામ શું છે તે પણ બહુ ઓછા જાણે છે. તેમની દીકરી સના પણ ગાયિકા છે અને બંગાળી ફિલ્મોમાં ગાય છે આ વાત પણ તેમના મરણના સમાચારમાં જ જાણવા મળી.

એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે આજે દરેક ફિલ્મમાં ‘ઘૂસાડાતા’ કહેવાતા સૂફી ગીતો વિશે સ્પષ્ટ કહેલું, “ગીતોમાં અલ્લાહ, મૌલા, સુભાનઅલ્લાહ, વગેરે શબ્દો ઘૂસાડી દેવાથી કે હાઇ પિચમાં ગાવાથી તે ગીત સૂફી નથી બની જતું. સૂફી ગીત કે ભજન તો હૃદયથી ગાવું જોઈએ.”

આજના ગાયકો વિશે તેમણે કહેલું, “આજે સૉશિયલ મિડિયાના કારણે પ્રમૉશન થવાથી એકાદ ગીતથી જ ગાયક હિટ થઈ જાય છે અને તેને ફિલ્મફેર પણ મળી જાય છે. અમારી વખતે લાઇવ રેકૉર્ડિંગ હતું, તેથી પં. શિવકુમાર શર્મા, હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા, મનોહરીસિંહ, લૂઈ બેન્કસ જેવાં નિપુણ સંગીતજ્ઞો વગાડવામાં હોય ત્યારે એક ભૂલ થાય તો શરમ આવતી. તેથી ફાઇનલ એક્ઝામ હોય તેમ તૈયારી કરીને જતા. આજે તેવું એક સાથે રેકૉર્ડિંગ નથી થતું. આજે તો ગળું ખરાબ હોય ને તમે ગાવ તો પણ સૉફ્ટવેરથી સુધરી શકે છે. આજે તો હનીસિંહ અને મિકાસિંહ આવી ગયા છે.”

પોતાને ન મળતાં ગીતો વિશે તેમણે “હવે મને ફાવતું નથી” તેવાં બહાનાંના બદલે શબ્દ ચોર્યા વગર કહેલું, “આજે નવી પેઢી આવી ગઈ છે. તેમને કાં તો હું પસંદ નથી કાં તો મારી સાથે કામ કરવું નથી. એક જનરેશન ગેપ આવી ગયો છે.” તેઓ તેમની સાથે આ સ્વાર્થી ફિલ્મોદ્યોગે કરેલા વર્તનથી પણ દુ:ખી હતા. જે લોકો તેમના ઘરે આવજા કરતા હતા તેમણે તેમના ફૉન ઉપાડવાનું પણ બંધ કરી દીધેલું.

આજે તો પાતળા પણ ભંગાર અવાજવાળા રોજ નિતનવા ગાયકોનાં ગીતો આવી રહ્યાં છે. તેઓ તો ભૂલાઈ જવાના, પણ મોહમ્મદ અઝીઝ હંમેશાં સંગીતપ્રેમીઓના અઝીઝ રહેશે. સંયોગ તો જુઓ! અંતિમ સમય જન્મભૂમિ કોલકાતામાં શૉ કરીને ગાળ્યો (શૉ મસ્ટ ગો અૉન) અને કર્મભૂમિ મુંબઈ આવતી વખતે રસ્તામાં જ હૃદયરોગનો હુમલો થયો. અંતિમવિધિ મુંબઈમાં થઈ. અઝીઝના આત્માને પ્રભુ શાંતિ અર્પે!

બૉક્સ
મોહમ્મદ અઝીઝનાં આ ગીતો ખાસ સાંભળજો:
મૈં પ્યાર કા પૂજારી (હત્યા)
મૈને તુઝસે પ્યાર કિયા (સૂર્યા)
હમ તુમ્હેં ઈતના પ્યાર કરેંગે (બીસ સાલ બાદ)
કુછ હો ગયા, હાં, હો ગયા (કિશન કન્હૈયા)
પ્યાર હમારા અમર રહેગા (મુદ્દત)
બહેકે બહેકે યે જઝબાત (આપ કે સાથ)
તૂ ભી બેકરાર, મૈં ભી બેકરાર (વક્ત કી આવાઝ)
તેરી પાયલ બજી જહાં (બડે ઘર કી બેટી)
મહેકે હુએ તેરે લબ કે ગુલાબ (જૈસી કરની વૈસી ભરની)
મૈં તેરી મહોબ્બત મેં પાગલ હો જાઉંગા (ત્રિદેવ)
ના ઝુલ્મ ના ઝાલીમ કા અધિકાર રહેગા (હુકૂમત)
નય્યો જીના તેરે બિના (મુજરિમ)
કહેના ના તુમ યે કિસી સે (પતિ પત્ની ઔર તવાયફ)
શુરૂ હો રહી હૈ પ્રેમ કહાની (દૂધ કા કર્ઝ)
કાગઝ કલમ દવાત લા (હમ)
મૈં માટી કા ગુડ્ડા (અજૂબા)
કાલી ઝુલ્ફેં મસ્તાની ચાલ (પ્રતિકાર)
આજા ના ઝરા હાથ બટાના (ભાભી)
સારી દુનિયા પ્યારી (મીરા કા મોહન)
તુજે રબ ને બનાયા કિસ લિયે (યાદ રખેગી દુનિયા)
એક રાજા હૈ (એક રિશ્તા)

film

આર.કે. સ્ટુડિયો: ક્યા તુમ ભી ઝરૂરત સે મુહોબ્બત કરતે હો?

આ લખતી વખતે હૈયું રડી રહ્યું છે કારણ આર. કે. સ્ટુડિયોને વેચાવા કાઢ્યો છે. કપૂર પરિવાર માટે હવે તે ધોળો હાથી છે!

પણ આ ધોળા હાથી એક સમયે કેટકેટલું મનોરંજન પૂરું પાડવાનું નિમિત્ત બન્યો! ૧૯૫૧માં દીર્ઘદૃષ્ટા રાજ કપૂરે મુંબઈના ચેમ્બૂરમાં બનાવેલા આ સ્ટુડિયોમાં ‘આવારા’ના ડ્રીમ સિક્વન્સ, જે કદાચ હિન્દી ફિલ્મોના ‘ખયાલો મેં…ખયાલો મેં..હમ કાલે હૈં તો ક્યા હુઆ’ પ્રકારના સપનામાં ગવાતાં ગીતો/દૃશ્યોમાં પ્રથમ હતું, તેનું શૂટિંગ અહીં થયું હતું.

રાજજીની ફિલ્મોમાં એકએક દૃશ્ય, તેના પાર્શ્વ (બેકગ્રાઉન્ડ) સંગીત પર કેટલી મહેનત થતી હશે, કલ્પના કરો! ‘બરસાત’નું એ દૃશ્ય જેમાં રાજ વાયોલિન વગાડે છે અને પ્રેમઅગ્નિમાં શેકાતી નરગીસ તોફાની રાતે વિફરેલી નદીમાં પિયુને મળવા હોડીમાં ચાલી નીકળે છે, એમ માનીને કે તેના પિતા સૂઈ ગયા છે, પણ એને ખબર નથી કે જમાનો જોઈ ચૂકેલા પિતા હાઉસ બૉટમાં ‘પરદેસી’ બાબુ હોય અને તેને મળવા દીકરી સમય, સ્થિતિની પરવા કર્યા વગર અડધી રાતે દોડી જાય તો કયા બાપને નીંદર આવે! અને એ રાજ વાયોલિન વગાડતો હોય ત્યારે દોડીને નરગીસ તેની ભુજાઓમાં સમાઈ જાય અને કહે, “અબ તો મૈં આ ગઈ હૂં, અબ તો બજાના બંધ કરો”. આ દૃશ્ય અમર બની ગયું અને તે વાયૉલિનનો પીસ પણ આર. કે. ફિલ્મોના પાર્શ્વ સંગીતનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયો! આ દૃશ્ય આર.કે. ફિલ્મ્સનો લૉગો બની ગયું અને આર. કે.સ્ટુડિયોનો પણ! ‘શ્રી ૪૨૦’માં ‘પ્યાર હુઆ ઇકરાર હુઆ હૈ’ ગીતમાં રણધીર, ઋષિ અને બહેન ઋતુ એ ભાઈબહેનોએ ફૂટપાથ પર રેઇનકૉટ પહેરીને ચાલતા નીકળવાનું હોય પણ બાળરાજા તો મન હોય તો માને! ઋષિએ ના પાડી તો નરગીસે ચોકલેટ આપી બે વર્ષના બાળ ઋષિને મનાવી લીધા! આ આર. કે. સ્ટુડિયોએ જેવી હોળી જે દિગ્ગજથી લઈને નાના કલાકાર સહિતના લોકો સાથે મનાવી તે હવે ક્યાં!

અને આ સ્ટુડિયોએ કેટકેટલી ફિલ્મોનું શૂટિંગ પોતાને ત્યાં થતું જોયું હશે! આવારા, બરસાત, શ્રી ૪૨૦, જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ, સંગમ, મેરા નામ જોકર, બોબી, સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્, ધરમ કરમ, પ્રેમરોગ, રામ તેરી ગંગા મૈલી, અમર અકબર એન્થની, પરવરિશ (અમિતાભ-વિોથી લઈને આ અબ લૌટ ચલે સુધી આ સ્ટુડિયો કલાનો, કલાના ઇતિહાસના એક મોટા યુગનો અબોલ છતાં તેમાં સંગ્રહાયેલાં પોશાકો, ‘મેરા નામ જોકર’નો એ બોલકો, દરેક સ્થિતિમાં હસાવતો જૉકર થકી બોલકો દસ્તાવેજ બની રહ્યો છે. છે કે હતો…કયા કાળનું ક્રિયાપદ વાપરવું તે સમજાતું નથી કારણકે ગયા વર્ષે લાગેલી આગમાં ઘણી યાદો બળીને રાખ થઈ ગઈ છે.

કોણ આ સ્ટુડિયો ખરીદશે? પાછલા બારણે દાઉદ કે બીજા કોઈ ભ્રષ્ટ નેતા-બિલ્ડર કે કૉર્પોરોટના કાળાં નાણાંથી ખરીદાશે? ખરીદવા માટે કોણ સાચું ઉત્તરાધિકારી હોઈ શકે? કરણ જોહર, અનુરાગ કશ્યપ,એકતા કપૂર જે હવે લગભગ કલાના નામે પૉર્ન ફિલ્મો તરફ વળી ગયાં છે? સંજય લીલા ભણશાળી જે પ્રૉડક્શન-સંગીતમાં ૧ ટકા રાજ કપૂરની તોલે તો આવી શકે પણ ઇતિહાસને મારીમચડી રહ્યા છે અને ઇતિહાસની ફિલ્મોની કથાને પણ દેવદાસની કથામાં ફેરવી નાખે છે? કે પછી સુભાષ ઘઈ? જે ૭૦ ટકા રાજ કપૂરના પગલે તો હતા, પણ ‘તાલ’ પછી એ પારસમણિ જેવો સ્પર્શ ગુમાવી બેઠા છે! સૂરજ બડજાત્યા હોઈ શકે પણ તેઓ ખર્ચો કરે કે કેમ તે પ્રશ્ન છે.

મોટો પ્રશ્ન તો એ છે કે કપૂર પરિવાર જેના થકી બન્યો તે સ્ટુડિયો હવે તેમને જાળવવો પોસાય તેમ નથી. રાજ કપૂર હોત તો સ્ટુડિયોને પાત્ર બનાવી ‘મેરા નામ જૉકર’ જેવી હાસ્યસભર કરુણાંતિકા જરૂર બનાવત કારણકે એમની દરેક ફિલ્મ પ્રેમ અને કરુણાથી છલોછલ રહેતી હતી.

પરંતુ એ સમય પણ અલગ હતો જ્યાં પોતાની સાથે જોડાયેલી દરેક નિર્જીવ ચીજોને પણ વ્યક્તિ પ્રેમ કરતી, ચાહે તે ઘર હોય, પાળીતું પશુ હોય કે પછી સાઇકલ હોય. એ વખતે સંવેદના અને મૂલ્યો જીવનનાં કેન્દ્રમાં રહેતી અને તેનું પ્રતિબિંબ રાજ કપૂર સહિત તે સમયની, કહો કે તે યુગની ફિલ્મોમાં દેખાતું. રાજજીની જ ‘મેરા નામ જોકર’માં કૂતરો પણ એક પાત્ર હતું તે કોને યાદ હશે! કારણકે રાજ તેમની હિરોઇનને સૌંદર્યાત્મક અંગપ્રદર્શન સાથે પ્રસ્તુત કરતા તેથી તે જ વધુ યાદ રહે તે સ્વાભાવિક છે.

‘મેરા નામ જોકર’માં રાજ મીનુ માસ્ટર સાથે ‘ગ્રાન્ડ ઇન્ડિયન ફૂટપાથ સર્કસ’ની પહેલી કમાણી ત્રણ રૂપિયા પિસ્તાલીસ પૈસાના ભાગ પાડતી વખતે એક રૂપિયા પંદર પૈસા મોતી નામના કૂતરાને આપે છે ત્યારે મીનુ (દક્ષિણની અભિનેત્રી પદ્મિની) કહે છે, “મોતી કા?” રાજુ કહે છે, “ક્યોં? મોતી આદમી નહીં હૈ ક્યા?”

અને ‘મેરે અંગ લગ જા બાલમા’ જેવા રિઝવતા (સિડક્ટિવ) ગીત પછી એક દૃશ્યમાં જ્યારે મોતીને મ્યુનિસિપાલિટીવાળા ઉપાડી જાય છે ત્યારે મોતીના ટૂંકા સાથ છતાં, તેને સ્નેહ કરનારો રાજ ખિન્ન થઈ જાય છે, પણ મોતીના સહારે હવસખોર પુરુષો સામે પુરુષના વેશમાં ટકી રહેલી મીનુને લેશમાત્ર ફરક નથી પડતો. રાજુ કહે છે, “મોતી કો મ્યુનિસિપાલિટીવાલે ઉઠા કે લે ગયે. વો અબ ઉસે માર ડાલેંગે.” ત્યારે મીનુ કહે છેે, “હાં, બાઝારી કુત્તો કે સાથ યહી હોતા હૈ…” રાજુ કહે છે, “મોતી કુત્તા નહીં હૈ, વો હમારી ફૂટપાથ સર્કસ કા પાર્ટનર હૈ.” મીના કહે છે, “મગર સર્કસ તો અબ બંધ હો ગયા, અબ તો હમારી કવ્વાલી ચલેગી, મોતી કી ક્યા ઝરૂરત?” આઘાતના સૂર રેલાવતા પાર્શ્વ સંગીત વચ્ચે રાજુ આઘાત અને દુ:ખ સાથે કહે છે, “ઝરૂરત? તુમ ભી ક્યા ઝરૂરત સે મુહોબ્બત કરતી હો મીના?”

ફિલ્મમાં તો મીના માફી માગી લે છે પણ આજે ઝરૂરત-જરૂરિયાત-તે કરતાંય કહો કે અસીમ ઈચ્છાઓને પ્રેમ કરવાનું ચલણ છે, ચાહે તે વ્યક્તિ હોય, મોબાઇલ હોય કે પછી સાદી પેન. યુઝ એન્ડ થ્રો. અને જે ચીજ ધોળો હાથી થઈ જાય, કરોડો-અબજોની સંપત્તિ હોય તેને તો વેચીને રોકડી જ કરી લેવી જોઈએ ને. રાજ કપૂર અને પૂરા કપૂર પરિવારનો અમારો પંડ્યા પરિવાર ચાહક છતાં લખતાં દુ:ખ થાય કે રાજજીનાં કોઈ સંતાનમાં રાજ જેવો વેતો ન નીકળ્યો કે જે સ્ટુડિયોને કૉમર્શિયલી વાયેબલ બનાવી શકે.

જાને કહાં ગયે વો દિન!

education, film, international, media, sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં લિબરલોની અસહિષ્ણુતા અને દાદાગીરી!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૮/૭/૧૮)
ભારતમાં તમે જો અક્ષયકુમાર, નાના પાટેકર, અનુપમ ખેર, મધુર ભાંડારકર, અભિજિતની જેમ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા ધરાવતા હો તો તમારી કારકિર્દી પર પ્રશ્નાર્થ લાગી શકે અથવા તે માટેના પ્રયાસો થઈ શકે. ફિલ્મોમાં તમે ગમે તેટલું સારું કામ કર્યું હોય, પણ કહેવાતા રાષ્ટ્રવાદીઓ સત્તામાં હોય તો પણ તેઓ તેમના સમર્થકોની પડખે ઊભા નથી રહેતા જેટલા લિબરલ વિચારવાળા લોકો સત્તામાં હોય ત્યારે ઊભા રહે છે. હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. સ્ટેસી ડેશ નામની હૉલિવૂડની પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રીએ ૨૦૧૨માં ત્યાંના રાષ્ટ્રવાદી ગણાતા રિપબ્લિકન પક્ષના રાષ્ટ્રપ્રમુખના ઉમેદવાર મીટ રૉમ્નીને ટેકો જાહેર કર્યો તો તે બ્લેકલિસ્ટ થઈ ગઈ! (આ સ્ટેસીએ ૨૦૦૮માં બરાક ઓબામાને મત આપ્યો હતો પરંતુ ઓબામાનું ચાર વર્ષનું શાસન તેને પસંદ ન પડ્યું એટલે તેણે પોતાનો અભિપ્રાય બદલ્યો અને તે જનતાને જણાવ્યો એનું તેણે ભોગવવું પડ્યું.)

સ્ટેસી ડેશે પોતાના પુસ્તક ‘ધૅર ગૉઝ માય સૉશિયલ લાઇફ: ફ્રૉમ ક્લુલેસ ટૂ કન્ઝર્વેટિવ’માં લખ્યું છે, “મેં ટ્વીટ કર્યું કે રૉમ્નીને મત આપો. અને બીજા દિવસથી મારી જિંદગી બદલાઈ ગઈ! મને લોકો કહેવા લાગ્યા કે હું અશ્વેત લોકોને પસંદ નથી કરતી.” સ્ટેશીએ સીએનએસન્યૂઝ ડૉટ કૉમને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં બેધડક કહ્યું કે “મારી રાજકીય માન્યતાઓના કારણે મને કામ મળતું બંધ થઈ ગયું. મને બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવી છે. મારા ઍજન્ટોએ મને પડતી મૂકી દીધી.”

આવું જ ટીમ એલન સામે થયું. લિબરલો ગમે તેની, ગમે તેવી નીચલી કક્ષાની મજાક ઉડાવી શકે (તન્મય ભટ્ટ વગેરેની એઆઈબી તેનું મોટું ઉદાહરણ છે) પરંતુ જો રૂઢિચુસ્તો તેમ કરે તો કલાજગતમાંથી ફેંકાઈ જાય. ટીમ એલન અમેરિકાની એબીસી ચેનલ માટે ‘લાસ્ટ મેન સ્ટેન્ડિંગ’ નામનો કૉમેડી શૉ કરતા હતા. તેમાં રિપબ્લિકનોની અને રૂઢિચુસ્તોના હીરો જેમ કે રૉનાલ્ડ રૅગન, બેરી ગૉલ્ડવૉટરની પ્રશંસા થતી હતી. ડેમોક્રેટ પર જૉક થતા હતા.

એક જૉકનું ઉદાહરણ જોઈએ. અંગ્રેજીમાં જ તેની મજા આવશે.

Hillary Clinton’s therapist
Kyle (Christoph Sanders): So, you’re upset because you feel like you lost?
Ryan (Jordan Masterson): Yeah, losing sucks.
Kyle: We lose all the time, but we still enjoy ourselves. You have to learn to look at losing as a win.
Ryan: You sound like Hillary Clinton’s therapist.

વારંવાર હારવા છતાં હિલેરી ક્લિન્ટન કે રાહુલ ગાંધીની જેમ આનંદ કરતા રહેવાનું. બીજી જૉક ઓબામા પર હતી.

Mike: “If you’re a young person who’s not exactly sure where life is taking you, that’s okay. You know, we can’t all be Barack Obama and have our first job be president.”

માઇક કહે છે, “જો તમે યુવાન હો જેને ખબર નથી પડતી કે તેણે શું કરવાનું છે તો તેમાં કંઈ ખોટું નથી. આપણે બધા બરાક ઓબામા ન હોઈ શકીએ અને આપણી પહેલી નોકરી રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ન હોઈ શકે.”

આ જૉક પણ રાહુલ ગાંધી પ્રકારનો જ કહી શકાય કે કોઈ મહેનત વગર સીધા ઉપાધ્યક્ષ અને અધ્યક્ષ બની ગયા.

જોકે ટ્રમ્પ ચૂંટણી જીત્યા પછી આ શૉને અકારણ, અચાનક બંધ કરી દેવાયો!

આવાં તો કેટલાંય ઉદાહરણો છે. જ્યારે ઓબામાનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે મેલ ફ્લિન નામના હૉલિવૂડ કૉંગ્રેસ ઑફ રિપબ્લિકન્સના પ્રમુખે કહેલું કે “હૉલિવૂડમાં રિપબ્લિકનો પ્રત્યે ખૂબ જ ભેદભાવ થાય છે. હું એવા ઘણા લોકોને જાણું છું જેમણે પોતાનો રાજકીય વિચાર (મતલબ કે ડેમોક્રેટિકથી વિરોધી વિચાર) જાહેર કર્યો અને તેમને કામ ગુમાવવું પડ્યું હોય.” આવું જો અત્યારે ટ્રમ્પ કે મોદીના કાળમાં થાય તો તો હોહા મચી ગઈ હોય.

‘એલ્મર ગાન્ટ્રી’ નામની ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો ઑસ્કાર જીતી ચૂકેલી અભિનેત્રી શર્લી જૉન્સે વર્ષ ૨૦૧૩માં શું કહેલું? “અહીં (એટલે કે હૉલિવૂડમાં) ખૂબ જ ખરાબ (સ્થિતિ) છે કારણકે તેઓ બધા જ ડેમોક્રેટ છે.” ડેમોક્રેટના લીધે તેમની કારકિર્દીને ખૂબ જ ફટકો પડ્યો છે.

જો તમે બોલકા હો (ડેમોક્રેટિક પાર્ટી વિરુદ્ધ) તો તમારી કારકિર્દીનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે આવું નિર્માતા ગ્રે માઇકલ વૉલ્ટર્સે કહ્યું હતું! કારણકે મનોરંજનનું જગત લિબરલોના વર્ચસ્વવાળું છે.

કેલ્સી ગ્રામર અભિનેતા, કૉમેડિયન, નિર્માતા, નિર્દેશક, લેખક અને ગાયક એમ બહિર્મુખી પ્રતિભા છે. તેમને ‘બૉસ’ નામની સિરિઝમાં પર્ફૉર્મન્સ માટે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ મળ્યો હતો પરંતુ તે એવૉર્ડ પછી પાર્ટીમાં તેમણે પોતે રિપબ્લિકન હોવાનું જાહેર કર્યું અને તે પછી તેમને એમ્મી એવોર્ડમાં નામાંકન પણ ન મળ્યું! જય લીનો નામના પ્રસિદ્ધ ટેલિવિઝન હૉસ્ટને ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે “શું એ શક્ય છે કે એમ્મીનો કોઈ પણ સભ્ય કહેશે કે હા, તમારું પર્ફૉર્મન્સ તો સારું છે પણ તમારા વિચારોને હું ધિક્કારું છું (તેથી તમને એવૉર્ડ નહીં આપી શકાય)?”

ઓબામા પહેલી વાર અમેરિકા પ્રમુખ બન્યા તે પછી થોડા જ સમયમાં ‘બેવૉચ’ ફેમ અભિનેત્રી એન્જી હાર્મને ઓબામાની ટીકા કરી એમાં તો તેને રેસિસ્ટ ગણાવી દેવાઈ! આપણે ત્યાં કેટલાક વ્યક્તિની ટીકા કરવામાં આવા ટીકાકારને તેમની ટીકાના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લીધા વગર જાતિ વિરોધી કે મઝહબવિરોધી ગણાવી દેવાય છે તેવું જ એન્જી હાર્મન સાથે થયું! એન્જી હાર્મનને ઓબામા જે રીતે સરકાર ચલાવતા હતા તે પસંદ ન પડ્યું અને તેમની ટીકા કરી તેમાં તેના પર આ રીતનાં માછલાં ધોવાયાં!

એન્જી મેયર ઑશેવ્સ્કી રાજકારણીઓ તેમજ મનોરંજન જગતના લોકો માટે પબ્લિક રિલેશન (પી.આર.)નું કામ કરે છે, તેમણે જે કહ્યું છે તે લિબરલોએ કાન ખોલીને સાંભળવા જેવું છે. તેમણે કહ્યું છે કે “હૉલિવૂડના જે લોકો સ્વીકૃતિની (એટલે કે સહિષ્ણુતાની-ઉદાર વિચારોની) વાતો કરે છે તેઓ રૂઢિચુસ્તો (કન્ઝર્વેટિવ) લોકો માટે દરવાજો બંધ કરનારા પહેલા હોય છે.” આમ, પોતાની જાતને સહિષ્ણુ અને ઉદાર ગણાવતા લિબરલો વિરોધી વિચારધારા પ્રત્યે જરાય સહિષ્ણુ કે ઉદાર હોતા નથી!

જોકે તેઓ માને છે કે રિપબ્લિકનો માટે સ્થિતિ એટલી બધી ખરાબ નથી. તેઓ તેમનો રસ્તો કાઢી જ લે છે. એ તો રહેવાનું જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં સંજય દત્ત, શાહરુખ ખાન વગેરેએ ઋત્વિક રોશન, રાકેશ રોશનને પાડી દેવા કેટલી કોશિશ કરી! અક્ષયકુમાર-અજય દેવગનની સામે કેટલા પ્રપંચો કર્યા! અજય દેવગને તો આક્ષેપ કર્યા હતા કે ‘સન ઑફ સરદાર’ને શાહરુખ ખાન-યશરાજ ફિલ્મ્સે તેમની ‘જબ તક હૈ જાન’ વધુ સફળ રહે તે માટે પોતાનો રૂઆબ વાપરીને ઓછા થિયટેર મળે તેવો પ્રપંચ કર્યો છે અને આ માટે અજય દેવગન કમ્પિટિશન કમિશન ઑફ ઇન્ડિયામાં પણ ગયો હતો. આવાં પ્રપંચો છતાં આ કલાકારો પોતાની મહેનતથી ટકી ગયા છે.

ભારતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેમ ડાબેરીઓ-સેક્યુલરો-લિબરલો પગદંડો જમાવી બેસી ગયા છે અને પોતાના વિચારો યુવાનોમાં થોપી કન્હૈયાકુમારો, શેહલા રશીદ જેવાં ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ગેંગના સમર્થકો તૈયાર કરે છે તેવું અમેરિકામાં પણ છે!

પશ્ચિમાંધ લોકો અમેરિકાની બજારવાદ, મૂડીવાદ, ફ્રી સેક્સ, ફિલ્મોમાં અશ્લીલતા વગેરેનો બચાવ કરતી વાતો જ કરશે પરંતુ તેનો સાચો ચિતાર ક્યારેય નહીં આપે. ભારત જેવું જ અમેરિકામાં છે. ત્યાં ગયા વર્ષે શિક્ષણ પ્રધાન બેટ્સી ડેવૉસે કન્ઝર્વેટિવ પૉલિટિકલ ઍક્શન કૉન્ફરન્સમાં ફૅકલ્ટી મેમ્બરોની તીખી ટીકા કરી હતી અને આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેઓ તેમના વિચારો વિદ્યાર્થીઓમાં થોપે છે.

તેમણે કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું, “શિક્ષણનાં સ્થાપિત હિતો સામેની લડાઈ તમારે પણ લડવાની છે. પ્રૉફેસરોથી માંડીને ડીન સુધીના લોકો તમને કહે છે કે તમારે શું કરવું, શું કહેવું અને ચિંતાની વાત તો એ છે કે તેઓ શું વિચારવું તે પણ કહે છે.” ૬ ઑક્ટોબર ૨૦૧૬ના ‘વૉશિંગ્ટન ટાઇમ્સ’માં એક સમાચાર છપાયા હતા તેના પર ધ્યાન દેવા જેવું છે. સમાચાર કહે છે કે ‘ઇકૉન જર્નલ વૉચ’માં અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકાની ૪૦ અગ્રણી યુનિવર્સિટીઓમાં ૭૨૪૩ પ્રૉફેસરોમાંથી ૩,૬૨૩ ડેમોક્રેટ છે! માત્ર ૩૧૪ જ રિપબ્લિકન છે!

આવું જ (ભારતની જેમ) અમેરિકી મિડિયામાં પણ છે. અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર વિવિધ વિષયો પર સર્વેક્ષણ કરવા માટે સમગ્ર દુનિયામાં જાણીતું છે. ૨૦૦૪માં પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટરે રાષ્ટ્રવ્યાપી સર્વેક્ષણ કર્યો હતો. તે મુજબ નેશનલ પ્રૅસના ૩૪ ટકાએ પોતાની જાતને લિબરલ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને કન્ઝર્વેટિવ ગણાવ્યા હતા. ૨૦૧૪માં ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રૉફેસરો લાર્સ વિલ્નટ અને ડેવિડ એચ. વીવરે કરેલા સર્વેક્ષણમાં ૧,૦૮૦ અમેરિકી પત્રકારો પૈકી ૨૮ ટકાએ પોતાને ડેમોક્રેટ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને રિપબ્લિકન ગણાવ્યા હતા! ૧૯૭૧માં ૩૫ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. ૧૯૮૨માં ૩૮.૫ ટકા અને ૧૯૯૨માં ૪૪.૧ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. તે પછી ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ ચાલ્યો. ૨૦૦૨માં ૩૫.૯ ટકા થયો.

જોકે કેટલાકનું એમ પણ માનવું છે કે ડેમોક્રેટની સંખ્યા વધુ હશે કારણકે તેમણે પોતાની ઓળખ છુપાવવા પોતાને અપક્ષ ગણાવ્યા હોઈ શકે. આમ, ડાબેરી-સેક્યુલર-લિબરલ એવા પત્રકારોની બદમાશી અમેરિકામાં પણ છે. તમે માર્ક કર્યું હોય તો જ્યૉર્જ બુશ, ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ વગેરે વિશે હંમેશાં તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફોટા સાથે અમેરિકાના મિડિયા (અને આપણું મિડિયા પણ) ટીકાત્મક અહેવાલો જ વધુ છાપશે. આથી ત્યાં પણ મિડિયા પરથી કન્ઝર્વેટિવોનો ભરોસો ઉઠી ગયો છે. ટ્રમ્પને પ્રાઇમરીમાં મળેલા મતોથી હવા કઈ બાજુની છે તે માપી જઈ સીએનએને ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોને રાખ્યા હતા પરંતુ સીએનએનના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમુખ જેફ ઝુકરે કહ્યું કે “મને ખબર છે કે (અમારી ચેનલના ઘણા પત્રકારોને) કૉરી લેવાન્ડોવસકી કે બીજા ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોથી વાંધો છે. તેનું કારણ એ છે કે તેમને ટ્રમ્પે ચૂંટણીમાં ઝૂકાવ્યું તે ગમ્યું નથી. અને આથી તેમને અણગમો છે કે ‘આવા’ લોકો સેટ પર કઈ રીતે હોઈ શકે?”

‘ન્યૂઝ બસ્ટર’ નામની વેબસાઇટ લિબરલોના મિડિયા બાયસ સામે લડે છે. તેના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર ટિમ ગ્રેહામે કહ્યું કે ઘણા યુવાન કન્ઝર્વેટિવ પત્રકારો મિડિયામાં કામ કરવા માગે છે, પરંતુ તેમને નોકરીએ લેવા તો જોઈએ ને!

બસ, આ જ સ્થિતિ ભારતમાં મિડિયા, હિન્દી ફિલ્મો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે છે.

film, film review

રાજુભાઈ, આગામી પ્રૉજેક્ટ કયો હાથ ધરો છો? હાફીઝ સઈદનો કે તંદુરી કાંડવાળા સુશીલ શર્માનો?

તાળીઓ, તાળીઓ, તાળીઓ! રાજકુમાર હિરાણી માટે હાથ ન તૂટી જાય ત્યાં સુધી તાળીઓ!

ખરેખર માનવું પડે ભાઈ, શું સ્ટૉરી ટેલિંગની આવડત છે! શું રોવડાવવાની કુશળતા છે! શું સંવાદો લખવાની નિપુણતા છે! સંજય દત્તનાં કાળાં કૃત્યોને શું સફાઈપૂર્વક સફેદ કરી બતાવ્યાં!

પહેલી સ્પષ્ટતા કરી દઉં કે સંજય દત્તની ફિલ્મો વિરુદ્ધ આ લેખ નથી. સંજય દત્તની ‘રોકી’થી લઈને ‘ઑલ ધ બેસ્ટ’ સહિત ઘણી ફિલ્મો મને ગમે છે. સુનીલ દત્ત નખશીખ સજ્જન અને લોકકલ્યાણનાં કામો કરનારા તેમજ નરગીસ હિન્દી ફિલ્મોનાં શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૈકીનાં એક હતાં તે સ્વીકાર્યું, પણ તેના કારણે સંજય દત્તની નિર્દોષતા પ્રમાણિત નથી થઈ જતી. એ પણ સ્વીકાર્યું કે સંજય દત્તે કેટલાંક સારાં કામો પણ કર્યાં જ હશે, તેના કારણે તેનાં પાપો ધોવાઈ ન જાય. આ લેખ કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો દ્વારા કઈ રીતે કલાનો ઉપયોગ કરીને સારાને ખરાબ અને ખરાબને સારા દેખાડવાની પ્રવૃત્તિ થાય છે તેના પર છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ સમીક્ષકો પણ ગયા અઠવાડિયે લખ્યું હતું તેમ ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’, ‘ઈન્દુ સરકાર’ કે ‘પરમાણુ’માં ખામીઓ શોધી કાઢી પણ ‘સંજુ’ની પ્રશંસા કરતા થાકતા નથી. જોકે રણબીર કપૂર, પરેશ રાવલ, મનીષા કોઈરાલા, વિકી કૌશલ બધાના અભિનયની પ્રશંસા થવી જ જોઈએ.

‘સંજુ’ ફિલ્મની શરૂઆતથી લઈને અંત સુધી…એકેક દૃશ્યમાં રાજુ હિરાણી અને અભિજાત જોશીની ‘મહેનત’ લેખે લાગે છે. પહેલાં જ દૃશ્યમાં સંજય દત્તની કોઈ ગીતકાર ડી. એન. ત્રિપાઠીએ લખેલી આત્મકથાનું પહેલું પ્રકરણ વાંચતાં મહાત્મા ગાંધી સાથે તેની સરખામણી કરાયેલી છે. આ રીતે મજાકમાં પણ દર્શકોના મગજમાં એક છૂપો સંદેશ (subtle message) જાય છે કે વાત તો સાચી છે.

સંજય દત્તને સજાના સમાચાર આવે છે ત્યારે તેનાં બાળકોને દેખાડવામાં આવે છે. બાળકોને ત્રાસવાદી પિતાનાં બાળકો કહેવામાં આવશે તેવા ભયથી સંજય દત્ત આપઘાત કરવા જાય છે અને પછી પત્ની દ્વારા રોનાધોના! આ ન્યાયે તો કોઈ પણ ત્રાસવાદીને, હાફીઝ સઈદ, અજમલ કસાબ, કે પછી દિલ્લીની ગેંગ રેપના બળાત્કારીઓ સહિતના ગુનેગારો પ્રત્યે પણ તેમનાં બાળકોની આડશે સહાનુભૂતિ ઊભી કરી શકાય.

વેશ્યાઓ સહિત ૩૦૮ સ્ત્રીઓ સાથે સહશયન કરનાર સંજય દત્તને કેવી સિફતપૂર્વક સારો માણસ બતાવી શકાય તે કળા રાજકુમાર હિરાણી પાસેથી શીખવા જેવી છે. માતા કેન્સરની જીવલેણ બીમારી સાથે ન્યૂ યૉર્કની હૉસ્પિટલમાં દાખલ છે અને તેવા વખતે પોતે પોતાના પહેલી વાર જ મળેલા મિત્ર સાથે ટૉપલેસ ડાન્સરની ક્લબમાં ઉપડી જાય અને ત્યાં ડ્રગ લઈ ડાન્સર સાથે રાત વિતાવવા ઈચ્છા વ્યક્ત કરે તેમ છતાં સંજય દત્ત મહાન! પોતાના મિત્રની પ્રેમિકા સાથે સહશયન કરે તેમ છતાં સંજય દત્ત મહાન! વાહ રાજુભાઈ!

રાજુ હિરાણીની ‘મુન્નાભાઈ એમ.બી.બી.એસ.’, ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’, ‘પીકે’ હોય કે પછી ‘સંજુ’, દરેકમાં નાયિકાના પિતાને ખલનાયક ચિતરવામાં આવ્યા છે. રાજુભાઈ વિશે પ્રાપ્ય માહિતી મુજબ, રાજુ હિરાણીને દીકરી નથી. પરંતુ જો હોત તો તેમને પ્રશ્ન કરવાનું મન થાત કે શું તેઓ તેમની દીકરીને સંજય દત્ત જેવા ડ્રગ વ્યસની, દારૂડિયા, રાત્રે ઘરમાં એક વાગે ઘૂસી આવતા કે દસ રૂપિયા (જેનું મૂલ્ય એ સમયે ખૂબ મોટું હતું)ની નૉટ ફાડતા વ્યક્તિને પરણાવત? કે પછી પાકિસ્તાનીને (પીકે ફિલ્મ) પરણાવત?

ડ્રગ્ઝ લેવાથી કેવું સારું લાગે તે પણ કેવું સુંદર રીતે બતાવ્યું છે રાજુ હિરાણીએ. આસપાસ ફૂલોનો બગીચો આવી જાય તે જોઈને અંતઃસ્ત્રાવોની અસરમાં ઉન્માદ અને ઉત્સાહ ઊછાળા મારતા હોય તેવા યુવાનો સરળતાથી આ તરફ વળે. અને ડ્રગ્ઝ માટે બહાનાં પણ સરસ આપ્યાં. પિતા ખખડાવે એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના, માતા મરણપથારીએ હોય એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના, અને પ્રેમિકા છોડીને જાય એટલે ડ્રગ્ઝ લેવાના! વાહ રાજુભાઈ! હકીકતને કેવી તોડીમરોડી છે. રૂબીનું પાત્ર જેના પરથી પ્રેરિત હોવાનું લાગે છે તે ટીના અંબાણીને પૂછજો. સંજય દત્તને ટીના મુનીમે ડ્રગ્ઝ અને દારૂની લતમાંથી છોડાવવા બહુ પ્રયાસ કરી જોયા હતા, પરંતુ જ્યારે તે ન જ સુધર્યો ત્યારે તેણે તેને છોડી દીધો હતો.

સંજય દત્ત જેમ તેની માતાને કેન્સર માટે દાખલ કરેલા ત્યારે રંગરેલિયા મનાવવા ઉપડી ગયેલો તેમ તેની પહેલી પત્ની રિચા શર્માને કેન્સરમાં મરવા છોડી દીધી હતી અને કહેવાય છે કે માધુરી દીક્ષિત સાથે લફરું કરેલું. રિચા સાથે તેણે છૂટાછેડા પણ લઈ લીધા હતા, પરંતુ જેવા સાથે તેવાની જેમ માધુરીએ ટાડામાં સંજયનું નામ આવતા તેને છોડી દીધો તેમ તે વખતે ચર્ચા હતી. રિચા ઉપરાંત તેની દીકરી ત્રિશલાની પણ કોઈ વાત ફિલ્મમાં નથી જેણે સંજય દત્તને ત્રીજા લગ્ન ન કરવા સલાહ આપી હતી અને તોય સંજયે કર્યાં. સંજયની બીજી પત્ની રિયા પિલ્લઈની પણ કોઈ વાત નથી જેણે ટાડા વખતે સહારો આપ્યો હતો. ફિલ્મમાં જેલ જવાની સ્થિતિમાં પણ લડવાની હિંમત આપતી સંજયની ત્રીજી પત્ની માન્યતા (જેનું સાચું નામ દિલનવાઝ શૈખ છે)ને જ બતાવાઈ છે.

રાજુ હિરાણી જેવા લોકો માટે પાકિસ્તાન ગમે તેટલો ત્રાસવાદ ફેલાવે, પાકિસ્તાનીઓ સારા હોય, ખરાબ હોય તો માત્ર હિન્દુઓ. લિબરલો-સેક્યુલરો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો જ્યારે ૨૦૦૨માં ગુજરાતનાં રમખાણોની વાત કરશે ત્યારે તેનાં કારણોની ચર્ચા નહીં કરે, પરંતુ મુંબઈમાં રમખાણો થયાં ત્યારે તે માટે રામજન્મભૂમિ પર નકામા-વણવપરાયેલા ઢાંચાના ધ્વંસ (તેને બાબરી મસ્જિદ કહેવી હળાહળ ખોટું છે, તેને વિવાદિત ઢાંચો કહેવો પણ ખોટું છે)નું કારણ આપવાનું રાજુ હિરાણી ‘સંજુ’માં ચૂકતા નથી.

સુનીલ દત્ત રમખાણોમાં મુસ્લિમોને મદદ કરે તે માટે તેમને હિન્દુઓના ધમકીના ફૉન આવે તે ભલે કદાચ સંજય દત્ત અને તેના પરિવાર તરફથી આખા કેસને પોતાના સમર્થનમાં લાવવા કહેવાયેલી કે સાચી વાત હોય તો પણ તેના કારણે પિતાની સુરક્ષા માટે એકે ૫૬ રાઇફલ દાઉદની ત્રાસવાદી ટોળી તરફથી લેવી તે વાત ગળે ઉતરતી નથી. સૉરી રાજુભાઈ! યૉર જૉબ ઇઝ નૉટ ડન!

તમે કદાચ સંજય દત્તે ટાડા ન્યાયાલયને આપેલી જુબાની (તમે ફિલ્મવાળાઓ શું કહો તેને? ઈકબાલિયા બયાન) નહીં વાંચી હોય (અથવા ઈરાદાપૂર્વક અવગણી હશે) જેમાં સંજય દત્તે સ્વીકાર્યું છે કે તેની પાસે ત્રણ ફાયર આર્મ હતાં જ અને તે તેના પિતાની સુરક્ષા માટે નહોતાં! તેના શિકારના શોખ માટે હતાં. અને માનો કે તેને તેના પિતાની સુરક્ષાની ચિંતા હતી જ, તો પણ તેની પાસે તો બે રાઇફલ અને એક ગન હતી જ. એકે-૫૬ લેવાની શું જરૂર પડી? શું બે રાઇફલ અને ગન ધરાવતો સંજય દત્ત નાનો કીકલો હતો કે તેને એકે-૫૬ વિશે કોઈ ગતાગમ જ ન હોય? આ પ્રશ્ન સંજય દત્તને નહીં, પરંતુ રાજુ હિરાણી તમને અને અભિજાત જોશી, તમને છે. કારણકે આ આખો કેસ ટાડા કૉર્ટ અને સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલીને સંજય દત્તને સજા થઈ છે. તે સજા પૂરી કરીને આવ્યો તેના લીધે આ કેસને ખોટી રીતે રજૂ કરવાનો તમને કોઈ હક નથી, પછી ભલે સંજય દત્તે પેલી આત્મકથા લેખિકા વિની ડાયઝને જેમ પૈસા આપી આત્મકથા લખાવી તેમ તમને પણ કદાચ આપ્યા હોય.

ફિલ્મમાં તમે સરકાર અને જેલને તો ખરાબ ચિતરી દીધી છે! તે વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર કેન્દ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં હતી! કોઈ રાજકારણીઓ-પ્રધાનોએ સુનીલ દત્તને મદદ ન કરી તે માટે તમે તેમને ખરાબ ચિતર્યા છે. શું આવા કેસમાં કૉંગ્રેસના પ્રધાનોએ સંજય દત્તને મદદ કરવી જોઈતી હતી? કૉંગ્રેસના નેતાઓ ક્યાં છે? તમારી સરકારોને રાજુ હિરાણી ખરાબ દર્શાવે છે અને તમે ચલાવી લો છો? શું માત્ર ઈન્દિરા-સંજય-રાજીવ પર ફિલ્મો બને તેનો જ વિરોધ કરવાનો?

ફિલ્મમાં બહુ સલુકાઈથી સંજય દત્તનો અંધારી આલમમાં કોઈ દોસ્ત જ નથી તેમ દર્શાવાયું છે. સુનીલ દત્ત (પરેશ રાવલ) સંજય દત્ત (રણબીર)ને કહે છે, “અંડર વર્લ્ડ સે દોસ્તી કરોગે તો પ્રેસવાલે પીછે પડેંગે હી ના?” ત્યારે સંજય દત્ત એકદમ નિર્દોષતાથી કહે છે, “મેરા કૌન સા દોસ્ત હૈ અંડર વર્લ્ડ મેં ડેડ?” અને પછી જે નામ આવે છે તે મુંડુ દાદા (વાસ્તવિક જીવનમાં અરુણ ગવળી)નું છે અને અંધારી આલમ સાથે દોસ્તીનું કારણ તેમના તરફથી જીવનું જોખમ હોવાનું કહેવાય છે. જો સંજય દત્તે ખરેખર પોતાનો જીવ બચાવવા નામ માત્રના સંબંધ અંધારી આલમ સાથે હોત કે માત્ર ખંડણી આપી હોત તો વાત જુદી જ હતી, પરંતુ તેવું નથી.

ફિલ્મમાં સંજય દત્ત કહે છે કે તે દુબઈ ગયો હતો પણ ડરના લીધે. પરંતુ તેને તેના પિતાના સમજાવવાથી મુંડુદાદાનો ડર નથી લાગતો. તે કેસરી ખેસ સાથેના ગુંડાઓના સરદાર મુંડુદાદા (અરુણ ગવળી)ને કહે છે કે તેણે તેને ગોળી મારવી હોય તો મારી દે પણ તે ગણપતિ વિસર્જનમાં તો નહીં જ આવે. આવી હિંમત દુબઈના ડોન દાઉદ ઈબ્રાહિમ, છોટા શકીલ અને અબુ સાલેમની આગળ કેમ ન દેખાડી શક્યો?

ફિલ્મમાં દાઉદ ઈબ્રાહિમનો નામ સાથે કે નામ વગર નક્કર કોઈ ઉલ્લેખ નથી તેનાથી આ ફિલ્મને પડદા પાછળ કોનું સમર્થન હોઈ શકે કે ખ્યાલ આવી જાય. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં છોટા શકીલ સાથે સંજય દત્ત, નિર્દેશક-અભિનેતા મહેશ માંજરેકર અને નિર્માતા-નિર્દેશક સંજય ગુપ્તા આ ત્રિપુટીની વાતચીતની ટેપ જ યૂટ્યૂબ પર છે. તેનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. આ ટેપ ટાડા હેઠળ સજા થોડા સમય માટે ભોગવી આવ્યા પછીની છે, અર્થાત્ તે પછી પણ સંજય દત્ત સુધર્યો નહોતો અને અંધારી આલમ સાથે તેણે સંબંધ ચાલુ રાખ્યા હતા. તેમાં ઋત્વિક રોશનને મારવાની વાત ચર્ચાઈ હતી, ગોવિંદાની લૅટ લતીફી વિશે વાત થઈ હતી અને મહેશ માંજરેકરે છોટા શકીલ પર ફિલ્મ બનાવવાની વાત કરી હતી.

સંજય દત્ત ત્રાસવાદી નથી, માત્ર તેને ગેરકાયદે શસ્ત્રો રાખવાના ગુનામાં જ સજા થઈ છે તેમ તમે આ ફિલ્મ દ્વારા કહેવડાવવા અને ગળે ઉતારવા માગો છો. રાજુભાઈ, પણ સંજય દત્તને શસ્ત્રો પહોંચાડનારા તમામને ટાડા હેઠળ સજા થઈ છે પરંતુ સંજય દત્તને (કૉંગ્રેસ સિવાય) તમામ પક્ષોનો ટેકો છે તેનાથી તે બચી ગયો છે. શિવસેના-ભાજપની મહારાષ્ટ્રમાં સરકાર હતી ત્યારે સુનીલ દત્ત-સંજય દત્ત બાળાસાહેબને મળી આવ્યા અને સંજય દત્તને જામીન મળી ગયા હતા! ૨૦૧૩માં કેન્દ્ર અને મહારાષ્ટ્રમાં કૉંગ્રેસ-એનસીપી સરકારમાં સંજયને જેલ થઈ ત્યારે તેને જેલમાં વારંવાર પૅરૉલ મળી છે જે બીજા કેદીઓને મળતી નથી. મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે પણ આ અંગે મહારાષ્ટ્ર સરકારને પ્રશ્ન ગત જાન્યુઆરીમાં પૂછ્યો છે કે શું બધા કેદીઓને આવી ‘સુવિધા’ મળે છે? એટલું જ નહીં, સંજય દત્ત આઠ મહિના વહેલો જેલમાંથી છૂટ્યો છે. જેલમાંથી છૂટ્યા પછી ભાજપ દ્વારા મહારાષ્ટ્ર દિનની ઉજવણીમાં મંચ પર પણ તે જોવા મળ્યો છે. તે સમાજવાદી પક્ષનો નેતા પણ રહી ચૂક્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન યોગી આદિત્યનાથ તો ‘સંપર્ક ફૉર સમર્થન’ કાર્યક્રમ હેઠળ સંજય દત્તનું લોકસભા ૨૦૧૯ની ચૂંટણી માટે સમર્થન પણ માગી ચૂક્યા છે!

સૉરી, રાજુભાઈ! તમારી ‘મુન્નાભાઈ એમ.બી.બી.એસ.’ જોઈને મને તમારામાં ઋષિકેશ મુખર્જીની છાંટ દેખાઈ હતી. કોઈ પ્રકારની અશ્લીલતા વગર, સ્થૂળ કૉમેડી વગર અને એક સંદેશ સાથે તમે એ ફિલ્મ બનાવી હતી, પણ  ‘પીકે’ પછી આ ફિલ્મ દ્વારા પણ તમે મને નિરાશ કર્યો છે. ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’માં પણ તમે ગાંધીગીરીનો સંદેશ લઈને આવ્યા હતા. જોકે તેમાં તમે જ્યોતિષીઓની મજાક જરૂર ઉડાવી હતી. ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’એ ફરી તમારા માટે આશા જગાડી કારણકે શિક્ષણ પ્રણાલિ પર હળવી શૈલીમાં ચોટદાર રજૂઆત કરતી એ ફિલ્મ હતી જેનો શ્રેય ચેતન ભગતને પણ મળે જ. પરંતુ ‘પીકે’ દ્વારા તમે હિન્દુ ધર્મની મજાક, તેમાં અંધશ્રદ્ધા ઉત્પન્ન કરવાનું કામ કરેલું. તેના પર તે વખતે જ સ્વતંત્ર લેખ લખેલો તેથી તેનું પુનરાવર્તન નથી કરતો. એક ટૅક્નિકલ ભૂલ પણ કાઢી લઈએ. ગુજરાતી (કમલેશ કપાસી) બાથરૂમ-વિથરૂમ ન બોલે. એવું મરાઠીઓ બોલે. ગુજરાતીઓ બાથરૂમ-વાથરૂમ બોલે. પંજાબીઓ બાથરૂમ-શાથરૂમ બોલે. મરાઠી ઈ લગાડીને બોલે.

રાજુભાઈ, આગામી પ્રૉજેક્ટ કયો હાથ ધરો છો? હાફીઝ સઈદનો કે તંદુરી કાંડવાળા સુશીલ શર્માનો?

film, international, media, sanjog news, vichar valonun

હૉલિવૂડ પર અસહિષ્ણુ લિબરલોનો કબજો કેમ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧/૭/૧૮)

સામાન્ય રીતે ભારતના મિડિયામાં પશ્ચિમ વિશે એક જ પ્રકારનો સૂર જોવા મળે છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો (આમ તો કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટો) એવા બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ પશ્ચિમાંધપણા અને ત્યાંની વિકૃતિથી પીડાઈને અને એ વિકૃતિનો પ્રચારપ્રસાર કરવા માટે આપણા પર પોતાના કુવિચારોનો સતત મારો ચલાવતા રહે છે. પશ્ચિમમાં તો પ્રમાણિકતા બહુ, સ્વચ્છતા બહુ, ફ્રી સેક્સ, લોકો ગમે તેવાં કપડાં પહેરે તો પણ ચાલે, જાહેરમાં ભેટાભેટી કે કિસમકિસી કરે તો પણ ચાલે, બધી વૈજ્ઞાનિક શોધો ત્યાં જ થઈ, એ લોકો વૈજ્ઞાનિક અને તર્કવાદી જ્યારે ભારતના લોકો ગમાર, ગામડિયા, અંધશ્રદ્ધાળુ, જડસુ, વાનરસેના જેવા, અપ્રમાણિક, અસ્વચ્છ, સેક્સ પ્રત્યે સૂગ ધરાવે, કપડામાં અને ખાણીપીણીમાં રૂઢિચુસ્તતતા વગેરે વગેરે.

આનું કારણ એ છે કે આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ બહુ સંશોધનમાં પડવા નથી માગતા. તેમનો વન પૉઇન્ટ એજન્ડા જ હોય છે કે ભારતને ખરાબ ચિતરવું જેથી ભારતનું ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ક્રીમ વિદેશ જતું રહે. આના માટે તેમને વિદેશ તરફથી ડૉલર મળતા હશે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ હા, તેનાથી તેમને કેટલાંક વર્તુળોમાં વાહવાહ જરૂર મળી રહે છે. આ વર્તુળમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા છતાં લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતાં સંગઠનોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પણ પેલા બ્રાહ્મણની મનોદશામાં આવી જાય છે કે ખભે ખરેખર કૂતરું જ છે.

હકીકતે ભારતની સંસ્કૃતિ પ્રશ્નો પૂછવાની અને તર્ક કરવાની રહી છે છતાં આપણને અંધશ્રદ્ધાળુઓમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં તર્ક કરવો અને સંવાદ કરવો તે મુખ્ય સંસ્કૃતિ રહી છે. તેથી ખુલ્લું મન રાખવું જરૂરી છે. ભારતે અને હિન્દુ ધર્મે જેટલી નવી બાબતો સ્વીકારી, કેટલીક તો નુકસાન જાય એ હદે સ્વીકારી, (હવે તો ભગવાનની જન્મજયંતીએ કેક ધરાવાય છે!) તેટલી અન્ય કોઈ પંથે સ્વીકારી નથી, તેમ છતાં આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુ આ ધર્મને-આ દેશને સતત બદનામ કરવાની પ્રવૃત્તિમાં મંડી પડ્યા છે. તમે પરંપરાનો વિરોધ કરો તો તમે પ્રગતિશીલ ગણાવ તેવી માન્યતા ઠોકી બેસાડી છે. લઘુમતીને ભડકાવો, સ્ત્રીઓને પરંપરાઓ સામે બળવો કરવા ઉશ્કેરો, કપડાં ટૂંકા પહેરો, જાતીયતાનું પ્રદર્શન કરો, પબ્લિક ડિસ્પ્લે ઑફ અફૅક્શનના નામે જાહેરમાં પ્રેમચેષ્ટાઓ કરો તો તમે ઉદાર. તમે અંગ્રેજી બોલો તો તમે આધુનિક. તમે ખભા ઉલાળીને વાત કરો તો તમે વેલ બિહેવ્ડ. જાહેરમાં પ્રેમની ચેષ્ટા કરો તો તે કુદરતી આવેગની અભિવ્યક્તિ પરંતુ કુદરતી આવેગવશ અને જાહેર શૌચાલયના અભાવે દેવીલાલ (પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન) સડક પર લઘુશંકા કરે તો તેનો અખબારમાં ફોટો છાપી તેમને બદનામ કરવામાં આવે! આનું કારણ ભારતીય મિડિયામાં ભારતીયતાના વિરોધી લોકો કુંડાળું મારીને બેઠા છે. રાષ્ટ્રવાદીઓ ખુલીને બહાર આવતા નથી. તેમનામાં સંપ નથી એ પણ કડવી હકીકત છે. ફિલ્મ જગત અને શિક્ષણ જગતમાં પણ આવું જ છે.

પરંતુ માત્ર ભારતમાં જ આવું નથી, પશ્ચિમના જે લોકો શિષ્ટતામાં માને છે, જે લોકો પરંપરામાં માને છે તેમની પણ આ જ વેદના છે. પશ્ચિમમાં હૉલિવૂડ, મિડિયા અને શિક્ષણમાં આ લિબરલો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો કઈ રીતે ચડી બેઠા? અને તેમણે એવો તે કઈ રીતે પગદંડો જમાવી દીધો કે કોઈ રૂઢિચુસ્ત (કન્ઝર્વેટિવ) હોય (રૂઢિચુસ્તનો અર્થ નેગેટિવ ન લેવો જોઈએ, સારી પરંપરા હોય તો શું તે માત્ર પરંપરા છે એ જ કારણસર ફગાવી દેવાની?) તો તેને કામધંધાની પણ મુશ્કેલી પડી જાય?

જે બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં તો અભિવ્યક્તિની ખૂબ જ સ્વતંત્રતા છે તેમના સુધી આ લેખ પહોંચશે અને વાંચશે તો ચોંકી જશે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માત્ર લિબરલો પૂરતી જ સીમિત છે. તમે જો લિબરલ ન હો તો તમને અભિવ્યક્તિની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. અને જો તમે એ સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરો તો તમારે કામધંધો ભૂલી જવાનો. તમારું જીવવાનું હરામ કરી નાખે આ લિબરલો. તેઓ ભારે અસહિષ્ણુ હોય છે, તેઓ ટોળકી જમાવીને બેસે છે. આ ટોળકીનું નેટવર્ક જબરદસ્ત હોય છે. માનો કે મિડિયાની જ વાત કરીએ તો, અલગ-અલગ ચેનલ કે અખબારમાં લિબરલો રહેલા હોય તો તેમની વચ્ચે જોરદાર સંપર્ક હોય છે. એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. પરંતુ તેઓ તેમના પોતાના અખબાર કે ચેનલ તો ઠીક, પરંતુ હરીફ અખબાર કે ચેનલમાં પણ કોઈ વિરોધી વિચારવાળાને ઘૂસવા નહીં દે.

અમેરિકાની જ વાત કરીએ એટલે આ દાખલા વધુ સમજાશે કારણકે આપણને પશ્ચિમનાં ઉદાહરણોની ટેવ પડી ગઈ છે. નીલ ગ્રોસ નામના સૉશિયૉલૉજીના પ્રૉફેસર છે. તેમણે સૉશિયૉલૉજી અને પૉલિટિકલ વિષયો પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમનો ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’માં લેખ છે (અને તે પણ ગત જાન્યુઆરીનો એટલે કે તાજો જ) – ‘વ્હાય હૉલિવૂડ ઇઝ સૉ લિબરલ?’. આ લેખ વાંચવા જેવો છે. જેમ ભારતના ફિલ્મી એવૉર્ડમાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ, ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ હવે નામ પૂરતાં કપડાં પહેરે છે, હિન્દી ફિલ્મ માટેનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં આપે છે, વિદેશમાં પ્રશંસા મેળવવા પ્રિયંકા ચોપરા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને મળવા જાય છે (પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોને મળવા નથી જતા) તેમ હૉલિવૂડના એવૉર્ડનું પણ છે. ભારતમાં અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગન જેવા કલાકારો ગમે તેટલી હિટ ફિલ્મો આપે તેમને એવૉર્ડ નહીં મળે. પોતાની એકેય ફિલ્મમાં હજુ સુધી કિસનું દૃશ્ય ન કરનાર સલમાનને પણ એવૉર્ડ ઓછા મળશે. આમીર ખાનને નહીં જ મળે. પરંતુ એવૉર્ડના સ્ટેજ પર ગે ચેષ્ટાઓ અને તેવા જૉક ફટકારનાર, બીજાનું અપમાન કરનાર, શાહરુખ-કરણ જોહર પર એવૉર્ડની વર્ષા થશે. નીલભાઈ લખે છે કે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ અને ક્રિટિક્સ ચૉઇસ એવૉર્ડમાં પણ અભિનેતા-અભિનેત્રી પોતે કેટલા ‘પ્રૉગ્રેસિવ’ છે તે બતાવશે. એવૉર્ડ સ્વીકારતાં ભાષણોમાં વંશીય ન્યાય, માધ્યમોનું સ્વાતંત્ર્ય, માનવ અધિકારો વગેરેની મોટીમોટી વાતો કરશે.

આનું એક કારણ તો એ છે કે ભારતમાં જેમ મોટા ભાગના કલાકારો મુંબઈમાં રહે છે તેમ અમેરિકામાં હૉલિવૂડના ૫૭ ટકા લોકો કાં તો કેલિફૉર્નિયામાં રહે છે અથવા તો ન્યૂ યૉર્કમાં. કેલિફૉર્નિયા અને ન્યૂ યૉર્ક સામાન્ય રીતે ડેમૉક્રેટિક પક્ષના મજબૂત ગઢ છે. આથી ડેમૉક્રેટ પક્ષને નાખુશ કરીને તમે હૉલિવૂડ કે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ટકી ન શકો.  ફિલ્મ જગતમાં રહેવું હોય તો યૂનિયનના સભ્ય પણ રહેવું પડે. ચાહે તે સ્ક્રીન ઍક્ટર ગિલ્ડ હોય કે ઍક્ટર્સ ઇક્વિટી ઍસોસિએશન, આ યૂનિયનો મોટાભાગનાં સામ્યવાદી છે. (ડિટ્ટો ભારતીય ફિલ્મ જગત. ત્યાં પણ સામ્યવાદીઓ પહેલેથી જ ચોકો જમાવી બેસી ગયા છે.) કોઈ ગુંડો કોઈ વ્યક્તિને એક વાર માર પડે પછી તે વ્યક્તિ હંમેશાં ગુંડાથી દબાયેલી જ રહે છે, તેમ કૉંગ્રેસે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) લાદી અને તે વખતે ફિલ્મ કલાકારોને સંજય ગાંધીના દરબારમાં ફરજિયાત કાર્યક્રમો કરવા પડેલા. તે પછી એટલી હદે ધાક પેસી ગઈ કે તમે ૮૦ના દાયકામાં આવેલા જિતેન્દ્ર, હેમા માલિની, શ્રીદેવી અભિનિત ‘જસ્ટિસચૌધરી’ ફિલ્મમાં જસ્ટિસ ચૌધરી બનેલા જિતેન્દ્રના ઘરમાં દીવાલ પર પં. નહેરુની તસવીર જોઈ શકો. અરે! ૨૦૦૮માં આવેલી આમીર ખાન નિર્મિત ફિલ્મ ‘જાને તૂ યા જાને ના’માં પરેશ રાવલના પોલીસ મથકની દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર દેખાશે. નરેન્દ્ર મોદીજીના માનીતા અને ભાજપ માટે પ્રચાર પણ કરતા નિર્માતા-કલાકારોની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં પણ નહેરુ કે ઈન્દિરાજીની તસવીર પૉલીસ મથકમાં જોવા મળી હતી. પરંતુ જો આજે કોઈ ફિલ્મમાં દીવાલ પર અટલ બિહારી વાજપેયી કે નરેન્દ્ર મોદીની તસવીર દેખાય તો આ લિબરલો હોબાળો મચાવી દે! (આ તસવીરો પણ અચેતન મગજમાં એક સંદેશ આપતી હોય છે. જો તેમ ન હોત તો ભાજપના નેતાઓ મંચ પર નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ મંચ પર સોનિયા-રાહુલની વિશાળ તસવીરો સાથેનું બૅનર ન લગાડતા હોત)

આમ, હૉલિવૂડ કે બૉલિવૂડમાં તમારે કામ કરવું હોય તો લિબરલ ટોળકીના ભાગ રહેવું જ પડે. કલાના જગતમાં કોઈ અનામત નથી હોતી કે કોઈ એવા નિયમો નથી હોતા કે જેના વિરુદ્ધ તમે કૉર્ટમાં જઈ શકો. ઈમરાન હાશ્મીને મુંબઈમાં ઘર ન મળે તો તે બૂમરાણ મચાવી શકે છે જેને મિડિયા હાઇપ પણ આપે છે પરંતુ વિવેક ઓબેરોય ઐશ્વર્યા રાયને અતિશય હેરાનગતિ કરનારા સલમાન ખાન સામે પડે તો વિવેકની કારકિર્દીને એટલું નુકસાન થાય કે તે ક્યારેય બેઠો થઈ શકતો નથી. (આમાં અભિનયક્ષમતાની જો કોઈ બુઠ્ઠી દલીલ કરે તો તે ન ચાલે કારણકે વિવેકે ‘કંપની’ જેવી હાર્ડ હિટિંગ, ‘સાથિયા’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મ કે પછી ‘મસ્તી’ જેવી સેક્સ કૉમેડી ફિલ્મો દ્વારા પોતાની અભિનય ક્ષમતા પૂરવાર કરેલી જ છે.) એટલે હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. અહીં જો તમે લિબરલોની ટોળીના ભાગ ન હો તો તમને કામ મળવું મુશ્કેલ છે. સ્ટેશી ડેશ જેવી જાણીતી અભિનેત્રી, ટીમ એલન જેવા પ્રસિદ્ધ અભિનેતા અને કૉમેડિયન, અભિનેતા કેલસી ગ્રામર, અભિનેત્રી એન્જી હાર્મન સાથે શું કર્યું આ લિબરલોએ તે આવતા અંકે. લિબરલોની દાદાગીરી અંગે ઘણીઘણી વાતો કરવાની છે. આ કૉલમ ચૂકવાનું પોસાશે નહીં.

(ક્રમશ:)