રાજ્યસભા: ભાજપે ક્યાં કાચું કાપ્યું? અહમદ પટેલની ચૂંટણીએ કોંગ્રેસને એક કરી? હવે ખરાખરીનો જંગ

અતિ વિશ્વાસ ક્યારેક હાર અપાવે તે જાણીતી વાત છે. ભાજપ માટે આ ચોથી-પાંચમી વાર સાચું પડ્યું. સત્તા મળે તે પછી પ્રચારના ઢોલ સરકાર તરફથી પીટવામાં આવે, ટેક્નૉલૉજીની સહાય લેવામાં આવે માત્ર તેનાથી વિજય નથી મળતો. ખરી રણનીતિ મેદાનની મહત્ત્વની છે. ખરું યુદ્ધ મેદાનમાં લડાય. ૨૦૦૪ની લોકસભાની ચૂંટણી એટલે જ ભાજપ હાર્યો હતો. અતિ વિશ્વાસ, ટેક્નોલોજી પર વધુ પડતો આધાર અને ભાજપની અંદર બીજી હરોળના નેતાઓ વચ્ચે ડખા. પ્રમોદ મહાજને ‘આપ કી અદાલત’માં આ સ્વીકાર્યું હતું . ૨૦૧૫ની દિલ્લી અને બિહારની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં વધુ પડતા આત્મવિશ્વાસ, સૂટબૂટની સરકારની છબી, વડા પ્રધાન મોદી દ્વારા બિહારના પેકેજની જાહેરાત, કેજરી-નીતીશ પર વધુ પડતા અંગત હુમલાથી પણ ભાજપ હારેલો.

તે પછી ઉત્તરાખંડ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસની રાહે ભાજપ પ્રવર્તમાન સરકારને તોડવા ગયો અને આ ઑગસ્ટ ૨૦૧૭ રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલને હરાવવા ગયો પણ કૉંગ્રેસે સાબિત કર્યું કે બચ્ચે જિસ સ્કૂલ મેં તુમ પઢે હો, ઉસકે હમ હેડમાસ્તર રહ ચૂકે હૈ…

અત્યારે મુખ્ય વાત રાજ્યસભાની ચૂંટણીની છે. તેમાં ૨૭મી જુલાઈ સુધી ભાજપનો હાથ ઉપર હતો. કૉંગ્રેસના છ ધારાસભ્યો તૂટી ચૂક્યા હતા. પણ ભાજપે (વાંચો અમિત શાહે) અહમદ પટેલની વિચક્ષણતાને નજરઅંદાજ કરી બળવંતસિંહ રાજપૂતને ઊભા કરી દીધા. અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસનું નેતૃત્વ પણ શંકરસિંહ જતા હોય તો ભલે જાય, બળવંતસિંહ-વીરમગામનાં ડૉ. તેજશ્રીબેન પટેલ અને વીજાપુરના પી.આઈ. પટેલ ગયા તો ભલે ગયા તેમ અક્કડ વલણ ધરાવતી હતી. તેને અંદાજ નહોતો કે ભાજપ બળવંતસિંહને ઊભા રાખશે. ૨૬મી જુલાઈએ બળવંત-તેજશ્રી-પી.આઈ. ગયા. ૨૭મીએ વાંસદાના ધારાસભ્ય છનાભાઈ ચૌધરી, બાલાસિનોરના માનસિંહ ચૌહાણ અને ઠાસરાના રામસિંહ પરમારે પણ રાજીનામાં આપ્યાં અને ૨૮મીએ બળવંતસિંહે રાજ્યસભાની ઉમેદવારીનું ફોર્મ ભરતાં કૉંગ્રેસ (અહમદ પટેલ એમ વાંચો) સફાળી જાગી અને પોતાના ધારાસભ્યોને સાચવવા રાતોરાત બેંગ્લુરુ લઈ ગઈ.

બેંગ્લુરુના જે ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યોને રખાયેલા ત્યાં આઈ.ટી.ના દરોડા પડ્યા પણ તેનો ખાસ લાભ ન થયો. હવે અહમદભાઈનું પ્લાનિંગ ફૂલપ્રૂફ બન્યું હતું. ચૂંટણીના આગલા દિવસે સાત ઑગસ્ટે ધારાસભ્યોને ગુજરાત પાછા તો લવાયા પણ આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં કેદ જ રખાયા. પરિણામે તેઓ તૂટ્યા નહીં. છેક મતદાનના સમયે જ તેમને લવાયા. સાથોસાથ અહમદભાઈએ કદાચ કરમશી પટેલના પુત્ર બેંગલુરુ આવ્યા તેથી કરમશીનો અંદાજ હોય કે સાવચેતીરૂપે વધારાના મત તરીકે જદયુના છોટુ વસાવાનો મત અંકે કર્યો.જદયુએ બિહારમાં ભલે ભાજપનો ટેકો લીધો પણ આ ચૂંટણીમાં તેણે પણ રમત રમી જ છે. આગલા દિવસે કે. સી. ત્યાગીનું નિવેદન આવ્યું કે શરદ યાદવ અને નીતીશ વચ્ચે ખટરાગ હોવાથી અમે વ્હીપ નથી આપ્યો. મતદાનના દિવસે કહ્યું કે ભાજપની તરફેણમાં વ્હીપ આપ્યો છે પણ આ કહ્યું ત્યાં સુધીમાં છોટુ વસાવા મત આપી ચૂક્યા હતા. તે પછી જદયુએ નાટક લંબાવતા છોટુ વસાવાના બદલે પ્રમુખ અરુણ શ્રીવાસ્તવને વ્હીપ ન દેવા માટે હટાવ્યા પણ આ રમત હકીકતે શરદ અને નીતીશ વચ્ચેની નીકળી કારણકે અરુણ શરદ યાદવના જૂથના છે.

મતદાન વખતે ધારાસભ્યએ પોતાનો મત રાજકીય પક્ષના એજન્ટને બતાવવાનો હોય છે. આથી શંકરસિંહ જૂથના સાત ધારાસભ્યો ક્રૉસ વૉટિંગ કરવાના હતા તે તો અંદાજ હતો જ પણ અહમદ પટેલ અને શક્તિસિંહ વગેરેની રણનીતિ હતી કે ક્રૉસ વૉટિંગ કરનારાના મત રદ્દ થાય તેવું કંઈક તિકડમ કરવું. એ મુજબ જસદણના ભોળાભાઈ ગોહિલ અને જામનગર ગ્રામ્યના ધારાસભ્ય રાઘવજી પટેલના મતદાન વખતે શક્તિસિંહે હોબાળો કર્યો. પણ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવવામાં વિલંબ કર્યો. કરમશી પટેલે વિરુદ્ધ મતદાન કર્યાની ખબર પડી પછી કૉંગ્રેસને લાગ્યું કે હવે બાજી હાથમાંથી જઈ રહી છે ત્યારે તેણે સાંજે પાંચ વાગ્યે મતગણતરી શરૂ થવાની હતી ત્યારથી હોબાળો મચાવવાનો શરૂ કર્યો. કૉંગ્રેસનું દિલ્લી ખાતેનું પ્રતિનિધિમંડળ ત્રણ વાર ચૂંટણી પંચ આગળ જઈ આવ્યું અને કોંગ્રેસની પાછળ પાછળ અરુણ જેટલી, રવિશંકર પ્રસાદ વગેરે પણ ત્રણ વાર મળ્યા પણ ચૂંટણી પંચે કૉંગ્રેસની વાત માન્ય રાખી. આનાથી કોંગ્રેસ છાવણીમાં રાહત અને હાશનું મોજું ફરી વળ્યું. સાથે કોંગ્રેસ તરફથી ભોળાભાઈના મતદાનની ક્લિપ ટીવી ચેનલોમાં સર્ક્યુલેટ કરાઈ. એટલે તેમના તરફી વાતાવરણ બન્યું. એ ક્લિપમાં પણ ભોળાભાઈ ભાજપના લોકોને મતપત્રક બતાવે છે તે એકદમ સ્પષ્ટ થતું નથી.

તે પછી ગાંધીનગર ખાતે ભાજપે વાંધા લીધા એટલે મતગણતરી હજુ શરૂ ન થઈ. છેવટે દિલ્લીથી ચૂંટણી પંચે આદેશ આપતાં મતગણતરી શરૂ થઈ. પરિણામ અહમદભાઈની તરફેણમાં આવ્યું. કૉંગ્રેસમાં અભૂતપૂર્વ આનંદ અને ઉત્સાહ જોવા મળ્યો.

ભાજપે મતદાનમાં જ કાચું કાપ્યું. હજુ એ જાણકારી નથી મળી કે ભાજપના એજન્ટ કોણ હતા પરંતુ શંકરસિંહ વાઘેલા જેમણે ૧૯૯૪માં ચીમનભાઈ પટેલ, અહમદ પટેલને રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં ભૂ પીવડાવી ભાજપના બે ઉમેદવારોને જીત અપાવેલી તે મેદાનમાં પ્રત્યક્ષ નહોતા. મોડી રાત્રે નાયબ મુખ્યપ્રધાન નીતિન પટેલે વાત કરી કે રાઘવજી સાથે શક્તિસિંહે બળજબરી કરી અને મતપત્રક ઝૂંટવવા પ્રયાસ કર્યો. રાઘવજીએ પોતાનું મતપત્રક શક્તિસિંહ સિવાય કોઈને બતાવ્યું નહોતું. તે સમયે રાઘવજીની મતદાનની ક્લિપ પણ ચેનલોમાં વહેતી થઈ. તેના પરથી નીતિનભાઈની વાત સાચી લાગે છે. પણ તો પછી પ્રશ્ન એ થાય કે ચૂંટણી પંચે કેમ કૉંગ્રેસની વાત માની? શું કૉંગ્રેસના આક્રમક વલણથી તે દબાણમાં આવી ગયું કે પછી કૉંગ્રેસના શાસનમાં નિમાયેલા હોવાથી ચૂંટણી અધિકારીઓએ નિષ્ઠા દાખવી? ભાજપે બધી સરકારી સંસ્થાઓમાં સંઘનિષ્ઠ અધિકારીઓને નોકરીએ રાખવા પડશે. કૉંગ્રેસ અને સામ્યવાદીઓએ આ જ કામ દેશભરમાં કર્યાં છે. પણ ભાજપ કોઈ સામ્યવાદીમાંથી કે સેક્યુલરમાંથી હિન્દુવાદી બને તો તેના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અથવા તો જેમનાં નામ મોટાં હોય તેમના પ્રભાવમાં આવી જાય છે. સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી, ગાંધીનગરમાં એક કવિ વગેરે આનાં ઉદાહરણો છે.

બીજું, નીતિનભાઈએ પોતે જ કહ્યું કે (સંભવતઃ “ભાજપ અથવા કૉંગ્રેસ ઇત્તર કેટલાક ધારાસભ્યોએ શક્તિસિંહને મતપત્રક બતાવ્યાં ત્યારે અમે વાંધો ન લીધો.” આ તો મોટી ભૂલ કહેવાય નીતિનભાઈ. આવી એક પણ તક જતી ન કરાય.

ત્રીજું, ભાજપ પ્રદેશ પ્રમુખ જિતુભાઈ વાઘાણીએ રાત્રે ત્રણેક વાગે મતગણતરીનાં પરિણામો પછી કરેલી વાત મુજબ, ગુજરાત ચૂંટણી પંચે ગુજરાત ભાજપના વાંધા દિલ્લી મોકલ્યા જ નહીં. પંચે કહ્યું કે મતગણતરીનાં પરિણામોની સાથે મોકલીશું. હજુ પંચ તરફથી પરિણામો સત્તાવાર જાહેર નથી થયાં. પ્રશ્ન એ થાય કે તો પછી ગુજરાત ભાજપ દબાણ ઊભું કરવામાં નિષ્ફળ કેમ રહ્યો? મતગણતરી અટકાવેલી રાખવામાં કેમ નિષ્ફળ રહ્યો?

ચોથું, કેન્દ્ર સ્તરે ભાજપ (નરેન્દ્ર મોદી એમ વાંચો) એમાં મેદાન મારી ગયો કે પહેલી વાર કૉંગ્રેસના રણદીપ સૂરજેવાલા વગેરે પ્રવક્તા કક્ષાના નેતાઓ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ગયા તે પછી ભાજપ તરફથી નાણા અને સંરક્ષણ પ્રધાન અરુણ જેટલી, કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદ, વીજ પ્રધાન પીયૂષ ગોયલ, વાણિજ્ય પ્રધાન નિર્મલા સીતારામન, પેટ્રોલિયમ પ્રધાન ધમેન્દ્ર પ્રધાન, સંસદીય બાબતોના પ્રધાન મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી એમ લગભગ આખું પ્રધાનમંડળ પંચ સમક્ષ ગયું એટલે બીજી વાર કૉંગ્રેસ પણ સફાળી જાગી અને તેને તાબડતોબ પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાનો પી. ચિદમ્બરમ અને આર. એન. સિંહને મેદાનમાં ઉતારવા ફરજ પડી અને તેઓ પંચ સમક્ષ ગયા. પરંતુ બંને પક્ષોના પ્રતિનિધિમંડળો દ્વારા આ વારાફરતી ત્રણ મુલાકાતો છતાં વાત કૉંગ્રેસની તરફેણમાં કેમ ગઈ? પૂર્વ ગૃહ રાજ્ય પ્રધાન આર. એન.સિંહે જે વાત કહી તે મહત્ત્વની છે. તેમણે કહ્યું કે ભાજપે કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદને તો મેદાનમાં ઉતાર્યા પણ કયો કાયદો તેઓ સમજાવવા ગયા? તેમની પાસે કોઈ દસ્તાવેજ જ નહોતા જ્યારે અમારી પાસે હરિયાણા અને રાજસ્થાન અંગે આવા કિસ્સા બન્યા ત્યારના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા હતા.

કદાચ આ કારણે ભાજપનો કેસ નબળો પડી ગયો. શું કેન્દ્રના પ્રધાનો વધુ આત્મવિશ્વાસમાં રહ્યા? કે પછી મોદી સામે આ છૂપો બળવો હતો?

અહમદ પટેલને હરાવવાની જીદ કોની હતી? મોદીની કે પછી એન્કાઉન્ટર કેસમાં પોતાને ગુજરાત બહાર જવા અહમદ પટેલના ઈશારે યુપીએ સરકારે ફરજ પાડી તેના લીધે અમિત શાહની? શું શંકરસિંહે ભાજપના પ્રેશરમાં અધૂરા મનથી બળવો કરેલો? જો ના તો પછી તેમના સમર્થનમાં વસંત વગડામાં ગુરુદાસ કામત સમક્ષ ૩૬ ધારાસભ્યો હતા તે ઘટીને માત્ર સાત જ કેમ રહ્યા? શંકરસિંહ તો રાજ્યસભામાં વિપક્ષીઓને હરાવવાની રમતના માસ્ટર છે. તેમના જૂથની બેઠક મતદાન પૂર્વે કેમ ન યોજાઈ અને રાઘવજી-ભોળાભાઈ સહિતનાઓને માર્ગદર્શન કેમ ન અપાયું? અહમદ પટેલ તરફથી કૉંગ્રેસના ૪૩ ધારાસભ્યોને કયું પ્રલોભન કામ કરી ગયું?

આ ચૂંટણીએ એ બતાવ્યું કે જ્યારે સત્તાનો વધુ પડતો દુરુપયોગ થાય ત્યારે વિરોધીઓ મરણિયા બની જાય છે. આ ચૂંટણીએ જૂથબંધીમાં રાચતી કૉંગ્રેસને એક કરી છે. શું આ એકતા રાજ્યસભાની ચૂંટણી પૂરતી જ ટકશે કે હવે કૉંગ્રેસ ૨૦૧૭ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં બતાવી દેશે?

હજુ ભાજપ પાસે કાયદાકીય વિકલ્પો છે પણ તેનાથી વાત સરશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે કારણકે માનો કે રાઘવજી-ભોળાભાઈના બે મત માન્ય ઠરે તો પણ જીત માટે (૧૮૨ – છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં તેથી) ૧૭૬/ત્રણ બેઠક + ૧ એમ ૪૪ મત જીતવાના રહે જે અહમદભાઈને મળ્યા જ છે. આ સંજોગોમાં પણ અહમદભાઈ જીતે જ છે.

જોકે ભાજપ પાસે હવે વિધાનસભા માટે ઘણી મનોવૈજ્ઞાનિક સરસાઈ રહેશે. ઉત્તર ગુજરાતમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાંના ધારાસભ્યો બેંગ્લુરુના ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં જલસા કરતા હતા અને આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં જલસા કર્યા. રૂ. ૬૫ લાખ પૂરગ્રસ્તો પાછળ ખર્ચવાના બદલે બેંગ્લુરુના રિસૉર્ટમાં ૪૪ ધારાસભ્યોના જલસા પાછળ ખર્ચ્યા. જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ત્વરિત બનાસકાંઠા સહિત હવાઈ સર્વેક્ષણે આવી ગયા અને રૂ. ૫ અબજનું પેકેજ જાહેર કર્યું. વિજયભાઈ રૂપાણી અને શંકર ચૌધરી ધસમસતી બનાસમાં હોડીમાં બેસી પાંચ દિવસ પૂરગ્રસ્તોની વહારે ઊભા રહ્યા. અમદાવાદમાં પણ હોડીમાં બેસી વરસાદગ્રસ્ત લોકો વચ્ચે ગયા. બનાસકાંઠામાં સહાયનું વિતરણ કર્યું. ભાજપની માતૃ સંસ્થા સંઘના સ્વયંસેવકોએ પણ નેત્રદીપક સહાય કરી. આ સિવાય પણ સૌની યોજના, નર્મદા ડેમ, દહેગામમાં ઓપેલ પ્લાન્ટ, ભરૂચનો ગૉલ્ડન બ્રિજ, વિદ્યા સહાયકો-આશા વર્કરોના પગારમાં વધારો, શ્રમિકો માટે રૂ. દસમાં ભોજન, જેનેરિક દવા, દારૂબંધી અને ગોવંશ રક્ષાનો કડક કાયદો, સરહદે દર્શન, વૃદ્ધો માટે યાત્રાધામોના પ્રવાસની શ્રવણ યોજના, આનંદીબહેન દ્વારા આર્થિક પછાત એવા કથિત સવર્ણો માટે ઉચ્ચ ભણતરમાં સહાય, આનંદીબહેનનું મહિલાલક્ષી બજેટ …આવા અનેક મુદ્દા છે અને આ પછડાટ પછી નરેન્દ્રભાઈ-અમિતભાઈ પણ હવે વિધાનસભામાં કોઈ કચાશ નહીં રાખે. આ સંજોગોમાં આવનારી વિધાનસભા ચૂંટણી પણ ખરાખરીની લડાઈ બની રહેશે તેમાં શંકા નથી.

સરખડી: વૉલિબૉલનું પર્યાય બની ગયું છે ગુજરાતનું આ ગામ

(મુંબઈ સમાચાર, ઉત્સવ પૂર્તિ તા.૨૩/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

સામાન્ય રીતે ગામડાં વિશે કહેવાતા શિક્ષિત (ખાસ કરીને કૉન્વેન્ટિયા) લોકોની માન્યતા કેવી હોય છે? બધી રીતે પછાત હોય તેને ગામડિયા કહેવામાં આવે છે. ગામડામાં સ્ત્રીઓનું સન્માન નથી થતું, ત્યાં અભ્યાસમાં પાછળ હોય અને ખેલમાં તો ખાસ, તેવું લોકો માનતા હોય છે. પરંતુ જો અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ગામડામાં જ સાચું હીર છુપાયેલું હોય છે. કહેવાતા શિક્ષિતોને ગામડિયા કહેવાતા લોકો ભૂ પીવડાવી દેવાની તાકાત રાખતા હોય છે.

આ જ રીતે ગુજરાત વિશે આ માન્યતા દૃઢ છે કે ગુજરાત શારીરિક બાબતોમાં પાછળ છે. બુદ્ધુજીવી ગુજરાતી કૉલમિસ્ટો પણ ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવાની એકેય તક ચૂકતા નથી. ખાસ કરીને, રમત ક્ષેત્રે કે સૈન્ય ક્ષેત્રે. થોડા સમય પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અખિલેશ યાદવે પણ એક પણ શહીદ ગુજરાતનો ન હોવાનું કહી પોતાના જ્ઞાનની અધૂરપ પ્રદર્શિત કરી હતી.

રમતગમત ક્ષેત્રે ગુજરાતના અનેક ખેલાડીઓ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે ચાહે તે ઈરફાન પઠાણ હોય, પાર્થિવ પટેલ હોય, ગીત શેઠી હોય કે લજ્જા ગોસ્વામી. યાદી બનાવવા બેસીએ તો લાંબી થાય. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે ગામડામાંથી આગળ આવેલી મહિલા ખેલાડીઓની.

ગત જૂન માસમાં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન) રમતો યોજાઈ ગઈ. આ સ્પર્ધામાં વૉલિબૉલની અંડર ૨૦ ટીમની કેપ્ટન કોણ હતી જાણો છો? ચેતના વાળા. ૧૯ વર્ષીય ચેતના વાળા એક ગામડાની ખેલાડી છે. આ ગામનું નામ છે સરખડી. કદાચ ગુજરાતના ઘણા લોકોએ પણ આ ગામનું નામ નહીં સાંભળ્યું હોય. સરખડી (અગાઉ અમરેલી અને હાલ) ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના કોડિનાર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે.

માત્ર ચેતના જ નહીં, આ ગામ આખું વૉલિબૉલ પ્રત્યે સમર્પિત ગામ છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી. માત્ર ૪,૨૦૦ની વસતિ ધરાવતા આ ગામની ૨૦૦ મહિલા ખેલાડીઓ અને ૧૦૦ પુરુષ ખેલાડીઓ વૉલિબૉલ રમે છે! ચેતનાનો તો આખો પરિવાર જ વૉલિબૉલને સમર્પિત છે. ચેતનાની બહેન શિલ્પા, પિતરાઈ બહેન કિંજલ વાળા, કિંજલની સગી મોટી બહેન પરિતા, દેવાંશી આ બધા વૉલિબૉલ ખેલાડીઓ છે. કિંજલને પગમાં ઈજા થવાથી તે બ્રિક્સ સ્પર્ધામાં ભાગ નહોતી લઈ શકી.

અને આ બહેનોને તૈયાર કરનારા તેમજ ગામ આખામાં આટલી હદે વૉલિબૉલનું વાતાવરણ સર્જનારા વ્યક્તિનું નામ છે વજ્રંગ વાળા! પરિતા-કિંજલ તેમની દીકરી થાય તો ચેતના-શિલ્પા ભત્રીજી! ફિલ્મ ‘દંગલ’ની ફોગટ બહેનોની કથા યાદ આવી ગઈને? જી હા, આ બિલકુલ તેના જેવી જ કથા છે પરંતુ આ કથા તરફ બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું છે.

વજ્રંગભાઈ સરખડીમાં જે. આર. વાળા હાઇસ્કૂલમાં ઇનચાર્જ પ્રિન્સિપાલ અને વ્યાયામ શિક્ષક છે. સરખડીથી ફોન પર વાત કરતા, તેમને પૂછ્યું કે કઈ રીતે તેમણે ગામમાં વૉલિબૉલ પ્રત્યે આટલી બધી ચાહના જગાવી? ખાસ તો વૉલિબૉલમાં મહિલા ખેલાડીઓને ટી-શર્ટ અને શૉર્ટ પહેરવાનાં હોય છે. જ્યારે ગામડામાં તો આવાં વસ્ત્રોની મનાઈ જ હોય છે. એમાંય વાળા એટલે ક્ષત્રિય પરિવારમાં તો બહેનો-દીકરીઓ ઘરની બહાર પણ ખાસ ન નીકળે.

વજ્રંગભાઈ કહે છે, “દરિયા કિનારા પાસે આવેલું આ આખું ગામ ‘વાળા’નું છે. હું પોતે ઇન્ટર યુનિવર્સિટી રમેલો છું. વૉલિબૉલ અને કબડ્ડીનો ખેલાડી રહી ચૂક્યો છું. જ્યારે હું શાળામાં જોડાયો ત્યારે ભાઈઓની ટીમ તો જતી હતી, પણ મને થયું કે બહેનોની ટીમ કેમ નહીં? એટલે બહેનોની ટીમ તૈયાર કરી.”

બહેનોની ટીમ તૈયાર તો કરી પરંતુ વૉલિબૉલનો ગણવેશ કોણ પહેરે? એક તો ક્ષત્રિયોના પરિવારો, અને એમાંય ગામડું. કપડાંની માન-મર્યાદા હજુ પણ ગામડામાં સચવાઈ છે. અને આ વાત તો પાછી ૧૯૯૨-૯૩ની જ્યારે કહેવાતા આધુનિકરણની હવા એટલી બધી ભારતને સ્પર્શી નહોતી. ત્યારે શું થયું તે વજ્રંગભાઈના મોઢે જ સાંભળો:

“એ ટુર્નામેન્ટ હતી તો રાજ્ય કક્ષાની પણ ગણવેશ તો પહેરવો પડે. પરંતુ ગણવેશ માટે કોઈ માન્યું નહીં. પરંતુ ટીમ તો મોકલવી જ હતી. એટલે બહેનો ઘાઘરા, શર્ટ, હાથમાં બંગડી અને પગમાં છડા સાથે ભાગ લેવા અમદાવાદ ગઈ!”

વજ્રંગભાઈની ભત્રીજી અને વૉલિબૉલની અંડર-૨૦ ટીમની કેપ્ટન ચેતના કહે છે, “ટીમ અમદાવાદ ગઈ, પરંતુ આયોજકોએ તેને ડિસ્ક્વૉલિફાઈ કરી દીધી…એમ કહીને કે તમે મેચ રમવા આવ્યા છો, જોવા નહીં.’ જો એ વખતે આયોજકોએ ભાગ લેવા દીધી હોત તો…! કેમ કે એ વાત તો ૧૯૯૨-૯૩ની હતી, જ્યારે ગત વર્ષે પણ ઑલિમ્પિકમાં ઇજિપ્તની ડૉઆ ઍલ્ઘોબાશીએ બીચ વૉલિબૉલમાં (એમાં તો બિકિની પહેરવાની હોય છે) હિજાબ પહેરીને ભાગ લીધો હતો. તેની સાથે સાથી ખેલાડીઓએ પણ હિજાબ પહેર્યો હતો. જો ઑલિમ્પિકમાં આ રીતે છૂટ અપાતી હોય તો રાજ્ય કક્ષામાં આટલો અપવાદ તો રાખવો જોઈએ. ઠીક છે.

આ અનુભવ પછી વજ્રંગભાઈ હિંમત ન હાર્યા. તેઓ કહે છે, “મેં તેમને પ્રેક્ટિસ કરાવવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. સ્કૂલ દરમિયાન અને સ્કૂલ પછી.” તેમણે ગામનાં વાલીઓને મહામહેનતે સમજાવ્યા કે વૉલિબૉલનો ગણવેશ પહેરવા દ્યો. એમાં કંઈ ખોટું નથી. દીકરીઓને ઘરે મૂકવા જવી પડતી તો જતા.

આનું પરિણામ વર્ષ ૨૦૦૭માં તેમને મળ્યું જ્યારે ગુજરાતને ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો. ત્યારથી મેડલોનો ક્રમ ચાલુ થઈ ગયો જે આજ પર્યંત ચાલુ છે. એક, બે, ત્રણ એમ ગુજરાતને મેડલો મળતા જ રહે છે. સરખડીની માટી અને વજ્રંગભાઈના કૉચિંગનો આ કમાલ છે.

ચંડીગઢમાં ૪૧મી જુનિયર નેશનલ વૉલિબૉલ ચેમ્પિયનશિપ રમાઈ ત્યારે ૧૨ ખેલાડીઓ પૈકી નવ ખેલાડીઓ તો સરખડી ગામની હતી! વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ત્યાં બધા એવું જ કહેતા કે કે એક તરફ ગાંવ હૈ ઔર દૂસરી તરફ ઇન્ડિયા.’ આમ, સરખડી વૉલિબૉલનો પર્યાય બની ગયું છે.

વજ્રંગભાઈની દીકરી અને તે કરતાંય વૉલિબૉલ ખેલાડી તરીકે ઓળખ મેળવી ચૂકેલી કિંજલ કઈ રીતે આ રમત તરફ વળી? તે કહે છે, “હું બીજા-ત્રીજા ધોરણમાં હતી. બાળકો જેમ કોઈ ને કોઈ રમત રમતા હોય છે. હું ત્યારે વૉલિબૉલ રમતી! ધીમેધીમે મજા આવતી ગઈ. પછી તો રોજેરોજ દિવસમાં બે વાર પ્રેક્ટિસ કરવા લાગી. ખૂબ મહેનત કરવા લાગી. આખા ગામમાં વૉલિબૉલનું વાતાવરણ હતું. લગભગ દરેક ઘરમાંથી કોઈને કોઈ વૉલિબૉલ રમે જ છે.”

‘દંગલ’માં તો બબિતા અને ગીતા પોતાને કડક તાલીમ આપનારા પિતા માટે ગીત ગાય છે, “બાપુ સેહત કે લિયે તૂ તો હાનિકારક હૈ.” કિંજલને તેના પિતા આવા હાનિકારક લાગ્યા ક્યારેય? કિંજલ કહે છે, “ના ક્યારેય નહીં. હા, મેચ વખતે જરૂર કડક હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની વાણી, રમત પ્રત્યેની અદમ્ય ઈચ્છા અને જનૂનથી જ નિયંત્રણ કરે છે. ક્યારેય હાથ પણ ઉગામ્યો નથી.” ઉલ્લેખનીય છે કે ગામડામાં તો કંઈ પણ ખોટું થાય તો માબાપ સંતાનને માર મારે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી.

જોકે કિંજલની પિતરાઈ ચેતના વાળા કહે છે, “સર તો દંગલના મહાવીરસિંહ કરતાંય વધુ કડક છે.” બની શકે કે કિંજલને નાનપણથી પિતા સાથે રહીને ટેવ પડી ગઈ હોય એટલે પિતા એટલા બધા કડક ન લાગતા હોય. પરંતુ બીજી પ્રૉફેશનાલિઝમની વાત એ પણ જોવા જેવી છે કે ચેતના તેના કાકા થતા હોવા છતાં વજ્રંગભાઈને સર કહીને જ સંબોધે છે. રમતની વાત આવે ત્યારે કાકા-ભત્રીજીના સંબંધ ભૂલી જવાના. ચેતનાને બ્રિક્સમાં રશિયાની ટીમ સૌથી વધુ ખતરનાક લાગી. સામાન્ય રીતે વૉલિબૉલમાં ઊંચાઈનું મહત્ત્વ છે. સારી એવી ઊંચાઈ ધરાવતા ખેલાડીઓ મેદાન મારી જાય છે. ભારતના ખેલાડીઓની ઊંચાઈ સરેરાશ રીતે ઓછી જોવા મળે છે. આ સંદર્ભે ચેતના કહે છે, “હવે છોકરીઓની ઊંચાઈ વધુ જોવા મળે છે. ખાસ તો કેરળની છોકરીઓ ઊંચાઈ વાળી હોય છે. પરંતુ ઊંચાઈ એ અવરોધ નથી બનતી. જો તમે બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને રમો તો વાંધો ન આવે.”

કિંજલ અને ચેતના કોડિનારની સોમનાથ આર્ટ્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજીમાં બી.એ.ના ત્રીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે. કિંજલ જેને મોટા દીદી કહે છે તે મોટાં બહેન પરિતા વડોદરામાં સયાજી ગાયકવાડ સ્પૉર્ટસ યુનિવર્સિટીમાં પી.જી. ડિપ્લૉમા ઇન સ્પૉર્ટ્સ કૉચિંગ કરીને અત્યારે વૉલિબૉલ કૉચ છે. તો ચેતનાના મોટાં બહેન શિલ્પા પણ ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ સ્કૂલ ગેમ્સ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાની ગ્વાલિયર ખાતે રમાયેલી સ્પર્ધા જેમાં ગુજરાતને ગૉલ્ડ મળ્યો હતો તેમાં એક ખેલાડી તરીકે હતાં. આ ટીમમાં કિંજલનાં મોટાં બહેન પરિતા પણ હતાં.

કિંજલ કહે છે, “અમે રાજ્ય કક્ષાએ ચેમ્પિયન થયા, પછી રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યૂથ ઇન્ડિયાની કેપ્ટન બની થાઇલેન્ડ ખાતે રમી આવી છું. વીમેન્સ નેશનલમાં ૨૦૧૪માં સિલ્વર મેડલ અને ૨૦૧૫માં ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો છે.”

સ્ત્રીઓને માસિક દરમિયાન તકલીફ પડે છે. એ સમયે કેવી કાળજી લે છે? કિંજલ કહે છે, “ખાસ તકલીફ નથી પડતી, પણ હા, અમે લાઇટલી રમીએ.”

ચેતના કહે છે, “અમારી પાસે પાંચ ગૉલ્ડ મેડલ, ત્રણ-ચાર સિલ્વર મેડલ અને બે બ્રૉન્ઝ મેડલ છે. ૧૧-૧૯ ઑક્ટોબર ૨૦૧૪ દરમિયાન થાઇલેન્ડમાં યૂથ ઇન્ડિયા ટીમ તરફથી રમી હતી.” આ નાના એવા ગામડાએ વૉલિબૉલમાં કુલ સાત સુવર્ણ, સાત રજત, ૧૨ કાંસ્ય અને ૨૪ નેશનલ એવોર્ડ જીત્યા છે.

રાષ્ટ્રીય ટીમમાં તો બધા પ્રાંતોની ખેલાડીઓ હોય. કેપ્ટન તરીકે તેમની સાથે કઈ ભાષામાં વાતચીત કરો છો? ચેતના કહે છે, “આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અંગ્રેજી બોલવાની જરૂર પડે છે. પરંતુ ટીમમાં તો અમે અંદરોઅંદર હિન્દીમાં જ વાત કરીએ કારણકે પ્રતિસ્પર્ધી ખેલાડીઓને સમજ ન પડવી જોઈએ. કેરળની છોકરીઓને હિન્દીમાં તકલીફ હતી, તો અમે તેમને હિન્દી શીખવાડ્યું.” આ માટે ચેતના અને કિંજલ અંગ્રેજીના ક્લાસ દ્વારા અંગ્રેજી પણ શીખે છે.

આજે ટૅક્નૉલૉજી ગામેગામ પહોંચી ગઈ હોવાથી, કૉચ વજ્રંગભાઈ અને ખેલાડીઓ ટૅક્નૉલૉજીનો પણ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે. તેઓ યૂ ટ્યૂબ પર વૉલિબૉલની મેચો જોઈ પોતાનું મૂલ્યાંકન અને બીજી ટીમોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, તેમાંથી બોધપાઠ લે છે.

સ્ત્રી હોવાથી મેક-અપ કપડાં ઘરેણાંનો શોખ વૉલિબૉલની આડે નથી આવતો? ઍર હૉસ્ટેસ, ટીવી પત્રકાર કે એવી બીજી કોઈ ગ્લેમરસ કારકિર્દીનું આકર્ષણ નથી? કિંજલ કહે છે, “જ્યારે વૉલિબૉલ રમતા હોય ત્યારે મેક-અપ, કપડાં વગેરે ભૂલી જવાનું. કોઈનાં લગ્ન હોય ત્યારે અમારો એ શોખ પૂરો કરી લઈએ. જ્યાં સુધી કારકિર્દીની વાત છે, બીજી કોઈ રમત કે બીજા કોઈ ક્ષેત્ર પ્રત્યે આકર્ષણ જ નથી.”

સરકાર તરફથી કેવી સુવિધાઓ આ ગામ અને તેની ખેલાડીઓને મળે છે? વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ખૂબ જ સારી. મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ ૨૦૧૦થી ખેલ મહાકુંભ શરૂ કર્યો તેના લીધે વિશેષ લાભ થયો છે. દેવાંશી વાળા જેવી ખેલાડી ખેલ મહાકુંભની વૉલિબૉલ સ્પર્ધાથી આગળ આવી છે. ઉપરાંત ૨૦૧૪માં આનંદીબહેન પટેલ મુખ્યપ્રધાન હતાં ત્યારે શક્તિદૂત યોજના જાહેર કરાઈ હતી જેના હેઠળ ખેલાડીઓને સહાય આપવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ, કિંજલ અને ચેતનાને બે-બે લાખ રૂપિયાની સહાય મળી છે. સેન્ટર ઑફ ઍક્સલન્સી હેઠળ ૬૦ હજારની રકમ વર્ષે તેમજ ૨૫ બહેનોને દર મહિને રૂ. ૭૫૦નું સ્ટાઇપેન્ડ મળે છે. પૂર્વ સરપંચ મહેશ વાળાએ સાધનો ડૉનેટ કર્યા હતા. બીજી શાળાઓની મદદ લઈ સ્પૉન્સરશિપ પણ મેળવીએ છીએ. હાલના સરપંચ સંજય વાળા પણ રાષ્ટ્રીય ખેલાડી છે. ગત ૩૦ જૂને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તે ચેતનાનું શક્તિદૂત યોજના અંતર્ગત સન્માન પણ કરાયું હતું. સ્પૉર્ટ્સ ઑથૉરિટી ઑફ ગુજરાતના ડાયરેક્ટર જનરલ સંદીપ પ્રધાન આ ગામની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે બે-ત્રણ કલેક્ટરની હાજરીમાં તેમણે કહેલું કે ગુજરાતને ખેલમાં ટોચ પર લઈ જવું છે અને હરિયાણા જેવી પ્રવૃત્તિઓ આવાં ગામોમાં પણ થાય તેવું કરવું છે.”

હિન્દીમાં ‘દંગલ’ જેવી ફિલ્મ એક રૅસલર કૉચ પર બની શકે તો ગુજરાતીમાં કેમ નહીં? આવો વિચાર કોઈને આવ્યો છે? કારણકે હવે તો ગુજરાતી ફિલ્મોમાં અવનવા વિષયો આવતા થયા છે. વજ્રંગભાઈ કહે છે, “હા, પીયૂષભાઈ ફોંફડી નામના એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેમણે આ બાબતે રસ દાખવ્યો છે.”

વજ્રંગભાઈએ અત્યારે વધુ ને વધુ પ્રતિભાઓ ખેલાડીઓના રૂપમાં મળે તે માટે ઝુંબેશ ચાલુ કરી છે. બહારગામનાં કેટલાંક ભાઈ-બહેન તેમના ઘરે રહીને પ્રેક્ટિસ કરે છે. આથી તેમની ઈચ્છા છે કે આ ગામમાં હૉસ્ટેલ બને તો ઉત્તમ સુવિધા મળે અને તેનો લાભ ગામની બહારનાં બાળકો પણ લઈ શકે. ઉપરાંત એક ઇન્ડૉર સ્ટેડિયમ પણ બને તેવી તેમની અને ખેલાડીઓની લાગણી છે.

આશા રાખીએ કે વર્તમાન મુખ્યપ્રધાન વિજયભાઈ રૂપાણી આ બાબતે પહેલ કરી સરખડી ગામને આ સુવિધાઓ આપશે.

ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

(મુંબઈ સમાચારને જુલાઈ ૨૦૧૭માં ૧૯૫ વર્ષ પૂરા થયા તે નિમિત્તે વાર્ષિક અંકનો લેખ)

ગુજરાત ભલે ત્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૨માં પ્રથમ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક જ કૉંગ્રેસ બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવી હતી. કૉંગ્રેસે ત્યારથી લઈ, ૧૯૬૦માં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર છૂટાં પડ્યાં ત્યારથી નવા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૯૭૫ સુધી અબાધિત રીતે રાજ્ય કર્યું. તે પછી ૧૮ જૂન ૧૯૭૫થી ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ એમ નવ મહિના બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ તેમજ ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭થી ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ ૧૦ મહિના વળી પાછા બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના જનતા મોરચાના એમ કુલ ૧૯ મહિનાને બાદ કરો તો ૧૯૮૯ સુધી કૉંગ્રેસે સત્તા ભોગવી.

૧૯૯૦માં ચીમનભાઈ પટેલ, જૂના કૉંગ્રેસી, પરંતુ નવા જનતા દળ પક્ષના સહારે સત્તામાં આવ્યા ખરા, પરંતુ રામમંદિર આંદોલન પછી કેન્દ્રમાં વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારને ભાજપે ટેકો પાછો ખેંચ્યો તે પછી ચીમનભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રહેલી જનતા દળ – ભાજપની સંયુક્ત સરકારને પણ ફટકો પડ્યો. કેન્દ્રના નેતાઓએ ચીમનભાઈને ભાજપના સભ્યોનાં રાજીનામાં લઈ લેવા કહ્યું અને ભાજપના ધારાસભ્યોએ સામે ચાલીને રાજીનામાં ધરી દીધાં. તે પછી ચીમનભાઈએ સત્તા માટે પોતાનો અલગ પક્ષ જનતા દળ (ગુજરાત) રચી કૉંગ્રેસનો ટેકો લઈ ફરી સરકાર બનાવી. આ સરકાર ચાર વર્ષ ચાલી. ચીમનભાઈના અવસાન બાદ છબીલદાસ મહેતા મુખ્યપ્રધાન બન્યા અને તેમણે એક વર્ષ સુધી સરકાર ચલાવી.

૧૯૯૬માં ભાજપમાંથી બળવો કરી શંકરસિંહ વાઘેલા જુદા પડ્યા અને રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ (રાજપ) રચ્યો. તેમણે પણ કૉંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર ૨૩ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ના રોજ બનાવી અને ૨૭ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭ સુધી ‘ટનાટન’ ચલાવી. દિલ્લીની દેવગોવડા સરકારની જેમ ગાંધીનગરમાં પણ કૉંગ્રેસને વાંધો પડ્યો અને દિલ્લીની જેમ જ એક જ વર્ષમાં ગાંધીનગરમાં પણ સુકાની બદલાયા અને દિલીપ પરીખ આવ્યા. દિલીપ પરીખ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭થી ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ મુખ્યમંત્રી કૉંગ્રેસની મહેરબાનીથી રહ્યા. આમ, શંકરસિંહના પક્ષ રાજપએ એક વર્ષ પાંચ મહિના કૉંગ્રેસના ટેકાથી સત્તા ભોગવી.

આ રીતે જોઈએ તો કૉંગ્રેસે ૧૯૬૦થી ૧૯૮૯ એમ ૨૯ વર્ષ સીધું અને તે પછી ચીમનભાઈ-છબીલદાસના પાંચ અને શંકરસિંહ-દિલીપ પરીખના દોઢ વર્ષ એમ સાડાં છ વર્ષ આડકતરી રીતે શાસન કર્યું. કુલ સાડા પાંત્રીસ વર્ષ શાસન કર્યું.

ભાજપ ૧૯૯૮થી વર્તમાન સમય સુધી એમ કુલ ૧૯ વર્ષથી અબાધિત શાસન કરી રહ્યો છે. તેણે પરોક્ષ રીતે પોતાના પૂર્વાવતાર જનસંઘ તરીકે બાબુભાઈ જ. પટેલની ૧૯૭૫માં તેમજ ૧૯૭૭માં ફરીથી બાબુભાઈ જ. પટેલની રચાયેલી સરકારમાં એમ કુલ એક વર્ષ સાત મહિના પરોક્ષ શાસન કર્યું. એટલે ભાજપ કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિનાથી સત્તા ભોગવે છે.

ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ૧૯૬૦માં. આમ અત્યારે કુલ ૫૭ વર્ષ થયાં. તેમાંથી કૉંગ્રેસે કુલ સાડાં પાંત્રીસ વર્ષ અને ભાજપે કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિના શાસન કર્યું. એટલે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતમાં રાજકારણની વિકાસ યાત્રાના બે ધ્રૂવ કૉંગ્રેસ અને ભાજપ રહ્યાં છે. આજનું ગુજરાત જે કંઈ ઉચ્ચ સ્થાને છે તે આ બંને પક્ષોને આભારી છે અને જે કંઈ ખૂટે છે તે પણ આ બંને પક્ષોને આભારી છે.

ગુજરાતમાં પક્ષો તો ઘણા આવ્યા અને ગયા. કેટલાક ટકી ગયા પરંતુ તેમાંના આ ચીમનભાઈ પટેલના અલ્પજીવી કિસાન મજૂર લોક પક્ષ (કિમલોપ), રાજપ જેવા એકાદ બેને બાદ કરો તો કોઈ શીર્ષ સ્થાને પહોંચી શક્યો નથી.

ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં સિંહફાળો ગણાય તેવા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતના, મોરારજી દેસાઈ પણ ગુજરાતના હોવાથી ગુજરાતને પ્રાદેશિકતાવાદનો રંગ મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોની જેમ ક્યારેય નથી લાગ્યો અને તેના પરિણામે જ અહીં બેય રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું. કિમલોપ, રાજપ, જનતા દળ (ગુ) અને કેશુભાઈ પટેલનો ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષ જેવા ગુજરાતના પોતાના પ્રાદેશિક પક્ષો રચાયા ખરા, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો સાથે ભળી બાળ મરણ પામ્યા.

કિસાન મજદૂર પ્રજા પક્ષ અને સમાજવાદી પક્ષોના ઉદ્દેશ સમાન હતા તેથી બંનેએ ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી જોડાણ કરી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ બનાવ્યો. ગુજરાતમાં અશોક મહેતા, જસુ મહેતા, સનત મહેતા, જયંતી દલાલ વગેરેએ પ્રજા સમાજવાદી પક્ષનો પાયો નાખેલો. તેને સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો આવકાર મળેલો પરંતુ તે લાંબો વખત ન ચાલ્યો. સ્વાધીન ભારતમાં કૉંગ્રેસ પછી સમાજવાદી પક્ષ લોકપ્રિય હતો, પરંતુ તે તેનો વિકલ્પ ન તો અખિલ ભારતીય સ્તરે બની શક્યો કે ન તો ગુજરાતના સ્તરે બની શક્યો. અને પછી તો તે કૉંગ્રેસમાં જ ભળી ગયો.

ગુજરાતના મહાન હસ્તી કનૈયાલાલ મુન્શી, રાજગોપાલાચારી અને મીનુ મસાણીએ ૧૯૫૯માં સ્વતંત્ર પક્ષ રચેલો. આ પક્ષને ખેડૂત, ઉદ્યોગપતિ, વેપારીઓ, રાજવી અને સનદી અધિકારીઓનો ટેકો મળ્યો હતો. ગુજરાતમાં ૧૯૬૨ની ચૂંટણીમાં તેને ૨૬ બેઠકો મળેલી અને તે સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો હતો. ૧૯૬૭ની ચૂંટણીમાં તેને ૬૬ બેઠકો મળી હતી. આમ, તે ફરી અસરકારક વિરોધ પક્ષ બન્યો. પરંતુ ૧૯૭૨માં તેનું ધોવાણ થઈ તેને માત્ર ચાર બેઠકો જ મળી હતી. તેનું કારણ તેના કોઈ સિદ્ધાંતો નહોતા. પટેલો અને ક્ષત્રિયોના આધારે ચૂંટણી લડતો અને બેઠકો જીતવા માટે પક્ષના પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોની અવગણના કરી જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોને પસંદ કરતો. આ વ્યૂહરચના લાંબી ન ચાલી. પક્ષમાંથી કાર્યકરો નીકળવા લાગ્યા. ૧૯૭૨ પછી તે જનતા મોરચામાં વિલીન થઈ ગયો.

માધવસિંહ સોલંકી અને ઝીણાભાઈ દરજીની ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન આદિવાસી અને મુસ્લિમ) થિયરીથી દુઃખી રતુભાઈ અદાણી, મહિપત મહેતા, વાડીલાલ કામદારે રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરેલી પરંતુ તેનું પણ બાળમરણ થઈ ગયું.

સોવિયેત સંઘમાં સામ્યવાદી વિચારસરણી ઉદ્ભવી અને દુનિયાભરમાં ફેલાઈ. ભારત અને ગુજરાત તેની અસરમાંથી બાકાત રહ્યું નહીં. પરંતુ તેની અસર બહુ નજીવી રહી. ખાસ કરીને ભાવનગર જિલ્લા આસપાસ તે વિદ્યમાન રહ્યો. આજે પણ અરુણ મહેતા તેને જાળવીને બેઠા છે. અલબત્ત, સત્તા સ્થાને કે તેના ટેકાથી સરકાર બને તેવું થયું નથી. સીપીઆઈ (એમ)ના બટુક વોરા પાલિતાણામાંથી ધારાસભ્ય બન્યા હતા. નીરુબહેન પટેલ પણ ભાવનગરમાં સક્રિય રહ્યાં. પરંતુ ગુજરાતને અને સામ્યવાદી વિચારસરણીને બાર ગાઉનું છેટું રહ્યું.

એક સમયે ભાજપમાં ગૃહ પ્રધાન રહેલા ગોરધન ઝડફિયાએ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પોતાની ઉપેક્ષા બાદ ભાજપમાંથી રાજીનામું આપી વર્ષ ૨૦૦૮માં મહા ગુજરાત જનતા પક્ષ રચેલો. પરંતુ ૨૦૧૨ની ચૂંટણી આવતા સુધીમાં તેમનો પક્ષ ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષમાં જોડાઈ ગયો. આ નવો પક્ષ કોનો હતો? જેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ ૧૯૯૫ અને ૧૯૯૮માં સત્તામાં આવેલો તે કેશુભાઈ પટેલનો આ પક્ષ હતો. વર્ષ ૨૦૦૧માં જેમના કારણે સત્તા ગુમાવવી પડી તે નરેન્દ્ર મોદીને હરાવવા તેમણે જીપીપી રચ્યો હતો. જોકે આ પક્ષના પણ દાળિયા ઉપજ્યા નહીં. માત્ર બે જ બેઠકો મળી. છેવટે તે ભાજપમાં સમાઈ ગયો. કેશુભાઈ નિવૃત્ત થઈ ગયા, તેમના દીકરા ભરતભાઈ પટેલ ભાજપમાં આવી ગયા.

આ બધા તો ઠીક, પરંતુ જેના કારણે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, મતલબ જેમના કારણે ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તેવા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક ઉર્ફે ‘ઈન્દુચાચા’એ મહા ગુજરાત જનતા પરિષદ નામનો પક્ષ રચેલો. તેમને આચાર્ય કૃપલાણી તેમને મુક્કા-ભુક્કા યાજ્ઞિકજી કહેતા કારણ તેઓ બોલતા- ભુક્કા કાઢી નાખો. તે વખતે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય સ્તરના દિગ્ગજ નેતા મોરારજી ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિરોધી હતા. તેથી ૧૯૫૬ની ૯ સપ્ટેમ્બરે આ નવા પક્ષની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ (અરવિંદ કેજરીવાલના આમ આદમી પક્ષની જેમ) વિરોધાભાસી વિચારસરણીના લોકોનો સમુદાય હતો. તેમાં સામ્યવાદીઓ પણ હતા અને જમણેરી પણ હતા. પ્રજા સમાજવાદીઓ પણ તેમાં હતાં. અમદાવાદ શહેર, ખેડા જિલ્લા અને મહેસાણામાં તેનો પ્રભાવ સારો હતો. સૌરાષ્ટ્રમાં તેની અસર નહીંવત્ હતી. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના માટે તેનો જન્મ થયો હોવાથી કૉંગ્રેસને તે પડકારરૂપ જણાતો હતો. તેણે ધારાસભાની ચૂંટણીમાં કુલ ૧૩૨ બેઠકમાંથી ૮૪ બેઠક પર અને લોકસભાની ૨૨ બેઠકમાંથી ૧૭ બેઠક પર પોતાના ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ વિરોધાભાસી વિચારધારાવાળા હોવાથી સંગઠનમાં સમન્વય-સંકલનનો અભાવ હતો. તેથી તેને ધારાસભામાં માત્ર ૨૯ અને લોકસભામાં માત્ર પાંચ બેઠક જ મળી. ૧૯૫૬માં આ પક્ષના કુલ ૧.૮૨ લાખ સભ્યો હતા જે માત્ર બે જ વર્ષમાં ઘટીને ૩૬ હજાર થઈ ગયા. ૧૯૬૦માં અલગ ગુજરાત રાજ્ય બનતાં પક્ષનો મુખ્ય મુદ્દો જતો રહ્યો. નવા મુદ્દા તેણે પકડ્યા નહીં. રાજ્યની રચના અગાઉ જ માર્ચ  ૧૯૬૦માં વીસનગરના અધિવેશનમાં આ પક્ષને વિખેરી નાખવા નિર્ણય થયો. તેમાંના કેટલાક કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. કેટલાક ડાબેરી લોકોએ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકને સાથે લઈ નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ રચ્યો. ૧૯૬૯માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પડતાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક પોતે જ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. આમ, મહાગુજરાત જનતા પરિષદ અને નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ નામશેષ થઈ ગઈ.

આમ, અહીં પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સફળ ન થયા અને પ્રદેશ વાદ પણ ખાસ ન ચાલ્યો.

ગુજરાતમાં આંદોલનો ઘણાં થયાં, પડકારો પણ ઘણા આવ્યા પરંતુ વિકાસયાત્રા અવિરત ચાલતી રહી. ગુજરાતે અનેક દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતાઓ પણ આપ્યા. ગુજરાતની સ્થાપનાથી જ પહેલા મુખ્યપ્રધાન ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે વિરોધનો વાવંટોળ કૉંગ્રેસમાં ફૂંકાયેલો. કૉંગ્રેસના જ એક વર્ગે તેમની વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવા વિચાર્યું હતું! છેવટે કામરાજ યોજના હેઠળ તેમને રાજીનામું આપવા ફરજ પડી.

પછી કચ્છમાં છાડબેટ સહિતના પ્રદેશ પર આક્રમણ થયું ત્યારે સીઆરપીએફ અને રાજ્યના પોલીસ કર્મચારીઓએ તેને બહાદૂરીપૂર્વક ખાળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની હલકાઈના કારણે બીજા મુખ્યપ્રધાન બળવંત મહેતાનું વિમાન તૂટી પડ્યું અને તેઓ શહીદ થયા હતા. કચ્છના અગ્રગણ્ય પત્રકાર કીર્તિ ખત્રી મુજબ, જ્યારે પાકિસ્તાને છમકલાં શરૂ કર્યાં ત્યારે જ વિધાનસભામાં અબડાસાના તત્કાલીન ધારાસભ્ય માધવસિંહ જાડેજાએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારના ગૃહ પ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તે પ્રશ્નને હસી કાઢતાં કહ્યું હતું કે “આ વાર્તા જેવું લાગે છે.” (મુંબઈ સમાચાર, રવિવારની પૂર્તિ, કચ્છ મુલકજી ગાલ કૉલમ) પરિણામે આપણે છાડબેટ સહિત કચ્છનો કેટલોક ભાગ ગુમાવવો પડ્યો! આની સામે તમામ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ કચ્છમાં ખાવડાથી સત્યાગ્રહ કર્યો પરંતુ તેનું પરિણામ કંઈ આવ્યું નહીં.

બળવંત મહેતા રાજા પૃથુ પછી પંચાયતી રાજના બીજા હિમાયતી હતા. તેમની અધ્યક્ષતામાં સંસદની એસ્ટિમેટ કમિટી લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનો અહેવાલ આપ્યો હતો જે પંચાયતી રાજ તરીકે હવે જાણીતો છે.

ભાવનગર જિલ્લાના મહુવાના જશવંત મહેતાની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતીઓએ દીવ,દમણ અને ગોવા મુક્તિનો સંગ્રામ પણ કર્યો.

નવનિર્માણ આંદોલન પણ ગુજરાતમાંથી થયું જેણે અશોક ભટ્ટ, નરહરિ અમીન, નરેન્દ્ર મોદી સહિત અનેક નેતાઓ આપ્યા. આ આંદોલન કેન્દ્ર અને રાજ્યના નેતા વચ્ચેની ટક્કરમાંથી જન્મેલું. ચીમનભાઈ પટેલ ઈન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કરી કાંતીલાલ ઘિયા સામે ચૂંટાઈને મુખ્યપ્રધાન બનેલા જેના પરિણામે ઈન્દિરાએ કેન્દ્ર તરફથી ગુજરાતને મળતો ઘઉંનો પૂરવઠો ઓછો કરી નાખ્યો. ૧.૫ લાખ ટનમાંથી માત્ર ૫૫ હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા. રેશનમાં ઘઉંના ભાવ સિત્તેર પૈસા પ્રતિ કિગ્રા હતા પરંતુ બજારમાં પાંચ રૂપિયા! આથી વિદ્યાર્થીઓને હૉસ્ટેલમાં મળતી સબસિડીને ચીમન પટેલે રદ્દ કરી. આથી ભોજન ખર્ચ પાંચ ગણો વધી ગયો. આથી ચીમનભાઈને ઉથલાવવા જ ઈન્દિરાના ઈશારે નવનિર્માણ શરૂ થયું, ચંદ્રશેખર ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન જે તે સમયે ઇફ્કૉના ફુલપૂર પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન માટે આવેલા તેમણે તત્કાલીન નાણા પ્રધાન જશવંત મહેતાને કહેલું કે “તમને ચીમનભાઈ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવા કહેવાયું છે? પાછા જઈ તમારા નેતાને કહો કે ચીમનભાઈને દૂર કરવા જે આંદોલન તેમણે (ઈન્દિરાએ) શરૂ કરાવ્યું છે તે તેમના હાથમાંથી જતું રહેશે.” અને થયું એવું જ. બાદમાં તે વિરોધ પક્ષના હાથમાં જતું રહ્યું. (કૉંગ્રેસ ફ્રૉમ સોનિયા ટૂ ઇન્દિરા, વિજય સંઘવી)

આ ગુજરાતના રાજકારણની તાસીર છે. ગુજરાતીઓ કોઈને છેડતા નથી પરંતુ તેમને કોઈ છંછેડે તો તેને છોડતા નથી. ૧૯૭૯ની મચ્છુ ડેમ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧નો કચ્છ ભૂકંપ, ૧૯૯૮નું કચ્છ બંદરગાહ પર ત્રાટકેલું વાવાઝોડું, સુરતમાં ૧૯૯૪માં પ્રસરેલો પ્લેગ કે ૨૦૦૬માં આવેલું ભયંકર પૂર, ૧૯૮૬-૨૦૦૦-૨૦૧૨માં દુષ્કાળ કે અપૂરતા વરસાદ, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની ભયંકર તંગી, અને સૌરાષ્ટ્રમાં તો ૧૯૮૦થી ૧૯૮૭ સુધી સતત દુષ્કાળ રહ્યા, આ બધામાંથી ગુજરાતે માર્ગ કાઢ્યો છે અને આપત્તિને આશીર્વાદ માનીને માર્ગ કાઢ્યો છે. સુરતમાં પ્લેગ પછી સ્વચ્છતા એટલી વધી કે તે દેશનું ચોથા ક્રમનું સ્વચ્છ શહેર બન્યું તો કચ્છ પણ ભૂકંપ પછી આશ્ચર્યજનક રીતે નવનિર્માણ પામ્યું. એક સમયે પાણીની ભારે તંગી ભોગવતા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ નર્મદાનાં જળ પહોંચવાના કારણે પ્રમાણમાં પાણીની બાબતમાં સુખી છે. મુસ્લિમ- હિન્દુઓ વચ્ચેનાં રમખાણો ચાહે તે ૧૯૬૯નાં હોય કે ૧૯૮૫નાં, ૧૯૯૨-૯૩નાં હોય કે ૨૦૦૨નાં, ગુજરાતે તોફાન પણ જોયાં છે અને સદ્ભાવના પણ જોઈ છે. અને આ તોફાનોમાંથી જન્મતા રાજકારણને પણ જોયું છે અને તેમાંથી ફેંકાતા (માધવસિંહ) કે પછી ક્રમશ: વડા પ્રધાન તરીકે આગળ આવેલા (નરેન્દ્ર મોદી)ને પણ જોયા છે. અનામત વિરોધી આંદોલન પણ અહીં ૧૯૮૩માં થાય અને ૨૦૧૫માં ફરીથી જન્મ લે. અને બંને વખતે મુખ્યપ્રધાનોએ (૨૦૧૫ પછી આનંદીબહેન પટેલને) વિદાય લેવી પડી છે. ચીમનભાઈ પટેલે નર્મદા માટે ગુજરાતની અસ્મિતા જગાડી અને કેન્દ્ર સ્તરે ગુજરાતનો અવાજ સંભળાતો કર્યો.

૧૯૯૦માં રામમંદિર નિર્માણ માટે સોમનાથથી નીકળેલી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાએ તો ગુજરાત અને દેશના રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો જ વળાંક આપ્યો અને હિન્દુત્વવાદી ગણાતી ભાજપ સરકારોનું ગાંધીનગર અને (૧૯૯૬માં ૧૩ દિવસ, ૧૯૯૮-૧૯૯૯થી ૨૦૦૪ એમ છ વર્ષ તેમજ ૨૦૧૪) દિલ્લીની ગાદી પર સ્થાપન પણ કરી દીધું. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાદ ગુજરાતમાં મૂડીરોકાણ લાવવા નરેન્દ્ર મોદીએ વિકાસનો મંત્ર ગૂંજતો કર્યો. સાથે ગુજરાતની અસ્મિતાની આહલેક જગાડી. ૨૦૧૧માં સદ્ભાવના ઉપવાસ સાથે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસનો મંત્ર આપ્યો. આ મંત્ર હાલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર એમ ઠેકઠેકાણે ચૂંટણીમાં આ મંત્રની ગૂંજ સંભળાઈ હતી.

વર્તમાનમાં ત્રણ આંદોલનો પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલનમાંથી ત્રણ નેતાઓ તો બહાર નીકળ્યા છે જેમાં હાર્દિક પટેલનો પ્રભાવ ખાસ દેખાતો નથી. અલ્પેશ ઠાકોર નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે, આગામી સમયમાં તે પોતાનો પક્ષ રચે છે કે ભાજપ કે શંકરસિંહ વાઘેલા તરફ જાય છે તે જોવું રહ્યું, તો ત્રીજી તરફ જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સામ્યવાદી ઝુકાવ ગુજરાતમાં ખાસ અસર પાડી શકે તેમ લાગતો નથી.

આતંકવાદનો ધર્મ ન હોય તો રમખાણોનો કેવી રીતે થઈ જાય?

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૮/૧૨/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

બ્રિટિશરોએ પોતાનું આડકતરું શાસન ચાલુ રાખવા માટે દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થા સમૂળગી બદલી નાખી. તે પછી કૉંગ્રેસના લાંબા શાસનમાં સામ્યવાદીઓના હાથમાં શિક્ષણ તંત્ર મોટા ભાગે આવ્યું અને કૉંગ્રેસ તરફી ઇતિહાસ તેમજ હિન્દુ વિરોધી ઇતિહાસ ભણાવાતો રહ્યો અને હજુ ભણાવાય છે. આના વિશે મુંબઈ સમાચારના આદરણીય કૉલમિસ્ટ સૌરભ શાહે ઉત્તમ લેખન કર્યું છે. કેવું કેવું ભણાવાય છે તે પુનરાવર્તિત કરવાની જરૂર નથી.

પરંતુ એ બધું કૉંગ્રેસ શાસનમાં થયું અને એટલે એવું જ હોય તેવું માની લઈએ પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી સરકારને અઢી વર્ષ થઈ ગયા છે ત્યારે એ બધું હજુ પણ ચાલુ રહે તે કેવું? સંઘ-ભાજપની મોટી તકલીફ એ છે કે તે જ્યારે સત્તામાં આવે છે ત્યારે વિરોધી વિચારધારાવાળા ઘૂસી જાય છે અને સરકારને ગેરમાર્ગે દોરતા રહે છે. કહેવાતાં મોટાં નામો પોતાની છાવણીમાં આવે ત્યારે સંઘ-ભાજપ પણ ફૂલાઈ જાય છે અને તેમને બે હાથે આવકારે છે, એમ માનીને કે તેમને આપણે બદલી નાખીશું, પરંતુ તેવું થતું નથી. ઘણી વાર તો હંમેશાં વિરોધ કરનારા- કહેવાતા મોટા ઇતિહાસકાર-સમાજસેવક-નેતા- કૉલમિસ્ટ-લેખ વગેરેને સમારંભોમાં બોલાવાય- કૉર ટીમમાં સામેલ કરાય છે, તેમની સાથે સંઘ-ભાજપના લોકો પોતાની સેલ્ફી લઈ પોતાને ગર્વાન્વિત અનુભવે છે. ચાલો માનીએ કે એક વાર બોલાવી લઈ અખતરો કર્યો કે સામે વાળી વ્યક્તિ બદલાય છે કે નહીં. પરંતુ તે વ્યક્તિ જ્યારે તમારો વિરોધ જ કરતી રહે અને પોતે કથિત મોટી વ્યક્તિ છે તેવા તે વ્યક્તિના પ્રચારના ભ્રમમાં તેને તમે બોલાવતા રહો ત્યારે તે વ્યક્તિને પણ મજા આવતી હોય છે. તે તેનો ફાયદો ઉઠાવી પોતાની છાવણીમાં એવો પ્રચાર કરે છે કે આ લોકોનો વિરોધ કરો તો તમને બોલાવે. આ રીતે તેઓ પોતાનું માર્કેટિંગ કરી લે છે. કૉંગ્રેસ-સામ્યવાદીઓ ક્યારેય આવું કરતા નથી.

જ્યારે ઇતિહાસકારો-ફિલ્મકારો-વૈજ્ઞાનિકો એવૉર્ડ પાછા આપી રહ્યા હતા ત્યારે પણ સંઘ-ભાજપ પાસે બહુ ઓછા લોકો હતા જે ટીવી પર કે અન્યત્ર તેમની તરફેણમાં આવી શકે, કારણકે જે તરફેણવાળા લોકો છે તેમની હંમેશાં અવગણના કરવાનું જ સંઘ-ભાજપ શીખ્યા છે. આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી અને અરુણ શૌરી છે. સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી ડાબેરી સીપીએમના કાર્ડ હૉલ્ડર હતા. તેઓ પહેલાં તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીના સલાહકાર બની ગયા અને તેઓ નિવૃત્ત થયા તે પછી લાલકૃષ્ણ અડવાણીના. તેમણે અડવાણીને ગેરમાર્ગે દોર્યા હોવાનું જાણીતું છે. તા. ૪/૧૨/૧૬ની આ કૉલમ(“કૉંગ્રેસ સરકારે સૂચના આપેલી કે તેલંગણા, અન્નાને ન દેખાડો”)માં આપણે જોયું હતું કે કેશ ફોર વૉટનું સ્ટિંગ કર્યા પછી ભાજપ નેતૃત્વએ એ સ્ટોરી બ્રેકિંગ ન્યૂઝ માટે રાજદીપ સરદેસાઈના વડપણવાળી સીએનએનઆઈબીએન ચેનલને આપેલી. અને દેખીતી રીતે જ રાજદીપે એ સ્ટોરીને પ્રસારિત ન કરીને કૉંગ્રેસ સરકારનું હિત સાધી આપેલું.

અરુણ શૌરીનો દાખલો લઈએ તો, શૌરીએ એક પત્રકાર તરીકે કટોકટી કાળમાં ખૂબ જ સારું કામ કર્યું હતું. તેમણે ‘વર્લ્ડ ઑફ ફતવા’ જેવું પુસ્તક લખ્યું. મુસ્લિમ મહિલાઓને ત્રણવાર તલાક બોલીને અપાતા છૂટાછેડા સામે પણ તેમણે વિરોધ કર્યો હતો. રાજીવ ગાંધી સરકારે સર્વોચ્ચના ચુકાદાને બદલીને શાહબાનો નામના વૃદ્ધ મહિલાને છૂટાછેડા પછી પતિ દ્વારા ભરણપોષણથી વંચિત રાખેલાં તેનો તેમણે વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે છડેચોક રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ)ના હેતુઓને સમર્થન આપ્યું છે. તેમણે ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ પર પુસ્તક લખ્યું છે. પરંતુ તેમણે ૨૦૦૯ની ચૂંટણી પછી ભાજપને આત્મમંથન કરવા સલાહ આપી તેથી તેઓ ધીમે ધીમે હાંશિયા પર ધકેલાતા ગયા.

આ પૂર્વભૂમિકા એટલા માટે કે કહેવાતા લિબરલો કેવા કટ્ટર છે તેનું વધુ એક ઉદાહરણ તાજેતરમાં બહાર આવ્યું. અન્ય ચેનલો પર રોજેરોજ એટીએમનો કકળાટ બતાવાઈ રહ્યો હતો ત્યારે ઝી ન્યૂઝ ચેનલે શિક્ષણમાં કેવું ઝેર ફેલાવાય છે તેનો ચોંકાવનારો રિપૉર્ટ બતાવ્યો. રિપૉર્ટ સીબીએસઇના ધોરણ બારમામાં ભણાવાતા પૉલિટિકલ સાયન્સ વિશે હતો. જી હા, એ જ પોલિટિકલ સાયન્સ જેમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એમ.એ.ની ડિગ્રી મેળવી હતી. અને એ જ મોદી સરકારનાં અઢી વર્ષના શાસન છતાં વર્ષ ૨૦૦૨નાં ગુજરાત રમખાણો વિશે હજુ પણ ભણાવાય છે!

હા, એ જ રમખાણો, જેણે નરેન્દ્ર મોદીને ઘણા બધાની દૃષ્ટિમાં ઝીરો બનાવ્યા અને ઘણા બધાની દૃષ્ટિમાં હીરો બનાવ્યા. એ જ રમખાણો, જેના લીધે નરેન્દ્ર મોદીને અમેરિકાના વિઝા ન મળ્યા. એ જ રમખાણો, જેના લીધે મોદીએ વર્ષ ૨૦૧૧માં પોતાની છબી બદલવા માટે સદ્ભાવના મિશન નામના ઉપવાસોના કાર્યક્રમો કરવા પડ્યા. એ જ રમખાણો, જેના લીધે મોદી વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ઝાહિરા શૈખ કેસમાં તીખું અવલોકન કર્યું હતું અને મોદીને વર્તમાન નીરો સાથે સરખાવ્યા હતા. એ જ રમખાણો, જેના લીધે મોદીએ કરણ થાપરના ઇન્ટરવ્યૂને અધવચ્ચે જ અટકાવી દીધો હતો. અને તેમ છતાં એ રમખાણો બારમા ધોરણમાં ભણાવાય અને તે પણ મોદી સરકારના નાક નીચે તે કેવું!

અને આ કંઈ એવું નથી કે ઝી ન્યૂઝના રિપોર્ટથી જ આ જાણકારી બહાર આવી. આ તો છેક વર્ષ ૨૦૦૬થી જાહેર થયેલું છે. અર્થાત્ કે આ વાતને દસ વર્ષ વિતી ગયાં. આ કોઈ ચૂપકીદીથી કરાયેલું કામ નહોતું. તેના વિશે ૨૦૦૬માં સમાચારપત્રોમાં અહેવાલો આવ્યા હતા કે એનસીઇઆરટી પૂટ્સ ગુજરાત રાયૉટ્સ ઇન ટૅક્સ્ટબુક. ૨૦૦૬થી માંડીને અત્યાર સુધી ભાજપમાં કોઈને આ વિશે ખબર જ નહોતી? સંસદમાં આ મામલે કોઈએ અવાજ જ ન ઉઠાવ્યો? રાજકીય વિજ્ઞાનમાં ઇતિહાસ ન ભણાવવો જોઈએ તેવું કહેવાનો હેતુ નથી. વિરોધ એ વાતનો છે કે માત્ર હિન્દુ વિરોધી દૃષ્ટિકોણ વિકસે અને એ કરતાંય આતંકવાદી તૈયાર થાય તેવું વિચારબીજ રોપાય તે બિલકુલ ચલાવી ન લેવાય.

પૉલિટિકલ સાયન્સના ધોરણ બારના વિષયમાં ભણાવાય છે કે “ગુજરાત કે મુસ્લિમ વિરોધી દંગે”. તેમાં ગોધરામાં સાબરમતી ઍક્સ્પ્રેસના એસ-૬ ડબ્બાને ષડયંત્રપૂર્વક સળગાવી દઈ ૫૯ નિર્દોષ કારસેવકોને બાળીને મારી નખાયાની ઘટનાનો મામૂલી ઉલ્લેખ કર્યો છે અને લખાયું છે કે કેટલાક મુસ્લિમોએ આ કૃત્ય કર્યું હોવાના સંદેહ પર મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં. હકીકતે ૨૦૦૨નાં રમખાણોમાં હિન્દુઓ પણ મર્યા જ હતા. એટલે તેને મુસ્લિમ વિરોધી દંગે કેવી રીતે કહી શકાય? આ તો પાકિસ્તાનમાં ત્રાસવાદીઓ તૈયાર કરવાની ફૅક્ટરી કે પછી ભારતમાં કેટલીક મદરેસાઓમાં ભણાવાતા અભ્યાસ જેવો કિસ્સો થયો. અને વળી રમખાણો ભણાવવાં જ હોય તો દેશમાં કે પછી કમ સે કમ ગુજરાતમાં થયેલાં તમામ રમખાણો આવરી લેવાં જોઈએ. ઝી ન્યૂઝના પત્રકાર રાહુલ સિંહાએ સારો શબ્દ સૂચવ્યો કે તેને મુસ્લિમ વિરોધી દંગેના બદલે સમાજવિરોધી દંગે કહી શકાયું હોત.

આ પુસ્તકમાં અયોધ્યાનો વિવાદિત ઢાંચાનો ઇતિહાસ પણ ભણાવાય છે પરંતુ કાશ્મીરમાં આયોજનપૂર્વક હિન્દુઓને તગેડી મૂકાયા તે ઇતિહાસ કે પછી પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓનો નરસંહાર અને તેમના પર ધર્મના આધારે થતા અન્યાય-અત્યાચારનો ઇતિહાસ સિફતપૂર્વક ચૂકી જવાયો છે.

વળી આ રમખાણોમાં સરકારી મશીનરીનો ઉપયોગ થયો હોવાનું કહીને તત્કાલીન મોદી સરકાર તરફ પણ અંગૂલિનિર્દેશ કરાવાનું ભૂલાયું નથી. અને આ પાઠ્યપુસ્તક પાછળ ભેજું કોનું છે? યોગેન્દ્ર યાદવનું. એ જ યોગેન્દ્ર યાદવ (જેમણે હરિયાણા ચૂંટણી વખતે જાહેર કરેલું કે તેમનું ખરું નામ સલીમ છે) જે દૂરદર્શન પર પ્રણોય રોયના ચૂંટણી કવરેજ વખતે અને બાદમાં એનડીટીવી પર સેફોલૉજિસ્ટ તરીકે આવતા હતા, જે બાદમાં વર્ષ ૨૦૧૧માં ભ્રષ્ટાચાર સામેના અણ્ણા હઝારેના આંદોલનમાં જોડાયા, જેમણે અરવિંદ કેજરીવાલ સાથે આમ આદમી પક્ષ રચ્યો, દિલ્લીમાં જીત પાછળ મુખ્ય ભેજું બન્યા, જેને અને પ્રશાંત ભૂષણને કેજરીવાલે ખૂબ જ આપખુદ રીતે કાઢી મૂક્યા અને જેમણે થોડા સમય પહેલાં સ્વરાજ ઇન્ડિયા નામના પક્ષની રચના કરી.

એ યોગેન્દ્ર યાદવ આ રમખાણોવાળો અભ્યાસક્રમ દાખલ કરાયો ત્યારે એનસીઇઆરટીની ટેક્સ્ટ બુક તૈયાર કરવાની પેનલમાં મુખ્ય સલાહકાર હતા. તેમણે વર્ષ ૨૦૦૬ના એ પ્રેસ રિપોર્ટમાં કહ્યું હતું કે “અમે આ બનાવો (એટલે કે અયોધ્યા-ગુજરાત રમખાણો) વિશે સત્ય કહીશું. ટેક્સ્ટબુક તટસ્થ રીતે તૈયાર લખાશે અને તેમાં આ મુખ્ય બનાવ પહેલાંના અને પછીના ઘટનાક્રમ પણ હાઇલાઇટ કરાશે.” અહીં આ “પણ” અને “હાઇલાઇટ” શબ્દો નોંધવા જેવા છે. હાઇલાઇટનો અર્થ ઝલક માત્ર થતો હોય છે. તેમાં ડિટેલિંગ નથી આવતું. તેથી ઘટના શા માટે બની તે જાણવા ન મળે. અને “પણ” શબ્દ જાણે ઉપકાર કરતા હોય તેવો ભાવ દર્શાવે છે. જોકે હકીકતે તટસ્થ રીતે કંઈ લખાયું નહીં, તેમની મનમાં જે ધારણા હતી (અને સરકાર દ્વારા જે કંઈ સૂચના હશે) તેમ જ લખાયું.

જોવા જેવી વાત એ છે કે (લિબરહાન પંચને લગતો) અયોધ્યા કેસનો હજુ ચુકાદો આવ્યો નથી. ૨૦૦૬માં સાબરમતી ઍક્સ્પ્રેસને સળગાવી દેવાયા પછીનાં રમખાણોના કેસોનો ચુકાદો પણ આવ્યો નહોતો તો પછી યોગેન્દ્ર યાદવ અને તેમના સાગરિતો કઈ રીતે એવો અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરાવી શકે જેમાં કૉર્ટના ચુકાદા પહેલાં જ ચુકાદો આપી દેવાય?

જોવા જેવી વાત એ પણ છે કે સીબીએસઇના અભ્યાસક્રમમાં પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ બંધારણના ઘડવૈયા આંબેડકરને ચાબુક મારતા હોય તેવા કાર્ટૂન અંગે ૧૧ મે ૨૦૧૨ના રોજ સંસદમાં હોબાળો થતાં માનવ સંસાધન પ્રધાન કપિલ સિબલને માફી માગવી પડી હતી. તે સાંજે યોગેન્દ્ર યાદવ અને સુહાસ પલ્શિકરને એનસીઇઆરટીમાંથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. આનો અર્થ એ થયો કે યોગેન્દ્ર યાદવ ભલે ‘આપ’ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા પરંતુ તેઓ કૉંગ્રેસ સરકારની ગુડ બુકમાં તો, આ વિવાદ થયો ત્યાં સુધી હતા જ. ૧૯૬૧માં જ્યારે એનસીઇઆરટીની સ્થાપના કરાઈ ત્યારે શિક્ષણને રાષ્ટ્રની એકતા માટેનું એક અગત્યનું માધ્યમ ગણવામાં આવતું હતું પરંતુ સલીમ યાદવ ઉર્ફે યોગેન્દ્ર યાદવ જેવા સલાહકારોએ તેને હિન્દુ-મુસ્લિમોને વિભાજિત કરવાનું માધ્યમ બનાવી દીધું અને ભગતસિંહ જેવા દેશભક્તને ત્રાસવાદી ગણાવ્યા.

સલીમ યાદવ ઉર્ફે યોગેન્દ્ર યાદવ જેવા શિક્ષણ સલાહકારોને પ્રશ્ન એ પણ પૂછવો જોઈએ કે જ્યારે કોઈ આતંકવાદી ઘટના બને છે ત્યારે તમે લોકો કહો છો કે આતંકવાદીનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો, તો પછી રમખાણોનો ધર્મ તમે કેવી રીતે નક્કી કર્યો? ગુજરાતનાં મુસ્લિમ-હિન્દુ રમખાણોને તમે મુસ્લિમ વિરોધી રમખાણો એવું લેબલ કયા આધારે આપ્યું?

તમે આવું ભણાવીને શાળાઓમાં આતંકવાદીઓ તૈયાર કરવા માગો છો કે શું? મુસ્લિમ વિદ્યાર્થી આ ભણશે તો શું વિચારશે? ગુજરાતી હિન્દુઓએ અમારા ભાઈઓ પર કેટલા અત્યાચાર કર્યા? હિન્દુ વિદ્યાર્થી આ ભણશે તો એવું જ વિચારશે ને કે અમારા હિન્દુ ભાઈઓ કેવા કે નિર્દોષ મુસ્લિમોને રહેંસી નાખ્યા?

અને આ અભ્યાસક્રમ માટે માત્ર યોગેન્દ્ર યાદવ જ નહીં, તે વખતની કૉંગ્રેસ સરકાર, માનવ સંસાધન પ્રધાન કપિલ સિબલ પણ જવાબદાર છે; પણ તે કરતાંય છેલ્લા અઢી વર્ષથી રાષ્ટ્રવાદના બણગા ફૂંકતી મોદી સરકાર વધુ જવાબદાર છે. સરકાર પાસે હજુ પણ અઢી વર્ષ છે. આવા લોકો જે આવી મહત્ત્વની સંસ્થાઓમાં બેઠા છે તેમને વિરોધની પરવા કર્યા વગર તગેડી મૂકવા જ રહ્યા.

ગુજરાતી પત્રકારોને થિયેટરનાં અંધારા બોલાવે

કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની પંક્તિઓ જરા જુદા અર્થમાં-મુને અંધારાં (થિયેટરનું) બોલાવે, મુને અજવાળાં (લાઇમલાઇટ) બોલાવે
સામાન્ય રીતે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કોમન થ્રેડ પકડીને અમે સ્ટોરી કરતા હોય છે જેમ કે એમબીએ કરનારા ફિલ્મ ઉદ્યોગ ભણી દોટ લગાવી રહ્યા છે. પરંતુ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં આભડછેટ બહુ નડે. ફલાણા છાપામાં કામ કરતા હો કે ત્યાં લખતા હો તો અમુકનાં નામ છપાય નહીં. આથી હકીકત હોવા છતાં ગુજરાતીમાં એક સ્ટોરી છપાયા વગર રહી જશે.

આ સ્ટોરી એટલે ગુજરાતી પત્રકારો-કોલમિસ્ટોનું ગુજરાતી અથવા હિન્દી સિનેમા તરફ પ્રયાણ (સાઇડ ટ્રેક અથવા મેઇન ટ્રેક). જેમ કે હરિત મહેતા (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) અને આશીષ વશી (સંદેશ અથવા ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા) એ શાહરુખ ખાનની નવી ‘રઇશ’ લખી છે. આશીષે ‘પાસપૉર્ટ’માં, ગુજરાતી ફિલ્મની જૂની ભાષામાં કહીએ તો, અભિનયનાં અજવાળાં પણ પાથર્યાં છે. તો કૉલમિસ્ટ દીપક સોલિયાએ ‘મિશન મમ્મી’ નામની ગુજરાતી ફિલ્મની પટકથા અને સંવાદો લખ્યા છે.

દિવ્ય ભાસ્કરમાં બિઝનેસ ડેસ્ક પર કામ કરતા અંશુ જોશી પણ કોમેડી પાઘડીમાં અભિનય કર્યો છે. તો સમભાવ મિડિયામાં બિઝનેસ-પોલિટિક્સની રિપૉર્ટર સોનલ અનડકટે ગુજરાતી ‘કમિટમેન્ટ’માં પત્રકારની સાચુકલી ભૂમિકા કરી છે.

આ પત્રકાર મિત્રોને અભિનંદન સાથે શુભેચ્છા.

 

સાબરમતી આશ્રમને જોવાલાયક સ્થળનું લેબલ લાગ્યું છે

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં મહાત્મા ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

અમદાવાદમાં જો તમે મધ્ય ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્ર તરફથી પ્રવેશો તો કોચરબ આશ્રમ આવે. અને ઉત્તર ગુજરાત તરફથી આવો તો સાબરમતી આશ્રમ આવે. આ બંને આશ્રમોની ઓળખ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એટલે કે મહાત્મા ગાંધીજીના કારણે છે જેમની આજે ૧૪૭મી જન્મજયંતિ છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ અમદાવાદમાં આવે તો તે અચૂક સાબરમતી આશ્રમની મુલાકાત લે. એ અનોખો યોગાનુયોગ છે કે તમે સાબરમતી આશ્રમ જાવ તો તે પહેલાં દધીચિ આશ્રમ આવે છે. મહર્ષિ દધીચિએ અહીં જ દેવોને પોતાનાં અસ્થિ આપ્યા હતા જેમાંથી વજ્ર બનાવી શકાય અને તેનો ઉપયોગ કરી દાનવોને હરાવી શકાય. ગાંધીજીએ પોતાનું જીવન સમગ્ર રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી દીધું હતું. અને તેમણે અહીં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં હતાં.

તો ગુજરાતમાં તેર વર્ષ શાસન કરનાર નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે એ જ વર્ષ સપ્ટેમ્બરમાં ચીનના મુલાકાતી પ્રમુખ આવ્યા ત્યારે તેમનો કાર્યક્રમ આ આશ્રમ અને સાબરમતી નદી કિનારે ગોઠવાયો હતો.

તેના બે વર્ષ પછી સાબરમતી આશ્રમની સ્થિતિ વિશે જાણવા આશ્રમના મંત્રી અમૃતભાઈ મોદીની મુલાકાત લીધી. ૮૩ વર્ષની વયે પણ અમૃતભાઈ મોદી ગાંધીજી અને તેમના આશ્રમ વિશે ઉત્સાહપૂર્વક વાતો કરે છે.

આશ્રમ વિશે લોકોને કેવો રસ છે? માત્ર જોવાલાયક સ્થળ માનીને આવે છે કે પછી ખરેખર ગાંધીજી કે ગાંધીવિચારને જાણવાની ઉત્સુકતાથી આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “હવે પ્રવાસની અનુકૂળતા વધી છે. પ્રવાસ કરનારા પણ વધ્યા છે. તેમાંથી મોટા ભાગના જોવાલાયક સ્થળ તરીકે અહીં આવે. દસ-પંદર ટકા ખરેખર રસ ધરાવનારા હોય.”

વિદેશના, દેશના, ગુજરાતના અને અમદાવાદના લોકોનું પ્રમાણ કેવું? અમૃતભાઈ કહે છે, “અહીં અંદાજે દિવસમાં ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો મુલાકાત લે છે. તેમાંથી ૬૦ ટકા ભારતમાંથી, ૩૦ ટકા વિદેશમાંથી અને ૧૦ ટકા ગુજરાતી આવે છે. ગુજરાતીઓનું પ્રમાણ ઓછું છે. અમદાવાદમાં કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય તો જ તેને લઈ આવે. તેનું કારણ એ છેક નજીકના માણસો જોવાલાયક સ્થળોએ ઓછા જાય.”

મુલાકાતીઓમાં રાજકારણીઓનું પ્રમાણ કેટલું છે? તેમને આશ્રમની દેખભાળ-જાળવણી વિશે કેવીક ચિંતા હોય છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ભારતના જુદા-જુદા પ્રાંતમાંથી પ્રધાનો, જાહેરજીવનમાં હોય તેવા ઘણા આવે છે. મોટા ભાગના અમદાવાદમાં પહેલી વાર આવ્યા હોય એટલે કુતૂહલથી આવે. તેમને આશ્રમની કાળજી વિશે ચિંતા ન હોય.”

ગુજરાતના રાજનેતાઓ અહીં કેટલી વાર આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગુજરાતમાં રાજકારણીઓ પ્રાસંગિક કામસર કે કાર્યક્રમ કે કોઈ આવવાના હોય તે આવે.” ગુજરાતના રાજનેતાઓ આશ્રમની ચિંતા કરે છે? અમૃતભાઈ મુત્સદી જવાબ આપતા કહે છે, “ચર્ચા કરીએ- વાત કરીએ તો ઉકેલ આવતો હોય છે. આશ્રમને ૨૦૧૭માં સો વર્ષ થશે. અમુક પ્રકારની જરૂરિયાતો સો વર્ષમાં ગોઠવાઈ ગઈ હોય. કેટલાક પ્રશ્નો હોય તો તે અધિકારીઓ મારફતે ઉકેલાઈ જતા હોય છે.”

અહીં આવતા લોકો જોવાલાયક સ્થળો માનીને આવે છે કે ખરેખર ગાંધીજીની વિચારધારામાં રસ છે માટે આવે છે? “બંને પ્રકારના લોકો આવે છે. જાણીતી જગ્યા જોઈ લેવી જોઈએ તે માટે પણ આવે છે. કેટલાક લોકો આશ્રમની સાચી ઓળખ મેળવવા માટે આવે છે. જે લોકોને ખરેખર રસ છે તેઓ ગાંધીજીનું જીવન, એમનાં કાર્યો સમજવા પ્રયાસ કરતા હોય છે. એ માટે અહીં ગાઇડ છે. તેમની સાથે ચર્ચાઓ કરે છે. ગાંધીજીને લગતાં પુસ્તકોની નોંધ કરે છે- ખરીદી કરે છે. દસ-પંદર ટકા લોકો રસપૂર્વક જોવા આવે છે.” અમૃતભાઈ કહે છે.

જે લોકો ખરેખર રસ ધરાવતા હોય તેમના યાદગાર અનુભવો જણાવશો? “હા ચોક્કસ,” અમૃતભાઈ કહે છે, “એક વાર દક્ષિણ આફ્રિકાના એક ભાઈ આવ્યા અને કહે, “હું કેનેથ કોન્ડા છું.” મારા આશ્ચર્યની વચ્ચે તેઓ ઝામ્બિયાના પ્રમુખ હતા! આબુમાં બ્રહ્મકુમારી અને અક્ષરધામ જોઈને આવેલા. તેમણે વિનંતી કરી કે મારો આવતીકાલે ૭૫મો જન્મદિન છે. તે દિવસે આશ્રમમાં મૌન રહી પ્રાર્થના કરવી છે. તે રીતે રહ્યા પણ ખરા. બીજા દિવસે પુસ્તક વેચાણ કેન્દ્રમાં બેઠા. ચાર કલાક સુધી એક એક પુસ્તક જોતા જાય. કન્ટેન્ટ જુએ. પાનાં ફેરવે. રૂ. ૧૩ હજારનાં પુસ્તક લીધાં. આ જ રીતે ગઈ કાલે જ એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેઓ ગુજરાતી હતા. તેઓ ત્રણ કલાક બેઠા- પુસ્તકો ફંફોળ્યાં. ગાંધીજી વિશેનાં રૂ. ત્રણ હજારનાં પુસ્તકો લઈ ગયાં. આવા ઘણા માણસો આવે છે તેઓ અભ્યાસ, જાણવા- સમજવાની દૃષ્ટિએ ખરીદે. પુસ્તકોનું વેચાણ વર્ષે દોઢ કરોડનું થાય છે. માણસો પાસે પણ પૈસાની છૂટ થઈ છે. તેથી પણ પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.”

વડા પ્રધાન મોદી અને ચીનના પ્રમુખ વખતે કેવો અનુભવ રહ્યો? “પહેલાં તો વિશિષ્ટ માણસો આવે ત્યારે તેમની સાથે સંપર્ક થતો,” અમૃતભાઈ વીઆઈપી માટે વિશિષ્ટ માણસ શબ્દ વાપરે છે, “પણ હવે તો તેમનો સુરક્ષા કાફલો જ એવો હોય છે કે સંપર્ક નથી થતો. બંને લોકો એકલા જ આશ્રમમાં ફર્યા હતા.”

ગાંધી આશ્રમને ૨૦૧૭માં ૧૭ જૂને સો વર્ષ પૂરાં થશે. આ નિમિત્તે આશ્રમ દ્વારા કેવી ઉજવણી થશે? માહિતી આપતા અમૃતભાઈ કહે છે, “અત્યારથી જ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે. ૨ ઑક્ટોબરે હિંસાનું વાતાવરણ દુનિયામાં વધી રહ્યું છે તેના વિશે વિચાર કરવા માટે અખિલ ભારતીય સ્તરનો પરિસંવાદ રાખ્યો છે. યુવાનો-વિદ્યાર્થીઓ વધુ આવે તેવા કાર્યક્રમો કરવાના છીએ. છ શાળા-કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. પૉર્ટલ પર ગાંધી સાહિત્યનાં નવ લાખ પાનાં મુકાઈ ગયાં છે. તેમના વિચારોને અનુરૂપ તેમના વિચાર સાથે સંકળાયેલા આગેવાનોનાં લખાણો, ગાંધીજીનાં સામયિકો અને તેમના પછી ગાંધી વિચાર પ્રમાણે ચાલેલા સામયિકો જેમ કે ગાંધીજીના સમયમાં ભૂમિપુત્ર નહોતા તે પણ પૉર્ટલ પર મૂક્યા છે. ગાંધી આશ્રમ વિશેની મોબાઇલ એપ નથી બનાવી. નાની-નાની ક્લિપો બનાવી છે. ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કંઈ ને કંઈ રીતે કરવો પડશે.”

પણ ગાંધીજી તો યંત્રો-ટૅક્નૉલૉજીની વિરુદ્ધ હતા ને? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગાંધીજી ટૅક્નૉલૉજીના વિરોધી નહોતા. તેમણે ટૅક્નૉલૉજી અને યંત્રની મર્યાદા માની હતી. ટૅક્નૉલૉજી માનવ પર સવાર થઈ જાય છે અને મોટા યંત્રો જે બીજાની રોજગારી છિનવે છે તેના વિરોધી હતા. યંત્રો ત્રણ જાતના હોય છે- સમય બચાવનારા, ગતિ વધારનારા, ઉત્પાદન કરનારા. તેઓ સમય બચાવનારા અને ગતિ વધારનારા યંત્રોના હિમાયતી હતા, કારણકે મનુષ્યનો શ્રમ બચાવી એ જ કામ થોડા સમયમાં કરી શકે તો સુખાકારીનાં બીજાં કાર્યો કરી શકાય. યંત્રોની મર્યાદા હોવી જોઈએ તેમ તેઓ માનતા હતા. દસ માણસોના બદલે એક માણસથી ચાલે તેવાં યંત્રોનો વિરોધ હતો.”

તમે એવું માનો છો કે અત્યારે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધના ભણકારા વાગે છે ત્યારે બંને દેશોના વડાઓ ગાંધી આશ્રમમાં વાટાઘાટ કરે તો ઉકેલ આવે? અમૃતભાઈ હસી પડે છે, “ના. એવું હોત તો ગાંધીજીના જીવતા ભાગલા જ ન થયા હોત.”

અન્યાયની લાગણી: દલિત-સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મધ્યમ-શ્રીમંત, શ્વેત-અશ્વેત….

હમણાં ઉનાનું સમઢિયાળા દેશભરમાં જાણીતું થઈ ગયું. ત્યાં નિર્દોષ લોકો પર જે અત્યાચાર થયો તે કોઈ રીતે ક્ષમાને પાત્ર નથી. અહીં મેં જાણી જોઈને દલિત શબ્દ નથી વાપર્યો કારણકે આવી ઘટના કોઈની પણ સાથે બને ચાહે તે દલિત હોય કે મુસ્લિમ, તે ટીકાને પાત્ર જ છે. મેં આ ઘટના બની તેના થોડા જ દિવસોમાં આ વિષય પર ‘ગુજરાત કેમ સળગી રહ્યું છે’ તેના પર બ્લૉગપૉસ્ટ લખી હતી. (http://bit.ly/2asQSjj) તેમાં આ વિષય આવરી લીધો હતો. એટલે તેની વાત નથી કરવી પણ અહીં વાત કરવી છે અન્યાયની. અન્યાયની ભાવના વધતા-ઓછા અંશે અનેક વિવિધ વર્ગમાં છે. કથિત દલિત-કથિત સવર્ણ, સ્ત્રી-પુરુષ, મુસ્લિમ-હિન્દુ, મધ્યમ-ધનવાન વર્ગ, કર્મચારી-બોસ, ગ્રાહક-વેપારી, પોલીસ, વહીવટી કર્મચારી (બ્યુરોક્રેટ)-રાજકારણી, શ્વેત-અશ્વેત.

આ ૧૫મીએ સ્વતંત્રતા મળ્યાને આ ૬૯ વર્ષ પૂરાં થશે. ૬૯ વર્ષેય દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી જ. આજેય તેમને ઘણી જગ્યાએ કૂવાથી માંડીને સ્મશાન સુધી અનેક રીતે સામાજિક અન્યાય સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમની સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિમાં પણ હજુ ખાસ ફેર પડ્યો નથી. આર્થિક સ્થિતિ પણ સારી નથી જ. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહારમાં તેમને અન્ય જગ્યાએ પેશાબ કરવા માટે પેશાબ પીવડાવવામાં આવે છે.

સાથે એ પણ વાત એટલી જ મહત્ત્વની છે કે દલિતોને થતા અન્યાયની લાગણી માત્ર દલિતોમાં જ નથી પ્રવર્તતી, કથિત સવર્ણ ગણાતી જ્ઞાતિઓમાં ઘણા લોકો પણ સમાન સંવેદના ધરાવે છે-દલિતો જેટલી જ પીડા અનુભવે છે. ઇતિહાસ જોવામાં આવે તો દલિતો માટે લડત આપનારાઓમાં નરસિંહ મહેતા, મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક આગેવાનો આ કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના હતા અને છે. આ માટે તેમણે ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. દલિતો માટે એટ્રોસિટીનો કાયદો છે. હજુ ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ મોદી સરકારે ઝડપી ન્યાય માટે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ એન્ડ શેડ્યૂલ્ડ ટ્રાઇબ્સ (પ્રીવેન્શન્સ ઑફ ઍટ્રોસિટીઝ) ઍક્ટ કાયદો સુધાર્યો છે. આ કાયદા અન્વયે, દલિતો અને આદિવાસીઓને અત્યાચારોમાંથી બચાવવા મજબૂત જોગવાઈઓ કરાઈ છે. કાયદાની વધુ વિગતોમાં નથી પડતા. આ જ રીતે દલિતો અને આદિવાસીઓને શિક્ષણમાં અને સરકારી નોકરીમાં અનામતની જોગવાઈ છે. અનામતની જોગવાઈ મૂળ દાખલ કરી હતી બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડે. જૂન ૧૯૩૨માં. આની સામે ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ કર્યો હતો. તે પછી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને તે પછી અનામતની જોગવાઈ ચાલુ જ રહી છે અને તેમાં બીજી જ્ઞાતિઓનો ઉમેરો પણ થતો ગયો છે. દલિતોની આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સુધરી છે. પરંતુ સામાજિક રીતે હજુ પણ દલિતો સામે ઘૃણાની માનસિકતા પ્રવર્તી રહી છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે શિક્ષણ અને મંદિર વગેરેમાં પ્રવેશ દ્વારા તેમજ લોકસંસ્કાર, લોકશિક્ષણ, લોકજાગૃતિ દ્વારા જ આ સામાજિક અન્યાય દૂર કરી શકાશે.

પરંતુ એ વાત પણ સ્વીકારવી પડશે કે પહેલાંની સ્થિતિની સરખામણીએ ઘણી હદે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી છે. જોકે કેટલીક કહેવાતી દલિત તરફી સંસ્થાઓ દ્વારા સતત વિષવમન કરીને આ ઘાને રુઝવવાના બદલે તેને સતત ખોતરવામાં આવે છે તેના કારણે પરિસ્થિતિ વણસી રહી છે. હમણાં એક સમાચારપત્રમાં લખાયું કે દારૂના અડ્ડા પર પોલીસની રેડમાં એક દલિતનું મૃત્યુ. કારગિલનું યુદ્ધ લડનાર સૈનિકને જમીન મેળવવા સરકારી તંત્ર ધક્કા ખવડાવે છે. આમાં કોઈ જાતિ વિશેષ હોવાથી આવું થતું નથી. દરેક જાતિના લોકોને અનુભવ છે કે સરકારી તંત્રમાં ધક્કા ખાવા પડે છે, પણ સૈનિકની જાતિ ગણાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવું થશે તો તે દલિતો માટે જ નુકસાનકારક બની રહેશે. પણ ગુજરાત અને રાષ્ટ્રમાં ઉના મુદ્દે વ્યાપક સાચા આક્રોશની આગમાં ઘી હોમવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તે ચોક્કસ દેખાઈ આવે છે.

ગયા ઑગસ્ટમાં જ્યારે પાટીદાર અનામત આંદોલન ચરમસીમાએ હતું ત્યારે પાટીદારો સહિત કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી પૂરજોશમાં હતી. પહેલાંય હતી અને અત્યારેય વત્તા ઓછા અંશે છે. એ વખતે સંદેશાઓ વહેતા હતા કે દલિતોને ૪૫ ટકાએ અનામત પર મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મળી જાય છે. અનામતમાં દલિત અને આદિવાસીઓ ઉપરાંત ઓબીસીનો પણ સમાવેશ થયો છે. અને પાટીદારોના કથિત આગેવાનો અનામત માટે ઓબીસીમાં સમાવેશ થવા માટે આંદોલન કરી રહ્યા હતા. એટલે તે સમયે ઓબીસીના એક વર્ગનું પણ આંદોલન શરૂ થયું હતું. ૧૯૮૯ આસપાસ ઓબીસી માટે જ્યારે અનામત જાહેર કરાઈ (વી. પી. સિંહ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે) એ સમયે પણ પટેલો સહિત કથિત સવર્ણોએ ઉગ્ર આંદોલન કર્યું હતું અને તેમાં ઘણાંનાં મૃત્યુ પણ થયાં હતાં. વળી, એટ્રોસિટીના દુરુપયોગના લીધે પણ કથિત સવર્ણોમાં અન્યાયની લાગણી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે. એટ્રોસિટીના કાયદાના લીધે જો અધિકારી કથિત સવર્ણ હોય તો તેની નીચેના કથિત દલિત કર્મચારી કામ ન કરે કે કામમાં ભૂલ કરે તો પણ તે કંઈ કહી શકતો નથી. પાટીદારોમાં પણ તેમની ‘પાસ’ જેવી સંસ્થાએ કોઈ ઉકેલ લાવવાના બદલે આગમાં ભડકો કરવાનું કામ વધુ કર્યું હતું. ગયા ઑગસ્ટ પછી કેટલાક બ્રાહ્મણોમાં પણ પોતાને અનામત મળવું જોઈએ તેવા સંદેશાઓની આપલે શરૂ થઈ હતી. એ સમયે આ લેખક અને હાસ્ય લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ આની વિરુદ્ધ સમજાવવા વ્યક્તિગત પ્રયાસ કરેલા. અનામત દલિતોને સામાજિક પછાતપણાના કારણોસર મળે છે તે કથિત સવર્ણોએ સમજવું રહ્યું.

સ્ત્રીઓમાં પણ લાલ ચાંદલાવાળી ફેમિનિસ્ટો અન્યાયની લાગણીઓ ભડકાવતી હોય છે. હમણાં ચોંકાવનારો સંદેશ વાંચવા મળ્યો. તેમાં લખાયું હતું કે “સ્ત્રી હોવું એટલે જીવનનાં અડધાં સપનાંઓને હૃદયના કોઈક ખૂણામાં કાયમ માટે દફનાવી દેવું.” અત્યારે સ્ત્રીઓની સ્થિતિ પહેલાંના સમય કરતાં ઘણી સારી છે. મોટા ભાગે હવે વિભક્ત કુટુંબ છે. સ્ત્રીનાં કામો પણ ઘટ્યાં છે. તે આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર પણ થઈ છે. પોતાની ઈચ્છા મુજબ કપડાં પણ પહેરી શકે છે. મોટાં પદ પર પણ પહોંચે છે. સ્ત્રીઓ માટે કાયદા કડક બની રહ્યા છે. કોઈ પણ સ્ત્રી બળાત્કારનો કે છેડતીનો આક્ષેપ કરે તો તરત તેને સાચો જ માનીને આવી સ્ત્રી જો જાણીતી હસ્તી હોય અથવા દિલ્લી-મુંબઈ જેવાં શહેરની હોય તો તેની તરફેણમાં મિડિયા ટ્રાયલ પણ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ એટ્રોસિટીના કાયદાની જેમ બળાત્કારના કાયદાના દુરુપયોગના મામલા પણ સામે આવી રહ્યા છે. હવે તો સલમાન ખાન જેવી હસ્તી પોતાના થાકનું વર્ણન કરવા બળાત્કાર પીડિતાની માનસિક સ્થિતિનું ઉદાહરણ આપે તો ય તેની સામે મિડિયા ટ્રાયલ થાય છે.

એ વાજબી જ હતું પણ તેના સહઉદ્યમી શાહરુખ ખાને તો એક પુસ્તક વિમોચનમાં એવું કહ્યું કે “જ્યારે હું કોઈ મહિલા સાથે વાત કરતો હોઉં ત્યારે તે નીચે પડેલી હોવી જોઈએ.”! (When I speak to a woman, I’d like her to be lying down.) પણ શાહરુખપ્રેમી મિડિયાએ આ વિધાનને ચગાવ્યું નહીં. શાહરુખનું આ વિધાન, પાછું જેનું પુસ્તક વિમોચન હતું તે લેખિકા ગુંજન જૈન સામે જ હતું! આ લેખિકાએ જો બીજા કોઈએ આવું વિધાન કર્યું હોત તો કેટલો ગોકીરો મચાવી દીધો હોત!

શાહરુખ પુરુષવાદી માનસિકતા ધરાવે છે, ભલે તેની સામે ‘ગે’ હોવાના આક્ષેપો-મજાક થતી હોય! તે અમિતાભ બચ્ચન સહિત અનેક મહાન હસ્તીઓની મજાક ઉડાવી શકે પરંતુ પ્રિયંકા ચોપરાએ જ્યારે ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’ની મજાક ઉડાવી હતી ત્યારે તેના મોઢાના હાવભાવ જોવા જેવા હતા. પુરુષોમાંય સ્ત્રીઓ પ્રત્યે કચવાટ છે. આ કચવાટ પુરુષોના અનેક વર્ગમાં છે. રાજકારણીઓ આ કચવાટ ભારે ભદ્દા શબ્દોમાં વ્યક્ત કરે છે. સ્મૃતિ ઈરાની અંગે જનતા દળ (યૂ)ના અલી અનવરનું નિવેદન ભલે સમાચારપત્રોમાં ન છપાયું, પણ અત્યંત ખરાબ અને હલકી માનસિકતાનું આ પ્રતિબિંબ હતું. મહિલાઓ આગળ વધે તે પુરુષો પણ સાંખી નથી જ શકતા. પુરુષોની તો પતિ તરીકે માતા, બહેન અને પત્ની વચ્ચે સેન્ડવિચ બની ગયાની પણ ફરિયાદ હોય છે. સ્ત્રી તરફી કાયદાઓના કારણે, દહેજ કે માનસિક ત્રાસના કાયદાના દુરુપયોગની ફરિયાદો પતિઓને છે અને જેમાં ઘણા કિસ્સાઓમાં સચ્ચાઈ પણ જોવા મળે છે. ક્યાંક ક્યાંક પત્ની પીડિત સંઘો પણ જોવા મળે છે. તો નોકરી ક્ષેત્રે મહિલા પોતે મહિલા હોવાનો ફાયદો ઉઠાવીને આગળ વધી જતી હોય કે તેને ઓછું કામ કરવાનું આવતું હોય અથવા તેને વધુ સુવિધા મળતી હોય તેવી લાગણી નોકરિયાત પુરુષોમાં જોવા મળે છે. વ્યંઢળ-ગે-લેસ્બિયન વગેરેની પણ અન્યાયની ફરિયાદો છે!

ઘણા મુસ્લિમોને તેમના તરફી અનેક કાયદા-સુવિધા છતાં ભયંકર અસંતોષ છે. તેમને લાગે છે કે પાકિસ્તાન વધુ સારું છે. પરંતુ જાવેદ અખ્તર જેવા બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે ભારતમાં મુસ્લિમો જેટલા સુખી છે તેટલા બીજે ક્યાંય નથી. આની સામે વધતા જતા ત્રાસવાદના બનાવો, ભારતમાં રહેવા છતાં મંદિર પર નમાઝ સમયે લાઉડ સ્પીકર ન વગાડવા દેવાનો સરકારનો આદેશ વગેરે અનેક બાબતોના કારણે હિન્દુઓમાં અસંતોષની લાગણી એટલી જ ઉગ્ર બની રહી છે. તો વિદેશોમાં ખ્રિસ્તીઓને લઘુમતી એશિયનો સામે પૂર્વગ્રહ બંધાતો જાય છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં તો મોટી સંખ્યામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સામે ઑસ્ટ્રેલિયામાં હિંસા થઈ હતી. અમેરિકામાં તાજેતરમાં અકારણ બે અશ્વેતોની હત્યા પોલીસે કરી અને તે પછી અશ્વેતોના હિંસક પ્રદર્શનોમાં પાંચ પોલીસ મરાયા. આમ, શ્વેત-અશ્વેતોમાં પણ અન્યાયની લાગણી વ્યાપક છે.

તો મધ્યમ વર્ગને લાગે છે કે રાજકારણીઓ ગરીબોને અનેક છૂટ આપે છે, ધનવાન વર્ગને બધી સુવિધાઓ મળે છે. ટૅક્સ મધ્યમ વર્ગ જ ભરે છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સુવિધાઓ કોઈ વિચારતું નથી. શ્રીમંત વર્ગને લાગે છે કે તે સાહસ કરે છે. અનેક લોકોને રોજી આપે છે તો તેને છૂટ મળવી જ જોઈએ પરંતુ સરકાર તેમના પર સુપર રિચ ટૅક્સ નાખે છે. તેમની પાસેથી રાજકારણીઓ ફંડ લે છે. તેમના સ્ટેટસ મુજબ, તેમના ખર્ચા પણ વધુ હોય છે, તો તેમને સુવિધાઓ મળવી જ જોઈએ. શ્રીમંતો જેવી જ લાગણી સત્તાધીશોમાં પણ પ્રવર્તતી હોય છે. આ જ રીતે ખાનગી-સરકારી ક્ષેત્રે કર્મચારીઓને થતું હોય છે- પોતે કામ કરે છે અને બોસને જલસા હોય છે. બોસને નકામા કર્મચારી ભટકાય ત્યારે થતું હોય છે કે આ જલસા કરે છે અને એનું કામ મારે કરવું પડે છે અથવા માલિકનો ઠપકો સાંભળવો પડે છે. ગ્રાહકોને લાગે છે કે વેપારી તેમને છેતરે છે અને વેપારીને લાગે છે કે તેમના પર ટૅક્સ અને કાગળિયાં કામથી સરકાર દ્વારા તેમની બહુ કનડગત થાય છે. ખાસ કરીને તહેવારોના સમયે પડતા આઈટી દરોડાના લીધે. (વેપારીઓ જેવી જ ફરિયાદો દર્દી-અસીલોને ડૉક્ટરો-વકીલો સામે હોય છે.) દલિતોને-મુસ્લિમોને પોલીસ પ્રત્યે ફરિયાદો હોય છે તો સામે પક્ષે પોલીસમાંય અસંતોષની લાગણી ભરપૂર હોય છે. વારેતહેવારે રજા ન મળવી, સતત ઓન ડ્યૂટી, રાજકારણીઓનું દબાણ, ઓછો પગાર વગેરે તેમની ફરિયાદો છે. શિક્ષકોમાં પણ અસંતોષ જોવા મળે છે. ઓછો પગાર, શિક્ષણ સિવાયનાં ચૂંટણી ફરજો જેવાં કામો સહિતની ફરિયાદો તેમની હોય છે. બ્યુરોક્રેટને સત્તાધીશ રાજકારણી સામે અને રાજકારણીને કામ ન કરતા બ્યુરોક્રેટ સામે ફરિયાદ રહેતી હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે પણ ટકરાવ અજાણ્યો નથી. ભક્તોનેય ભગવાન પ્રત્યે ફરિયાદ હોય છે- ફલાણાને આટલું સુખ મળ્યું જ્યારે પોતાને નહીં. (અહીં ભક્તને ધાર્મિક અર્થમાં જ લેવો) પણ સામે પક્ષે ભગવાનની ફરિયાદ બોલકી નથી!

આ બધી સ્થિતિમાં ખરેખર તટસ્થતાથી કોઈ વિચારતું નથી. આ દરેક ક્ષેત્રે કામ કરતી સંસ્થાઓ એક તરફી જ પ્રચાર પ્રસાર કરતી હોવાથી, દરેક બાબતમાં અન્યાયનો વળ ચડી જાય છે. પરિણામે ખાઈ વધતી જાય છે. જે વર્ગનું સંગઠન મજબૂત અને હિંસક બની શકે , જેનો અવાજ બોલકો તેનો અવાજ વધુ સંભળાય છે. આમાં જ્યારે રાજકારણ ભળે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરવાના બદલે વણસે છે. દુર્ભાગ્યે અત્યારે ગાંધીજી કે મોરારજી દેસાઈ જેવા સાચા અર્થમાં આગેવાનો કોઈ નથી. બધા રાજકારણી બની ગયા છે.