Posted in language, media

પત્રકારત્વ અને ગુજરાતી ભાષા-લેખાંક ૨

વાચકને સમજાય તેવી ભાષામાં લખો, આવું જ્યારે તંત્રી પત્રકારને કહે ત્યારે ખરેખર એ એમ કહેવા માગતા હોય છે કે અંગ્રેજી, હિન્દી, ફારસી, ઉર્દૂ ગમે તે ભાષાના શબ્દો વાપરો પણ ગુજરાતી તો નહીં જ! મારો પ્રશ્ન એ છે કે શું વાચકો પહેલેથી અંગ્રેજી જાણતા હતા? અંગ્રેજી તો આજે પણ, વાચકો તો શું, ઘણા તંત્રી-પત્રકારોને પણ ખાસ કંઈ સારું નથી આવડતું! બે વાક્યો શુદ્ધ અંગ્રેજીમાં કે શુદ્ધ હિન્દીમાં બોલવાના હોય તો પણ ઘણાને ફાંફા પડી જાય. જ્યારે પહેલી વાર કૉર્ટ શબ્દ વપરાયો હશે ત્યારે લોકોને સમજાયો હશે? પણ આજે પ્રચલિત છે ને‌‍? જેને નથી આવડતો તે પણ કોરટ બોલે છે ને…શું બ્રેક્ઝિટની બધાને ખબર છે? (અને બ્રિટનની યુરોપીય સંઘમાંથી વિદાય માટે Britain+Exit પરથી Brexit બની શકે તો ગુજરાતીમાં બ્રિટન+વિદાય પરથી બ્રિદાય દેવો નવો શબ્દ કેમ ન બની શકે?) પણ તોય ગુજરાતી સહિતનાં માધ્યમમાં વપરાય છે ને‌‍‍? વિદ્યાર્થી-શિક્ષક શબ્દ આજની તારીખે પણ પ્રચલિત શબ્દ છે તો પણ ધરાર સ્ટુડન્ટ-ટીચર શબ્દ પત્રકાર‍-તંત્રી કેમ થોપે છે‍? બ્લડ સર્ક્યુલેશન પણ પહેલી વાર છાપામાં વપરાયો હશે ત્યારે માથા પરથી જ ગયો હશે. સર્ક્યુલેશનના આંકડામાં મરાઠી ‘સકાળ’ ગુજરાતી છાપાં કરતાં આગળ છે, મરાઠી વાચકોના અંગ્રેજી વિશેના જ્ઞાનને ઓછું આંકવા જેવું નથી અને તોય તેઓ સકાળ વાંચે જ છે ને અને સમજે પણ છે ને? અહીં લિંકમાં જુઓ, કેટલા ઓછા અંગ્રેજી શબ્દો પ્રયોજ્યા છે! (http://www.esakal.com/krida-hockey/need-verify-our-capacity-says-sunita-115222)

મૂળ તકલીફ એ છે કે એક સીમિત વર્તુળમાં વિચારવિમર્શ કરનારા તંત્રી-પત્રકાર લોકો ધારી બેઠા છે કે સામાન્ય લોકોને સરળ ગુજરાતી પણ સમજાશે નહીં. અંગ્રેજીમાં પણ પત્રકારો પરિભાષા (ટર્મિનૉલૉજી) બદલતા રહે છે, પહેલાં ડાન્સ ડિરેક્ટર તરીકે ઓળખાતા વ્યવસાયિકો હવે કૉરિયોગ્રાફર તરીકે ઓળખાય છે. પહેલાં એસએમએસ શબ્દ વાપરતા અને હવે તેના બદલે ટૅક્સ્ટ મેસેજ વપરાય છે કારણકે વિદેશોનાં અખબારો ટૅક્સ્ટ મેસેજ વાપરે છે. મોબાઇલ અને સેલ ફૉન બંને અંગ્રેજી શબ્દ જ છે, પણ ભારતમાં મોબાઇલ વધુ વપરાય છે, જ્યારે વિદેશોમાં સેલ ફૉન. પહેલાં આપણે જેને ટૅલિફૉન કહેતાં તે હવે લૅન્ડ લાઇન કહેવાય છે પણ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં એકના એક શબ્દો વર્ષોથી વપરાય છે, અને તેની સંખ્યા પણ પાંચસો શબ્દોથી વધુ નહીં હોય! નવા શબ્દો વાપરવાની વાત આવે તો બહુ-બહુ તો નવા અંગ્રેજી (કૅશ ડૉલ્સ) અને જેમને અંગ્રેજી નથી આવડતું તેવા લોકો અફરાતફરી, મોત, દહશત, આતંકી, જેવા હિન્દી શબ્દો પણ વાપરે છે પણ ભગવદ ગોમંડળ ખોલીને પર્યાય કે ઘણા સમયથી ન વપરાયેલા શબ્દોને ફરીથી પ્રચલનમાં મૂકવાનું આપણને નથી ગમતું. સૌરાષ્ટ્ર જેટલો ભાષા વૈભવ તો કોઈ પાસે નથી.’આંબવું’ કે ‘આંબી ગયો’ (કોહલી વિક્રમને આંબી ગયો) જેવો હજુ ઘણો પ્રચલિત શબ્દ છેલ્લે ક્યારે ગુજરાતી છાપાના સમાચારોમાં વપરાયો?

હકીકત એ છે કે સામાન્યત: પત્રકારો-તંત્રીઓને અંગ્રેજી અને તે પછી હિન્દી સમાચારપત્રો વધુ વાંચવાના થાય, અંગ્રેજી અને હિન્દી સમાચાર/મનોરંજન ચેનલો જોવાનું વધુ થાય તેથી આ બંને ભાષાનો પ્રભાવ જાણતા-અજાણતા આવી જાય.

ગૂગલ એ સર્ચ એન્જિનનું નામ છે તે તો હવે બાળકને ગર્ભમાંથી જ ખબર હોય છે પણ ‘ઇન્ટરનેટ પર શોધવું’ તેને માટે અંગ્રેજીએ ગૂગલને ક્રિયાપદ (google it) બનાવી દીધું, પણ ગુજરાતીમાં મજાકમાં ભલે ગૂગલ્યું કહીએ, ગંભીર રીતે કોઈ લખે‍‍? ગુજરાતીમાં ગુજરાતીના જ ઘણા શબ્દો પરથી કેમ ક્રિયાપદ ન બનાવી શકાય?

હું અનુવાદનું કામ પણ મોટા પાયે કરું છું. અમેરિકા, કેનેડા, બ્રિટન, ઑસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં તો સરકાર કેટલાંક પરિપત્ર, ન્યૂઝ લેટર, ફૉર્મ વગેરેનો સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ કરાવડાવે છે જે કામ ઘણી વાર મારી પાસે આવે છે અને તેમાં તેઓ બને તેટલા વધુ ગુજરાતી શબ્દોનો આગ્રહ રાખતા હોય છે પણ તેમને ત્યાં અંગ્રેજી ભાષાના વાતાવરણ વચ્ચે રહેતા કોઈ ગુજરાતી (એનઆરજી)એ ક્યારેય ફરિયાદ નથી કરી કે આ ભદ્રંભદ્ર છે! કદાચ ત્યાંના લોકોનું ગુજરાતી વધુ સારું છે અથવા તેઓ શીખવા માગે છે! વર્ડપ્રેસ જેવા બ્લૉગ મંચ પર બ્લૉગ ધારક માટે ટેક્નિકલ ભાષા પણ ગુજરાતીમાં છે! જેમ કે બ્લૉગ પૉસ્ટ લખ્યા પછી તેનો પ્રિવ્યૂ જોવો હોય તો તેના માટે ‘પૂર્વદર્શન’જેવો શબ્દ છે! ગૂગલ, ફેસબુક વગેરેની પરિભાષાના શબ્દોના પણ સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ થઈ રહ્યા છે અને ફેસબુકે તો કાયદેસર તેની ગ્લૉસરી બનાવડાવી છે જેથી અનુવાદકો એ ગ્લૉસરીને વળગી રહી, એક ચોક્કસ અંગ્રેજી શબ્દનો જે ગુજરાતી અનુવાદિત શબ્દ નક્કી થયો તેને વળગી રહે કારણકે તેનું કામ મારા સહિત એક કરતાંં વધુ અનુવાદકો કરતા હોય છે. સર્ક્યુલેશનના અહેવાલો કહે છે કે પ્રાદેશિક ભાષાના સમાચારપત્રો વિકસી રહ્યા છે, અંગ્રેજી સમાચારપત્રોની જબરી પીછેહઠ છે. દુનિયા બદલાઈ રહી છે. ગુજરાતી તંત્રી-પત્રકાર આ વાત સમજે તો ગુજરાતી પર, પોતાની માતૃભાષા પર તેમની મોટી કૃપા થશે… બીજું શું!

Advertisements
Posted in language, media

પત્રકારત્વ અને ગુજરાતી ભાષા લેખાંક-૧

એક સમય હતો જ્યારે સમાચારપત્રોમાં અનુવાદકો ગુજરાતી શબ્દો જાણતા, પણ તંત્રીઓ ભદ્રંભદ્રના નામે અંગ્રેજી શબ્દોનો જ (બિનજરૂરી) આગ્રહ રાખતા. આજે તો અનુવાદમાં એ સ્થિતિ થઈ છે કે નવા અનુવાદકો અંગ્રેજી અને અંગ્રેજી નહીં તો (બિનજરૂરી) હિન્દી બિન્દાસ્ત વાપરવા લાગ્યા છે. લોકો સમજશે નહીં તેવું તંત્રીઓ દ્વારા કહેવાતું હોય છે. ઘણું ખરું તો પોતે જ સમજતા નથી હોતા. લોકોને તો અંગ્રેજી પણ ક્યાં આવડતું હતું? પણ વારંવાર વાંચવાના કારણે, શબ્દના વપરાશના કારણે અંગ્રેજી શબ્દો હવે કેટલા રૂઢ થઈ ગયા છે! જ્યારે અહીં વાત ગુજરાતી શબ્દોને પ્રચલિત કરવાની નથી, જે છે તે જ વાપરવાની છે અને જરૂર પડે નવા શબ્દો બનાવવાની છે.

અહીં જે લિંક આપી છે તે લોકમત મરાઠી ભાષાનું સર્વાધિક લોકપ્રિય અને સૌથી વધુ વંચાતુ સમાચારપત્ર છે. વર્ષ ૨૦૧૭ના આઈઆરએસ સર્વેક્ષણમાં ૧,૮૦,૬૬,૦૦૦ વાચકો સાથે છઠ્ઠા ક્રમે આવેલું. રાજસ્થાન પત્રિકા તેના પછીના ક્રમે છે. અહીં લિંકમાં ઑસ્ટ્રેલિયાની વનડે ટીમના કેપ્ટન તરીકે ટીમ પેનની ઘોષણા થઈ તે સમાચાર છે. ફરક જુઓ. આપણે ત્યાં વન ડે, ટીમ, કેપ્ટન, કોચ, બાન, કમ બેક વગેરે શબ્દો અપનાવી લીધા છે. પણ આ મરાઠી સમાચારમાં એક દિવસીય, સંઘ, કર્ણધાર, પ્રશિક્ષક, બંદી, પુનરાગમન જેવા શબ્દો વાપર્યા છે.

હવે તો ફાધર, મધર, સોંગ, સ્ટુડન્ટ (અને તેમાંય સ્ટુડન્ટ્સે લખે તે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે) જેવા શબ્દો પ્રચલિત બનાવવા કોશિશ થઈ રહી છે. શું મરાઠીઓ જેવો ભાષા પ્રેમ તંત્રીઓ-પત્રકારો ન કેળવી શકે? બહુ અંગ્રેજી પ્રેમ હોય તો ગુજરાતીની સાથે કૌંસમાં અંગ્રેજી શબ્દ આપી શકાશે. તંત્રી-પત્રકારો સહિત લોકોને ધીમેધીમે ગુજરાતી શબ્દોના અર્થ ખબર પડવા લાગશે.

આ તો માતૃભાષા બચાવવાની દાનત (ખરેખર) હોય તોની વાત છે. નહીંતર પથ્થર પર પાણી રેડવાનો અર્થ નથી.
http://m.lokmat.com/cricket/team-penny-captain-odi-team-australia/

Posted in Jaywant nee je bbat, language

જયવંતની જે બ્બાત-૨

#માતૃભાષાદિવસ
-અઘરા અંગ્રેજી સ્પેલિંગ યાદ રાખતા લોકો, ઉર્દૂની અઘરી શાયરી ને ‘ખ’નો ગળામાંથી તલફ્ફૂઝ (ઉચ્ચાર) કેમ કરવો તે શીખતા ગુજરાતી લોકો આજથી હ્રસ્વ ઇ (સામાજિક) ને દીર્ઘ ઈ (ભારતીય), હ્રસ્વ ઉ (વસ્તુ) ને દીર્ઘ ઊ (નૂતન) ક્યાં આવે, શ, સ અને ષના ઉચ્ચાર કેવી રીતે થાય તે યાદ રાખવાનું ચાલુ કરે તો માતૃભાષા પર ઉપકાર થશે.
-કેટલીક સામાન્ય ભૂલો:
આપડે (ખોટું) આપણે (સાચું)
પાડે (જેમકે કૂતરો પાળ્યો) (ખોટું) પાળે (સાચું)
આંગણી (ખોટું) આંગળી (સાચું)
-ઊંઝા જોડણી તરફીઓ અને એસએમએસની ભાષાના પ્રભાવવાળા હ્રસ્વ ને દીર્ઘની માથાકૂટ મૂકવા કહે છે પણ એનું શબ્દ અને મંત્ર વિજ્ઞાન છે. જ્યાં દીર્ઘ ઈ અને ઊ આવતા હોય ત્યાં ઉચ્ચાર લંબાય. છંદ અને હિન્દુ મંત્રો એના પર જ રચાયેલા છે. સરળ રીતે સમજવું હોય તો લતા મંગેશકર કે એ પેઢીનાં ગાયકોનાં જૂનાં હિન્દી ગીત સાંભળજો જેમાં દૂરી, મજબૂરી, દીવાને શબ્દ આવતા હોય.

Posted in education, hindu, language, national, sanjog news, vichar valonun

બ્રિટિશ અને મોગલ ગુલામીમાંથી હવે તો બહાર આવીએ!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૮/૧/૧૮)

પરમ દિવસે આપણે ૬૯મો પ્રજાસત્તાક દિવસ મનાવ્યો. પરંતુ શું આપણે ખરેખર પ્રજાસત્તાક થયા છીએ? શું આ દેશમાં હજુ પણ બ્રિટિશ કાળની પરંપરાઓ ચાલી નથી આવતી? શું હજુ પણ આપણે મોગલ શાસકોના સમયની માનસિકતાના ગુલામ નથી?

ગયા વર્ષે બજેટની તારીખ ૨૮ (જો ૨૯નો મહિનો હોય તો ૨૯) ફેબ્રુઆરીના બદલે ૧ ફેબ્રુઆરી કરી નખાઈ. બાકી આટલાં વર્ષોથી અંગ્રેજોના સમયની પરંપરાને આંધળી રીતે અનુસરતા આવ્યા હતા. એ પહેલાં બજેટનું ભાષણ સાંજના પાંચ વાગ્યાથી શરૂ થતું. તે વખતે સમાચારપત્રોમાં કામ કરનારા પત્રકારોને ખબર હશે કે કેટલી મુશ્કેલી પડતી પાનાં તૈયાર કરવામાં? બ્રિટિશરોના સમયમાં આ પ્રથા એટલા માટે હતી કે ભારતમાં સાંજના પાંચ વાગ્યા હોય ત્યારે બ્રિટનમાં સવારના ૧૧ વાગ્યા હોય. ઑફિસના કલાકો શરૂ જ થયા હોય. પરંતુ બ્રિટિશરો ભારત છોડી ગયા ત્યારથી ૨૦૦૧ સુધી કોઈ સરકાર મક્કમ રીતે આ પ્રથા બદલવાનો નિર્ણય ન કરી શકી.

આવી જ એક પ્રથા રેલવે બજેટની હતી. રેલવે અને નાણાં બજેટનાં ભાષણો મોટાંમોટાં અને તેમાં હાહાહીહી, શેરોશાયરી વધુ થતી. લાલુપ્રસાદે તેને કોમેડી શૉ બનાવી નાખેલો અને મોટા ભાગના રેલવે પ્રધાનો બિહારના રહેતા. તેમાં કયા રાજ્યને કેટલી ટ્રેન મળી તે વધુ જોવાતું અને પરિણામે પ્રદેશવાદ વધતો. કોઈને એ બુદ્ધિ ન સૂજી કે માત્ર રેલવે બજેટ જ અલગ રીતે કેમ? વિમાન બજેટ કેમ નહીં? સડક બજેટ કેમ નહીં? મહિલા અને બાળ કલ્યાણ મંત્રાલયનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? માનવ સંસાધન વિભાગનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? પણ ૧૯૨૦ના દાયકાથી આંધળી રીતે આ પ્રથા ચાલી આવતી હતી અને આપણે ૨૦૧૭ સુધી તેને અનુસરતા રહ્યા. આ બંને નિર્ણયો મોદી સરકારના શાસનમાં આવ્યા છે તે ઉલ્લેખનીય છે.

આ જ રીતે વિશ્વવિદ્યાલયો (યુનિવર્સિટી)ના પદવીદાન સમારંભોમાં મોટા ભાગે કાળું ગાઉન અને માથે ટોપી પહેરી પદવી આપનાર અને લેનાર આવે તે બ્રિટિશના સમયની પ્રથા વર્ષોથી ચાલુ રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજ્યપાલ, જે હોદ્દાની રૂએ વિશ્વ વિદ્યાલયના કુલપતિ હોય છે, તેમણે (રામ નાઈકે) આ પ્રથા બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તો ટીકાકારોએ આને ભગવાકરણ ગણાવ્યું! એપ્રિલ ૨૦૧૫માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીએ આ આદેશના અમલની શરૂઆત કરી. વિદ્યાર્થીઓ કુર્તામાં કેટલા સુંદર દેખાતા હતા! જોકે આ પ્રથાનો વિચાર, શાસનમાં હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિએ પહેલાં મૂક્યો હતો તો તે કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારના પ્રધાન જયરામ રમેશ હતા. જયરામ રમેશે વર્ષ ૨૦૧૦માં આ ગાઉન પહેરવાની પ્રથાને જંગલી અને બ્રિટિશ શાસનના કાળની ગણાવી હતી. મધ્ય પ્રદેશમાં ગ્વાલિયરની જીવાજી યુનિવર્સિટીની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલના સભ્યોએ રમેશજીનો વિચાર વધાવી લીધો. જોકે આ નિર્ણય હજુ પણ અમલમાં નથી મૂકાયો, રાજ્યમાં ભાજપની સરકાર હોવા છતાં! ગયા વર્ષની જ વાત કરો. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશના સંયુક્ત રાજ્યપાલ ઓ. પી. કોહલીજી સહિત તમામ લોકો ગાઉનમાં ઉપસ્થિત હતા. માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રધાન જયભાનસિંહ પવૈયાએ ગાઉન નહોતું પહેર્યું. યુજીસીની ગાઇડલાઇન કોણ અનુસરે છે?

આ ગાઇડલાઇન મુજબ, હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીએ ૨૦૧૫માં ગાઉનના બદલે ભારતીય પોશાક પહેરવા નિર્દેશ આપ્યો તો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ વિરોધ કર્યો. આ વિદ્યાર્થીઓ ડાબેરી સ્ટુડન્ટ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાના હતા! તેમણે આને ભગવાકરણનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો!

હજુ ન્યાયાલયમાં પણ આપણે જજોને મિ લૉર્ડ કહીએ છીએ. પરંતુ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૧૪માં એક ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે કૉલૉનિયલ એરાના સમયની આ પ્રથા હવે જરૂરી નથી. જજોને ‘મિ લૉર્ડ’, ‘યૉર ઑનર’, ‘યૉર લૉર્ડશિપ’ કહેવાની જરૂર નથી. હા, જજોને માનપૂર્વક જરૂર બોલાવવા. જોકે ન્યાયાલયોમાં હજુ પણ વકીલોને કાળો કોટ પહેરવો પડે છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વિતીયનું ૧૬૮૫માં અવસાન થયું. તેના શોકમાં કાળું ગાઉન પહેરવાનું શરૂ કર્યું હતું. આપણે ૩૩૩ વર્ષ પછી પણ આ કાળી પ્રથાને વળગી રહ્યા છીએ! જોકે વકીલોએ સમયેસમયે આનો વિરોધ કર્યો છે. ઉનાળાની ધોમધખતી ગરમીમાં તો ઘણા વકીલોને ચામડીની તકલીફ થઈ જતી હોય છે. જોકે વર્ષ ૨૦૧૪માં એવા સમાચાર હતા ખરા કે તે પછીના વર્ષથી ઉનાળા પૂરતું વકીલોને કાળા કોટથી છૂટકારો મળશે.

૨૦૧૪ પછી આપણને ઘણાં પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે. તેનું કારણ ભાજપ સરકાર છે તેમ પણ સ્વીકારવું રહ્યું. ૧૮ મે ૨૦૧૪ના રોજ બ્રિટનના પ્રસિદ્ધ સમાચારપત્ર ‘ધ ગાર્ડિયન’એ ભારતમાં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના વિજય પર એક તંત્રી લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું હતું: India: another tryst with destiny. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘ટ્રીસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની’ ભાષણ પ્રથમ જવાહરલાલ નહેરુએ સ્વતંત્રતાની પૂર્વ સંધ્યાએ આપ્યું હતું. ‘ગાર્ડિયન’ના મથાળાનો અર્થ શું થયો તે કહેવાની જરૂર નથી. તંત્રી લેખમાં પહેલું જે વાક્ય હતું તે જ ઘણું બધું કહી જાય છે:

Today, 18 May 2014, may well go down in history as the day when Britain finally left India. ૧૮ મે ૨૦૧૪નો દિવસ ઇતિહાસમાં એ દિવસ ગણાશે જ્યારે છેવટે બ્રિટિશરોએ ભારત છોડ્યું. આનો અર્થ એ જ થાય કે મોદી સરકાર પહેલાં જે કોઈ સરકારો હતી તે બ્રિટિશ સરકારોના પગલે જ ચાલતી હતી.

હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે માત્ર બ્રિટિશ જ નહીં, પરંતુ મોગલ ગુલામી પણ આપણા મોટા ભાગના ભારતીયોના માનસમાં ઘૂસી ગઈ છે. એટલે માત્ર સરકારી આદેશથી કંઈ નહીં થાય. આપણે પોતે જ આ ગુલામીમાંથી બહાર આવવું પડશે. આપણે બ્રિટિશ/અમેરિકન/કેનેડિયન/ઑસ્ટ્રેલિયન આવા બધા કૉમનવેલ્થવાળા દેશોના લોકોથી પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ. એટલે લંડનના મેયર જેવા નાના પદ પરની વ્યક્તિ સાદિક ખાન પણ મુંબઈ આવે તો હિન્દી સિનેમાના કથિત સુપરસ્ટાર ખાનો ઉમટી પડે છે  પરંતુ હવે મહાસત્તા બનવા થનગનતા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહુ મુંબઈ આવે તો તેનાથી દૂર ભાગે છે. મુસ્લિમો શું માનશે? પાકિસ્તાન શું માનશે? આરબ દેશો શું માનશે? આપણા લોકોને પૂર્વ ભારતના આપણા જ નાગરિકો પ્રત્યે કોઈ સંવેદના નથી કે નથી જાપાનના લોકો, ચીનના લોકો કે કૉરિયાના લોકો પ્રત્યે કોઈ એવો ખાસ આદરભાવ. આ દેશો પણ આપણી આસપાસ જ સ્વતંત્ર થઈ અત્યારે આર્થિક સુપર પાવર છે. પરંતુ આપણું મિડિયા, આપણા લોકો બ્રિટનના યુવરાજો કે યુવરાણીઓ (જેમની માત્ર નામ પૂરતી સત્તા છે) અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખો બરાક ઓબામા કે બિલ ક્લિન્ટન આવે તો પણ અછોઅછોવાનાં કરતાં હોય છે.

આપણાં ફિલ્મો ગીતોમાં અને સંવાદોમાં, સિરિયલોના સંવાદોમાં અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ શબ્દો ઘૂસાડી દેવાય છે. પાત્રો હિન્દુ હોય તો પણ. ઉદાહરણ આપવા બેસીએ તો એક અલગ લેખ થાય, પરંતુ એકાદ પૂરતું છે. ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’માં મનોજકુમાર અને માલાસિંહા જે અનુક્રમે શંકર અને શોભનાનાં હિન્દુ પાત્રો ભજવે છે તે ગાય છે- ઇબ્તિદા એ ઇશ્ક મેં હમ સારી રાત જાગેં, અલ્લા જાને ક્યા હોગા આગે, મૌલા જાને ક્યા હોગા આગે. આ ગીત મને પણ ગમે છે, ખૂબ ગમે છે. શબ્દો સામે કોઈ વાંધો નથી. ઈશ્વર અને અલ્લાહ એક જ છે તેવું હિન્દુઓ તો માને જ છે, પરંતુ ફિલ્મોમાં આવું ઘણું બધું ચીવટપૂર્વક ધ્યાન રખાતું હોય છે, ત્યારે આ વાજબી ન લાગે. જ્યારે સંસ્કૃતને હિન્દી ફિલ્મોમાં મજાક બનાવી દેવાઈ છે. શુદ્ધ હિન્દી પણ મજાકનો વિષય બની ગઈ છે. વાંધો તેનો છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ ગત ડિસેમ્બરમાં રાજ્યસભામાં પ્રધાનોને ટોક્યા કે “તમારે હવે “I beg to” બોલવાની જરૂર નથી. આ બધા બ્રિટિશ કાળના શબ્દો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘બેગ’નો એક અર્થ ભીખ માગવી પણ થાય છે. આ ઉપરાંત વેંકૈયાજીએ બીજી એક પ્રથા પણ બદલી. અગાઉ હમીદ અન્સારી ઉપરાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે રાજ્યસભામાં કોઈ સાંસદ કે પૂર્વ સાંસદને શ્રદ્ધાંજલી વાંચતા તો પોતાની ખુરશી પર બેસીને જ વાંચતા. વેંકૈયાજીએ પોતાની જગ્યાએ ઊભા થઈને શ્રદ્ધાંજલી વાંચી મૃત સાંસદો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કર્યો.

આપણા સેક્યુલર દેશમાં શાળાઓમાં પ્રાર્થનાથી શરૂઆત થાય તો સુપ્રીમ કૉર્ટમાં અપીલ થાય છે કે તે ધાર્મિક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ખ્રિસ્તીઓના પ્રતીક એવા ક્રોસને તબીબી ક્ષેત્રનું ચિહ્ન તરીકે સ્વીકાર્યો છે, તેની સામે કોઈને વાંધો નથી. ઘણા ઘણા દેશોએ તેને સ્વીકાર્યો નથી. આ દેશોમાં આરબ દેશો અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશો પણ આવી જાય છે. આપણને લેખોથી માંડીને પ્રવચનોમાં વિદેશીઓના ક્વૉટ ટાંકવા બહુ ગમે છે. આપણા મહાપુરુષોને આપણે વિસારી દીધા છે. ચાલો, આપણે તેમને ફરી યાદ કરીએ. શું આપણે શાળાઓમાં, કાર્યાલયોમાં બહાર પગરખાં કાઢીને કામ કરવાની પ્રથા શરૂ કરી શકીએ? શું આપણે પોતપોતાના ઈષ્ટનું ધ્યાન કરીને કામની શરૂઆત કરી શકીએ? શું ટ્રાફિકની સમસ્યા અને ભારતની ઉષ્ણતાને ધ્યાનમાં રાખીને આપણા ઑફિસનું કામકાજ વહેલી સવારથી શરૂ થઈ શકે? હિન્દી સામે માનો કે દક્ષિણમાં વાંધો છે. (એ પણ રાજકીય વાંધો જ છે, બાકી, હિન્દી રિયાલિટી શૉમાં દક્ષિણના લોકો પણ ઉત્સાહથી ભાગ લે જ છે અને હિન્દી ગીતો ગાય છે – હિન્દીમાં વાત પણ કરે છે.) તો સંસ્કૃતને અપનાવી શકાય. દક્ષિણની ભાષાઓ જુદી લાગે પરંતુ સંસ્કૃતના શબ્દો ઘણા બધા તેમાં છે. અને સંસ્કૃતને બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવાડવામાં આવે તો તે આરામથી સમજી અને શીખી શકાય છે. આપણી લગ્ન પ્રથાઓમાં પણ સંપૂર્ણપણે નહીં તો મહત્તમ શક્ય તેટલી ભારતીયતા લાવીએ. કંકોત્રી, કથાની પત્રિકા વગેરે તો સંસ્કૃત/હિન્દી/ગુજરાતી જેવી સ્થાનિક ભાષાઓમાં જ છપાવીએ. યાદ રહે, ચીનની ભાષા બધી રીતે જટિલ છે. લખવાની રીતે તો ખાસ. પરંતુ ત્યાં મેડિકલ અભ્યાસ કરવા મેન્ડેરિન ભાષા જરૂરી છે. આપણા લોકો વાહિયાત અને બાલિશ દલીલ કરતા હોય છે કે ટૅક્નિકલ બાબતો તો અંગ્રેજીમાં જ ભણવી પડે- ભણાવવી પડે. બ્રિટિશ અને તેના એક સમયના પીઠ્ઠુ દેશો સિવાય ક્યાંય અંગ્રેજીનું આટલું બધું ચલણ નથી. ઉલટાનું હવે ત્યાં પણ સ્થાનિકીકરણ થાય છે. ત્યાંના સરકારી પરિપત્રોનું ગુજરાતી સહિતની ભારતીય, એશિયન ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરાવવામાં આવતું હોય છે.

હવે તો કેટલાક લોકો સીમંતની પત્રિકા પણ અંગ્રેજીમાં છપાવી તેમાં ‘બેબી શાવર’ ઇવેન્ટ લખે છે. લગ્નોમાં ફિલ્મી ગીતો ભલે વાગે, પણ અર્થસભર અને સુરૂચિવાળાં વગાડી શકાય? બાળકોનાં નામ અર્થસભર અને ભારતીય મહાપુરુષો પરથી શા માટે ન રાખી શકાય? ફ્લેટ, સોસાયટી, રેસ્ટૉરન્ટ, દુકાનો, શૉપિંગ મૉલ, હૉટલો, વગેરેનાં નામો વિદેશી રાખવામાં ગૌરવની અનુભૂતિ કેમ? એક જગ્યાએ પાણીની નીચે રેસ્ટૉરન્ટ શરૂ થઈ. તેનું નામ પૉઝેડન રખાયેલું. પૉઝેડન એ આપણા વિષ્ણુ જેવા ગ્રીક દેવ છે જે સમુદ્રમાં રહે છે, તેમ મનાય છે.

આ પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે આ વિચારો પર પણ ચર્ચા-ચિંતનરૂપી વિચારવલોણું કરીએ.

Posted in language, society

કેઆરકે બનવું છે કે વિક્રમ ભટ્ટ?

તમે કેવી ભાષા લખો છો ને કેવી બોલો છો તે તમારું વ્યક્તિત્વ બતાવે છે-સંસ્કાર બતાવે છે. એમાંય જ્યારે તમે જાહેર જીવનમાં અથવા કોઈ ક્ષેત્રમાં શીર્ષ સ્થાને આવી જાવ પછી તમારે ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે.

કેટલીક બાબતોમાં તમે જાહેરમાં અને ઘરમાં જુદા હો છો. હોવું જ જોઈએ. અને આ વાત દરેકને લાગુ પડે છે. તમે સામાન્ય વ્યક્તિ હો કે તમારી જાતને તમારા ક્ષેત્રમાં શીર્ષ સ્થાને ગણતા હો. તમે ઘરમાં ગંજી ને બરમૂડામાં ફરી શકો છો પણ લગ્નમાં કે ટીવી પર શોમાં એક્સપર્ટ તરીકે જવાનું હોય ત્યારે તમે સુઘડ ને સ્વચ્છ કપડાંમાં જ જશો. કદાચ સૂટબૂટ નહીં પહેરો ને સરસ ઝભ્ભો કે શેરવાની ને મોજડી પહેરશો. ઘરમાં બગાસાં મોટા અવાજ સાથે ખાશો પણ બહાર તમે બગાસા પર કંટ્રોલ રાખશો. ઘણી કહેવાતી મોટી હસ્તીઓ કહેતી હોય છે કે અમે દંભ નથી કરતા. આવા લોકો એમના બોલવચનમાં દંભ ન કરવા સલાહ આપતા હોય છે. પણ આવા મોટી હસ્તીની નજીક જઈને ઘરના અને બહારના જીવનને જુઓ તો ખબર પડે કે આ લોકો કેટલા દંભી છે. તમે મિત્રવર્તુળમાં જે રીતે ગાળ સાથે કે ગાળ વગર વાત કરો છો તે રીતે ઑફિસમાં બોસ સાથે નથી કરતા. કરી પણ નથી શકતા.

તમે જેમ જેમ આગળ વધો તેમ તમારો અહંકાર પણ વધતો જાય તેવી શક્યતા છે કારણકે તમારી આસપાસ ચમચામંડળ આવી ચડશે ને તમારા માનસિક દેહ પર કબજો કરી લેશે. તમે જે કંઈ ક્રિયા કરશો એ એમને લીલા જ લાગશે. તમે છિંક ખાશો તોય કહેશે કે આહાહા! શું અદા છે બોસ! આ જ રીતે છિંક ખવાય. તેથી તમે તમારી જાતને બ્રહ્મ ને તમારી વાતને બ્રહ્મવાક્ય માનતા થઈ જાવ છો. તમારી વાત એક વાર મોઢામાંથી કે કલમથી નીક્ળી ગઈ તે જો ખોટી તમને પણ લાગતી હોય તો તેને સાચી ઠરાવવા તમે ધમપછાડા કરો છો. કુતર્કો આપવા લાગો છો. જો કોઈ નમ્ર ભાષામાં તેનો વિરોધ કરે તો તમે તેની સાથે, “હશે. તમને તમારા વિચાર રાખવાનો હક છે પણ હું તે સાથે સંમત નથી.” એમ કહીને અથવા “મારા વિચારથી ખરી હકીકત આ છે.” આમ કહીને તમે વાતને પૂરી કરી શકો પણ જો તમે મારા ચમચાને આગળ કરીને કે તમે પોતે જ તે વ્યક્તિને ખોટી ઠરાવવા, તેની સાથે જીભાજોડી કરી તેના પર કાદવ ઊછાળવા જશો તો સામેવાળાને તો કંઈ પ્રતિષ્ઠાની નહીં પડી હોય. તે બમણા વેગથી પ્રહાર કરશે. એટલું જ નહીં, તે તેનો પ્રચાર પણ કરશે કે કેવી રીતે તમે એની સાથે ગાળાગાળી પર ઉતરી આવ્યા. અને આ તમાશો જેટલા જોશે એ બધા મજા લેશે ને સાથે એનો પ્રચાર પણ કરશે. એમાંના ઘણા ડબલ ઢોલકી પણ હશે જે તમને સહાનુભૂતિના બે બોલ કહેશે અને અંદરખાને મજા લેશે. એટલું જ નહીં, કોઈ ને કોઈ રીતે તેનો પ્રચાર પણ કરશે. તમારી શક્તિ આવી જીભાજોડીમાં વપરાઈ જશે ને તમારા કામ તરફથી તમારું ધ્યાન ફંટાઈ જશે. નુકસાન કોનું થયું? તમારું કે સામેવાળાનું?

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો તો હવે દાખલો આપો તો વિરોધીઓ ભક્તની ઉપમા આપી દે છે પણ એમના વિચારો સાથે ગમે એટલા અસંમત હો, એક વાત તો એમનામાંથી શીખવા જેવી છે જ. અરવિંદ કેજરીવાલ તેમને સાયકોપથ કહેવાની હદ સુધી નીચે ગયા. અને મિડિયા,અન્ય રાજકીય વિરોધીઓ તો આનાથી પણ કેટલી નીચી હદે જાય છે તે યાદ અપાવવાની જરૂર નથી. પણ સામે પક્ષે મોદીએ હંમેશાં પોતાનાં કામોથી જ જવાબ આપ્યો છે. આક્ષેપો કર્યા છે તો એમાંય શાલીનતા રાખી છે અને છતાંય એ આક્ષેપો એવી રીતે કર્યા જેથી સામેવાળી વ્યક્તિને ચચરી જાય. દા.ત. પાકિસ્તાનના તત્કાલીન પ્રમુખ મુશર્રફને મિંયા મુશર્રફ કહેવા. બધા જાણે છે કે મુસ્લિમોમાં મિંયા એ જનાબ જેવો જ માનવાચક શબ્દ છે. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહેવા. શહઝાદા એટલે રાજકુંવર. તેનો આડકતરો અર્થ થયો કે યુપીએ સરકારમાં સત્તાની ખરી દોરી સોનિયાના હાથમાં હતી.

એક વ્યક્તિ કેઆરકે ખાન પણ છે. એણે એક-બે જ ફિલ્મો કરી છે પણ એ દરેક ફિલ્મની ઉડઝુડ સમીક્ષા કરતો રહે છે અને ફિલ્મ કલાકારો સામે ગંદા આક્ષેપો કરતો રહે છે પણ તાજેતરમાં નિર્દેશક વિક્રમ ભટ્ટે એને બદનક્ષી કેસની ધમકી (અથવા કેસ કરતા) એને જાહેરમાં ક્ષમા માગવી પડી. વિચારો કે વિક્રમ ભટ્ટ પણ એની સામે એવા જ આક્ષેપોમાં ઉતરી પડ્યા હોત તો?

હવે વિચારવાનું તમારે છે કે તમારે કેઆરકે બનવું છે કે વિક્રમ ભટ્ટ? કેજરીવાલ બનવું છે કે મોદી?

Posted in language

ગુજરાતીમાં આંકડા કેવી રીતે ટાઇપ કરવા?

ગુજરાતી ભાષાને અમુક હદે ભૂંસી નાખવાની પેરવી સરકારથી માંડીને અખબાર સુધીના સ્તરે થઈ રહી છે. સરકારી સ્તરે એ રીતે કે ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓમાં પણ આંકડા અંગ્રેજીમાં જ લખવા ફરજિયાત બનાવી દેવાયા છે. હું ભણતો ત્યારે આઠમા ધોરણથી અંગ્રેજીમાં આંકડા લખવાનું ફરજિયાત હતું, હવે તો લગભગ પહેલા ધોરણથી જ છે. તો નવા અને જૂના ગુજરાતી અખબારો પણ આંકડા અંગ્રેજીમાં જ છાપે છે. ડિઝાઇનરોને પણ ગ્રાફિક ડિઝાઈન કરવાં હોય તો આંકડા અંગ્રેજીમાં જ જોઈએ. વળી, છેલ્લા ઘણા સમયથી  અખબારોમાં એક (ખોટો) ટ્રેન્ડ ચાલ્યો છે કે ગ્રાફિક કે બીજું કંઈ પણ હોય તો આંકડા હાઇલાઇટ કરો. જાણે લોકોને માત્ર આંકડામાં જ રસ હોય. અને એવા ગ્રાફિકમાં આંકડા અંગ્રેજીમાં રાખવામાં આવે છે. ગુજરાતીમાં આંકડા રાખે તો નાનપ અનુભવાય.

પણ ગુજરાતી વેબસાઇટ પર જો અંગ્રેજીમાં આંકડા જોવા મળે તો તે માટે લખનારનો કે વેબસાઇટના માલિક કે તંત્રીનો દોષ ન કાઢશો. એનું કારણ એ છે કે જેને યુનિકોડ (શ્રુતિ કે એરિયલ યુનિકોડ એમએસ) કહેવાય છે તે માટે માઇક્રોસોફ્ટે સુવિધા તો એ આપી કે વિન્ડો એક્સપીથી માંડીને વિન્ડો એઇટ વગેરેમાં ઇન બિલ્ટ યુનિકોડ ફોન્ટ આવે છે. અમુક સેટિંગ કરો (કંટ્રોલ પેનલમાં જઈને રિજનલ લેંગ્વેજમાં જઈને એ કરી શકાય) તો ટાસ્ક બારમાં લેંગ્વેજનો આઇકોન આવી જાય. એમાં ફેરફાર કરીને ગુજરાતી, હિન્દી વગેરે એશિયન ભાષામાં ટાઇપ કરી શકાય. પણ ખાટલે મોટી ખોડ એ રહી કે એમાં આંકડા ગુજરાતીમાં ટાઇપ થતા નથી.

હવે આ સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતી બ્લોગના વાચકો માવજીભાઈ ડોટ કોમ વેબસાઇટથી જાણીતા હશે, જેઓ ન જાણતા હોય તેમણે એ વેબસાઇટની મુલાકાત અચૂક લેવા જેવી છે. માવજીભાઈએ આપણી તકલીફ દૂર કરી છે. તેમણે રમેશ કી બૉર્ડ વિકસાવ્યું છે, તે ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. ડાઉનલોડ કર્યા પછી ફરીથી કંટ્રોલ પેનલમાં જઈને રિજનલ લેંગ્વેજના ઓપ્શનમાં જઈને કીબોર્ડમાં રમેશ કીબોર્ડનો ઓપ્શન પસંદ કરવાનો હોય છે. (આ વિધિ પણ માવજીભાઈએ ત્યાં સૂચવી જ છે.)

તો રમેશ કીબોર્ડ ડાઉનલોડ કરો અને ગર્વથી ગુજરાતીમાં આંકડા ટાઇપ કરો.

Posted in language

તમારું રુદિયું શું કહે છે?

#માતૃભાષાદિવસ: આજે માતૃભાષા દિવસ નિમિત્તે એક હળવી ટપાલ એટલે કે પોસ્ટ.
હિન્દી સમાચાર ચેનલો પર અમુક શબ્દો રૂઢ થઈ ગયા છે. એટલે ગુજરાતી સમાચાર ચેનલો પર તેનો જેમનો તેમ ઉપયોગ ન કરતા ‘દેશી’ (હા ગુજરાતીમાં પણ એવું હોય!) ગુજરાતી શબ્દપ્રયોગ કરવા જોઈએ, જેમ કે:
– હિન્દીમાં પૂછાય છે, વહાં ક્યા કુછ હો રહા હૈ, તો ગુજરાતીમાં પૂછાય, ન્યાં શું હાલે છે?
– હિન્દીમાં પૂણ્ય પ્રસૂન બાજપેયી જેવા એન્કર પૂછે, આપ કે જહન મેં ઈસ વક્ત ક્યા ચલ રહા હૈ, આવા ગંભીર શબ્દો માટે પણ ગુજરાતીમાં શબ્દો છે જ. ગુજરાતી ચેનલનો/ની એન્કર પૂછી શકે: તમારું રુદિયું શું કહે છે? તમારું દલડું શું કહે છે?
– હિન્દીમાં જાણીતો સવાલ છે: આપ કો ઇસ વક્ત કૈસા લગ રહા હૈ? ગુજરાતીમાં પૂછો: હું લાગે છે, સરકાર રહેશે કે જશે?
– હિન્દીમાં કહેવાય છે: આઈએ, આપ કો સીધે લિયે ચલતે હૈ ઘટનાસ્થલ પર. ગુજરાતીમાં કહો: હાલો, ન્યાં જ જઈને ચોવટ માંડીએ.
-હિન્દીમાં કહે છે: વહાં બડા જનસૈલાબ ઉમડ પડા હૈ. અથવા તો વહાં બડી તાદાદ મેં લોગ આયે હૈં, અથવા તો વહાં બડા હુજૂમ જમા હો ગયા હૈ. આપણે ગુજરાતીમાં જવા દો: કીડીયારાની જેમ માણસું ઉમટી પડ્યા છે. શું દાટ્યું હશે ત્યાં?
– હિન્દીમાં કહે છે : લગતા હૈ, હમારે સંવાદદાતા સે હમારા સંપર્ક કટ ગયા હૈ. આપણે ગુજરાતીમાં કહો: લાગે છે કે અમારા પ્રતિનિધિ પાણી-પેશાબ કરવા ચાલ્યા ગયા છે.
– હિન્દીમાં કહે છે: હમારી આવાઝ આપ તક પહૂંચ રહી હૈ? ગુજરાતીમાં થવા દ્યો: મારો અવાજ હંભળાય છે ને? ન હંભળાતો હોય તો કહી દે, રાગડા તાણીને બોલું. અને હા, કાનમાંથી મેલ કાઢવાનું રાખજે ભાઈ.