Posted in gujarat, Jaywant nee je bbat, media

છબરડાઓ પાછળના સંજોગો ને માનસિકતા

જયવંતની જે બ્બાત

ગુજરાતમાં ધો.૧૨ ના અંગ્રેજી માધ્યમના પાઠ્યપુસ્તકમાં ગંભીર છબરડો વળ્યો છે. સીતાજીનું અપહરણ રાવણે નહીં પરંતુ શ્રી રામે કર્યું હતું તેવો જનમાનસમાં સંદેશો પહોંચ્યો છે, પણ આવી વાત નથી. બન્યું એવું કે સીતાજીના પરિત્યાગ વેળા સીતાજી લક્ષ્મણને પ્રભુ શ્રી રામ માટે સંદેશો આપે છે. કવિ કાલીદાસના રઘુવંશની વાત કરતી વખતે પાઠ્યપુસ્તકમાં લખાયું છે, “There is (a) very heart-touching description of the message conveyed by Laxman to Ram when Sita was abducted by Rama,”. અહીં હોવું જોઈતું હતું abandoned અર્થાત્ પ્રભુ શ્રી રામ દ્વારા ત્યજાયેલાં. પણ મુદ્રારાક્ષસ કે પ્રૂફ રીડર+ કૉપી એડિટર + એડિટરની ભૂલથી શબ્દ છપાયો – abducted અર્થાત્ અપહૃત-અપહરણ કરાયેલાં.

માત્ર સરકારની જ વાત નથી, મિડિયામાં પણ આ પ્રકારના છબરડા જોવા મળે છે, અન્ય ક્ષેત્રોમાં અલગ પ્રકારના છબરડા થાય છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર તેમ ગણીને ઘણી વાર જતું કરાય છે પણ જ્યારે તેનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે કડક પગલાં અને તકેદારી અનિવાર્ય બને છે. બધાં ક્ષેત્રોમાં મિડિયોકર માણસો પસંદ કરાય છે, જે ચાપલુસી કરી શકે, ‘વહીવટ’ કરી શકે. ગુણવત્તાની કોઈને કદર નથી. સારા, અનુભવી અનુવાદકો, કૉપી રાઇટર, સારા સંપાદકો છે જ, પણ સરકાર/મિડિયામાં અધિકારીઓ/તંત્રીઓ ઓછી ગુણવત્તાના લોકોને નોકરી માટે પસંદ કરશે, પગાર મબલક અપાવશે, પછી ભલેને રોજેરોજ છબરડા જતા. શરત એ કે તેમના કેમ્પના હિસ્સા હોવા જોઈએ. તેમની ચાપલુસી કરતા હોવા જોઈએ. અનુવાદકો ગૂગલ ટ્રાન્સલેશનની મદદ લઈ અનુવાદ કરતા હોય છે જેથી આ પ્રકારના ગંભીર છબરડા જવાની પૂરેપૂરી સંભાવના હોય છે.

કૉસ્ટ કટિંગના નામે પ્રૂફ રીડરની તો પૉસ્ટ હવે મોટા છાપાંઓમાં છે જ નહીં. ટીવીમાં પણ આવું જ છે. ડેસ્ક પર એડિટિંગનું કામ કરતા લોકોને જ પ્રૂફ રીડિંગ કરવાનું આવે છે. તેમને આ માટે ભાષા શાસ્ત્રીઓ પાસે કોઈ પ્રશિક્ષણ (૯૯ ટકા) અપાતું નથી. પરિણામે ખોટો શબ્દ નથી જતો ને તેની જ કાળજી લેવાય છે (અને ઘણી વાર એ પણ જતો રહે છે). હૃસ્વ, દીર્ઘ. અનુસ્વાર, ધ અને ઘ – ઢ અને ઠ વચ્ચેનું અંતર આ બધી લપ્પનછપ્પનમાં કોણ પડે? દૃષ્ટિના બદલે દ્રષ્ટિ, દૃશ્યના બદલે દ્રશ્ય, હૃદયના બદલે હ્યદય, માના બદલે માં, સાપના બદલે સાંપ… આ અને બીજા ઘણા શબ્દો ગઈ કાલે જે ચેનલોએ છબરડાના મુદ્દે ડિબેટ કરી તેમાં અને જે છાપાંઓએ સમાચાર છાપ્યા તેમાં મોટા ભાગે ખોટા જાય છે. છાપાં-ચેનલો દલીલ કરશે કે ઉતાવળમાં આવું થાય. પણ ઉતાવળ તો બધે જ હોય છે.

ખાનગી કે સરકારી કામોમાં, ઘણી વાર રિપૉર્ટર તરફથી કે લેખકો તરફથી લેખો કે મેટર મોડી મળે, તેમાંય ભાષાશુદ્ધિ હોય તો ઓછી ચિંતા પણ જો ન હોય તો ખૂબ જ તકલીફ. વળી આજે કમ્પ્યૂટર સહિત ટાઇપિંગની સારી સગવડ છતાં કેટલાક પોતે શીખે નહીં, ટાઇપ બહાર કરાવવાની તસદી લે નહીં. અક્ષર પણ ગાંધીજીના અક્ષર જેવા હોય. માથે ડેડલાઇન ઝળુંબતી હોય. વળી પ્રૂફ રીડર કે કોપી એડિટર પણ ભૂલો ચિતરીચિતરી થાકી જાય, અને કમ્પૉઝિટર/પેજમેકરના માથે કાં તો કામ ખૂબ જ હોય, કાં તો સહકર્મી/તંત્રી સાથે ગપ્પા મારી, ફૉન પર પ્રાઇવેટ કામો માટે ક્લાયન્ટ સાથે વાત કરી પછી સુધારા કરવા બેસે. ભાષાના જાણકાર કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર તો ચકલીની જેમ વિલુપ્ત થતી પ્રજાતિ છે. એ ચિતરડાંમાંથી કંટાળાના ભાવ સાથે સુધારા કરવામાં આવે. તેમ કરવા જતાં પોતે પાછી નવી ભૂલો ઊભી કરે. કેટલાક દૈનિકોમાં તો આઠ પાના (૬૪ કૉલમની મેટર) સુધારવાનું કામ કરનાર એક જ જણ હોય! અને ડેડલાઇન માથે ઝળુંબતી હોય. એટલે જે રહી ગયું તે રહી ગયુંની ભાવના સાથે બધું હઈશોહઈશો ચાલે છે. તંત્રી પણ અપવાદોને બાદ કરતા પોતાનાં ‘કામો’માં અટવાયા હોય છે. એટલે ફાઇનલ કૉપી પર નજર નાખી, ન નાખી, ભૂલ પકડાય તો ઠીક, નહીંતર હરિ ૐ તત્સત. વળી, ઘણી વાર અંગત હરીફાઈ કે સારા સંબંધ ન હોય તો કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર, પ્રૂફ રીડર કે કૉપી એડિટર જાણી જોઈને ભૂલ જવા દે તેવું પણ બને જેથી બીજા દિવસે પેલાને ઠપકો મળે.

એક કિસ્સો રસપ્રદ છે. બુધવારે સામાન્ય રીતે ગુજરાત મંત્રીમંડળની બેઠક હોય છે પણ બેઠકનો સમય સાવ નિશ્ચિત હોતો નથી. ગાંધીનગર રિપૉર્ટિંગ કરતા પત્રકાર સાથે ફૉન પર વાત ન થઈ. એક ચેનલમાં સમાચાર બનાવાયા કે મંત્રીમંડળની બેઠક મળી, તેમાં ફલાણો નિર્ણય (જેની સંભાવના હતી) લેવાયો. ડેસ્ક પરના તંત્રીને નીચેના પત્રકારે સમજાવ્યા કે આવું લોલંલોલ ન જવા દેવાય. ડેસ્ક પરના તંત્રીને મુખ્ય તંત્રી તરફથી દબાણ કે આ સમાચાર જવા જ જોઈએ પણ તેમાં અઘોષિત રાઇડર તો હોય જ ને કે જો બેઠક ખરેખર મળે તો જ સમાચાર લેવા. ડેસ્કવાળાનો આગ્રહ કે બેઠક તો મળે જ ને. એટલે સમાચાર જવા દઈશું તો ખોટા નહીં પડીએ. નીચેના પત્રકારે અપ્રિય થવાના જોખમ છતાં ઘણી રકઝક કરી, છેવટે ડેસ્ક એડિટરને ગળે વાત ઉતરી ને ડર પણ લાગ્યો કે જો બેઠક નહીં મળે તો ભોંઠા પડાશે ને ઠપકો મળશે તે અલગ.

એક જાણીતા સમાચારપત્રએ તો વર્ષો પહેલાં કોઈ મોટી અવકાશી ઘટનાના ખોટા સમાચાર છાપેલાં તે પણ પહેલે મેઇન/લીડ સ્ટૉરી તરીકે. એમાં એવું હતું કે એ ઘટના રાત્રે બાર કે તે પછી બનવાની હતી, ને પ્રિન્ટની ડેડલાઇન આવી ગઈ, એટલે ‘બહાદૂર’ મુખ્ય તંત્રીએ નિર્ણય લીધો કે આ ઘટના તો બનશે જ ને, એટલે બની ગઈ છે તેમ લખી વર્ણન કરી અૉલ એડિશન છાપી દીધી. પણ બીજા દિવસે ખબર પડી કે એ ઘટના બની જ નહોતી! અથવા જે રીતે છપાયું હતું તે પ્રમાણમાં નોંધ લેવી પડે તેમ નહોતી બની.

આ પ્રકારની માનસિકતા, ચાહે તે સરકાર હોય કે મિડિયા, શિક્ષણ હોય કે બેન્ક, દરેક ક્ષેત્રે પ્રવર્તે છે. ગુણવત્તાનો આગ્રહ અથવા લોક ભાષામાં ચીકાશ રાખનારનું સર્વોચ્ચ સ્થાન અને પગાર હોવો જોઈએ પણ કળિયુગમાં તે વેદિયામાં ખપે છે.

Advertisements
Posted in film, Jaywant nee je bbat

જયવંતની જે બ્બાત-૩

એક સમયે શાહરુખ ખાનની બહુ દાદાગીરી. ફિલ્મો ઠીકઠીક ચાલે પણ ભાડૂતી પ્રચારભૂંગળાં ફિલ્મને સુપરડુપર હિટ બનાવવામાં કોઈ કસર ન છોડે. એ સમયે શાહરુખ બધે જ છવાવા પ્રયત્ન કરતો અને એમાં ઠીકઠીક સફળ પણ રહ્યો. આ સમય દરમિયાન તેણે અહંકારમાં ઘણા ઝઘડા વહોરી લીધા. અમિતાભથી લઈને સલમાન સુધી. એ સમયે ઝઘડામાં શાહરુખનું ચમચામંડળ (ખાસ તો-કરણ જોહર, ફરાહ ખાન) શાહરુખના પક્ષમાં જડબેસલાક ઊભું રહેતું, કારણકે એમનાં વ્યાવસાયિક હિતો એની સાથે જોડાયેલાં હતાં. કેટલાંક તો પોતે અપમાન સહન કરીને પણ આમ કરતાં. યાદ હોય તો, ફરાહના નબળા નિર્દેશક પતિ શીરીષ કુંદર તો મજાક કરવા ગયો એમાં શાહરુખનો લાફો ખાવાનો વારો આવેલો…

ફિલ્મ એવૉર્ડ હોય કે કૌન બનેગા કરોડપતિ જેવો કોઈ શૉ, શાહરુખ ભલભલા સ્ટારની બેહુદી મજાક કરે તે ચાલે, બધાં ગમ ખાઈ જાય, પણ શાહરુખની ‘રા-વન’ ફિલ્મની મજાક શીરીષ કરે તે કેમ ચાલે? બેસ્ટ ફ્રેન્ડનો પતિ હોય તો શું થયું? દુશ્મન અને પોતાની મજાકને તો ઉડતી જ ડામવી જોઈએ. (શાહરુખ, ચમચામંડળ અને તેના ભાડૂતી પ્રચારભૂંગળાંએ ઋત્વિક રોશનની ‘કહો ના પ્યાર હૈ’ વખતે પણ આવું જ કરેલું.) એટલે શાહરુખે શીરીષને ઉગતો ડામવા એક અડબોથ ઝીંકી દીધી. એ વખતે તો મરદ જેવી ફરાહ પણ ઘા ખાઈ ગઈ. પણ સલમાન મરદનો બચ્ચો નીકળ્યો ને શાહરુખનાં પાપ હોય કે ફરી રહેલું ભાગ્યચક્ર, સલમાનની ફિલ્મો સુપરહિટ જવા લાગી. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એનો દબદબો પણ વધવા લાગ્યો ને ધીમેધીમે ચમચામંડળે પણ હવે શાહરુખ સાથે ખાસ વ્યાવસાયિક હિતો ન રહેતાં મોઢું ફેરવવા માંડ્યું ને ખોલવા પણ માંડ્યું. કરણ જોહરની આત્મકથા ‘એન અનસ્યૂટેબલ બૉય’માં શાહરુખ વિશે લખ્યું તે તેનો પુરાવો છે.

રાજેશ ખન્નાને પણ અહંકારી વ્યક્તિત્વ નડી ગયેલું. પણ અમિતાભ બચ્ચન સાથે આવું નથી. અમિતાભની ઓછી મજાક નથી ઊડી! તેમની ટીકા (ક્યારેક વાજબી) કરનારા પણ ઓછા નથી રહ્યા. પણ તેમણે પોતાના પક્ષે હંમેશાં શાલીનતા રાખી. જવાબ આપ્યો તો પણ ગાળાગાળી કરીને નહીં. (શાહરુખ તો વાનખેડે સ્ટેડિયમના ગાર્ડ સાથે પણ ગાળાગાળી પર ઉતરી આવે. ગાર્ડને ઉતરતા દરજ્જાનો લેખી ખરેખર તો પોતાનું અસલી સ્તર બતાવી દે. એ વખતે કૉંગ્રેસની મહારાષ્ટ્ર અને કેન્દ્ર બંને જગ્યાએ સરકાર. શાહરુખની ગાંધી પરિવાર સાથેની નિકટતા જાણીતી પણ રાજકારણી પોતાના પર ડાઘ લાગવા ન દે. શાહરુખ પર વાનખેડેમાં પ્રવેશવા પર પાંચ વર્ષનો પ્રતિબંધ લાગી ગયો.) અમિતાભને તો સોનિયા ગાંધીના ઈશારે હેરાન કરાયા તોય ખાલી એટલું જ કહ્યું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” ધાર્યું હોત તો એમણે સારો, લાંબો અને ચોટદાર ડાયલૉગ બોલીને પ્રશંસા જ નહીં, વિપક્ષની નિકટતા પણ મેળવી હોત. પૂર્વ રાજકારણી પણ ખરા. બદલો લેવા અન્ના આંદોલનમાં પણ જોડાઈ શક્યા હોત, પણ તેના બદલે ‘સત્યાગ્રહ’ દ્વારા પડદા પર અન્નાની ભૂમિકા ભજવી.

સાર એ કે લોકપ્રિય બનતા પહેલાં અને લોકપ્રિય બન્યા પછી સારા, નમ્ર અને શાલીનભાષી વ્યક્તિ હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તેમની એ શાલીનતા, બને ત્યાં સુધી જવાબ અને ડંખ ટાળવા તેવા સ્વભાવના કારણે, ૨૦૦૭ સુધી અમિતાભના ટીકાકાર અને ઘણીવાર તો ટીકા કરતાં મજાકસભર અપમાનમાં હદ વટાવી દેતા શત્રુઘ્ન સિંહા સાથે ફરી દોસ્તી થઈ શકી અને સાજિદ ખાન-રીતેશ દેશમુખના ‘યારોં કી બારાત’માં સાથે પણ આવ્યા. એ શૉમાં ક્યાંક શત્રુએ અમિતાભને ઝાંખા પણ પાડી દીધા. પણ શત્રુના આખાબોલા તથા વ્યવસાય પ્રત્યે બેપરવા વલણ અને ફિલ્મોની ભંગાર પસંદગીના કારણે એ અમિતાભ કરતાં ઘણા પાછળ રહી ગયા. અહીં પ્રશ્ન એ પણ છે કે અમિતાભ ટેલન્ટમાં શત્રુ કરતાં મિડિયોકર ગણાય પણ સફળતા અને લોકપ્રિયતા તેમને વધુ મળી કેમ કે એ સારા અને પ્રૉફેશનલ વ્યક્તિ વધુ હતા.

Posted in Jaywant nee je bbat, language

જયવંતની જે બ્બાત-૨

#માતૃભાષાદિવસ
-અઘરા અંગ્રેજી સ્પેલિંગ યાદ રાખતા લોકો, ઉર્દૂની અઘરી શાયરી ને ‘ખ’નો ગળામાંથી તલફ્ફૂઝ (ઉચ્ચાર) કેમ કરવો તે શીખતા ગુજરાતી લોકો આજથી હ્રસ્વ ઇ (સામાજિક) ને દીર્ઘ ઈ (ભારતીય), હ્રસ્વ ઉ (વસ્તુ) ને દીર્ઘ ઊ (નૂતન) ક્યાં આવે, શ, સ અને ષના ઉચ્ચાર કેવી રીતે થાય તે યાદ રાખવાનું ચાલુ કરે તો માતૃભાષા પર ઉપકાર થશે.
-કેટલીક સામાન્ય ભૂલો:
આપડે (ખોટું) આપણે (સાચું)
પાડે (જેમકે કૂતરો પાળ્યો) (ખોટું) પાળે (સાચું)
આંગણી (ખોટું) આંગળી (સાચું)
-ઊંઝા જોડણી તરફીઓ અને એસએમએસની ભાષાના પ્રભાવવાળા હ્રસ્વ ને દીર્ઘની માથાકૂટ મૂકવા કહે છે પણ એનું શબ્દ અને મંત્ર વિજ્ઞાન છે. જ્યાં દીર્ઘ ઈ અને ઊ આવતા હોય ત્યાં ઉચ્ચાર લંબાય. છંદ અને હિન્દુ મંત્રો એના પર જ રચાયેલા છે. સરળ રીતે સમજવું હોય તો લતા મંગેશકર કે એ પેઢીનાં ગાયકોનાં જૂનાં હિન્દી ગીત સાંભળજો જેમાં દૂરી, મજબૂરી, દીવાને શબ્દ આવતા હોય.

Posted in film, Jaywant nee je bbat

જયવંતની જે બ્બાત-૧

*જયવંતની જે બ્બાત*

જૂનું એટલું સારું આવી કેટલીક થિયરી હરહંમેશ ચાલતી હોય છે. એના લાભાલાભ વિશે ફરી ક્યારેક. પણ કિશોરાવસ્થામાં હાસ્ય કલાકારોના ઇન્ટરવ્યૂમાં એક વાત અવશ્ય વાંચવા મળતી કે સાંભળવા મળતી. તે એ કે- હવે તો અમિતાભ બચ્ચન વગેરે હીરો જ કોમેડી કરવા લાગ્યા છે એટલે કૉમેડિયનોનું કોઈ મહત્ત્વ રહ્યું જ નથી. પણ આજે એ વાતને ફરીથી સમયના ત્રાજવે તોળો તો? શું રાજ કપૂર, દિલીપકુમાર, દેવ આનંદ વગેરે કૉમેડી નહોતા કરતા? કિશોરકુમાર તો હીરો તરીકે સુવાંગ કૉમેડી ફિલ્મ જ કરતા. અમિતાભ વખતે પણ જગદીપ, મુકરી, બીરબલ, અસરાની, પેઇન્ટલ, જૉની વૉકર, મહેમૂદ, કે પછી રામ શેઠી જેવા કૉમેડિયનો હતા જ.

એ પછી પણ અનિલ કપૂર, ગોવિંદા, મિથુન ચક્રવર્તી, અક્ષયકુમાર, અજય દેવગન, શાહરુખ ખાન, સલમાન ખાન, આમીર ખાન વગેરે વખતે જૉની લિવર, પરેશ રાવલ, સતીશ કૌશિક, દિનેશ હિંગૂ, લક્ષ્મીકાંત બેર્ડે, અશોક શરાફ વગેરેનો રોલ કમ નહોતો. અત્યારે પણ અરશદ વારસી, રીતેશ દેશમુખ, શ્રેયસ તળપડે, કુણાલ ખેમુ, વિવેક ઓબેરોય, આફતાબ શિવદાસાની, તુષાર કપૂર વગેરે મિમિક્રી સભર અને વગર કૉમેડી કરતાં હોવા છતાં રાજપાલ યાદવ, સંજય મિશ્ર (સાચું મિશ્ર છે પણ રામનું રામા અને શુક્લનું શુક્લા થયું તેમ મિશ્રનું ખોટા અંગ્રેજી ઉચ્ચારથી મિશ્રા થયું.), ક્રિશ્ના અભિષેક, સુદેશ લહેરી, સુરેશ મેનન, સુનીલ ગ્રોવર છે. કહેવાનું એ કે કેટલીક વાત તત્સમય પૂરતી સાચી વાગી શકે પણ એની શાશ્વતતા તો સમય જ નક્કી કરતો હોય છે.