Posted in gujarat, Jaywant nee je bbat, media

છબરડાઓ પાછળના સંજોગો ને માનસિકતા

જયવંતની જે બ્બાત

ગુજરાતમાં ધો.૧૨ ના અંગ્રેજી માધ્યમના પાઠ્યપુસ્તકમાં ગંભીર છબરડો વળ્યો છે. સીતાજીનું અપહરણ રાવણે નહીં પરંતુ શ્રી રામે કર્યું હતું તેવો જનમાનસમાં સંદેશો પહોંચ્યો છે, પણ આવી વાત નથી. બન્યું એવું કે સીતાજીના પરિત્યાગ વેળા સીતાજી લક્ષ્મણને પ્રભુ શ્રી રામ માટે સંદેશો આપે છે. કવિ કાલીદાસના રઘુવંશની વાત કરતી વખતે પાઠ્યપુસ્તકમાં લખાયું છે, “There is (a) very heart-touching description of the message conveyed by Laxman to Ram when Sita was abducted by Rama,”. અહીં હોવું જોઈતું હતું abandoned અર્થાત્ પ્રભુ શ્રી રામ દ્વારા ત્યજાયેલાં. પણ મુદ્રારાક્ષસ કે પ્રૂફ રીડર+ કૉપી એડિટર + એડિટરની ભૂલથી શબ્દ છપાયો – abducted અર્થાત્ અપહૃત-અપહરણ કરાયેલાં.

માત્ર સરકારની જ વાત નથી, મિડિયામાં પણ આ પ્રકારના છબરડા જોવા મળે છે, અન્ય ક્ષેત્રોમાં અલગ પ્રકારના છબરડા થાય છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર તેમ ગણીને ઘણી વાર જતું કરાય છે પણ જ્યારે તેનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે કડક પગલાં અને તકેદારી અનિવાર્ય બને છે. બધાં ક્ષેત્રોમાં મિડિયોકર માણસો પસંદ કરાય છે, જે ચાપલુસી કરી શકે, ‘વહીવટ’ કરી શકે. ગુણવત્તાની કોઈને કદર નથી. સારા, અનુભવી અનુવાદકો, કૉપી રાઇટર, સારા સંપાદકો છે જ, પણ સરકાર/મિડિયામાં અધિકારીઓ/તંત્રીઓ ઓછી ગુણવત્તાના લોકોને નોકરી માટે પસંદ કરશે, પગાર મબલક અપાવશે, પછી ભલેને રોજેરોજ છબરડા જતા. શરત એ કે તેમના કેમ્પના હિસ્સા હોવા જોઈએ. તેમની ચાપલુસી કરતા હોવા જોઈએ. અનુવાદકો ગૂગલ ટ્રાન્સલેશનની મદદ લઈ અનુવાદ કરતા હોય છે જેથી આ પ્રકારના ગંભીર છબરડા જવાની પૂરેપૂરી સંભાવના હોય છે.

કૉસ્ટ કટિંગના નામે પ્રૂફ રીડરની તો પૉસ્ટ હવે મોટા છાપાંઓમાં છે જ નહીં. ટીવીમાં પણ આવું જ છે. ડેસ્ક પર એડિટિંગનું કામ કરતા લોકોને જ પ્રૂફ રીડિંગ કરવાનું આવે છે. તેમને આ માટે ભાષા શાસ્ત્રીઓ પાસે કોઈ પ્રશિક્ષણ (૯૯ ટકા) અપાતું નથી. પરિણામે ખોટો શબ્દ નથી જતો ને તેની જ કાળજી લેવાય છે (અને ઘણી વાર એ પણ જતો રહે છે). હૃસ્વ, દીર્ઘ. અનુસ્વાર, ધ અને ઘ – ઢ અને ઠ વચ્ચેનું અંતર આ બધી લપ્પનછપ્પનમાં કોણ પડે? દૃષ્ટિના બદલે દ્રષ્ટિ, દૃશ્યના બદલે દ્રશ્ય, હૃદયના બદલે હ્યદય, માના બદલે માં, સાપના બદલે સાંપ… આ અને બીજા ઘણા શબ્દો ગઈ કાલે જે ચેનલોએ છબરડાના મુદ્દે ડિબેટ કરી તેમાં અને જે છાપાંઓએ સમાચાર છાપ્યા તેમાં મોટા ભાગે ખોટા જાય છે. છાપાં-ચેનલો દલીલ કરશે કે ઉતાવળમાં આવું થાય. પણ ઉતાવળ તો બધે જ હોય છે.

ખાનગી કે સરકારી કામોમાં, ઘણી વાર રિપૉર્ટર તરફથી કે લેખકો તરફથી લેખો કે મેટર મોડી મળે, તેમાંય ભાષાશુદ્ધિ હોય તો ઓછી ચિંતા પણ જો ન હોય તો ખૂબ જ તકલીફ. વળી આજે કમ્પ્યૂટર સહિત ટાઇપિંગની સારી સગવડ છતાં કેટલાક પોતે શીખે નહીં, ટાઇપ બહાર કરાવવાની તસદી લે નહીં. અક્ષર પણ ગાંધીજીના અક્ષર જેવા હોય. માથે ડેડલાઇન ઝળુંબતી હોય. વળી પ્રૂફ રીડર કે કોપી એડિટર પણ ભૂલો ચિતરીચિતરી થાકી જાય, અને કમ્પૉઝિટર/પેજમેકરના માથે કાં તો કામ ખૂબ જ હોય, કાં તો સહકર્મી/તંત્રી સાથે ગપ્પા મારી, ફૉન પર પ્રાઇવેટ કામો માટે ક્લાયન્ટ સાથે વાત કરી પછી સુધારા કરવા બેસે. ભાષાના જાણકાર કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર તો ચકલીની જેમ વિલુપ્ત થતી પ્રજાતિ છે. એ ચિતરડાંમાંથી કંટાળાના ભાવ સાથે સુધારા કરવામાં આવે. તેમ કરવા જતાં પોતે પાછી નવી ભૂલો ઊભી કરે. કેટલાક દૈનિકોમાં તો આઠ પાના (૬૪ કૉલમની મેટર) સુધારવાનું કામ કરનાર એક જ જણ હોય! અને ડેડલાઇન માથે ઝળુંબતી હોય. એટલે જે રહી ગયું તે રહી ગયુંની ભાવના સાથે બધું હઈશોહઈશો ચાલે છે. તંત્રી પણ અપવાદોને બાદ કરતા પોતાનાં ‘કામો’માં અટવાયા હોય છે. એટલે ફાઇનલ કૉપી પર નજર નાખી, ન નાખી, ભૂલ પકડાય તો ઠીક, નહીંતર હરિ ૐ તત્સત. વળી, ઘણી વાર અંગત હરીફાઈ કે સારા સંબંધ ન હોય તો કમ્પૉઝિટર/પેજમેકર, પ્રૂફ રીડર કે કૉપી એડિટર જાણી જોઈને ભૂલ જવા દે તેવું પણ બને જેથી બીજા દિવસે પેલાને ઠપકો મળે.

એક કિસ્સો રસપ્રદ છે. બુધવારે સામાન્ય રીતે ગુજરાત મંત્રીમંડળની બેઠક હોય છે પણ બેઠકનો સમય સાવ નિશ્ચિત હોતો નથી. ગાંધીનગર રિપૉર્ટિંગ કરતા પત્રકાર સાથે ફૉન પર વાત ન થઈ. એક ચેનલમાં સમાચાર બનાવાયા કે મંત્રીમંડળની બેઠક મળી, તેમાં ફલાણો નિર્ણય (જેની સંભાવના હતી) લેવાયો. ડેસ્ક પરના તંત્રીને નીચેના પત્રકારે સમજાવ્યા કે આવું લોલંલોલ ન જવા દેવાય. ડેસ્ક પરના તંત્રીને મુખ્ય તંત્રી તરફથી દબાણ કે આ સમાચાર જવા જ જોઈએ પણ તેમાં અઘોષિત રાઇડર તો હોય જ ને કે જો બેઠક ખરેખર મળે તો જ સમાચાર લેવા. ડેસ્કવાળાનો આગ્રહ કે બેઠક તો મળે જ ને. એટલે સમાચાર જવા દઈશું તો ખોટા નહીં પડીએ. નીચેના પત્રકારે અપ્રિય થવાના જોખમ છતાં ઘણી રકઝક કરી, છેવટે ડેસ્ક એડિટરને ગળે વાત ઉતરી ને ડર પણ લાગ્યો કે જો બેઠક નહીં મળે તો ભોંઠા પડાશે ને ઠપકો મળશે તે અલગ.

એક જાણીતા સમાચારપત્રએ તો વર્ષો પહેલાં કોઈ મોટી અવકાશી ઘટનાના ખોટા સમાચાર છાપેલાં તે પણ પહેલે મેઇન/લીડ સ્ટૉરી તરીકે. એમાં એવું હતું કે એ ઘટના રાત્રે બાર કે તે પછી બનવાની હતી, ને પ્રિન્ટની ડેડલાઇન આવી ગઈ, એટલે ‘બહાદૂર’ મુખ્ય તંત્રીએ નિર્ણય લીધો કે આ ઘટના તો બનશે જ ને, એટલે બની ગઈ છે તેમ લખી વર્ણન કરી અૉલ એડિશન છાપી દીધી. પણ બીજા દિવસે ખબર પડી કે એ ઘટના બની જ નહોતી! અથવા જે રીતે છપાયું હતું તે પ્રમાણમાં નોંધ લેવી પડે તેમ નહોતી બની.

આ પ્રકારની માનસિકતા, ચાહે તે સરકાર હોય કે મિડિયા, શિક્ષણ હોય કે બેન્ક, દરેક ક્ષેત્રે પ્રવર્તે છે. ગુણવત્તાનો આગ્રહ અથવા લોક ભાષામાં ચીકાશ રાખનારનું સર્વોચ્ચ સ્થાન અને પગાર હોવો જોઈએ પણ કળિયુગમાં તે વેદિયામાં ખપે છે.

Advertisements
Posted in language, media

પત્રકારત્વ અને ગુજરાતી ભાષા-લેખાંક ૨

વાચકને સમજાય તેવી ભાષામાં લખો, આવું જ્યારે તંત્રી પત્રકારને કહે ત્યારે ખરેખર એ એમ કહેવા માગતા હોય છે કે અંગ્રેજી, હિન્દી, ફારસી, ઉર્દૂ ગમે તે ભાષાના શબ્દો વાપરો પણ ગુજરાતી તો નહીં જ! મારો પ્રશ્ન એ છે કે શું વાચકો પહેલેથી અંગ્રેજી જાણતા હતા? અંગ્રેજી તો આજે પણ, વાચકો તો શું, ઘણા તંત્રી-પત્રકારોને પણ ખાસ કંઈ સારું નથી આવડતું! બે વાક્યો શુદ્ધ અંગ્રેજીમાં કે શુદ્ધ હિન્દીમાં બોલવાના હોય તો પણ ઘણાને ફાંફા પડી જાય. જ્યારે પહેલી વાર કૉર્ટ શબ્દ વપરાયો હશે ત્યારે લોકોને સમજાયો હશે? પણ આજે પ્રચલિત છે ને‌‍? જેને નથી આવડતો તે પણ કોરટ બોલે છે ને…શું બ્રેક્ઝિટની બધાને ખબર છે? (અને બ્રિટનની યુરોપીય સંઘમાંથી વિદાય માટે Britain+Exit પરથી Brexit બની શકે તો ગુજરાતીમાં બ્રિટન+વિદાય પરથી બ્રિદાય દેવો નવો શબ્દ કેમ ન બની શકે?) પણ તોય ગુજરાતી સહિતનાં માધ્યમમાં વપરાય છે ને‌‍‍? વિદ્યાર્થી-શિક્ષક શબ્દ આજની તારીખે પણ પ્રચલિત શબ્દ છે તો પણ ધરાર સ્ટુડન્ટ-ટીચર શબ્દ પત્રકાર‍-તંત્રી કેમ થોપે છે‍? બ્લડ સર્ક્યુલેશન પણ પહેલી વાર છાપામાં વપરાયો હશે ત્યારે માથા પરથી જ ગયો હશે. સર્ક્યુલેશનના આંકડામાં મરાઠી ‘સકાળ’ ગુજરાતી છાપાં કરતાં આગળ છે, મરાઠી વાચકોના અંગ્રેજી વિશેના જ્ઞાનને ઓછું આંકવા જેવું નથી અને તોય તેઓ સકાળ વાંચે જ છે ને અને સમજે પણ છે ને? અહીં લિંકમાં જુઓ, કેટલા ઓછા અંગ્રેજી શબ્દો પ્રયોજ્યા છે! (http://www.esakal.com/krida-hockey/need-verify-our-capacity-says-sunita-115222)

મૂળ તકલીફ એ છે કે એક સીમિત વર્તુળમાં વિચારવિમર્શ કરનારા તંત્રી-પત્રકાર લોકો ધારી બેઠા છે કે સામાન્ય લોકોને સરળ ગુજરાતી પણ સમજાશે નહીં. અંગ્રેજીમાં પણ પત્રકારો પરિભાષા (ટર્મિનૉલૉજી) બદલતા રહે છે, પહેલાં ડાન્સ ડિરેક્ટર તરીકે ઓળખાતા વ્યવસાયિકો હવે કૉરિયોગ્રાફર તરીકે ઓળખાય છે. પહેલાં એસએમએસ શબ્દ વાપરતા અને હવે તેના બદલે ટૅક્સ્ટ મેસેજ વપરાય છે કારણકે વિદેશોનાં અખબારો ટૅક્સ્ટ મેસેજ વાપરે છે. મોબાઇલ અને સેલ ફૉન બંને અંગ્રેજી શબ્દ જ છે, પણ ભારતમાં મોબાઇલ વધુ વપરાય છે, જ્યારે વિદેશોમાં સેલ ફૉન. પહેલાં આપણે જેને ટૅલિફૉન કહેતાં તે હવે લૅન્ડ લાઇન કહેવાય છે પણ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં એકના એક શબ્દો વર્ષોથી વપરાય છે, અને તેની સંખ્યા પણ પાંચસો શબ્દોથી વધુ નહીં હોય! નવા શબ્દો વાપરવાની વાત આવે તો બહુ-બહુ તો નવા અંગ્રેજી (કૅશ ડૉલ્સ) અને જેમને અંગ્રેજી નથી આવડતું તેવા લોકો અફરાતફરી, મોત, દહશત, આતંકી, જેવા હિન્દી શબ્દો પણ વાપરે છે પણ ભગવદ ગોમંડળ ખોલીને પર્યાય કે ઘણા સમયથી ન વપરાયેલા શબ્દોને ફરીથી પ્રચલનમાં મૂકવાનું આપણને નથી ગમતું. સૌરાષ્ટ્ર જેટલો ભાષા વૈભવ તો કોઈ પાસે નથી.’આંબવું’ કે ‘આંબી ગયો’ (કોહલી વિક્રમને આંબી ગયો) જેવો હજુ ઘણો પ્રચલિત શબ્દ છેલ્લે ક્યારે ગુજરાતી છાપાના સમાચારોમાં વપરાયો?

હકીકત એ છે કે સામાન્યત: પત્રકારો-તંત્રીઓને અંગ્રેજી અને તે પછી હિન્દી સમાચારપત્રો વધુ વાંચવાના થાય, અંગ્રેજી અને હિન્દી સમાચાર/મનોરંજન ચેનલો જોવાનું વધુ થાય તેથી આ બંને ભાષાનો પ્રભાવ જાણતા-અજાણતા આવી જાય.

ગૂગલ એ સર્ચ એન્જિનનું નામ છે તે તો હવે બાળકને ગર્ભમાંથી જ ખબર હોય છે પણ ‘ઇન્ટરનેટ પર શોધવું’ તેને માટે અંગ્રેજીએ ગૂગલને ક્રિયાપદ (google it) બનાવી દીધું, પણ ગુજરાતીમાં મજાકમાં ભલે ગૂગલ્યું કહીએ, ગંભીર રીતે કોઈ લખે‍‍? ગુજરાતીમાં ગુજરાતીના જ ઘણા શબ્દો પરથી કેમ ક્રિયાપદ ન બનાવી શકાય?

હું અનુવાદનું કામ પણ મોટા પાયે કરું છું. અમેરિકા, કેનેડા, બ્રિટન, ઑસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં તો સરકાર કેટલાંક પરિપત્ર, ન્યૂઝ લેટર, ફૉર્મ વગેરેનો સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ કરાવડાવે છે જે કામ ઘણી વાર મારી પાસે આવે છે અને તેમાં તેઓ બને તેટલા વધુ ગુજરાતી શબ્દોનો આગ્રહ રાખતા હોય છે પણ તેમને ત્યાં અંગ્રેજી ભાષાના વાતાવરણ વચ્ચે રહેતા કોઈ ગુજરાતી (એનઆરજી)એ ક્યારેય ફરિયાદ નથી કરી કે આ ભદ્રંભદ્ર છે! કદાચ ત્યાંના લોકોનું ગુજરાતી વધુ સારું છે અથવા તેઓ શીખવા માગે છે! વર્ડપ્રેસ જેવા બ્લૉગ મંચ પર બ્લૉગ ધારક માટે ટેક્નિકલ ભાષા પણ ગુજરાતીમાં છે! જેમ કે બ્લૉગ પૉસ્ટ લખ્યા પછી તેનો પ્રિવ્યૂ જોવો હોય તો તેના માટે ‘પૂર્વદર્શન’જેવો શબ્દ છે! ગૂગલ, ફેસબુક વગેરેની પરિભાષાના શબ્દોના પણ સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ થઈ રહ્યા છે અને ફેસબુકે તો કાયદેસર તેની ગ્લૉસરી બનાવડાવી છે જેથી અનુવાદકો એ ગ્લૉસરીને વળગી રહી, એક ચોક્કસ અંગ્રેજી શબ્દનો જે ગુજરાતી અનુવાદિત શબ્દ નક્કી થયો તેને વળગી રહે કારણકે તેનું કામ મારા સહિત એક કરતાંં વધુ અનુવાદકો કરતા હોય છે. સર્ક્યુલેશનના અહેવાલો કહે છે કે પ્રાદેશિક ભાષાના સમાચારપત્રો વિકસી રહ્યા છે, અંગ્રેજી સમાચારપત્રોની જબરી પીછેહઠ છે. દુનિયા બદલાઈ રહી છે. ગુજરાતી તંત્રી-પત્રકાર આ વાત સમજે તો ગુજરાતી પર, પોતાની માતૃભાષા પર તેમની મોટી કૃપા થશે… બીજું શું!

Posted in language, media

પત્રકારત્વ અને ગુજરાતી ભાષા લેખાંક-૧

એક સમય હતો જ્યારે સમાચારપત્રોમાં અનુવાદકો ગુજરાતી શબ્દો જાણતા, પણ તંત્રીઓ ભદ્રંભદ્રના નામે અંગ્રેજી શબ્દોનો જ (બિનજરૂરી) આગ્રહ રાખતા. આજે તો અનુવાદમાં એ સ્થિતિ થઈ છે કે નવા અનુવાદકો અંગ્રેજી અને અંગ્રેજી નહીં તો (બિનજરૂરી) હિન્દી બિન્દાસ્ત વાપરવા લાગ્યા છે. લોકો સમજશે નહીં તેવું તંત્રીઓ દ્વારા કહેવાતું હોય છે. ઘણું ખરું તો પોતે જ સમજતા નથી હોતા. લોકોને તો અંગ્રેજી પણ ક્યાં આવડતું હતું? પણ વારંવાર વાંચવાના કારણે, શબ્દના વપરાશના કારણે અંગ્રેજી શબ્દો હવે કેટલા રૂઢ થઈ ગયા છે! જ્યારે અહીં વાત ગુજરાતી શબ્દોને પ્રચલિત કરવાની નથી, જે છે તે જ વાપરવાની છે અને જરૂર પડે નવા શબ્દો બનાવવાની છે.

અહીં જે લિંક આપી છે તે લોકમત મરાઠી ભાષાનું સર્વાધિક લોકપ્રિય અને સૌથી વધુ વંચાતુ સમાચારપત્ર છે. વર્ષ ૨૦૧૭ના આઈઆરએસ સર્વેક્ષણમાં ૧,૮૦,૬૬,૦૦૦ વાચકો સાથે છઠ્ઠા ક્રમે આવેલું. રાજસ્થાન પત્રિકા તેના પછીના ક્રમે છે. અહીં લિંકમાં ઑસ્ટ્રેલિયાની વનડે ટીમના કેપ્ટન તરીકે ટીમ પેનની ઘોષણા થઈ તે સમાચાર છે. ફરક જુઓ. આપણે ત્યાં વન ડે, ટીમ, કેપ્ટન, કોચ, બાન, કમ બેક વગેરે શબ્દો અપનાવી લીધા છે. પણ આ મરાઠી સમાચારમાં એક દિવસીય, સંઘ, કર્ણધાર, પ્રશિક્ષક, બંદી, પુનરાગમન જેવા શબ્દો વાપર્યા છે.

હવે તો ફાધર, મધર, સોંગ, સ્ટુડન્ટ (અને તેમાંય સ્ટુડન્ટ્સે લખે તે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે) જેવા શબ્દો પ્રચલિત બનાવવા કોશિશ થઈ રહી છે. શું મરાઠીઓ જેવો ભાષા પ્રેમ તંત્રીઓ-પત્રકારો ન કેળવી શકે? બહુ અંગ્રેજી પ્રેમ હોય તો ગુજરાતીની સાથે કૌંસમાં અંગ્રેજી શબ્દ આપી શકાશે. તંત્રી-પત્રકારો સહિત લોકોને ધીમેધીમે ગુજરાતી શબ્દોના અર્થ ખબર પડવા લાગશે.

આ તો માતૃભાષા બચાવવાની દાનત (ખરેખર) હોય તોની વાત છે. નહીંતર પથ્થર પર પાણી રેડવાનો અર્થ નથી.
http://m.lokmat.com/cricket/team-penny-captain-odi-team-australia/

Posted in media, politics, sanjog news, vichar valonun

મિડિયાની સ્વતંત્રતા જોખમમાં: વાંક કોનો છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૬/૫/૧૮)

હમણાં માધ્યમોની સ્વતંત્રતાનો એક અહેવાલ આવ્યો જેમાં ભારતનો ક્રમ નીચે ઉતરી ૧૩૮મા ક્રમે પહોંચ્યો. વ્યાપક ચર્ચા થઈ કે ભારતમાં મોદી સરકાર આવ્યા પછી માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દિનપ્રતિદિન હણાઈ રહી છે. એ અલગ વાત છે કે જેઓ આવું કહેતા હોય છે તેઓ ઘણી વાર ટીવી પર ચાલુ ચર્ચાએ પણ કહેતા હોય છે. જો ખરેખર માધ્યમોની સ્વતંત્રતા હણાઈ હોય તો રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા પત્રકારો ચોવીસે કલાક પોતાનો એજન્ડા દેખાડતા રહી શકે?

ગૌરી લંકેશની હત્યા થઈ ત્યારે પત્રકારો ઉકળી ઊઠ્યા હતા. સાચી વાત છે. પરંતુ બીજાં રાજ્યોમાં પત્રકારોની હત્યા થાય ત્યારે કેમ લોહી ઉકળતું નથી? રાહુલ ગાંધીની જન આક્રોશ રેલીમાં ખાલી ખુરશીઓ બતાવતા પત્રકારને કૉંગ્રેસીઓ ઘેરીને ધક્કે ચડાવે ત્યારે કેમ પત્રકારોની તરફેણમાં આગળ નથી આવતા? તાજેતરમાં જામનગરમાં એક વકીલની હત્યા થઈ ત્યારે કોઈ સમાચારમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ ન થયો તે સારું જ થયું, પરંતુ જ્યારે કથિત દલિતની હત્યા થાય ત્યારે હેડિંગમાં દલિતનો ઉલ્લેખ થાય તે વાજબી તો નથી જ.

માધ્યમોને દબાવવાની પ્રવૃત્તિ તો કૉંગ્રેસના કોઈ પણ શાસનકાળમાં પણ થઈ જ છે. સ્વતંત્રતા સમયે શરૂ થયેલાં સમાચારપત્રો સ્વતંત્રતાના મિશનવાળાં હતાં. સાથે તેઓ સામાજિક નિસબત ધરાવતાં હતાં. રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન જે કંઈ બોલે તે અક્ષરશઃ પહેલા પાને છપાતું. નામની આગળ શ્રી અથવા મિસ્ટર લગાડાતું. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો દૂધે ધોયેલી નહોતી. સરકારોનાં કૌભાંડો તો પહેલી નહેરુ સરકારથી જ બહાર આવવાં લાગ્યાં હતાં. કેટલાંક સમાચારપત્રો હિંમત કરીને છાપવાં લાગ્યાં. વાત એટલી વણસી કે નહેરુ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દબાવવા માટે બંધારણમાં પહેલો સુધારો લાવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય તેમજ બ્રિજભૂષણ વિ. દિલ્લી રાજ્ય એમ બે કેસમાં લોકોની વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારને જાળવી રાખતા ચુકાદા આવ્યા.

નહેરુએ કહેલું, “ભારતીય પ્રેસનો એક ભાગ ગંદો છે, તે અશ્લીલતા, અસભ્યતા અને જૂઠાણાં ફેલાવવાનું કામ કરે છે.’ નહેરુએ જે અખબારી સ્વતંત્રતાને દાબવા કડક હાથે કામ લીધેલું તે આજે મોદી કરે તો તો દેશવિદેશમાં થૂથૂ થઈ જાય. ઈન્દિરા ગાંધીના શાસન કાળમાં કટોકટી વખતે કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગનાં માધ્યમો ઝૂકવાના બદલે દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યાં હતાં. રાજીવ ગાંધીએ પણ તેમના શાસનકાળમાં માધ્યમોને દબાવવા લોકસભામાં બદનક્ષીનો કુખ્યાત ખરડો લાવેલો. સોનિયા-રાહુલના દસ વર્ષના પરોક્ષ શાસનમાં આઈટી કાયદા, ૨૦૦૮માં કલમ ૬૬એને દાખલ કરવા પ્રયાસ કરેલો. મોદી સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ખોટા સમાચારના નામે માધ્યમોને દબાવવા કોશિશ કરી પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કોઈ વિવાદ થાય તે પહેલાં તેને પાછો ખેંચી લીધો. ટૂંકમાં, સત્તા પક્ષ હંમેશાં મિડિયાને દબાવવા પ્રયાસ કરે જ છે.

આમાં વાંક કોનો છે? વાંક બંને પક્ષનો છે. કૌભાંડો બહાર ભલે મિડિયા કે વિપક્ષના લોકો લાવે, હકીકતે ઘણા કિસ્સામાં તેની માહિતી છૂપી રીતે શાસક પક્ષના કેટલાક લોકોએ જ આપી હોય છે. શાસક પક્ષના અસંતુષ્ટ મંત્રીઓ કે રાજકારણીઓ જ તેમના સાથીઓનું કદ ઘટાડવા માટે કૌભાંડની માહિતી લીક કરતા હોય છે. પરંતુ જેમની માહિતી બહાર આવે તેમને તે પસંદ પડતું નથી હોતું. જો તેઓ શક્તિશાળી હોય તો તેઓ મિડિયાને દબાવવા કોશિશ કરે છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ગુજરાતમાં આવું થયું હતું. જોકે માધવસિંહે એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં એ અખબારની ઑફિસ સળગાવવા માટે ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી તરફ ઈશારો કરતા તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા આ માટે જવાબદાર હોવાનું કહેલું. કેટલીક વાર બ્યૂરૉક્રેટ પણ પોતાનું ધાર્યું ન થાય કે ‘ખાવા’ ન મળે ત્યારે સમાચાર લીક કરતા હોય છે. વિપક્ષોમાં અભ્યાસુ નેતાઓ પોતાનું નામ માધ્યમોમાં ચમકે તે માટે શાસક પક્ષોને ઉઘાડા પાડતા હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં ખરેખર સમાચારસૂંઘું પત્રકારો માહિતી બહાર લઈ આવતા હોય છે.

રાજકારણીઓ જ્યારે વિપક્ષમાં હોય છે ત્યારે તેમને મિડિયા પસંદ હોય છે કારણકે સરકાર સામેના આક્ષેપો પ્રસારિત કરવા મિડિયા હંમેશાં તૈયાર હોય છે. આનું એક કારણ એ રહ્યું કે ૧૯૮૫ પછીના સમયથી મિડિયા મોટા ભાગે એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ વલણ અપનાવવા લાગ્યું. સરકારની જેટલી વધુ ટીકા કરો એટલું છાપું કે ટીવી ચૅનલ વધુ ચાલે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ એ જ સમય હતો કે જ્યારે કૉંગ્રેસનાં વળતાં પાણી થવાં લાગ્યાં હતાં. એ સમયે કટોકટી, તે પછી શીખોનો ખુલ્લેઆમ નરસંહાર અને તેને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીનું સમર્થન, બૉફૉર્સ તોપ, દૂરદર્શન રાજીવ દર્શન બની જવું, શાહબાનો કેસ અને સેતાનિક વર્સિસથી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ…આ બધા ઘટનાક્રમોથી લોકોમાં કૉંગ્રેસ સામે જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. તેથી મિડિયાનો આ એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટવાળો ટ્રેન્ડ બહુ ચાલ્યો.

ધીમેધીમે પેઇડ ન્યૂઝનો જમાનો આવવા લાગ્યો. રાજકારણ હોય કે કૉર્પોરેટ, પોતાના તરફી કે વિરોધીઓ સામેની વાત છપાવવા માટે સમાચાર ‘ઊભા કરાતા’ થયા. અમેરિકા સહિત વિદેશોમાં તો આ જાણીતી વાત છે. ચાવાળી કંપની પોતાની ચા વેચાય તે માટે કૉફીથી કેન્સર થાય છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે તો તેના બે જ મહિના પછી કૉફીવાળી કંપની ચાથી નપુંસકતા આવે છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે. ભારતમાં પણ આયોડિનવાળું મીઠું જેવાં ઘણાં તૂત ચાલ્યાં.

પરંતુ પેઇડ ન્યૂઝમાં જમ ઘર ભાળી જાય તેવો ઘાટ એ થયો કે મિડિયામાં સરકારની કોઈ પણ બાબતમાં ગેરવાજબી રીતે ટીકા થવા લાગી. ઉદાહરણ અત્યંત આત્યંતિક છે પરંતુ સમજવા માટે આપવું પડશે. માનો કે પચાસ માણસોને પોતાના ઘરમાં ગંદકીથી તાવ આવી જાય તો તેમાં પણ સરકારને દોષ દેવાશે. અને આમાં ભાજપ કે કૉંગ્રેસનો સવાલ નથી આવતો.

કૉંગ્રેસની સરકારો વખતે પણ આવું થયેલું જ. યુપીએ સરકાર વખતે પણ આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો, મનરેગા જેવાં ઘણાં સારાં પગલાં હતાં જ. પરંતુ સરકારનાં સારાં પગલાં મિડિયાએ પ્રશંસવા જોઈએ તે ન થયું. એ તો ઠીક, પણ સમાજના હકારાત્મક સમાચારો પણ છાપવાના-દર્શાવવાના ઓછા થઈ ગયા. સરકાર દ્વારા કે ખાલી ચણા જેવા લોકો દ્વારા પ્રસિદ્ધિ માટે પેઇડ ન્યૂઝ, જાહેરખબરના કારણે એક મત એવો પ્રસર્યો કે કોઈને હકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ આપવી જ નહીં. ભાવનગરના જનાર્દન ભટ્ટ જેવા સામાન્ય પેન્શનર નિવૃત્તિ પછી રૂ.૧.૦૨ કરોડનું દાન સૈનિકો માટે કરે એ સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી? ધોળા જંક્શનના કથિત સવર્ણ શિક્ષકો દ્વારા આંબેડકર જયંતીના દિને કથિત દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજનના સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી?

આનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતામાં નેગેટિવિટી ઘર કરતી ગઈ. ભારતમાં કંઈ સારું જ નથી તેવો મત બંધાતો ગયો. કૉલમિસ્ટો પણ પશ્ચિમની પ્રશંસા અને ભારતની દરેક વાતમાં ટીકા કરતા થયા. રાજકીય પક્ષો બાબતે લખવાનું કે બોલવાનું હશે તો પણ લખશે કે બોલશે કે એકેય રાજકીય પક્ષ સારો નથી. એના કરતાં તેમણે જે મુદ્દો હોય તે મુદ્દા પર જે પક્ષનું વલણ સાચું હોય તેનું સમર્થન અને જેનું ખોટું હોય તેની ટીકા કરવી જોઈએ.

આના લીધે સરકાર અને જનતા વચ્ચે ખાઈ વધતી ગઈ. કોઈ સરકાર કંઈ કરતી જ નથી એ વિચાર એટલી હદ સુધી જનતાના મગજમાં ઘૂસી ગયો છે કે જનતા વેરો ભરવો, શેરી સ્વચ્છ રાખવી, બસ-ટ્રેન-જાહેર ઈમારતો સહિતની સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું, ટ્રાફિક સિગ્નલો ન તોડવા જેવી પોતાની ફરજો બજાવવાનું બંધ કરવા લાગી. આ બહુ નુકસાનકારક છે. આ દેશને અરાજકતાભણી લઈ જવા જેવું પગલું છે.

એમાં હવે કોઈ શંકા નથી કે મિડિયા એ બિઝનેસ બની ગયું છે. ન્યૂઝમાં વ્યૂઝની ભેળસેળ થવા લાગી. હજુ તો ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન મંત્રણા કરે છે ત્યાં પહેલા પાને ‘ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનના વડાં પ્રધાન વચ્ચે લીસી લીસી વાતોઃ પરિણામ શૂન્ય’ જેવા તંત્રી લેખ પ્રકારનાં હેડિંગ સાથે સમાચાર છપાવાં લાગ્યાં. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ જેવું છાપું ‘એન્ડ ધે હેન્ગ્ડ યાકૂબ મેમણ’ જેવા ત્રાસવાદી તરફી હેડિંગ સાથે પહેલા પાને સમાચાર છાપવા લાગ્યું. રાજકારણ તો સમજ્યા, પરંતુ કોઈ પણ નિવેદનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ વગર અર્થઘટન કરીને સમાચાર આપવા લાગ્યા છે.

હવે લોકો સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેમની પાસે સમાચારના એક કરતાં વધુ સ્રોત છે જે તેમને પોસાય પણ છે. અગાઉ તેવું નહોતું. જે છાપું કે ચેનલ કહે તે લોકોને માની લેવું પડતું. આજે મોબાઇલમાં આંગળીના ટેરવે અનેક ઍપ, વેબસાઇટ અને ટીવી ચૅનલો છે. લોકો સમાચારની ખરાઈ જાતે કરી શકે છે.

આજે પત્રકારોના બદલે સીધા તંત્રીઓ અને માલિકો મેનેજ કરાતા થઈ ગયા છે. સામાન્ય લોકો પણ જાણે છે કે મિડિયામાં ચમકવું હોય તો શું કરવું? પહેલાં પત્રકાર-મિડિયાની જે પ્રતિષ્ઠા હતી તે આજે કેટલાંક પત્રકારો અને મિડિયાના કારણે સાવ તળિયે પહોંચી છે. એક તરફ, સુધીર ચૌધરી જેવા સેલ્ફી પત્રકારો છે અને બીજી તરફ રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા ચોવીસે કલાક કોઈ પણ ઘટના માટે મોદીને ભાંડ્યા કરતા પત્રકારો છે. હદ તો ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે જેએનયુમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર મામલે આ રવીશકુમાર કાળો પડદો કરી નાખે છે અને પોતાની જ નાત સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. વાચકો અને દર્શકો માટે જાયે તો જાયે કહાં જેવી કરુણ પરિસ્થિતિ છે. શું આનો હલ એ હોઈ શકે કે મિડિયા દરેક પક્ષ-પંથ-જાતિના સમાચારોને સરખું મહત્ત્વ આપે, હેડિંગ માત્ર તથ્ય આધારિત અને ઉશ્કેરણી વગરનું હોય. પોતાના અભિપ્રાયોને રજૂ કરવા માટે તંત્રી લેખ, કૉલમ કે દસ તક જેવા કાર્યક્રમો છે જ. મિડિયામાં ચમકવા વાહિયાત નિવેદનો કરનારા નેતાઓ હોય કે કહેવાતા સાધુ-ઇમામો-પાદરીઓ હોય કે રાખી સાવંત પ્રકારનાં કલાકારો, તેમનાં નિવેદનો છાપવાં જ નહીં. ન મિલેગી પ્રસિદ્ધિ, ન હોગી નિવેદનબાજી.

આનાથી ટૂંકા ગાળા માટે ટીઆરપી અને જાહેરાતોનું નુકસાન થશે પણ લાંબા ગાળા માટે પ્રતિષ્ઠા ફરીથી નિર્માણ થશે. પ્રતિષ્ઠા બચશે તો જ લોકો છાપું વાંચશે કે ટીવી-વેબ જોશે. નહીં તો ટૂંકા ગાળાનો લાભ એ લાંબા ગાળાનું નુકસાન બનશે અને આવાં મિડિયા હાઉસોને તાળાં મારવાનો વારો આવશે.

Posted in media, national, sanjog news, society, vichar valonun

શું મિડિયાનું કામ માત્ર નકારાત્મકતા ફેલાવવાનું જ છે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૪/૧૮)

આજે ચારે તરફ નકારાત્મકતાનું વાતાવરણ છે. રસ્તા ખરાબ છે, બૅંકમાં પૈસા નથી, બળાત્કારો થાય છે, આવી સમસ્યાઓ છે જ અને તેનાથી આંખ મિચામણા કરવાની વાત નથી. આ નકારાત્મકતા નથી. પરંતુ કોઈ અણઆવડતવાળો કર્મચારી પોતાના પગારમાં તોતિંગ વધારો ન થાય ત્યારે મેનેજમેન્ટને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતાની ભાભીની હંમેશાં ટીકા કરી તેને ક્યારેય મદદરૂપ ન થતી સ્ત્રી પાછી પોતાને મદદરૂપ ન થવા માટે પોતાની નણંદની ટીકા કરે તે નકારાત્મકતા છે.

બૉસ તરીકે પોતે મોડા આવી, વહેલા નીકળી જાય અને પછી કામ બગડે તો નીચેના કર્મચારીને દોષ દે તો તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ઘરનો કચરો ઘરની બહાર ચાર રસ્તે નાખી દે અને પછી સ્વચ્છતા માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે. પોતે ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન ન કરે અને પછી ટ્રાફિક જામ માટે સરકારને ગાળો આપે તે નકારાત્મકતા છે.

આવી ઘણી બધી નકારાત્મકતા ફેલાવવા માટે મિડિયાનો ફાળો ઓછો નથી. એમ કહે છે કે સવારે જ્યારે તમે ઊઠો છો ત્યારે તમારું મન કોરી પાટી જેવું હોય છે. ત્યારે તમે અખબાર વાંચો અને એમાં પહેલા પાને મોંકાણ (સમસ્યાઓ)ના જ સમાચાર હોય તો તમારા મનમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશે છે. છેલ્લા પાને પણ મોંકાણ જ હોય છે. સમાચાર જોવા ટીવી ચાલુ કરો છો અને સમાચારમાં પણ આવી જ નકારાત્મકતા જ હોય તો સ્વાભાવિક જ તમારા મનમાં નકારાત્મકતા ઘર કરી જવાની.

ફરી વાર કહું, મિડિયાની વાત કરું છું ત્યારે સમસ્યાઓથી મોંઢું ફેરવી લેવાની વાત નથી પરંતુ શું હકારાત્મક સમાચાર આ દુનિયામાં બનતા જ નથી? તેને કેમ પહેલા પાને ન છાપી શકાય? રોજ પહેલી હેડલાઇન હકારાત્મક કેમ ન હોઈ શકે? મારી જાણકારી મુજબ, ‘ગોરસ’ કૉલમથી જાણીતા લેખક સ્વ. ગિરીશ ગણાત્રા આવું અખબાર શરૂ કરવાના હતા પરંતુ તેમનું અવસાન થઈ ગયું અને આવું સમાચારપત્ર શરૂ ન થઈ શક્યું.

આજે કેટલાંક ઉદાહરણ સાથે એવા સમાચાર કહેવા છે જે કદાચ આ નકારાત્મકતાના વાતાવરણમાં ઓછા ચગ્યા છે. ચગાવવા જોઈતા હતા, પરંતુ નથી ચગ્યા. અત્યારે કોઈ પણ ઘટનામાં જો પીડિત કથિત દલિત હોય તો તે સમાચાર મોટા પાયે ચગાવાય છે. તેમાં ચગેલા સમાચારથી વિરુદ્ધ સત્ય બહાર તો તે પાછું એટલી હદે ચગાવાતું નથી. આ રીતે મિડિયા જાણતાંઅજાણતાં ‘ભારત તોડો’ના ષડયંત્રમાં સામેલ થાય છે, આનું કારણ એ છે કે પીડિત પીડિત જ હોય છે, તેની કોઈ જ્ઞાતિ ન હોવી જોઈએ. સામે પક્ષે કથિત સવર્ણ જ્યારે કથિત દલિત માટે કંઈ કરે તો તે સમાચાર છપાતા નથી કે દર્શાવાતા નથી.

‘એક દલિત યુવકે ઘોડી ખરીદી તેથી તેની હત્યા થઈ ગઈ’ આવા સમાચાર છાપીને દલિતોને ઉશ્કેરવાનું કામ મિડિયાના એક વર્ગે કર્યું. સત્ય કંઈક જુદું હતું. હત્યા થવાનું કારણ ઘોડી ખરીદી તે નહીં, પરંતુ તે યુવક દ્વારા યુવતીઓની છેડતી કરાતી હતી તે હતું. (તેનાથી પણ હત્યા વાજબી તો નથી જ ઠરતી.) તે યુવક શાળામાં ભણતો ત્યારે પણ તેની સામે શિક્ષકો અને વાલીઓએ અશિષ્ટ અને ઉદ્ધત વર્તનની ફરિયાદ શિક્ષણાધિકારીને કરેલી હોવાના પુરાવા છે. પરંતુ યુવકના પિતાએ ફરિયાદ લખાવી અને તેને સાચી માની લઈ હેડિંગ બનાવી દેવાયું. શું એમ ન લખી શકાયું હોત કે ભાવનગરના ટીંબી ગામે એક યુવકની હત્યા? સનસનાટી મોટી કે સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી? છેક રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સમાચાર ખૂબ જ ચગ્યા. પરંતુ ભાવનગર જિલ્લાના જ ટીંબી નજીકના ધોળા જંક્શનમાં એક ખૂબ જ સારી, ઉદાહરણરૂપ ઘટનાને આ જ મિડિયાએ ચગાવી નહીં.

ગત ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરની જન્મજયંતિ હતી. આંબેડકરને દલિતોએ તેમના ભગવાન જ બનાવી લીધા છે. આવું નથી. તે દિવસે ટીંબીથી નજીક ધોળા જંક્શનમાં ઉમરાળા શૈક્ષણિક મહાસંઘના શિક્ષકોએ તે દિવસે દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજન કર્યું. ગ્રામ પંચાયતના સફાઈ કર્મચારીઓનું સન્માન કર્યું. દલિત આવાસમાં જઈને સમય વિતાવ્યો. આ શિક્ષકોમાં ઘણા બધા કથિત સવર્ણ જ્ઞાતિના પણ હતા. પરંતુ આ સમાચારને મિડિયાએ ચગાવ્યા નહીં.

આવા જ એક બીજા સમાચાર હૈદરાબાદના છે. સામાન્ય રીતે એવો કુપ્રચાર થાય કે મંદિરોમાં દલિતોને પ્રવેશ નથી. બધાં જ મંદિરો માટે આ તથ્ય સાચું નથી. અપવાદરૂપ જૂજ મંદિરો માટે જ આ વાત સાચી છે. તેમ છતાં આવો મોટા પાયે કુપ્રચાર થાય છે. હૈદરાબાદના શ્રી રંગનાથ મંદિરના પૂજારી સી. એસ. રંગરાજને એક દલિત ભક્ત ૨૫ વર્ષના આદિત્ય પારાસરીને પોતાના ખભા પર ઉપાડીને મંદિરના ગર્ભગૃહમાં લઈ જઈને દર્શન કરાવ્યા. રંગરાજનનું કહેવું છે કે આ ઘટના ૨,૭૦૦ વર્ષ જૂની પરંપરા છે જેને મુનિ વાહન સેવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પરંપરાને સનાતન ધર્મનો અસલી સંદેશ પહોંચાડવા અને સમાજમાં સમાનતાનો સંદેશ આપવા માટે નિભાવવામાં આવે છે. શું તમારી સમક્ષ ક્યારેય આવી સારી અને સાચી પરંપરાની વાત પહોંચી? ના. તમારી આગળ હિન્દુ ધર્મની ખોટી પરંપરાની વાત જ પહોંચે છે.

આપણે શહેરીજનો અને એમાંય મોટીમોટી સેલિબ્રિટીઓ શહેર અને ગામડામાં અસુવિધા હોય તો સરકારને ગાળો દેવામાં કોઈ કચાશ બાકી નથી રાખતા. પરંતુ પોતે જ્યાં જન્મ્યો, કે જ્યાં પૈસા કમાયા તે ગામ કે શહેર માટે કરનારા કેટલા? ગુજરાતમાં કેટલાક આવા વીરલાઓ છે પરંતુ તેમના કિસ્સા અપવાદ સિવાય મિડિયામાં ચગતા નથી કારણકે મિડિયાના મોટા વર્ગને પેઇડ પબ્લિસિટીમાં જ રસ હોય છે. જો પૈસા આપો તો પબ્લિસિટી થાય, નહીંતર નહીં. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે એક કલાકારની જેણે પોતાના ગામનો ઉદ્ધાર કરવા ૧૯ વર્ષની ધીકતી અને ઉજ્જવળ કારકિર્દી છોડી દીધી છે.

આ કલાકાર એટલે રાજેશકુમાર. તમે તેમને ‘સારાભાઈ વર્સિસ સારાભાઈ’ના રોશેશ સારાભાઈ તરીકે જાણો છો. ‘બા બહુ ઔર બીબી’, ‘કૉમેડી સર્કસ’ના અકબર અને ‘મિસીસ એન્ડ મિસ્ટર શર્મા અલાહાબાદ’ જેવી ઘણી સિરિયલોમાં તેઓ ચમકી ચૂક્યા છે. ઋષિ કપૂર જેવા રૂપાળા અને દેખાવડા. આ કલાકાર બિહારના અંતરિયાળ બર્મા ગામના છે. તેઓ એક વાર આંબાના ઝાડ નીચે બેઠા હતા અને તેમને બુદ્ધની જેમ જ્ઞાન થયું કે તેમણે પોતાના ગામના વિકાસ માટે કંઈક કરવું જોઈએ. તેમના ગામમાં પાણી અને વીજળીની સુવિધા નહોતી. આથી તેમણે પોતાના ગામને સ્માર્ટ વિલેજ બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ આ કામમાં અત્યારે લાગી ગયા છે. તેઓ પોતાની ઉજ્જવળ કારકિર્દીને છોડીને હવે ગામડામાં રહે છે, ખેતી કરે છે, દૂધ દોહે છે, ઘાસ કાપે છે અને ઘરનું કામ પણ કરે છે.

આ સમાચાર તમારી સમક્ષ પહોંચ્યા?ના, પરંતુ, હિન્દી ફિલ્મના કેટલાક કલાકારોએ કઠુઆની પીડિતા બાળકી માટે પોતે હિન્દુ હોવાની શરમ અનુભવી તે જોરશોરથી પહોંચ્યા. આમાંની સ્વરા ભાસ્કરે ‘પદ્માવતી’ ફિલ્મ વખતે તો પોતે બળાત્કારને જાણે ન્યાયી ઠરાવતી હોય તેવો પત્ર લખેલો. કરીના કપૂરે પોતાના દીકરાનું નામ એવા રાક્ષસી બાદશાહ પરથી રાખ્યું છે જેણે બળાત્કાર સહિતના અત્યાચાર કરવામાં કોઈ કસર નહોતી રાખી. હિન્દુઓમાં કોઈ રાવણ કે કંસ પરથી પોતાના સંતાનનું નામ રાખે છે? કોઈએ પોતાના સંતાનનું નામ હિરણ્યકશિપુ રાખ્યું?

રાજકોટથી ૨૨ કિલોમીટર દૂર રાજસમઢિયાળા ગામમાં રામરાજ્ય જેવી સ્થિતિ છે. ત્યાં કોઈ પોતાના ઘરને તાળું મારતું નથી. વેપારી પણ બપોરે જમવા જાય તો દુકાન ખુલ્લી મૂકી દે છે અને ગ્રાહક આવે તો જોઈતી વસ્તુ લઈ ગલ્લામાં વસ્તુની કિંમતના રૂપિયા મૂકી દે. (આપણે ત્યાં અમેરિકા, બ્રિટનની પ્રમાણિકતાનો પ્રચાર બુદ્ધુજીવીઓ જેટલો કરે તેટલો આ બાબતનો ઉલ્લેખ પણ નહીં કરે). અહીં ગુટખા વેચવા પરના પ્રતિબંધનો જડબેસલાક અમલ થાય છે. આ બધું આભારી છે અહીંના એક સમયના સરપંચ હરદેવસિંહ જાડેજા. એમ.એ.નું ભણીને એસઆરપીમાં જોડાયેલા. પરંતુ પછી તેમનું ગામ તેમને બોલાવતું હતું તેથી તેમણે ગામની રાહ પકડી. આ ગામ પચાસ લાખથી વધુ કિંમતની શાકભાજી વેચે છે.

મોરબી નજીક હડમતિયા ગામ છે. આ ગામમાં અતિ ભારે વરસાદ પડ્યો ત્યારે કપુરીયા વોકળામાં પાણી પૂરવઠાની લાઇનને નુકસાન થયું અને પાણી પૂરવઠો ખોરવાઈ ગયો ત્યારે પાણી પૂરવઠા તંત્રની રાહ જોયા વગર સરપંચ રાજાભાઈ ચાવડાએ પોતે સરપંચ હોવાનો અહં રાખ્યા વગર મજૂરની જેમ રિપેરિંગ કરી પાણી પૂરવઠો ફરીથી ચાલુ કર્યો. આ સમાચાર તમારી સમક્ષ નહીં પહોંચ્યા હોય પરંતુ સરપંચથી માંડીને ધારાસભ્યો અને સાંસદો કામ કરતા નથી તેવા સમાચાર તમારા સુધી રોજેરોજ પહોંચાડવામાં આવે છે. આવા સમાચાર છપાય તો બીજા ચૂંટાયેલા લોકોને પણ પ્રેરણા મળે.

આ હડમતિયા ગામમાં જ એક મંદિર છે. ત્યાં ગામની ભણેલી દીકરીઓ ગામનાં બાળકોને ફ્રી ટ્યૂશન આપે છે જેથી બાળકોને બહાર ન જવું પડે અને તેઓ ભણવામાં કાચા ન રહી જાય. આનાથી પહેલી વાત તો એ સાબિત થાય કે મંદિર માત્ર પૂજા-અર્ચનાનું કેન્દ્ર નથી. મંદિરો ન હોવાં જોઈએ તેવી બુદ્ધુજીવીઓ દલીલો કરતા હોય છે અને હવે તો મંદિરમાં બળાત્કાર થાય તેવો કુપ્રચાર પણ થઈ રહ્યો છે. બીજું કે આ મંદિરમાં બાળકો ભણવા આવે છે તો તેમની શું નાતજાત પૂછવામાં આવે છે? ના.

તાજેતરમાં હૈદરાબાદના સમન્યૂ પોથુરાજુ નામના માત્ર સાત વર્ષના બાળકે આફ્રિકાના સૌથી ઊંચા પર્વત માઉન્ટ કિલિમાંજારો પર આરોહણ કરી ત્યાં તિરંગો લહેરાવ્યો. શું આ સમાચાર પૂરતી પ્રસિદ્ધિને લાયક નથી?

મોદી સરકાર આવ્યા તે પહેલાં પદ્મ પુરસ્કારો એવી વ્યક્તિને મળતા હતા જે જાણીતા હોય, પરંતુ સમાજઘડતર કે સમાજસેવામાં તેમનું પ્રદાન સાવ અલ્પ હોય, પરંતુ ૨૦૧૫થી એવી વ્યક્તિઓને પણ પદ્મ પુરસ્કાર મળે છે જેમણે સમાજ માટે ખરેખર ઘણું બધું કર્યું છે પરંતુ સમાજે તેની જોઈએ તેવી નોંધ નથી લીધી. આવી જ એક મહાન મહિલા એટલે સુહાસિની મિસ્ત્રી જેમને આ વર્ષે પદ્મશ્રી મળ્યો. આ મહિલા પશ્ચિમ બંગાળનાં છે. તેમણે શાકભાજી વેચી વેચીને પૈસા ભેગા કર્યા અને એક હૉસ્પિટલ બનાવી જેથી કોઈ ગરીબ પૈસાના અભાવે સારવાર વગર ન રહી જાય. તેનું નામ પોતાના કે પરિવારજનોના નામ પરથી રાખવાના બદલે હ્યુમનિટી હૉસ્પિટલ રાખ્યું!

મોદીજીએ ‘મન કી બાત’માં પણ તેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, પરંતુ ‘મન કી બાત’ મજાકનું પાત્ર બની ગઈ છે. ન બનવી જોઈએ.

Posted in media, national

જાત ન પૂછો પીડિતોં કી

ઉન્નાવ (https://www.indiatoday.in/india/story/what-is-unnao-rape-case-and-why-cbi-is-probing-it-1211230-2018-04-13) હોય કે કઠુઆ, આરોપીઓ હિન્દુ હોય કે મુસ્લિમ, સજા થવી જ જોઈએ, પરંતુ આપણે ત્યાં ગુનામાં આરોપી અને પીડિત કયા રાજકીય પક્ષના છે, કયા પંથના છે કે કઈ જ્ઞાતિના છે તેના આધારે જ હોબાળો મચે છે. આપણે સજ્જન વિરુદ્ધ દુર્જન એ રીતે વિચારીને હોબાળો મચાવતા નથી. આપણે અખલાકના મૃત્યુ વખતે હોબાળો મચાવીએ જે ન્યાયસંગત છે પણ તેટલો જ હોબાળો ગોસેવક પ્રશાંત પૂજારીની હત્યા વખતે મચતો નથી. જેટલો ઉકળાટ દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર નિર્મમ અને શબ્દોમાં ન વર્ણવી શકાય તે રીતનો સામૂહિક બળાત્કાર અને હત્યાના પગલે થયો તેટલો જ, ઉલટાનું તે કરતાં વધારે ઉકળાટ કઠુઆની આઠ વર્ષની બાળકી પર બળાત્કાર બાબતે થવો જ જોઈએ.

આ લખ્યા પછી એ કહેવાનું કે કઠુઆ જમ્મુનો ભાગ છે અને જમ્મુ-કાશ્મીરની વાત આવે ત્યારે તેની સ્વતંત્રતા પૂર્વેની સદીઓથી ચાલી આવતી પરિસ્થિતિનો વિચાર કરીને આખી વાતને જોવી જરૂરી બની જાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીર પર આખી શ્રેણી ‘મુંબઈ સમાચાર’ની રવિવારે આવતી કૉલમ ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’માં (https://wp.me/phzA7-v6) લખી છે અને કાશ્મીરમાંથી કઈ રીતે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ પંડિતોને ષડયંત્રપૂર્વક કાઢી મૂકાયા તે લખતી વખતે રૂંવાડા ઊભા થઈ ગયા હતા. કેટલીય રાતોની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ હતી. પંડિતોની મિલકતો લૂંટી લેવાઈ, તેમના ભાઈ જેવા પડોશી મુસ્લિમોએ જે વર્તન કર્યું, દગો કર્યો, તેમની મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર, હત્યા, અંગ વિકૃતિ સહિતના જે ગુના નરાધમોએ આચર્યા તે યહુદીઓ પર હિટલરે કરેલી યાતનાઓથી કમ નથી. (http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=192530)

અને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગનાં કલાકાર સુહાસિની મૂલે સહિત ચાર સ્ત્રીઓની બનેલી એક કમિટીએ જે અહેવાલ આપ્યો હતો તે દાઝ્યા પર ડામ નહીં, તેજાબ રેડવા જેવો હતો. એ વખતે કૉંગ્રેસે મધરાત્રે કોઈ રેલી નહોતી કાઢી. ન તો મિડિયાએ આટલો હોબાળો મચાવ્યો? ક્યાંથી મચાવે? મિડિયા હતું જ મુઠ્ઠીભર. ટીવી ચેનલમાં ગણીને દૂરદર્શન હતું જે તે વખતે રાજીવદર્શન તરીકે ઓળખાતું હતું. પ્રિન્ટ મિડિયામાં પણ સેક્યુલર પત્રકારો આજેય છે અને ત્યારે પણ હતા, જેમના ઉપર કહ્યા પ્રમાણે, ગુનાઓમાં આરોપી અને પીડિતના પંથ અને જાતિ જોઈને હોબાળો મચાવવાની અગ્રતા નક્કી થતી અને આજેય થાય છે.

કૉંગ્રેસના વર્તમાન અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીના પિતાજી રાજીવ ગાંધી ત્યારે સત્તારૂઢ હતા અને સત્તાના કેફમાં ત્યાં તેમની માતા તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ જ નિયુક્ત કરેલા રાજ્યપાલ જગમોહનની જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ અને આઈએસઆઈ એજન્ટોના સરકારી તંત્રમાં પગપેસારા અંગેની સત્તાવાર ચેતવણી બાબતે આંખ આડા કાન કરી રહ્યા હતા. અને આથી જ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પોલીસ પર અપવાદને બાદ કરતાં સંદેહ ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે. સેના ન હોય તો જમ્મુ-કાશ્મીરની શી હાલત થાય તે કલ્પવું મુશ્કેલ છે. અને સૌથી મોટી વાત તો એ છે કે નેશનલ કૉન્ફરન્સના વડા ફારુક અબ્દુલ્લા અને તેમના પિતા શૈખ અબ્દુલ્લાનો ઇતિહાસ કહે છે કે તેઓ સત્તાથી બહાર હોય ત્યારે કોઈ પણ હદે જમ્મુ-કાશ્મીરમા પરિસ્થિતિ વણસાવી શકે છે.

તત્કાલીન વડા પ્રધાન પં. નહેરુએ જ્યારે શૈખને જેલમાં પૂર્યા હતા ત્યારે, કૉંગ્રેસના જ તત્કાલીન નેતા સૈયદ મીર કાસીમે તેમના પુસ્તકમાં લખ્યા પ્રમાણે, શૈખે હજરત બાલમાંથી વાળ ચોરાવી હિંસા ભડકાવી હતી. તેમાં રેડિયો સ્ટેશનોનો ફાળો પણ ઓછો નહોતો. (https://wp.me/phzA7-wa)

અને એટલે કઠુઆની કાળજુ કંપાવી નાખે તેવી બળાત્કારની ઘટનામાં જમ્મુના બાર કાઉન્સિલના વકીલોનો આરોપપત્ર સામે વિરોધ પણ ધ્યાને લેવા જેવો છે. પોલીસના આરોપપત્રમાં એવી વાત છે કે મુસ્લિમ પરિવારને ત્યાંથી કાઢવા માટે આ બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો છે. જ્યારે વકીલોનો આક્ષેપ છે કે ડોગરા સમુદાયને બદનામ કરવાના ઈરાદે આરોપપત્ર ઘડવામાં આવ્યો છે. જેમને નથી ખબર તેમના માટે, જમ્મુ-કાશ્મીર તો અફઘાનિસ્તાન તરફથી આવેલા આક્રમણખોર સિકંદર બુટશિકનના વખતથી અત્યાચારી મુસ્લિમ શાસકોના હાથમાં હતું, પરંતુ પંજાબના મહારાજા રણજીતસિંહના સેનાપતિ ગુલાબસિંહ ડોગરા હતા, જેમણે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને ફરીથી જીતી લીધું હતું. ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે તેમના જ વંશજ હરિસિંહ રાજા હતા.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં કઠુઆની ઘટનાને જોવી જોઈએ. ફરીથી લખું કે બાળકી પર બળાત્કાર માટે જે કોઈ પણ દોષી હોય તેને આકરામાં આકરી સજા થવી જોઈએ, પરંતુ યાદ રહે, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તંત્રમાં વર્ષોથી પાકિસ્તાનના પીઠ્ઠુઓ છે. અને તેમાં પોલીસ પણ આવી ગઈ. નહીંતર આખો વકીલ સમાજ શા માટે આરોપપત્રનો વિરોધ કરે? રામ જેઠમલાણી, કપિલ સિબલ, અરુણ જેટલી સહિતના વકીલો તો પૈસા મળતા હોય તો આરોપીઓના કેસો પણ લડતા હોવાનું પુરવાર થયેલું છે ત્યારે આ ઘટનામાં તેમનો સામૂહિક વિરોધ કેમ?

હજુ માર્ચ ૨૦૧૮ના છેલ્લા સપ્તાહમાં જ બોટાદમાં એક યુવતીનું અપહરણ કરી તેના કાન કાપી નખાયા, તેનો અંગૂઠો કાપી નખાયોના સમાચાર આવ્યા હતા, તેવી યુવતીએ ફરિયાદ કરી, પછી બહાર આવ્યું કે તેણે પોતાનું પ્રેમ પ્રકરણ છુપાવવા તરકટ રચ્યું હતું. (https://gujarati.news18.com/news/kutchh-saurastra/botad-botad-attack-on-girl-police-claim-girl-make-story-to-hide-love-matter-vz-750009.html) ભાવનગર જિલ્લાના ટીંબી ગામમાં ઘોડી રાખવા બદલ દલિત યુવકની હત્યા જેવા ખોટા સમાચાર મિડિયાએ ચગાવી દીધા કારણકે યુવકના પિતાએ ફરિયાદમાં આવું લખાવ્યું હતું, પરંતુ પછી સાબિત થયું કે સાવ આવું કારણ નહોતું, યુવક પણ યુવતીઓની છેડતી સહિત તેના અસભ્ય વર્તન માટે કુખ્યાત હતો. તે શાળામાં ભણતો હતો ત્યારે પણ તેની સામે તે અનુસૂચિત જાતિના સભ્યો સહિતના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને હેરાન કરતો હોવાની શાળાના શિક્ષકો અને વાલીઓએ જિલ્લા શિક્ષણાધિકારીને ફરિયાદ કરેલી. આનાથી હત્યા ઉચિત ન ગણાવી શકાય, પરંતુ જે રીતે પહેલાં મિડિયાએ ચગાવી દીધું કે ‘ઘોડી રાખવા માટે’ યુવકની હત્યા થઈ તે નુકસાનની ભરપાઈ ન થઈ શકે કારણકે સામાન્ય રીતે એક વાર સમાચાર આવી ગયા પછી ખુલાસા એ જ પ્રમાણમાં છાપવા કે દર્શાવવાની તસદી કોઈ મિડિયા લેતું નથી. તેથી દલિતોના મનમાં સવર્ણો પ્રત્યે જે રોષ, મનદુઃખ છે તેમાં વધારો કરવાનું જ કામ થાય. (http://sandesh.com/youth-killed-for-keeping-horse-bhavnagar-sp-rejects-claimsays-there-may-be-matter-of-molestation/)

કઠુઆની ઘટના જેવા કોઈ પણ સમાચાર આવે ત્યારે સ્વાભાવિક જ તેની વિગતો જાણીને ઉગ્ર પ્રતિક્રિયા આવે. કોઈ પણ સંવેદનશીલ માણસનું હૃદય કાંપી ઊઠે, લોહી ઊકળી ઊઠે અને આરોપીઓ સામે હોય તો કદાચ ધોકે ધોકે મારવાનું મન પણ થઈ આવે, પરંતુ ઘણા એવા કિસ્સા બની ચૂક્યા છે જેમાં પછી કોથળામાંથી બિલાડું જ નીકળે છે. અહીં વાત પોલીસ દ્વારા થતા ઢાંકપિછોડાની નથી. સાચા કેસની છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદીઓ દ્વારા સ્ત્રીઓ પર અત્યાચાર અજાણ્યો નથી અને પાકિસ્તાનમાં પણ નેશનલ એસેમ્બલીની ચૂંટણી યોજાવાની છે અને જમ્મુ-કાશ્મીરનાં મુખ્યપ્રધાન મહેબૂબા મુફ્તિ પણ ધૂંધવાયેલા છે કારણકે સેનાની ત્રાસવાદીઓને વીણીવીણીને ઠાર મારવાની કાર્યવાહીમાં સ્થાનિક નાગરિકો કવર તરીકે પથ્થરમારો કરે તો તેને સાંખી લેવામાં નથી આવતો. તેથી નાગરિકોનાં પણ મૃત્યુ આવી ઘટનાઓમાં થઈ રહ્યા છે. મહેબૂબા કરતાંય ફારુક અબ્દુલ્લા તો લુચ્ચી લોમડીની જેમ સત્તા પર પુનરાગમન કરવા તત્પર બનીને બેઠા છે અને ઘણી વાર પાકિસ્તાન તરફી ઉચ્ચારણો કરી સ્થાનિક જનતાને પણ ભડકાવતા રહ્યા છે. આ આખી પૃષ્ઠભૂમિ સાથે કઠુઆની ઘટનાને જોવામાં આવે તેવી અભ્યર્થના છે. પીડિત બાળકીના આત્માને શાંતિ મળે, તેના પરિવારને સાચો ન્યાય મળે તેવી પ્રાર્થના.

Posted in media, national, sanjog news, vichar valonun

આત્મમંથનની જરૂર સત્તા અને મિડિયા-બંને પક્ષે છે

(વિચારવલોણુ કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, ૧૪/૧/૧૮)

સત્તા અને પત્રકારો મોટા ભાગે સામસામા જ રહેતા આવ્યા છે. સત્તાને સાચા પત્રકારો ક્યારેય ગમ્યા નથી. આધાર કાર્ડનો ડેટા ગુપ્ત નથી, માત્ર રૂ. ૫૦૦ (જે આજના જમાનામાં ક્ષુલ્લક રકમ ગણાય છે)  આપો તો કેટલાક લોકો આધાર નંબર આપે છે તેવો પીઠ થાબડવા જેવો રિપૉર્ટ ટ્રિબ્યૂનની પત્રકાર રચના ખૈરાએ બહાર પાડ્યો. પગલાં ડેટા લીક કરનારા લોકો સામે લેવા જોઈતા હતા, પરંતુ આધાર કાર્ડની બાબત જેની સત્તા હેઠળ આવે છે તે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (યુઆઈડીએઆઈ)એ ‘ટ્રિબ્યૂન’ સમાચારપત્ર અને પત્રકાર રચના સામે એફઆઈઆર કરી દીધી! પરિણામ એ આવ્યું કે મિડિયા જગતે બૂમરાણ મચાવી દીધી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખતરામાં છે.

દરમિયાનમાં, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક બીજા કેસમાં કહ્યું કે પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરવા દેવો જોઈએ. એટલે મિડિયાને દોડવું હતું અને ઢાળ મળ્યો. કેસ બીજો હતો. બિહારની એક મહિલાએ સર્વોચ્ચમાં કેસ કર્યો હતો કે એક હિન્દી ટીવી સમાચાર ચેનલે તેણી અને તેના પરિવાર સામે નીંદનીય અને બદનામી થાય તેવી ટીપ્પણીઓ કરી હતી. આ મહિલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી પિતા અને બિહારમાં મંત્રી એવી માતાની પુત્રી છે. સમાચાર ચેનલે એપ્રિલ ૨૦૧૦માં દર્શાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સંસ્કરણ એકમ સ્થાપવા માટે તેણીને બિહાર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ ગેરકાયદે જમીન ફાળવી છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ કહ્યું કે આમ તો બંધારણીય રીતે બદનક્ષી થાય છે પરંતુ કથિત કૌભાંડ વિશેના સમાચારથી બદનક્ષી નથી થતી. આરોપીઓએ પોતાનો બચાવ કરવા માટે ઘણો સમય અને નાણાં વેડફ્યાં છે. લોકશાહીમાં તમારે સહન કરતા શીખવું જોઈએ.

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરવા જ દેવો હોય તો સર્વોચ્ચ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓના કેટલાક ચુકાદાઓ સામે કરી શકે કે કેમ? શું પત્રકારો માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓની નહીં, પરંતુ તેમના ચુકાદાઓની ટીકા કરી શકે? જેમ કે ઉપરોક્ત કેસમાં જે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ પેલી મહિલાને લોકશાહીમાં સહન કરવાની સૂફિયાણી સલાહ આપી તે મિશ્રજીએ ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અન્ય ન્યાયમૂર્તિ અમિતાવ રોય સાથે મળીને ચુકાદો આપેલો કે દેશભરમાં ફિલ્મ થિયેટરોમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જ પડશે. તેનાથી લોકોમાં દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રવાદ જાગશે. આ જ મિશ્રજીએ ૨૪ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭એ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે લોકોએ પોતાની દેશભક્તિ સાબિત કરવા સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાની જરૂર નથી. તેમણે એવું અવલોકન કર્યું હતું કે સમાજને નૈતિક રક્ષકોની જરૂર નથી.

આ મુ્દ્દે રાષ્ટ્રવાદી હોવાનું ગૌરવ અનુભવતી મોદી સરકારે પણ યૂ ટર્ન લીધો. પોતાના પ્રતિભાવમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને કહ્યું કે થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત ન બનાવવું જોઈએ. હવે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર એ દેશના ત્રણ પાયા પૈકીના બે છે. આ બાબતે આ બંનેની ટીકા, તેમના યૂ ટર્ન બાબતે થઈ શકે કે નહીં? જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત બનાવ્યું ત્યારે આખા દેશમાં જબરદસ્ત ચર્ચા છેડાઈ ગઈ હતી અને ત્યારે ભાજપે આ પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. ભાજપના સમર્થકોએ પણ તેની તરફેણ કરી હતી. ભાજપ સમર્થક અભિનેતા અનુપમ ખેરે કહ્યું હતું કે લોકો રેસ્ટૉરન્ટમાં રાહ જોવા ઊભા રહી શકે છે, પાર્ટીમાં લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે, ટિકિટ ખરીદવા લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે તો માત્ર બાવન સેકન્ડ વાગતા રાષ્ટ્રગીત માટે કેમ ન ઊભા રહી શકે? અને વાત સાચી પણ હતી. આ લેખકે પણ આ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો અને તેના સમર્થનમાં એક લેખ લખ્યો હતો. પરંતુ અસાઉદ્દીન ઓવૈસી જેવા કોમવાદીઓ, લિબરલો અને સેક્યુલરોના પ્રભાવમાં આવીને હવે સરકારે યૂ ટર્ન લીધો છે તે આઘાતજનક છે. અને માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર ન્યાયમૂર્તિ હતા તેમણે પણ આવું વલણ કેમ દાખવ્યું? કાનૂની અને ટૅક્નિકલ વિગતો અનેક હોઈ શકે. પરંતુ સામાન્ય માનવીને કલમો અને ટૅક્નિકલ વિગતોમાં રસ હોતો નથી. તેને કાનૂની દાવપેચો સમજાતા પણ નથી. તેને તો માત્ર બે હેડિંગ જ વાંચવા મળ્યાં-અગાઉ જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની તરફેણમાં અપાયો ત્યારે એક હેડિંગ હશે- થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત: સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હાલમાં જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા ન રહેવા અંગે અપાયો ત્યારે આ હેડિંગ વાંચવા મળ્યું હશે- રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા રહેવાની જરૂર નથી: સુપ્રીમ કૉર્ટ.

આવાં જ બે અલગ-અલગ હેડિંગ લોકોને અનેક કેસના ચુકાદાઓમાં વાંચવા મળ્યાં છે. આવો એક કેસ સલમાન ખાનના હિટ એન્ડ રન અકસ્માતનો હતો. ત્યારે લોકોને બે હેડિંગ વાંચવા મળેલાં. પહેલું લાઇન હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને પાંચ વર્ષની જેલની સજા આપતી ટ્રાયલ કૉર્ટ. બીજું હેડિંગ હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને નિર્દોષ છોડતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. વિચાર કરો! એક જ કેસમાં આવા અલગ-અલગ નિર્ણય કઈ રીતે હોઈ શકે? આવો એક કેસ ૨-જી સ્પેક્ટ્રેમનો છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એક હેડલાઇન આવી જોવા મળી હતી: ૨-જી કેસમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી ગેરકાયદે જાહેર કરતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હવે ૨૦૧૭માં આવી હેડલાઇન જોવા મળી. ૨-જી કેસમાં રાજા, કનીમોઝી સહિતના આરોપીઓને નિર્દોષ છોડતી સીબીઆઈ કૉર્ટ. આવું કેવી રીતે બને? પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ધોવાઈ ગયા?

જોકે આપણે અહીં ચર્ચવાનો મુખ્ય મુદ્દો ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા નથી. મુખ્ય મુદ્દો પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પણ છે. સત્તાની ટીકા થવી જ જોઈએ. માત્ર સત્તા શું કામ, વિપક્ષ, આઈએએસ અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર, ફિલ્મ કલાકારો, ખેલાડીઓ, એમ દરેક ક્ષેત્રમાં જે કંઈ ખોટું થતું હોય, ભ્રષ્ટાચાર થતો હોય, અનીતિઓ આચરાતી હોય તેનો કાન આમળવાની ફરજ પત્રકારોની છે. પરંતુ પત્રકારોએ અને મિડિયાએ પોતાના વિશે પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ દુરુપયોગ ન બની જવો જોઈએ.

તાજેતરમાં ક્વિન્ટ નામની એક વેબસાઇટે કુલભૂષણ જાધવ રૉનો જાસૂસ હોવાનો રિપૉર્ટ રૉના સૂત્રોને ટાંકીને છાપ્યો. ઉહાપોહ થયો એટલે આ રિપૉર્ટ પાછો ખેંચી લીધો. પરંતુ આનાથી તો જાધવને ફાંસી મળી શકતી હતી તેમ ક્વિન્ટના તંત્રીએ અને પત્રકારે વિચાર્યું નહીં? જ્યારે મુંબઈમાં ત્રાસવાદીઓ કેર વર્તાવી રહ્યા હોય ત્યારે એનડીટીવી પર બરખા દત્ત ત્રાસવાદીઓને સીધી રીતે ન મળે તેવી માહિતી જાહેરમાં આપી રહી હોય તો તે શું રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય ન ગણાય? અને બરખા દત્ત દ્વારા આ કૃત્ય પહેલી વાર પાછું નહોતું. અગાઉ કારગિલ યુદ્ધ વખતે તેણે સૈન્યની ક્લાસિફાઇડ (એટલે કે ગુપ્ત) કહેવાય તેવી માહિતી તેણે લાઇવ પ્રસારણ (તે વખતે સ્ટાર ન્યૂઝ સાથે એનડીટીવી જોડાયેલું હતું) પર આપી દીધી હતી તેમ સેનાના લેફ્ટ. જન. મહિન્દર પુરીએ પોતાના પુસ્તક ‘કારગિલ: ટર્નિંગ ધ ટાઇડ’માં લખ્યું છે. એ વખતે માની લઈએ કે યુદ્ધ અને તેવી ઘટનાઓનું લાઇવ પ્રસારણ નવુંનવું હતું. બરખા દત્ત વર્ષોથી રિપૉર્ટિંગ કરતી હતી પરંતુ શું રિપૉર્ટિંગ કરવું જોઈએ અને શું નહીં તેનું (અને તેમાંય જ્યારે સૈન્યને લગતું રિપૉર્ટિંગ હોય) તેને ભાન નહોતું (આમ તો, આ પત્રકારત્વનું પાયાનું શિક્ષણ છે) પરંતુ શું મુંબઈ હુમલા વખતે પણ તે આ પાઠો ભૂલી ગઈ?

માત્ર બરખા દત્તની વાત નથી. માત્ર રાષ્ટ્ર વિરોધી કૃત્યોની પણ વાત નથી. પત્રકારોનાં પોતાનાં હિતો પણ સંકળાયેલાં હોય છે. પત્રકારો કે મિડિયા હાઉસના માલિકોના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના દ્વારા અનીતિ કોઈનાથી છૂપું નથી. પત્રકારત્વએ હવે તો એટલી વિશ્વસનીયતા ગુમાવી છે કે દરેક રાજકીય પક્ષ હવે પેઇડ મિડિયાના આક્ષેપો કરતા થઈ ગયો છે. સામાન્ય માનવીની પણ આ જ લાગણી છે. કોઈના વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ થાય ત્યારે નામ છાપવું કે ન છાપવું, તેના પણ પૈસા લેવાતા હોવાના આક્ષેપો થતા હોય છે અને તેમાં સચ્ચાઈ પણ હોય છે. અને જેટલો મોટો ચર્ચિત કેસ તેટલાં વધુ નાણાં. મિડિયાના દબાણ હેઠળ ક્યારેક ન્યાયતંત્ર પણ આવી જતું હોવાનું લાગે. આરુષિ તલવારનો કેસ આનું મોટું ઉદાહરણ છે. છાપામાં કોઈ ખોટા સમાચાર ત્રણ કૉલમમાં છપાઈ જાય પછી તેનો વિરોધ થાય (એ પણ મોટા પાયે બળુકી રીતે કે કાનૂની રીતે થાય તો જ) ત્યારે તેની માફી અંદરના પાને ખૂણામાં સિંગલ કૉલમમાં છાપવાનો રિવાજ છે. બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી. જે બદનામી મોટા પાયે થઈ ગઈ હોય તે સિંગલ કૉલમમાં સ્પષ્ટતા છાપવાથી આવી શકે?

આજકાલ મિડિયા મેટ્રો સેન્ટ્રિક એટલે કે મહાનગર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. દિલ્લી કે નોઇડામાં વરસાદના છાંટા પડે તો પણ આખો દિવસ સમાચાર ચેનલો પર ચલાવાતા હોય છે અને આસામ કે ઇવન ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પૂર આવે તો તેની એટલી નોંધ ન લેવાય. આવું જ ગુજરાતમાં છે. અમદાવાદમાં વટવામાં ગંદુ પાણી મળે એ એટલા મોટા સમાચાર નથી, પરંતુ સેટેલાઇટમાં પાણી ભરાઈ જાય તો મોટા સમાચાર છે. આનો અર્થ એ નથી કે હંમેશાં ગરીબોને પડતી તકલીફો જ દર્શાવ્યા કરવી. વાત સંતુલનની છે. પત્રકારત્વમાં કહેવાય છે કે કૂતરો માણસને કરડે એ સમાચાર નથી, માણસ કૂતરાને કરડે એ સમાચાર છે. આ વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર છે. સરકાર હોય કે વિપક્ષ, કોઈની માત્ર ટીકા કર્યા કરવું એ પત્રકારત્વ નથી. ન હોય ત્યાં વાંક દેખવો એ પત્રકારત્વ નથી.

હરિયાણામાં કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે દલિત પરિવારને સળગાવી દેવાની ઘટનામાં કેન્દ્ર સરકાર સામે આંગળી ચીંધાતી વખતે કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન અને સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ વી. કે. સિંહના (પત્રકાર દ્વારા વારંવાર એક ને એક સવાલ પૂછાતાં આવેલા) નિવેદનમાંથી સંદર્ભ વગર દલિતોને કૂતરા કહ્યા તેવું ચલાવવું એ ઠીક નથી અને તે જ રીતે રાહુલ ગાંધીના હાથમાંથી સરદાર પટેલની મૂર્તિ એક-બે સેકન્ડ પૂરતી સહેજ ડગી જાય તેમાં સરદાર પટેલનું અપમાન કર્યું હોવાનું ચલાવવું એ ઠીક નથી. બંને કિસ્સામાં સામેના પક્ષો તો આક્ષેપ કરવાના પરંતુ એમાં મિડિયા શા માટે હાથો બને? શિયાળામાં વહેલી સવારે કસરત કરવી (એલોપેથી, આયુર્વેદ સહિતની) તમામ પેથી હિતાવહ માને છે, પરંતુ સરકાર પતંગોત્સવની તૈયારી રૂપે બાળકો પાસે વહેલી સવારે સૂર્યનમસ્કાર કરાવે તેને વેઠ કરાવી તેવું કોઈ છાપું કહે ત્યારે પત્રકારત્વ શરમમાં મૂકાય છે.

આમ, આત્મમંથનની જરૂર બંને પક્ષે છે.