Posted in film, gujarat, Mumbai Samachar, sports

સરખડી: વૉલિબૉલનું પર્યાય બની ગયું છે ગુજરાતનું આ ગામ

(મુંબઈ સમાચાર, ઉત્સવ પૂર્તિ તા.૨૩/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

સામાન્ય રીતે ગામડાં વિશે કહેવાતા શિક્ષિત (ખાસ કરીને કૉન્વેન્ટિયા) લોકોની માન્યતા કેવી હોય છે? બધી રીતે પછાત હોય તેને ગામડિયા કહેવામાં આવે છે. ગામડામાં સ્ત્રીઓનું સન્માન નથી થતું, ત્યાં અભ્યાસમાં પાછળ હોય અને ખેલમાં તો ખાસ, તેવું લોકો માનતા હોય છે. પરંતુ જો અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ગામડામાં જ સાચું હીર છુપાયેલું હોય છે. કહેવાતા શિક્ષિતોને ગામડિયા કહેવાતા લોકો ભૂ પીવડાવી દેવાની તાકાત રાખતા હોય છે.

આ જ રીતે ગુજરાત વિશે આ માન્યતા દૃઢ છે કે ગુજરાત શારીરિક બાબતોમાં પાછળ છે. બુદ્ધુજીવી ગુજરાતી કૉલમિસ્ટો પણ ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવાની એકેય તક ચૂકતા નથી. ખાસ કરીને, રમત ક્ષેત્રે કે સૈન્ય ક્ષેત્રે. થોડા સમય પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અખિલેશ યાદવે પણ એક પણ શહીદ ગુજરાતનો ન હોવાનું કહી પોતાના જ્ઞાનની અધૂરપ પ્રદર્શિત કરી હતી.

રમતગમત ક્ષેત્રે ગુજરાતના અનેક ખેલાડીઓ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે ચાહે તે ઈરફાન પઠાણ હોય, પાર્થિવ પટેલ હોય, ગીત શેઠી હોય કે લજ્જા ગોસ્વામી. યાદી બનાવવા બેસીએ તો લાંબી થાય. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે ગામડામાંથી આગળ આવેલી મહિલા ખેલાડીઓની.

ગત જૂન માસમાં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન) રમતો યોજાઈ ગઈ. આ સ્પર્ધામાં વૉલિબૉલની અંડર ૨૦ ટીમની કેપ્ટન કોણ હતી જાણો છો? ચેતના વાળા. ૧૯ વર્ષીય ચેતના વાળા એક ગામડાની ખેલાડી છે. આ ગામનું નામ છે સરખડી. કદાચ ગુજરાતના ઘણા લોકોએ પણ આ ગામનું નામ નહીં સાંભળ્યું હોય. સરખડી (અગાઉ અમરેલી અને હાલ) ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના કોડિનાર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે.

માત્ર ચેતના જ નહીં, આ ગામ આખું વૉલિબૉલ પ્રત્યે સમર્પિત ગામ છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી. માત્ર ૪,૨૦૦ની વસતિ ધરાવતા આ ગામની ૨૦૦ મહિલા ખેલાડીઓ અને ૧૦૦ પુરુષ ખેલાડીઓ વૉલિબૉલ રમે છે! ચેતનાનો તો આખો પરિવાર જ વૉલિબૉલને સમર્પિત છે. ચેતનાની બહેન શિલ્પા, પિતરાઈ બહેન કિંજલ વાળા, કિંજલની સગી મોટી બહેન પરિતા, દેવાંશી આ બધા વૉલિબૉલ ખેલાડીઓ છે. કિંજલને પગમાં ઈજા થવાથી તે બ્રિક્સ સ્પર્ધામાં ભાગ નહોતી લઈ શકી.

અને આ બહેનોને તૈયાર કરનારા તેમજ ગામ આખામાં આટલી હદે વૉલિબૉલનું વાતાવરણ સર્જનારા વ્યક્તિનું નામ છે વજ્રંગ વાળા! પરિતા-કિંજલ તેમની દીકરી થાય તો ચેતના-શિલ્પા ભત્રીજી! ફિલ્મ ‘દંગલ’ની ફોગટ બહેનોની કથા યાદ આવી ગઈને? જી હા, આ બિલકુલ તેના જેવી જ કથા છે પરંતુ આ કથા તરફ બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું છે.

વજ્રંગભાઈ સરખડીમાં જે. આર. વાળા હાઇસ્કૂલમાં ઇનચાર્જ પ્રિન્સિપાલ અને વ્યાયામ શિક્ષક છે. સરખડીથી ફોન પર વાત કરતા, તેમને પૂછ્યું કે કઈ રીતે તેમણે ગામમાં વૉલિબૉલ પ્રત્યે આટલી બધી ચાહના જગાવી? ખાસ તો વૉલિબૉલમાં મહિલા ખેલાડીઓને ટી-શર્ટ અને શૉર્ટ પહેરવાનાં હોય છે. જ્યારે ગામડામાં તો આવાં વસ્ત્રોની મનાઈ જ હોય છે. એમાંય વાળા એટલે ક્ષત્રિય પરિવારમાં તો બહેનો-દીકરીઓ ઘરની બહાર પણ ખાસ ન નીકળે.

વજ્રંગભાઈ કહે છે, “દરિયા કિનારા પાસે આવેલું આ આખું ગામ ‘વાળા’નું છે. હું પોતે ઇન્ટર યુનિવર્સિટી રમેલો છું. વૉલિબૉલ અને કબડ્ડીનો ખેલાડી રહી ચૂક્યો છું. જ્યારે હું શાળામાં જોડાયો ત્યારે ભાઈઓની ટીમ તો જતી હતી, પણ મને થયું કે બહેનોની ટીમ કેમ નહીં? એટલે બહેનોની ટીમ તૈયાર કરી.”

બહેનોની ટીમ તૈયાર તો કરી પરંતુ વૉલિબૉલનો ગણવેશ કોણ પહેરે? એક તો ક્ષત્રિયોના પરિવારો, અને એમાંય ગામડું. કપડાંની માન-મર્યાદા હજુ પણ ગામડામાં સચવાઈ છે. અને આ વાત તો પાછી ૧૯૯૨-૯૩ની જ્યારે કહેવાતા આધુનિકરણની હવા એટલી બધી ભારતને સ્પર્શી નહોતી. ત્યારે શું થયું તે વજ્રંગભાઈના મોઢે જ સાંભળો:

“એ ટુર્નામેન્ટ હતી તો રાજ્ય કક્ષાની પણ ગણવેશ તો પહેરવો પડે. પરંતુ ગણવેશ માટે કોઈ માન્યું નહીં. પરંતુ ટીમ તો મોકલવી જ હતી. એટલે બહેનો ઘાઘરા, શર્ટ, હાથમાં બંગડી અને પગમાં છડા સાથે ભાગ લેવા અમદાવાદ ગઈ!”

વજ્રંગભાઈની ભત્રીજી અને વૉલિબૉલની અંડર-૨૦ ટીમની કેપ્ટન ચેતના કહે છે, “ટીમ અમદાવાદ ગઈ, પરંતુ આયોજકોએ તેને ડિસ્ક્વૉલિફાઈ કરી દીધી…એમ કહીને કે તમે મેચ રમવા આવ્યા છો, જોવા નહીં.’ જો એ વખતે આયોજકોએ ભાગ લેવા દીધી હોત તો…! કેમ કે એ વાત તો ૧૯૯૨-૯૩ની હતી, જ્યારે ગત વર્ષે પણ ઑલિમ્પિકમાં ઇજિપ્તની ડૉઆ ઍલ્ઘોબાશીએ બીચ વૉલિબૉલમાં (એમાં તો બિકિની પહેરવાની હોય છે) હિજાબ પહેરીને ભાગ લીધો હતો. તેની સાથે સાથી ખેલાડીઓએ પણ હિજાબ પહેર્યો હતો. જો ઑલિમ્પિકમાં આ રીતે છૂટ અપાતી હોય તો રાજ્ય કક્ષામાં આટલો અપવાદ તો રાખવો જોઈએ. ઠીક છે.

આ અનુભવ પછી વજ્રંગભાઈ હિંમત ન હાર્યા. તેઓ કહે છે, “મેં તેમને પ્રેક્ટિસ કરાવવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. સ્કૂલ દરમિયાન અને સ્કૂલ પછી.” તેમણે ગામનાં વાલીઓને મહામહેનતે સમજાવ્યા કે વૉલિબૉલનો ગણવેશ પહેરવા દ્યો. એમાં કંઈ ખોટું નથી. દીકરીઓને ઘરે મૂકવા જવી પડતી તો જતા.

આનું પરિણામ વર્ષ ૨૦૦૭માં તેમને મળ્યું જ્યારે ગુજરાતને ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો. ત્યારથી મેડલોનો ક્રમ ચાલુ થઈ ગયો જે આજ પર્યંત ચાલુ છે. એક, બે, ત્રણ એમ ગુજરાતને મેડલો મળતા જ રહે છે. સરખડીની માટી અને વજ્રંગભાઈના કૉચિંગનો આ કમાલ છે.

ચંડીગઢમાં ૪૧મી જુનિયર નેશનલ વૉલિબૉલ ચેમ્પિયનશિપ રમાઈ ત્યારે ૧૨ ખેલાડીઓ પૈકી નવ ખેલાડીઓ તો સરખડી ગામની હતી! વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ત્યાં બધા એવું જ કહેતા કે કે એક તરફ ગાંવ હૈ ઔર દૂસરી તરફ ઇન્ડિયા.’ આમ, સરખડી વૉલિબૉલનો પર્યાય બની ગયું છે.

વજ્રંગભાઈની દીકરી અને તે કરતાંય વૉલિબૉલ ખેલાડી તરીકે ઓળખ મેળવી ચૂકેલી કિંજલ કઈ રીતે આ રમત તરફ વળી? તે કહે છે, “હું બીજા-ત્રીજા ધોરણમાં હતી. બાળકો જેમ કોઈ ને કોઈ રમત રમતા હોય છે. હું ત્યારે વૉલિબૉલ રમતી! ધીમેધીમે મજા આવતી ગઈ. પછી તો રોજેરોજ દિવસમાં બે વાર પ્રેક્ટિસ કરવા લાગી. ખૂબ મહેનત કરવા લાગી. આખા ગામમાં વૉલિબૉલનું વાતાવરણ હતું. લગભગ દરેક ઘરમાંથી કોઈને કોઈ વૉલિબૉલ રમે જ છે.”

‘દંગલ’માં તો બબિતા અને ગીતા પોતાને કડક તાલીમ આપનારા પિતા માટે ગીત ગાય છે, “બાપુ સેહત કે લિયે તૂ તો હાનિકારક હૈ.” કિંજલને તેના પિતા આવા હાનિકારક લાગ્યા ક્યારેય? કિંજલ કહે છે, “ના ક્યારેય નહીં. હા, મેચ વખતે જરૂર કડક હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની વાણી, રમત પ્રત્યેની અદમ્ય ઈચ્છા અને જનૂનથી જ નિયંત્રણ કરે છે. ક્યારેય હાથ પણ ઉગામ્યો નથી.” ઉલ્લેખનીય છે કે ગામડામાં તો કંઈ પણ ખોટું થાય તો માબાપ સંતાનને માર મારે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી.

જોકે કિંજલની પિતરાઈ ચેતના વાળા કહે છે, “સર તો દંગલના મહાવીરસિંહ કરતાંય વધુ કડક છે.” બની શકે કે કિંજલને નાનપણથી પિતા સાથે રહીને ટેવ પડી ગઈ હોય એટલે પિતા એટલા બધા કડક ન લાગતા હોય. પરંતુ બીજી પ્રૉફેશનાલિઝમની વાત એ પણ જોવા જેવી છે કે ચેતના તેના કાકા થતા હોવા છતાં વજ્રંગભાઈને સર કહીને જ સંબોધે છે. રમતની વાત આવે ત્યારે કાકા-ભત્રીજીના સંબંધ ભૂલી જવાના. ચેતનાને બ્રિક્સમાં રશિયાની ટીમ સૌથી વધુ ખતરનાક લાગી. સામાન્ય રીતે વૉલિબૉલમાં ઊંચાઈનું મહત્ત્વ છે. સારી એવી ઊંચાઈ ધરાવતા ખેલાડીઓ મેદાન મારી જાય છે. ભારતના ખેલાડીઓની ઊંચાઈ સરેરાશ રીતે ઓછી જોવા મળે છે. આ સંદર્ભે ચેતના કહે છે, “હવે છોકરીઓની ઊંચાઈ વધુ જોવા મળે છે. ખાસ તો કેરળની છોકરીઓ ઊંચાઈ વાળી હોય છે. પરંતુ ઊંચાઈ એ અવરોધ નથી બનતી. જો તમે બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને રમો તો વાંધો ન આવે.”

કિંજલ અને ચેતના કોડિનારની સોમનાથ આર્ટ્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજીમાં બી.એ.ના ત્રીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે. કિંજલ જેને મોટા દીદી કહે છે તે મોટાં બહેન પરિતા વડોદરામાં સયાજી ગાયકવાડ સ્પૉર્ટસ યુનિવર્સિટીમાં પી.જી. ડિપ્લૉમા ઇન સ્પૉર્ટ્સ કૉચિંગ કરીને અત્યારે વૉલિબૉલ કૉચ છે. તો ચેતનાના મોટાં બહેન શિલ્પા પણ ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ સ્કૂલ ગેમ્સ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાની ગ્વાલિયર ખાતે રમાયેલી સ્પર્ધા જેમાં ગુજરાતને ગૉલ્ડ મળ્યો હતો તેમાં એક ખેલાડી તરીકે હતાં. આ ટીમમાં કિંજલનાં મોટાં બહેન પરિતા પણ હતાં.

કિંજલ કહે છે, “અમે રાજ્ય કક્ષાએ ચેમ્પિયન થયા, પછી રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યૂથ ઇન્ડિયાની કેપ્ટન બની થાઇલેન્ડ ખાતે રમી આવી છું. વીમેન્સ નેશનલમાં ૨૦૧૪માં સિલ્વર મેડલ અને ૨૦૧૫માં ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો છે.”

સ્ત્રીઓને માસિક દરમિયાન તકલીફ પડે છે. એ સમયે કેવી કાળજી લે છે? કિંજલ કહે છે, “ખાસ તકલીફ નથી પડતી, પણ હા, અમે લાઇટલી રમીએ.”

ચેતના કહે છે, “અમારી પાસે પાંચ ગૉલ્ડ મેડલ, ત્રણ-ચાર સિલ્વર મેડલ અને બે બ્રૉન્ઝ મેડલ છે. ૧૧-૧૯ ઑક્ટોબર ૨૦૧૪ દરમિયાન થાઇલેન્ડમાં યૂથ ઇન્ડિયા ટીમ તરફથી રમી હતી.” આ નાના એવા ગામડાએ વૉલિબૉલમાં કુલ સાત સુવર્ણ, સાત રજત, ૧૨ કાંસ્ય અને ૨૪ નેશનલ એવોર્ડ જીત્યા છે.

રાષ્ટ્રીય ટીમમાં તો બધા પ્રાંતોની ખેલાડીઓ હોય. કેપ્ટન તરીકે તેમની સાથે કઈ ભાષામાં વાતચીત કરો છો? ચેતના કહે છે, “આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અંગ્રેજી બોલવાની જરૂર પડે છે. પરંતુ ટીમમાં તો અમે અંદરોઅંદર હિન્દીમાં જ વાત કરીએ કારણકે પ્રતિસ્પર્ધી ખેલાડીઓને સમજ ન પડવી જોઈએ. કેરળની છોકરીઓને હિન્દીમાં તકલીફ હતી, તો અમે તેમને હિન્દી શીખવાડ્યું.” આ માટે ચેતના અને કિંજલ અંગ્રેજીના ક્લાસ દ્વારા અંગ્રેજી પણ શીખે છે.

આજે ટૅક્નૉલૉજી ગામેગામ પહોંચી ગઈ હોવાથી, કૉચ વજ્રંગભાઈ અને ખેલાડીઓ ટૅક્નૉલૉજીનો પણ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે. તેઓ યૂ ટ્યૂબ પર વૉલિબૉલની મેચો જોઈ પોતાનું મૂલ્યાંકન અને બીજી ટીમોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, તેમાંથી બોધપાઠ લે છે.

સ્ત્રી હોવાથી મેક-અપ કપડાં ઘરેણાંનો શોખ વૉલિબૉલની આડે નથી આવતો? ઍર હૉસ્ટેસ, ટીવી પત્રકાર કે એવી બીજી કોઈ ગ્લેમરસ કારકિર્દીનું આકર્ષણ નથી? કિંજલ કહે છે, “જ્યારે વૉલિબૉલ રમતા હોય ત્યારે મેક-અપ, કપડાં વગેરે ભૂલી જવાનું. કોઈનાં લગ્ન હોય ત્યારે અમારો એ શોખ પૂરો કરી લઈએ. જ્યાં સુધી કારકિર્દીની વાત છે, બીજી કોઈ રમત કે બીજા કોઈ ક્ષેત્ર પ્રત્યે આકર્ષણ જ નથી.”

સરકાર તરફથી કેવી સુવિધાઓ આ ગામ અને તેની ખેલાડીઓને મળે છે? વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ખૂબ જ સારી. મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ ૨૦૧૦થી ખેલ મહાકુંભ શરૂ કર્યો તેના લીધે વિશેષ લાભ થયો છે. દેવાંશી વાળા જેવી ખેલાડી ખેલ મહાકુંભની વૉલિબૉલ સ્પર્ધાથી આગળ આવી છે. ઉપરાંત ૨૦૧૪માં આનંદીબહેન પટેલ મુખ્યપ્રધાન હતાં ત્યારે શક્તિદૂત યોજના જાહેર કરાઈ હતી જેના હેઠળ ખેલાડીઓને સહાય આપવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ, કિંજલ અને ચેતનાને બે-બે લાખ રૂપિયાની સહાય મળી છે. સેન્ટર ઑફ ઍક્સલન્સી હેઠળ ૬૦ હજારની રકમ વર્ષે તેમજ ૨૫ બહેનોને દર મહિને રૂ. ૭૫૦નું સ્ટાઇપેન્ડ મળે છે. પૂર્વ સરપંચ મહેશ વાળાએ સાધનો ડૉનેટ કર્યા હતા. બીજી શાળાઓની મદદ લઈ સ્પૉન્સરશિપ પણ મેળવીએ છીએ. હાલના સરપંચ સંજય વાળા પણ રાષ્ટ્રીય ખેલાડી છે. ગત ૩૦ જૂને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તે ચેતનાનું શક્તિદૂત યોજના અંતર્ગત સન્માન પણ કરાયું હતું. સ્પૉર્ટ્સ ઑથૉરિટી ઑફ ગુજરાતના ડાયરેક્ટર જનરલ સંદીપ પ્રધાન આ ગામની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે બે-ત્રણ કલેક્ટરની હાજરીમાં તેમણે કહેલું કે ગુજરાતને ખેલમાં ટોચ પર લઈ જવું છે અને હરિયાણા જેવી પ્રવૃત્તિઓ આવાં ગામોમાં પણ થાય તેવું કરવું છે.”

હિન્દીમાં ‘દંગલ’ જેવી ફિલ્મ એક રૅસલર કૉચ પર બની શકે તો ગુજરાતીમાં કેમ નહીં? આવો વિચાર કોઈને આવ્યો છે? કારણકે હવે તો ગુજરાતી ફિલ્મોમાં અવનવા વિષયો આવતા થયા છે. વજ્રંગભાઈ કહે છે, “હા, પીયૂષભાઈ ફોંફડી નામના એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેમણે આ બાબતે રસ દાખવ્યો છે.”

વજ્રંગભાઈએ અત્યારે વધુ ને વધુ પ્રતિભાઓ ખેલાડીઓના રૂપમાં મળે તે માટે ઝુંબેશ ચાલુ કરી છે. બહારગામનાં કેટલાંક ભાઈ-બહેન તેમના ઘરે રહીને પ્રેક્ટિસ કરે છે. આથી તેમની ઈચ્છા છે કે આ ગામમાં હૉસ્ટેલ બને તો ઉત્તમ સુવિધા મળે અને તેનો લાભ ગામની બહારનાં બાળકો પણ લઈ શકે. ઉપરાંત એક ઇન્ડૉર સ્ટેડિયમ પણ બને તેવી તેમની અને ખેલાડીઓની લાગણી છે.

આશા રાખીએ કે વર્તમાન મુખ્યપ્રધાન વિજયભાઈ રૂપાણી આ બાબતે પહેલ કરી સરખડી ગામને આ સુવિધાઓ આપશે.

Advertisements
Posted in gujarat, Mumbai Samachar, politics

ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

(મુંબઈ સમાચારને જુલાઈ ૨૦૧૭માં ૧૯૫ વર્ષ પૂરા થયા તે નિમિત્તે વાર્ષિક અંકનો લેખ)

ગુજરાત ભલે ત્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૨માં પ્રથમ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક જ કૉંગ્રેસ બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવી હતી. કૉંગ્રેસે ત્યારથી લઈ, ૧૯૬૦માં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર છૂટાં પડ્યાં ત્યારથી નવા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૯૭૫ સુધી અબાધિત રીતે રાજ્ય કર્યું. તે પછી ૧૮ જૂન ૧૯૭૫થી ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ એમ નવ મહિના બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ તેમજ ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭થી ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ ૧૦ મહિના વળી પાછા બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના જનતા મોરચાના એમ કુલ ૧૯ મહિનાને બાદ કરો તો ૧૯૮૯ સુધી કૉંગ્રેસે સત્તા ભોગવી.

૧૯૯૦માં ચીમનભાઈ પટેલ, જૂના કૉંગ્રેસી, પરંતુ નવા જનતા દળ પક્ષના સહારે સત્તામાં આવ્યા ખરા, પરંતુ રામમંદિર આંદોલન પછી કેન્દ્રમાં વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારને ભાજપે ટેકો પાછો ખેંચ્યો તે પછી ચીમનભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રહેલી જનતા દળ – ભાજપની સંયુક્ત સરકારને પણ ફટકો પડ્યો. કેન્દ્રના નેતાઓએ ચીમનભાઈને ભાજપના સભ્યોનાં રાજીનામાં લઈ લેવા કહ્યું અને ભાજપના ધારાસભ્યોએ સામે ચાલીને રાજીનામાં ધરી દીધાં. તે પછી ચીમનભાઈએ સત્તા માટે પોતાનો અલગ પક્ષ જનતા દળ (ગુજરાત) રચી કૉંગ્રેસનો ટેકો લઈ ફરી સરકાર બનાવી. આ સરકાર ચાર વર્ષ ચાલી. ચીમનભાઈના અવસાન બાદ છબીલદાસ મહેતા મુખ્યપ્રધાન બન્યા અને તેમણે એક વર્ષ સુધી સરકાર ચલાવી.

૧૯૯૬માં ભાજપમાંથી બળવો કરી શંકરસિંહ વાઘેલા જુદા પડ્યા અને રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ (રાજપ) રચ્યો. તેમણે પણ કૉંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર ૨૩ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ના રોજ બનાવી અને ૨૭ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭ સુધી ‘ટનાટન’ ચલાવી. દિલ્લીની દેવગોવડા સરકારની જેમ ગાંધીનગરમાં પણ કૉંગ્રેસને વાંધો પડ્યો અને દિલ્લીની જેમ જ એક જ વર્ષમાં ગાંધીનગરમાં પણ સુકાની બદલાયા અને દિલીપ પરીખ આવ્યા. દિલીપ પરીખ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭થી ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ મુખ્યમંત્રી કૉંગ્રેસની મહેરબાનીથી રહ્યા. આમ, શંકરસિંહના પક્ષ રાજપએ એક વર્ષ પાંચ મહિના કૉંગ્રેસના ટેકાથી સત્તા ભોગવી.

આ રીતે જોઈએ તો કૉંગ્રેસે ૧૯૬૦થી ૧૯૮૯ એમ ૨૯ વર્ષ સીધું અને તે પછી ચીમનભાઈ-છબીલદાસના પાંચ અને શંકરસિંહ-દિલીપ પરીખના દોઢ વર્ષ એમ સાડાં છ વર્ષ આડકતરી રીતે શાસન કર્યું. કુલ સાડા પાંત્રીસ વર્ષ શાસન કર્યું.

ભાજપ ૧૯૯૮થી વર્તમાન સમય સુધી એમ કુલ ૧૯ વર્ષથી અબાધિત શાસન કરી રહ્યો છે. તેણે પરોક્ષ રીતે પોતાના પૂર્વાવતાર જનસંઘ તરીકે બાબુભાઈ જ. પટેલની ૧૯૭૫માં તેમજ ૧૯૭૭માં ફરીથી બાબુભાઈ જ. પટેલની રચાયેલી સરકારમાં એમ કુલ એક વર્ષ સાત મહિના પરોક્ષ શાસન કર્યું. એટલે ભાજપ કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિનાથી સત્તા ભોગવે છે.

ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ૧૯૬૦માં. આમ અત્યારે કુલ ૫૭ વર્ષ થયાં. તેમાંથી કૉંગ્રેસે કુલ સાડાં પાંત્રીસ વર્ષ અને ભાજપે કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિના શાસન કર્યું. એટલે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતમાં રાજકારણની વિકાસ યાત્રાના બે ધ્રૂવ કૉંગ્રેસ અને ભાજપ રહ્યાં છે. આજનું ગુજરાત જે કંઈ ઉચ્ચ સ્થાને છે તે આ બંને પક્ષોને આભારી છે અને જે કંઈ ખૂટે છે તે પણ આ બંને પક્ષોને આભારી છે.

ગુજરાતમાં પક્ષો તો ઘણા આવ્યા અને ગયા. કેટલાક ટકી ગયા પરંતુ તેમાંના આ ચીમનભાઈ પટેલના અલ્પજીવી કિસાન મજૂર લોક પક્ષ (કિમલોપ), રાજપ જેવા એકાદ બેને બાદ કરો તો કોઈ શીર્ષ સ્થાને પહોંચી શક્યો નથી.

ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં સિંહફાળો ગણાય તેવા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતના, મોરારજી દેસાઈ પણ ગુજરાતના હોવાથી ગુજરાતને પ્રાદેશિકતાવાદનો રંગ મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોની જેમ ક્યારેય નથી લાગ્યો અને તેના પરિણામે જ અહીં બેય રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું. કિમલોપ, રાજપ, જનતા દળ (ગુ) અને કેશુભાઈ પટેલનો ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષ જેવા ગુજરાતના પોતાના પ્રાદેશિક પક્ષો રચાયા ખરા, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો સાથે ભળી બાળ મરણ પામ્યા.

કિસાન મજદૂર પ્રજા પક્ષ અને સમાજવાદી પક્ષોના ઉદ્દેશ સમાન હતા તેથી બંનેએ ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી જોડાણ કરી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ બનાવ્યો. ગુજરાતમાં અશોક મહેતા, જસુ મહેતા, સનત મહેતા, જયંતી દલાલ વગેરેએ પ્રજા સમાજવાદી પક્ષનો પાયો નાખેલો. તેને સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો આવકાર મળેલો પરંતુ તે લાંબો વખત ન ચાલ્યો. સ્વાધીન ભારતમાં કૉંગ્રેસ પછી સમાજવાદી પક્ષ લોકપ્રિય હતો, પરંતુ તે તેનો વિકલ્પ ન તો અખિલ ભારતીય સ્તરે બની શક્યો કે ન તો ગુજરાતના સ્તરે બની શક્યો. અને પછી તો તે કૉંગ્રેસમાં જ ભળી ગયો.

ગુજરાતના મહાન હસ્તી કનૈયાલાલ મુન્શી, રાજગોપાલાચારી અને મીનુ મસાણીએ ૧૯૫૯માં સ્વતંત્ર પક્ષ રચેલો. આ પક્ષને ખેડૂત, ઉદ્યોગપતિ, વેપારીઓ, રાજવી અને સનદી અધિકારીઓનો ટેકો મળ્યો હતો. ગુજરાતમાં ૧૯૬૨ની ચૂંટણીમાં તેને ૨૬ બેઠકો મળેલી અને તે સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો હતો. ૧૯૬૭ની ચૂંટણીમાં તેને ૬૬ બેઠકો મળી હતી. આમ, તે ફરી અસરકારક વિરોધ પક્ષ બન્યો. પરંતુ ૧૯૭૨માં તેનું ધોવાણ થઈ તેને માત્ર ચાર બેઠકો જ મળી હતી. તેનું કારણ તેના કોઈ સિદ્ધાંતો નહોતા. પટેલો અને ક્ષત્રિયોના આધારે ચૂંટણી લડતો અને બેઠકો જીતવા માટે પક્ષના પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોની અવગણના કરી જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોને પસંદ કરતો. આ વ્યૂહરચના લાંબી ન ચાલી. પક્ષમાંથી કાર્યકરો નીકળવા લાગ્યા. ૧૯૭૨ પછી તે જનતા મોરચામાં વિલીન થઈ ગયો.

માધવસિંહ સોલંકી અને ઝીણાભાઈ દરજીની ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન આદિવાસી અને મુસ્લિમ) થિયરીથી દુઃખી રતુભાઈ અદાણી, મહિપત મહેતા, વાડીલાલ કામદારે રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરેલી પરંતુ તેનું પણ બાળમરણ થઈ ગયું.

સોવિયેત સંઘમાં સામ્યવાદી વિચારસરણી ઉદ્ભવી અને દુનિયાભરમાં ફેલાઈ. ભારત અને ગુજરાત તેની અસરમાંથી બાકાત રહ્યું નહીં. પરંતુ તેની અસર બહુ નજીવી રહી. ખાસ કરીને ભાવનગર જિલ્લા આસપાસ તે વિદ્યમાન રહ્યો. આજે પણ અરુણ મહેતા તેને જાળવીને બેઠા છે. અલબત્ત, સત્તા સ્થાને કે તેના ટેકાથી સરકાર બને તેવું થયું નથી. સીપીઆઈ (એમ)ના બટુક વોરા પાલિતાણામાંથી ધારાસભ્ય બન્યા હતા. નીરુબહેન પટેલ પણ ભાવનગરમાં સક્રિય રહ્યાં. પરંતુ ગુજરાતને અને સામ્યવાદી વિચારસરણીને બાર ગાઉનું છેટું રહ્યું.

એક સમયે ભાજપમાં ગૃહ પ્રધાન રહેલા ગોરધન ઝડફિયાએ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પોતાની ઉપેક્ષા બાદ ભાજપમાંથી રાજીનામું આપી વર્ષ ૨૦૦૮માં મહા ગુજરાત જનતા પક્ષ રચેલો. પરંતુ ૨૦૧૨ની ચૂંટણી આવતા સુધીમાં તેમનો પક્ષ ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષમાં જોડાઈ ગયો. આ નવો પક્ષ કોનો હતો? જેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ ૧૯૯૫ અને ૧૯૯૮માં સત્તામાં આવેલો તે કેશુભાઈ પટેલનો આ પક્ષ હતો. વર્ષ ૨૦૦૧માં જેમના કારણે સત્તા ગુમાવવી પડી તે નરેન્દ્ર મોદીને હરાવવા તેમણે જીપીપી રચ્યો હતો. જોકે આ પક્ષના પણ દાળિયા ઉપજ્યા નહીં. માત્ર બે જ બેઠકો મળી. છેવટે તે ભાજપમાં સમાઈ ગયો. કેશુભાઈ નિવૃત્ત થઈ ગયા, તેમના દીકરા ભરતભાઈ પટેલ ભાજપમાં આવી ગયા.

આ બધા તો ઠીક, પરંતુ જેના કારણે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, મતલબ જેમના કારણે ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તેવા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક ઉર્ફે ‘ઈન્દુચાચા’એ મહા ગુજરાત જનતા પરિષદ નામનો પક્ષ રચેલો. તેમને આચાર્ય કૃપલાણી તેમને મુક્કા-ભુક્કા યાજ્ઞિકજી કહેતા કારણ તેઓ બોલતા- ભુક્કા કાઢી નાખો. તે વખતે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય સ્તરના દિગ્ગજ નેતા મોરારજી ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિરોધી હતા. તેથી ૧૯૫૬ની ૯ સપ્ટેમ્બરે આ નવા પક્ષની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ (અરવિંદ કેજરીવાલના આમ આદમી પક્ષની જેમ) વિરોધાભાસી વિચારસરણીના લોકોનો સમુદાય હતો. તેમાં સામ્યવાદીઓ પણ હતા અને જમણેરી પણ હતા. પ્રજા સમાજવાદીઓ પણ તેમાં હતાં. અમદાવાદ શહેર, ખેડા જિલ્લા અને મહેસાણામાં તેનો પ્રભાવ સારો હતો. સૌરાષ્ટ્રમાં તેની અસર નહીંવત્ હતી. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના માટે તેનો જન્મ થયો હોવાથી કૉંગ્રેસને તે પડકારરૂપ જણાતો હતો. તેણે ધારાસભાની ચૂંટણીમાં કુલ ૧૩૨ બેઠકમાંથી ૮૪ બેઠક પર અને લોકસભાની ૨૨ બેઠકમાંથી ૧૭ બેઠક પર પોતાના ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ વિરોધાભાસી વિચારધારાવાળા હોવાથી સંગઠનમાં સમન્વય-સંકલનનો અભાવ હતો. તેથી તેને ધારાસભામાં માત્ર ૨૯ અને લોકસભામાં માત્ર પાંચ બેઠક જ મળી. ૧૯૫૬માં આ પક્ષના કુલ ૧.૮૨ લાખ સભ્યો હતા જે માત્ર બે જ વર્ષમાં ઘટીને ૩૬ હજાર થઈ ગયા. ૧૯૬૦માં અલગ ગુજરાત રાજ્ય બનતાં પક્ષનો મુખ્ય મુદ્દો જતો રહ્યો. નવા મુદ્દા તેણે પકડ્યા નહીં. રાજ્યની રચના અગાઉ જ માર્ચ  ૧૯૬૦માં વીસનગરના અધિવેશનમાં આ પક્ષને વિખેરી નાખવા નિર્ણય થયો. તેમાંના કેટલાક કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. કેટલાક ડાબેરી લોકોએ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકને સાથે લઈ નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ રચ્યો. ૧૯૬૯માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પડતાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક પોતે જ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. આમ, મહાગુજરાત જનતા પરિષદ અને નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ નામશેષ થઈ ગઈ.

આમ, અહીં પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સફળ ન થયા અને પ્રદેશ વાદ પણ ખાસ ન ચાલ્યો.

ગુજરાતમાં આંદોલનો ઘણાં થયાં, પડકારો પણ ઘણા આવ્યા પરંતુ વિકાસયાત્રા અવિરત ચાલતી રહી. ગુજરાતે અનેક દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતાઓ પણ આપ્યા. ગુજરાતની સ્થાપનાથી જ પહેલા મુખ્યપ્રધાન ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે વિરોધનો વાવંટોળ કૉંગ્રેસમાં ફૂંકાયેલો. કૉંગ્રેસના જ એક વર્ગે તેમની વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવા વિચાર્યું હતું! છેવટે કામરાજ યોજના હેઠળ તેમને રાજીનામું આપવા ફરજ પડી.

પછી કચ્છમાં છાડબેટ સહિતના પ્રદેશ પર આક્રમણ થયું ત્યારે સીઆરપીએફ અને રાજ્યના પોલીસ કર્મચારીઓએ તેને બહાદૂરીપૂર્વક ખાળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની હલકાઈના કારણે બીજા મુખ્યપ્રધાન બળવંત મહેતાનું વિમાન તૂટી પડ્યું અને તેઓ શહીદ થયા હતા. કચ્છના અગ્રગણ્ય પત્રકાર કીર્તિ ખત્રી મુજબ, જ્યારે પાકિસ્તાને છમકલાં શરૂ કર્યાં ત્યારે જ વિધાનસભામાં અબડાસાના તત્કાલીન ધારાસભ્ય માધવસિંહ જાડેજાએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારના ગૃહ પ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તે પ્રશ્નને હસી કાઢતાં કહ્યું હતું કે “આ વાર્તા જેવું લાગે છે.” (મુંબઈ સમાચાર, રવિવારની પૂર્તિ, કચ્છ મુલકજી ગાલ કૉલમ) પરિણામે આપણે છાડબેટ સહિત કચ્છનો કેટલોક ભાગ ગુમાવવો પડ્યો! આની સામે તમામ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ કચ્છમાં ખાવડાથી સત્યાગ્રહ કર્યો પરંતુ તેનું પરિણામ કંઈ આવ્યું નહીં.

બળવંત મહેતા રાજા પૃથુ પછી પંચાયતી રાજના બીજા હિમાયતી હતા. તેમની અધ્યક્ષતામાં સંસદની એસ્ટિમેટ કમિટી લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનો અહેવાલ આપ્યો હતો જે પંચાયતી રાજ તરીકે હવે જાણીતો છે.

ભાવનગર જિલ્લાના મહુવાના જશવંત મહેતાની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતીઓએ દીવ,દમણ અને ગોવા મુક્તિનો સંગ્રામ પણ કર્યો.

નવનિર્માણ આંદોલન પણ ગુજરાતમાંથી થયું જેણે અશોક ભટ્ટ, નરહરિ અમીન, નરેન્દ્ર મોદી સહિત અનેક નેતાઓ આપ્યા. આ આંદોલન કેન્દ્ર અને રાજ્યના નેતા વચ્ચેની ટક્કરમાંથી જન્મેલું. ચીમનભાઈ પટેલ ઈન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કરી કાંતીલાલ ઘિયા સામે ચૂંટાઈને મુખ્યપ્રધાન બનેલા જેના પરિણામે ઈન્દિરાએ કેન્દ્ર તરફથી ગુજરાતને મળતો ઘઉંનો પૂરવઠો ઓછો કરી નાખ્યો. ૧.૫ લાખ ટનમાંથી માત્ર ૫૫ હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા. રેશનમાં ઘઉંના ભાવ સિત્તેર પૈસા પ્રતિ કિગ્રા હતા પરંતુ બજારમાં પાંચ રૂપિયા! આથી વિદ્યાર્થીઓને હૉસ્ટેલમાં મળતી સબસિડીને ચીમન પટેલે રદ્દ કરી. આથી ભોજન ખર્ચ પાંચ ગણો વધી ગયો. આથી ચીમનભાઈને ઉથલાવવા જ ઈન્દિરાના ઈશારે નવનિર્માણ શરૂ થયું, ચંદ્રશેખર ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન જે તે સમયે ઇફ્કૉના ફુલપૂર પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન માટે આવેલા તેમણે તત્કાલીન નાણા પ્રધાન જશવંત મહેતાને કહેલું કે “તમને ચીમનભાઈ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવા કહેવાયું છે? પાછા જઈ તમારા નેતાને કહો કે ચીમનભાઈને દૂર કરવા જે આંદોલન તેમણે (ઈન્દિરાએ) શરૂ કરાવ્યું છે તે તેમના હાથમાંથી જતું રહેશે.” અને થયું એવું જ. બાદમાં તે વિરોધ પક્ષના હાથમાં જતું રહ્યું. (કૉંગ્રેસ ફ્રૉમ સોનિયા ટૂ ઇન્દિરા, વિજય સંઘવી)

આ ગુજરાતના રાજકારણની તાસીર છે. ગુજરાતીઓ કોઈને છેડતા નથી પરંતુ તેમને કોઈ છંછેડે તો તેને છોડતા નથી. ૧૯૭૯ની મચ્છુ ડેમ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧નો કચ્છ ભૂકંપ, ૧૯૯૮નું કચ્છ બંદરગાહ પર ત્રાટકેલું વાવાઝોડું, સુરતમાં ૧૯૯૪માં પ્રસરેલો પ્લેગ કે ૨૦૦૬માં આવેલું ભયંકર પૂર, ૧૯૮૬-૨૦૦૦-૨૦૧૨માં દુષ્કાળ કે અપૂરતા વરસાદ, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની ભયંકર તંગી, અને સૌરાષ્ટ્રમાં તો ૧૯૮૦થી ૧૯૮૭ સુધી સતત દુષ્કાળ રહ્યા, આ બધામાંથી ગુજરાતે માર્ગ કાઢ્યો છે અને આપત્તિને આશીર્વાદ માનીને માર્ગ કાઢ્યો છે. સુરતમાં પ્લેગ પછી સ્વચ્છતા એટલી વધી કે તે દેશનું ચોથા ક્રમનું સ્વચ્છ શહેર બન્યું તો કચ્છ પણ ભૂકંપ પછી આશ્ચર્યજનક રીતે નવનિર્માણ પામ્યું. એક સમયે પાણીની ભારે તંગી ભોગવતા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ નર્મદાનાં જળ પહોંચવાના કારણે પ્રમાણમાં પાણીની બાબતમાં સુખી છે. મુસ્લિમ- હિન્દુઓ વચ્ચેનાં રમખાણો ચાહે તે ૧૯૬૯નાં હોય કે ૧૯૮૫નાં, ૧૯૯૨-૯૩નાં હોય કે ૨૦૦૨નાં, ગુજરાતે તોફાન પણ જોયાં છે અને સદ્ભાવના પણ જોઈ છે. અને આ તોફાનોમાંથી જન્મતા રાજકારણને પણ જોયું છે અને તેમાંથી ફેંકાતા (માધવસિંહ) કે પછી ક્રમશ: વડા પ્રધાન તરીકે આગળ આવેલા (નરેન્દ્ર મોદી)ને પણ જોયા છે. અનામત વિરોધી આંદોલન પણ અહીં ૧૯૮૩માં થાય અને ૨૦૧૫માં ફરીથી જન્મ લે. અને બંને વખતે મુખ્યપ્રધાનોએ (૨૦૧૫ પછી આનંદીબહેન પટેલને) વિદાય લેવી પડી છે. ચીમનભાઈ પટેલે નર્મદા માટે ગુજરાતની અસ્મિતા જગાડી અને કેન્દ્ર સ્તરે ગુજરાતનો અવાજ સંભળાતો કર્યો.

૧૯૯૦માં રામમંદિર નિર્માણ માટે સોમનાથથી નીકળેલી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાએ તો ગુજરાત અને દેશના રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો જ વળાંક આપ્યો અને હિન્દુત્વવાદી ગણાતી ભાજપ સરકારોનું ગાંધીનગર અને (૧૯૯૬માં ૧૩ દિવસ, ૧૯૯૮-૧૯૯૯થી ૨૦૦૪ એમ છ વર્ષ તેમજ ૨૦૧૪) દિલ્લીની ગાદી પર સ્થાપન પણ કરી દીધું. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાદ ગુજરાતમાં મૂડીરોકાણ લાવવા નરેન્દ્ર મોદીએ વિકાસનો મંત્ર ગૂંજતો કર્યો. સાથે ગુજરાતની અસ્મિતાની આહલેક જગાડી. ૨૦૧૧માં સદ્ભાવના ઉપવાસ સાથે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસનો મંત્ર આપ્યો. આ મંત્ર હાલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર એમ ઠેકઠેકાણે ચૂંટણીમાં આ મંત્રની ગૂંજ સંભળાઈ હતી.

વર્તમાનમાં ત્રણ આંદોલનો પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલનમાંથી ત્રણ નેતાઓ તો બહાર નીકળ્યા છે જેમાં હાર્દિક પટેલનો પ્રભાવ ખાસ દેખાતો નથી. અલ્પેશ ઠાકોર નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે, આગામી સમયમાં તે પોતાનો પક્ષ રચે છે કે ભાજપ કે શંકરસિંહ વાઘેલા તરફ જાય છે તે જોવું રહ્યું, તો ત્રીજી તરફ જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સામ્યવાદી ઝુકાવ ગુજરાતમાં ખાસ અસર પાડી શકે તેમ લાગતો નથી.

Posted in education, Mumbai Samachar

સ્કૂલ ફી: લૂટ પર નિયંત્રણથી સંચાલકો છંછેડાયા છે

(મુંબઈ સમાચારની તા. ૭-૬-૧૭ની ઇન્ટરવલ પૂર્તિની કવરસ્ટોરી)

કોઈ પણ યુવાન પિતા બનવાનો હોય એટલે તેની ચિંતા શરૂ થઈ જાય કારણકે બે વર્ષની અંદર જ સંતાનને પ્લે સ્કૂલથી માંડીને તે પછી નર્સરી, કેજી વગેરેમાં મૂકવું. અને આ માટે કહેવાતી સારી શાળા મળવી તે ચિંતાનો વિષય હોય છે. શાળા અને હૉસ્પિટલ બે જગ્યાએ ભવિષ્યની ચિંતા કરીને વ્યક્તિ ગમે તેટલા રૂપિયા ખર્ચ કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. તેનો લાભ ઉઠાવીને મોટા ભાગની શાળાઓ અને હૉસ્પિટલોમાં સફેદ કપડામાં લૂંટ ચલાવાય છે. આ બધી સંસ્થાને લાગુ પડતું જનરલ સ્ટેટમેન્ટ નથી પરંતુ શિક્ષણ અને તબીબી જગતના લોકો પણ સ્વીકારશે કે હા, આવી લૂટ અમારા ક્ષેત્રમાં ચાલે છે ખરી.

એવું નથી કે આ બધા સામે કાયદો નથી. શિક્ષણ અધિકાર કાયદો (આરટીઇ) એવું કહે છે કે કોઈ પણ શાળા કે વ્યક્તિ બાળકને પ્રવેશ આપતી વખતે કેપિટેશન ફી લઈ શકે નહીં. પરંતુ બધા જ જાણે છે કે ડોનેશન લેવાય જ છે. આરટીઇ હેઠળ ગરીબ બાળકોને પ્રવેશ આપવો ફરજિયાત છે પરંતુ ગયા વર્ષના સમાચાર મુજબ, રાજકોટની આઠ શાળાઓએ ૨૬ બાળકોને પ્રવેશ આપવા નનૈયો ભણી દીધો હતો તેવી ફરિયાદ વાલીઓએ કરી હતી. આરટીઇ હેઠળ પ્રવેશ આપવામાં ઠાગા ઠૈયાનો એક બીજો રસ્તો એ છે કે ઘરથી છ કિમીની અંદર આવેલી શાળામાં પ્રવેશ અપાવો જોઈએ પરંતુ ૧૯ મેના સમાચાર મુજબ, અમદાવાદમાં કેટલાંક બાળકોને ઘરથી ૯ કિમીથી લઈને ૨૫ કિમી (!) દૂર સુધીની શાળાઓમાં પ્રવેશ ફાળવી દેવાતાં વાલીઓએ ડીઇઓ કચેરી ખાતે હોબાળો મચાવ્યો હતો. આમાં ગુસ્સો આવે તેવી વાત એ છે કે ગરીબ બાળકોના ફૉર્મ ઓનલાઇન ભરાય, તે પછી ગૂગલ મેપના આધારે છ કિમીની અંદરની શાળાઓમાં પ્રવેશ અપાય છે, પરંતુ સાત હજાર જેટલા વિદ્યાર્થીઓને છ કિમી કરતાં દૂરની સ્કૂલોમાં અથવા તેમની પસંદગીની શાળા સિવાયની શાળામાં પ્રવેશ અપાયો હતો. અસારવામાં રહેતા એક વાલીના બાળકને ધોરણ ૧માં ૨૫ કિમી દૂર હાથીજણ વિસ્તારના વિવેકાનંદનગર ખાતે સંસ્કાર વિદ્યાલયમાં પ્રવેશ અપાયો હતો!

આરટીઇ કાયદો ગરીબ બાળકોને સારું શિક્ષણ મળી શકે તે માટે છે જેનો યશ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારને મળવો જોઈએ પરંતુ ૧ જૂન ૨૦૧૭ના સમાચાર મુજબ, આરટીઇ હેઠળ શ્રીમંત પરિવારનાં બાળકોને પ્રવેશ મળ્યાના અનેક કિસ્સા નોંધાયા છે! બંગલો, કાર, સ્માર્ટ ફોન, બે બીએચકેનો ફ્લૅટ અને બીજી અનેક ભવ્ય સગવડો ધરાવતા હોવા છતાં શ્રીમંત પરિવારોએ વાર્ષિક આવક માત્ર ૬૦થી ૯૦ હજાર જેટલી દર્શાવીને આરટીઇ હેઠળ પ્રવેશ મેળવી લીધો હોવાના કિસ્સા નોંધાયા છે. આરટીઇ અંગે ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં કરાયેલી એક જાહેર હિતની અરજીમાં કહેવાયું છે કે સરકાર દ્વારા વેબ પૉર્ટલ મારફતે આરટીઇ હેઠળ અરજી કરાઈ પ્રવેશ પ્રક્રિયા કરાય છે પરંતુ આ પૉર્ટલમાં એટલી બધી ખામીઓ છે કે વિદ્યાર્થીના વાલી હતાશ થઈ જાય. ઑનલાઇન પ્રક્રિયાનો વિરોધ નથી પરંતુ પૉર્ટલ સજ્જ હોવું જોઈએ જે નથી. વેબ પૉર્ટલ ગૂગલ મેપ આધારિત છે. પરંતુ અરજીમાં દાવો કરાયો છે કે અરજદારનું સાચું સ્થળ મેપમાં દર્શાવાતું નથી. તેના કારણે નજીકની શાળાનાં સ્થાન ખોટાં પડે છે.

નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઑફિસે ૨૦૧૫માં જણાવ્યા પ્રમાણે, વર્ષ ૨૦૦૮થી ૨૦૧૪ વચ્ચે સામાન્ય શિક્ષણ એટલે કે પ્રાથમિકથી લઈને અનુસ્નાતક સુધીના શિક્ષણનો ખર્ચ વિદ્યાર્થી દીઠ ૧૭૫ ટકા વધ્યો છે. મુંબઈની વાત કરીએ તો અહીં બાળકની પ્રિસ્કૂલિંગની ફી એમબીએની ફી કરતાં વધુ છે! એક અહેવાલ પ્રમાણે, જૂહુની પૉશ સ્કૂલ ગણાતી એકોલ મોન્ડિઅલની ફી ગયા વર્ષે રૂ. ૪.૫૫ લાખ હતી જેમાં આ વર્ષે ૬૪ ટકા જેટલો તોતિંગ વધારો કરાયો છે. એટલે કે આ વર્ષે તેની ફી રૂ. ૭ લાખ થઈ છે. (સામેના પક્ષે વાલી નોકરિયાત હોય કે વેપારી, તેની આવકમાં દસ ટકાથી વધુ વધારો ભાગ્યે જ થાય છે.) ખાનગી કૉલેજમાં એમબીએ કરવાનો ખર્ચ પણ વર્ષે રૂ. ૫-૭ લાખ જ થાય છે. પોદારની નર્સરી સ્કૂલમાં વર્ષ ૨૦૦૯માં રૂ. ૪૫,૦૦૦ ફી હતી તે આ શૈક્ષણિક સત્રમાં વધીને રૂ. ૯૩,૦૦૦ થઈ છે. મુંબઈમાં વાલીઓના સંગઠને આ અંગે આઝાદ મેદાન ખાતે પ્રદર્શનો કર્યાં હતાં. મુંબઈના વાલીઓએ વધુ ટેકો મેળવવા મિસ કૉલ અને વૉટ્સએપ ઝુંબેશ પણ આદરી છે. તે માટેનો નંબર પણ અપાયો છે જે છે- ૦૨૨-૩૦૨૫૬૮૨૨.

મહારાષ્ટ્રનો કાયદો એવું કહે છે કે શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થાય તેના છ મહિના પહેલાં ખાનગી શાળા ફીમાં વધારાનો પ્રસ્તાવ કરી શકે છે અને તેણે વાલીઓ-શિક્ષકોની સંસ્થા (પેરન્ટ્સ ટીચર્સ એસોસિએશન-પીટીએ) પાસેથી સ્વીકૃતિ લેવી જરૂરી છે. જોકે વાલીઓનું કહેવું છે કે પીટીએની પસંદગી લૉટરી દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તેમની પાસે પૂરતી જાણકારી ન હોય તેમ બની શકે. આવા કિસ્સામાં, શાળાઓ ફાયદો ઉઠાવીને ફી વધારો કરાવી લે તેવું બની શકે. મહારાષ્ટ્રમાં વાલીઓના વિરોધ પછી સરકારે નવ સભ્યોની એક સમિતિ બનાવી છે જે પંદર દિવસમાં ફી કાયદામાં સુધારા કે પરિવર્તન અંગે સૂચનો કરશે.

જોકે ગુજરાતમાં તો આ અંગે કાયદો બનાવાયો છે અને તેના કારણે, સ્વાભાવિક જ સ્કૂલ સંચાલકો દ્વારા ઘણો હોબાળો મચાવાયો છે. આ અંગે શિક્ષણ પ્રધાન ભૂપેન્દ્રસિંહ ચૂડાસમા જણાવે છે, “વાલીઓના વાલી તરીકે તેમની મુશ્કેલી સમજીને અમે આ કાયદો લાવ્યા છીએ. મનમાની કરનારા સ્કૂલ સંચાલકો દર વર્ષે ફીમાં વધારો કરતા હતા, ડૉનેશન લેતા હતા, જોડાં વેચતા હતા, કપડાં વેચતા હતા. સેવાના બદલે તેમણે ધંધો કરતા હતા. તેમને અટકાવવા આ ખરડો લાવ્યો છું.”

ગુજરાત વિધાનસભાએ ૩૦ માર્ચે ગુજરાત સ્વનિર્ભર શાળાઓ (ફી નિયમન) વિધેયક, ૨૦૧૭ પસાર કર્યું છે. તદનુસાર, તમામ બૉર્ડની ખાનગી શાળાઓની ફીનું નિયમન થશે. અર્થાત્ ગુજરાત બૉર્ડની સ્કૂલ હોય કે સીબીએસઇની, ખાનગી શાળા મન ફાવે તેમ ફીમાં વધારો નહીં કરી શકે. કાયદામાં જોગવાઈ છે કે નિર્ધારિત ફી કરતાં જો વધુ ફી કોઈ શાળા વધારશે તો તેણે ફી નિયમનકારી સમિતિ સમક્ષ તેને ઉચિત ઠરાવવી પડશે. આ સમિતિના વડા નિવૃત્ત જિલ્લા ન્યાયાધીશ રહેશે. આ સમિતિ ગુજરાતના ચાર ઝોનમાં રચાશે. વાર્ષિક ફી પ્રાથમિક શાળા માટે રૂ. ૧૫,૦૦૦, માધ્યમિક માટે રૂ. ૨૫,૦૦૦ અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક માટે રૂ. ૨૭,૦૦૦ નક્કી કરાઈ છે.

જો નક્કી કરાયેલી ફીથી વધુ ફી લેવાશે તો શાળાએ વાલીને ઉઘરાવેલી ફીની બમણી રકમ તો પાછી આપવી જ પડશે આ ઉપરાંત પહેલી વાર ભૂલ માટે રૂ. પાંચ લાખનો દંડ અને બીજી વારની ભૂલ માટે દસ લાખનો દંડ ભરવો પડશે જ્યારે ત્રીજી ભૂલ વખતે સીધી શાળાની માન્યતા જ રદ્દ કરાશે. એક અંદાજ મુજબ, અત્યારે અમદાવાદની વિવિધ ખાનગી શાળાઓમાં રૂ. ૫૦,૦૦૦થી લઈને રૂ.સાડા પાંચ લાખ જેટલી ફી લેવામાં આવે છે! અમદાવાદની જે.જી. ઇન્ટરનેશનલમાં સીબીએસઇ ઉપરાંત કેમ્બ્રિજ, આઈબી અને આઈબીડીપીનો અભ્યાસ કરાવાય છે અને આઈબીડીપીની વાર્ષિક ફી રૂ. ૫.૫૦ લાખ જેટલી અંદાજે છે. કેમ્બ્રિજની ફી અંદાજે રૂ.૩.૨૦ લાખ છે. (આ અંગે શાળાના સંબંધિત પદાધિકારીનો સંપર્ક કરવા પ્રયાસ કરાયો હતો પરંતુ તેઓ ઉપલબ્ધ નહોતા.) સરકારે જે ફી નક્કી કરી છે તે જોતાં શાળા સંચાલકોમાં રોષ જોવા મળે તે સ્વાભાવિક છે કારણ દેખીતું છે કે શિક્ષણ હવે ‘ધંધો’ બની ગયું છે. અમદાવાદની બોપલની એક હાઇ ફાઇ સ્કૂલ ડીપીએસના વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ મુજબ, સ્કૂલે તો વિદ્યાર્થીઓ માટે એવો ‘ફતવો’ બહાર પાડ્યો હતો કે એડિડાસના બૂટ જ પહેરવા. વિદ્યાર્થીઓ માટે બૂટ પહેરવા એ નિયમ હોઈ શકે પરંતુ કેટલી કિંમતના બૂટ પહેરવા એ નિયમ ન હોઈ શકે અને ચોક્કસ બ્રાન્ડના જ બૂટ પહેરવા એ નિયમ તો બિલકુલ ન હોઈ શકે! (આ અંગે શાળાના સંબંધિત પદાધિકારીનો સંપર્ક કરવા પ્રયાસ કરાયો હતો પરંતુ તેઓ ઉપલબ્ધ નહોતા.) આનો અર્થ તો એ જ થયો કે શિક્ષણનો વેપલો ચાલે છે. આ અંગે વાલીઓએ ૧૮ માર્ચે સ્કૂલ પરિસરમાં સૂત્રોચ્ચાર કરી ભારે હોબાળો મચાવ્યો હતો.

આ નવા કાયદા હેઠળ સ્વનિર્ભર શાળાઓ દ્વારા કોઈ પણ નામ હેઠળ કોઈ પણ પ્રકારના ડૉનેશન કે કેપિટેશન ફી લેવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. જો કોઈ વાલી સ્વેચ્છાએ ચૂકવે તો તેણે ફી નિયમનકારી સમિતિને જાણ કરવાની રહેશે.

જોકે આ નવો કાયદો ચાલુ વર્ષે શરૂ થનારા શૈક્ષણિક સત્રથી જ લાગુ કરાનારો હોવા છતાં કેટલાક સ્કૂલ સંચાલકો કાયદા-નિયમને ઘોળીને પી ગયા હોય તેમ તેમણે વિવિધ હૅડ હેઠળ ડૉનેશન કે કૅપિટેશન ફી લીધી છે તેમ વૉઇસ ઑફ પૅરન્ટ્સ ગ્રૂપનો આક્ષેપ છે. શાળા સંચાલકોએ આ કાયદાને ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં પડકાર્યો પણ છે. સંચાલકોએ દલીલ કરી છે કે સ્વનિર્ભર શાળાઓની ફી બહુ ઓછી નક્કી કરવામાં આવી છે! આવી શાળાઓ દ્વારા જે સુવિધા અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અપાય છે, શિક્ષકો તથા સ્ટાફને પગાર ચુકવવા સહિતની બાબતોની અવગણના કરાઈ છે. જોકે શિક્ષણની અંદર રહેલા લોકો જાણે છે કે શિક્ષકોને કાગળ પર કંઈક પગાર અપાય છે અને વાસ્તવમાં કંઈક. કેટલાક સંચાલકોએ તો સ્કૂલો જૂનથી બંધ કરવા સુધીની ધમકી સુદ્ધાં ઉચ્ચારી છે! સ્વાભાવિક તેમનો પ્રયાસ એવો છે કે જૂનથી સત્ર શરૂ થતું હોવાથી વાલીઓનું આ રીતે નાક દબાવી ફી બાબતે ધાર્યું કરી શકાય.

ગુજરાત શાળા સંચાલક મહામંડળના પ્રવક્તા ભાસ્કરભાઈ પટેલ મુજબ, “બહુ સ્પષ્ટ વાત છે. શિક્ષણ એ બંધારણમાં કૉન્કરન્ટ લિસ્ટનો વિષય છે. શિક્ષણ કેવું હોવું જોઈએ, શિક્ષકો અંગેના નિયમો, શાળાની ફી એ બધું રાજ્યને આધીન છે. પરંતુ ખાનગી શાળાઓ મર્યાદા વટાવી ચૂકી છે. શિક્ષણ સેવાના બદલે ધંધો બની ગયું. ક્યાંક તો નિયંત્રણ મૂકવાની જરૂર હતી જ.” ભાસ્કરભાઈના મત મુજબ, સીબીએસઇ બૉર્ડ હેઠળની શાળાઓને પણ રાજ્ય સરકારનો નિયમ લાગુ પડે છે, જોકે કેટલીક આવી શાળાઓ આ વાત માનવા તૈયાર નથી. આવી એક શાળાનો સંપર્ક કરાતા તેના ડિરેક્ટરે કહ્યું કે આ વાત અત્યારે ન્યાયાલયમાં હોવાથી અત્યારે આ મુદ્દે કોઈ ટીપ્પણી નહીં કરું. તો કેટલીક શાળાઓ લઘુમતી સમાજને મળતા લાભના કાયદા મારફતે છટકવા માગે છે. કેટલીક શાળા એવી પણ નીકળી જેની ફી રૂ. દસ હજાર કે તેથી ઓછી હતી પરંતુ કાયદો બન્યો એટલે રૂ. પંદર હજાર ઉઘરાવવા લાગી તેવો વાલીઓનો આક્ષેપ છે!

ભૂપેન્દ્રસિંહ કહે છે, “આ વિધેયક ખાનગી શાળાઓની વિરુદ્ધમાં નથી પરંતુ સમાજની કોઈ પણ વ્યવસ્થા નિરંકુશ ન ચાલી શકે. રૂ. પાંચથી દસ હજારની વાર્ષિક આવક ધરાવતા વાલીઓ રૂ. પાંચથી દસ લાખની ફી ક્યાંથી ભરી શકે? દેશનાં અન્ય રાજ્યો પણ ગુજરાતની આ કાયદાને અપનાવવા વિચારણા કરી રહ્યા છે.” કેન્દ્રીય માનવ સંસાધન પ્રધાન પ્રકાશ જાવડેકરે આ વિધેયકની વિગતો મગાવી છે અને કેન્દ્ર સરકાર પણ આ મોડલને અનુસરે તેવી શક્યતા છે.

ગુજરાત ટૅક્નિકલ યુનિવર્સિટી (જીટીયુ)ના પૂર્વ કુલપતિ ડૉ. અક્ષય અગ્રવાલ કેનેડાથી ખાસ વાત કરતા મહત્ત્વની વાત કરે છે અને તેમની વાત માત્ર સ્કૂલ ફી પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેઓ કહે છે, “સમગ્ર દેશમાં શિક્ષણનું વ્યવસાયીકરણ થયું છે. ૯૦ ટકા શિક્ષણ ખાનગી સંચાલકો પાસે છે. તેથી દેશમાં આ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે. અત્યારે શિક્ષણ મધ્યમ વર્ગ અને ગરીબ વર્ગનાં બાળકો માટે દોહ્યલું બન્યું છે. બહુ ઓછાં બાળકો સારી શાળાઓમાં ભણીને આગળ આવે છે અને વિદેશ ચાલ્યા જાય છે. જ્યારે ઘણાં બાળકોને સારા શિક્ષણ માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે. અત્યારે સરકારનું નિયંત્રણ જ એક ઉકેલ છે. આપણું કાપડ ફાટી ગયું છે તેને રફ્ફૂ મારીને ચલાવીએ છીએ. આમા કંઈ નવું નિર્માણ નહીં થઈ શકે. આ માટે ધરમૂળથી વિચારવું પડશે. જે નીતિ બનાવીએ તેમાં વિદેશોની નકલ કરવા કરતાં આપણા દેશના પ્રાચીન વારસા અને સંસ્કૃતિને અનુરૂપ નીતિ હોવી જરૂરી છે.”

Posted in bhavnagar, Mumbai Samachar, patriotism

સૈનિકો માટે જનાર્દનભાઈનું દાન મહા દાન કેમ ગણાય?

(આ લેખ મુંબઈ સમાચારની તા. ૧૦-૦૫-૨૦૧૭ની ઇન્ટરવલ પૂર્તિની કવરસ્ટોરી તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો)

તમારી પાસે રૂ. એક કરોડની મૂડી હોય તો તમે શું કરો? આ પ્રશ્ન કરોડો રૂપિયાનો છે અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ની આગામી સિઝનમાં પૂછાઈ શકે!

વ્યક્તિના લિંગ, શોખ અને ઉંમર પ્રમાણે દરેકનો જવાબ અલગ-અલગ આવવાનો. પુરુષ હોય તો તેના શોખ પ્રમાણે વાત કરશે. કોઈ કહેશે કે હું સારો એવો ફ્લેટ ખરીદું. (કારણ હવે તો ફ્લેટની કિંમત પણ કરોડોમાં હોય છે) કોઈ કહેશે કે હું બીએમડબ્લ્યુ જેવી ગાડી લઉં. કોઈ કહેશે કે હું વિદેશ પ્રવાસ કરું. કોઈ રંગીલો વળી થાઇલેન્ડના બેંગ્કોકનું નામ પણ આપે! કોઈ ભારતમાં જ મોજમજા કરવાનું વિચારે. કોઈ સેવાભાવી હોય તો નાનું મોટું દાન કરી દેવાનું પણ વિચારે. કોઈ મૂકેશભાઈ જેવા હોય તો આ કરોડને અબજ કેમ બનાવવા તેનો વિચાર કરે. કોઈ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા માટે બચત તરીકે વ્યવસ્થિત રોકાણ કરીને રાખી મૂકવાનું પણ વિચારે. સ્ત્રી હોય તો સૌંદર્યનાં મોંઘાં મોંઘા પ્રસાધનો ખરીદવાનું વિચારે અથવા ભારે માંહ્યલી સાડી કે ડ્રેસ ખરીદવાનું વિચારે. કોઈ પોતાનું સૌંદર્ય નિખારવા ચોક્કસ અંગની સર્જરી માટે પણ વિચારી શકે.

પરંતુ શું વૃદ્ધાવસ્થામાં રહેલી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મહામૂલી બચતને સૈનિકો માટેના ભંડોળમાં દાનમાં આપી દેવાનું વિચારી શકે?  જવાબ છે, હા. તે વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ ભટ્ટ જેવી હોય તો જરૂર વિચારી શકે. અને તેમાંય શું કોઈ વ્યક્તિ પોતાને સંતાન ન હોય તો પણ આ બચતને આમ દાનમાં આપી શકે ખરી? જવાબ ફરી એનો એ જ છે. એ વ્યક્તિ જનાર્દનભાઈ જેવી હોવી જોઈએ. જોકે જનાર્દનભાઈએ એક કરોડ નહીં પરંતુ રૂ. ૧.૦૨ કરોડ દાનમાં આપ્યા છે!  રૂ. ૧ કરોડ નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં અને રૂ. ૨ લાખ શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે.

પ્રશ્ન એ પણ થાય કે અત્યારે કેમ આટલી મોટી મૂડી આપવાનો વિચાર આવ્યો? અત્યારે થોડું યુદ્ધ ચાલે છે? પરંતુ છત્તીસગઢના સુકમામાં સીઆરપીએફના ૨૬ જવાનો નક્સલી હુમલામાં શહીદ થઈ જતા હોય, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનની સેના આવીને બે જવાનોને મારીને તેના દેહ ક્ષત-વિક્ષત કરી નાખતી હોય અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તો રોજેરોજ જવાનો પર પથ્થરમારો થતો હોય, આતંકવાદીઓ દ્વારા હુમલા થતા હોય તો આ સ્થિતિને યુદ્ધ જેવી જ ગણવી પડે.

જ્યારે સુકમામાં નક્સલી અને પૂંચમાં પાકિસ્તાનની ‘બેટ’ (બૉર્ડર ઍક્શન ટીમ) દ્વારા હુમલાઓ થયા ત્યારે લોકોએ અલગ-અલગ માધ્યમો દ્વારા પોતાનો આક્રોશ ઠાલવ્યો. કેટલાકે સોશિયલ મિડિયા પસંદ કર્યું તો કેટલાકે પ્રદર્શનો કર્યા. તો કેટલાકે મિડિયાને પણ ઝપાટામાં લીધું. અભિનેતા અક્ષયકુમારે ‘ભારત કે વીર’ નામની વેબસાઇટ અને ઍપ દ્વારા શહીદ સૈનિકોના પરિવાર માટે દાન આપવાની અપીલ કરી. આમાં પ્રશ્ન એ પણ ઉઠ્યો કે બધા પોતાનું કામ કરે છે, પણ નાગરિકો માત્ર આક્રોશ વ્યક્ત કરવા સિવાય શું કરી શકે?

જનાર્દનભાઈ ભટ્ટે પોતાનું ઉદાહરણ સ્થાપીને બતાવી આપ્યું કે શું કરી શકાય. ભાવનગરની ભૂમિ હંમેશાં દાન અને સેવાથી ધમધમતી રહી છે. જનાર્દનભાઈ અને તેમના જેવા અનેક મૂકસેવકો કામ કરતા રહે છે. તમને થશે કે જનાર્દનભાઈએ ક્યાં મૂંગેમૂંગું દાન આપી દીધું? તેમને તો મબલક પ્રસિદ્ધિ મળી ગઈ. પરંતુ ના. વાત એમ નથી.

હકીકતે જનાર્દનભાઈ મૂંગે મોંઢે ઑનલાઇન જ દાન કરવાના હતા, પરંતુ તેમના સાથીઓએ કહ્યું કે જો તેઓ આ દાન ચેક દ્વારા બધાના દેખતા કરશે તો તેનાથી ઘણાને પ્રેરણા મળશે. અને થયું પણ એવું જ. ભાવનગરનાં નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપિકા ડૉ. રક્ષાબહેન પ્રહલાદભાઈ દવે જે સામાન્ય રીતે રક્ષાબેન પ્ર. દવે તરીકે વધુ ઓળખાય છે અને જાણીતાં કવયિત્રી પણ છે તેમણે નેશનલ ડિફેન્સ ફંડમાં રૂ. ૧ લાખનું દાન કર્યું! તો બીજા એક નિમેષભાઈ ત્રિવેદીએ આર્મી વેલ્ફેર ફંડમાં રૂ. ૨૫ હજારનો ચેક આપ્યો!

જનાર્દનભાઈ પોતાની રીતે પ્રેરણાદાયી દીવડો તો બન્યા જ છે પરંતુ સાથે તેમને જે પણ મળે છે તેમને તેઓ ફૂલ નહીં તો ફૂલની પાંખડી આપવાનું કહે છે. ટેલિફૉનિક વાતચીતમાં મને તેમણે જણાવ્યું કે “રાષ્ટ્ર પર જ્યારે આફતનાં વાદળો ઘેરાણાં છે ત્યારે આપણા સહુની ફરજ બની જાય છે કે આપણે બનતું કરી છૂટીએ. મેં એક એવું સૂચન મૂક્યું છે કે બૅન્ક એક ખાતું ખોલી આપે જેમાં કર્મચારીઓના પગારમાંથી લઘુતમ મહિને પાંચ રૂપિયા કપાય. બૅન્ક આવું ખાતું ખોલવા તૈયાર થઈ છે. કેટલાક મિત્રો દર મહિને રૂ. ૧,૦૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૫૦૦ તો કેટલાક રૂ. ૧૦૦ કપાવા તૈયાર થયા છે. મને અપેક્ષા છે કે દર મહિને ઓછામાં ઓછા રૂ.૧ લાખ તો જમા થઈ જશે.”

અરે હા! આ આખી વાતમાં જનાર્દનભાઈનો પરિચય તો રહી જ ગયો. તેઓ શું કરે છે? આટલી મોટી મૂડી તેમણે દાનમાં કચવાટ વગર કેમ આપી દીધી? તેમનાં સંતાનો તો નથી એ આપણે ઉપર જાણી ગયાં પરંતુ તેમનાં પત્નીએ પણ કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો? તેમનાં સગાંવહાલાઓએ પણ કોઈ વિરોધ ન કર્યો? તેમની કોઈ અંગત ઈચ્છાઓ નથી?

જનાર્દનભાઈ ૧૯૫૪માં એસબીએસ એટલે કે સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ સૌરાષ્ટ્રમાં જોડાયા હતા. નવી પેઢી આ બૅંક વિશે નહીં જાણતી હોય કેમ કે હવે તે સ્ટેટ બૅંક ઑફ ઇન્ડિયા તરીકે જ ઓળખાય છે તો તેમના માટે, સ્વતંત્રતા પહેલાં ભાવનગર દરબાર બૅંક સ્થપાયેલી. આ બૅંક પછીથી એસબીએસ તરીકે ઓળખાવા લાગી. તેનું વડું મથક ભાવનગરમાં હતું. જનાર્દનભાઈએ ૧૯૬૨માં આ બૅંકના કર્મચારીઓનું એક યુનિયન ઊભું કર્યું હતું. પરંતુ જનાર્દનભાઈના દાવા પ્રમાણે, આ યુનિયન બધાં કરતાં હટકે હતું. તેઓ કહે છે, “તે એક એક્સ્ટ્રા ઑર્ડિનરી પૉઝિટિવ યુનિયન હતું. તે વખતે કૉંગ્રેસ, ભાજપ, સામ્યવાદીઓ બધાનાં યુનિયનો હતા, પરંતુ અમારું બિનરાજકીય યુનિયન હતું.” આગામી એક સપ્તાહની અંદર ૮૫મા વર્ષમાં પ્રવેશનાર જનાર્દનભાઈ ૧૯૯૩માં નિવૃત્ત થયા. પરંતુ તેમની સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓને દિશા મળી હતી ૧૯૭૦માં.

૧૯૭૦માં બૅંકના જનરલ મેનેજર સ્વ. બી. કે. ચેટર્જીએ તેમને સૂચન કર્યું, “જનાર્દનભાઈ! તમે યુનિયન માટે તો ઘણું કરો છો, પરંતુ થોડુંક સમાજ માટે પણ કરો.” બસ ત્યારથી જનાર્દનભાઈ અને તેમના નેતૃત્વમાં ચાલતા યુનિયનની પ્રવૃત્તિ સમાજસેવાલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પણ કરવા લાગી. દિવાળી પર અનાથાશ્રમનાં બાળકોને મીઠાઈ, ફટાકડા આપે. (દિવાળી પર ફટાકડા નહીં ફોડી અનાથ-ગરીબ બાળકોને મદદ કરવાના સંદેશાઓ ફેલાવતા સેક્યુલરોને આવી વાત ધ્યાનમાં ક્યાંથી હોય? કારણકે જનાર્દનભાઈ જેવા લોકો મૂંગા મોંઢે સેવા કરતા હોય છે. એ તો હવે બધા ફેસબુક વૉટ્સએપ પર કામ ઓછું ને દેખાડો ઝાઝો કરવા લાગ્યા.) ભાવનગરના સ્મશાનના વિદ્યુતીકરણ માટે રૂ. ૧ લાખનો ફાળો યુનિયને આપેલો. બધિરો માટેના મકાનો, સેના માટેના કાર્યાલયના નિર્માણ માટે પણ નોંધપાત્ર સહાય કરી. જૂનાગઢમાં પૂર હોય કે મચ્છુ ડેમની હોનારત, યુનિયનના સભ્યો એવા બૅંક કર્મચારીઓ રાહત કાર્યોમાં ઉપડી જાય. જનાર્દનભાઈએ બૅંક પાસેથી તે માટે અનુમતિ લઈ લીધી હોય તેથી વાંધો ન આવે.

વાંધો તો જનાર્દનભાઈને પત્ની પદ્માબહેન તરફથી પણ નથી આવ્યો. ૧૯૫૪માં બૅન્કમાં જોડાયા અને ૧૯૫૫માં લગ્ન થયાં. પદ્માબહેન રૂપે સાચા અર્થમાં અર્ધાંગિની મળ્યાં જે દરેક કાર્યમાં તેમની સાથે સહધર્મચારિણીની જેમ ઊભા રહ્યાં. જનાર્દનભાઈ કહે છે, “તેમણે ક્યારેય મહાબળેશ્વર કે પંચગીની જવાની જીદ નથી કરી. તેઓ મારા નિર્ણયમાં હંમેશાં મારી પડખે જ હોય છે.”

આ અગાઉ ભાવનગરની જાણીતી બજરંગદાસ બાપા હૉસ્પિટલમાં જનાર્દનભાઈએ ડાયાલિસિસ માટે રૂ. ૬ લાખનું દાન તેમનાં માતાપિતાના સ્મરણાર્થે કરેલું તો તેમનાં પત્નીએ તેમનાં માતાપિતાની સ્મૃતિમાં આટલી જ રકમનું દાન કર્યું હતું. બીજા વર્ષે તેમનાં પત્નીએ તેમનાં સગાસંબંધીઓની સ્મૃતિમાં રૂ. ૧૬ લાખનું દાન કર્યું હતું! જનાર્દનભાઈ કહે છે, “એક ગાડાનાં બે પૈડાં સરખાં હોય તો જ ગાડું સરખું ચાલે.”

તેઓ કહે છે, “અમે બંનેએ કોઈ મોજશોખ નથી રાખ્યા. ક્યારેય હૉટલમાં જમવા નથી ગયા. ક્યારેય ફરવા નથી ગયા. હા, નિવૃત્ત થયો હતો ત્યારે સોમનાથ મંદિરે માથું ટેકવા ગયો હતો.”

જનાર્દનભાઈના પિતા એન્જિનિયર હતા અને ભાવનગર તેમજ શિહોરના તળાવનું કામ તેમની દેખરેખમાં થયું હતું. જનાર્દનભાઈ માત્ર એક વર્ષ અને સાત દિવસના હતા ત્યારે પિતા ગુજરી ગયા હતા. બૅંક કર્મચારી હોવાથી જનાર્દનભાઈ એકદમ ચોક્કસ હિસાબ રાખે છે. તેમના પિતા ક્યારે ગુજરી ગયા હતા તેનો પણ. જનાર્દનભાઈને ભાઈબહેન નથી. આથી તેમણે આ મૂડી સૈનિકો માટે દાનમાં આપી તેનો કુટુંબમાં વિરોધ ન થયો. ઉલટાનું જે પણ કુટુંબીજનો છે તેમણે નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું અને પોતે પણ આ બાબતે યથાશક્તિ કરશે તેવો સંકલ્પ કર્યો.

પ્રશ્ન એ થાય કે જનાર્દનભાઈ કઈ રીતે આટલી મોટી મૂડી દાનમાં આપી શક્યા? તેમનું જીવન હવે કેવી રીતે ચાલશે? જનાર્દનભાઈ સમજાવે છે, “મને મારા મિત્રના પિતાએ શેરબજારમાં રોકાણ કરવાની સલાહ આપી હતી. તે રોકાણના કારણે મારી પાસે ઠીક-ઠીક મૂડી જમા થઈ હતી. વર્ષ ૨૦૦૫થી નિર્ણય કર્યો કે પેન્શનથી ઘરનું ગાડું ચલાવવું. અત્યારે રૂ. ૧૬,૬૯૯નું પેન્શન મને મળે છે.” (આંકડો પણ રાઉન્ડ ફિગર નહીં, ચોક્કસ આંકડો!)

લગ્નનાં ૫૦ વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે નક્કી કરેલું કે સમાજને કંઈક આપતા જવું છે. વિલ બનાવેલું પરંતુ અત્યારે પરિસ્થિતિ એવી સર્જાઈ કે વિલનો કેટલોક ભાગ અમલ કરી દેવાનું વિચારી લીધું અને અમલ કરી પણ દીધો! જોકે જનાર્દનભાઈ તો પોતાના માટે કંઈક આવું માને છે, “મારી કિંમત મોટું મીંડુ છે, મિત્રો-સાથીઓનો સહકારનો એકડો આગળ લાગ્યો તેથી મારી કિંમત વધી ગઈ. જ્યારે જ્યારે મેં દાન માટે ટહેલ નાખી ત્યારે બધાએ ઉદાર હાથે રૂપિયા આપ્યા છે.”

વર્ષ ૨૦૧૩માં એક બસની પાછળ એક સુવાક્ય વાંચ્યું હતું: “હાથમાંથી છૂટે તે ત્યાગ અને હૈયામાંથી છૂટે તે વૈરાગ્ય.” જનાર્દનભાઈને આટલી હદની પ્રશંસા નહીં ગમે પરંતુ તેમણે ત્યાગ અને વૈરાગ્ય બંને કરી બતાવ્યા છે!

Posted in Mumbai Samachar, national, sikka nee beejee baaju

કાશ્મીરની એ ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ની કાળમુખી રાત

બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો માટે સેક્સ, મહિલાઓ, અને યુવાનો આ ત્રણ સિવાય કોઈ વિષય નથી હોતા. ઊંડાણપૂર્વકનું સંશોધન કરીને સત્ય લખવાની હિંમત નથી. તાલિબાન હોય કે ત્રાસવાદીઓ, ઝાયરા વાસીમ હોય કે ઓવૈસી, દરેક મુદ્દે વર્ષમાં એકાદ લેખ ઠપકારીને તટસ્થતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.અને એમાંય રાષ્ટ્રવાદીઓને ગાળો આપવાનું નહીં ચૂકે. એય પાછી વાજબી હોય તો સમજ્યા. પણ સ્વદેશી, કે પછી પાકિસ્તાની કલાકારોનો વિરોધ એ મુદ્દે સમજ્યા વગર સાચા રાષ્ટ્રવાદીઓની ટીકા કરવી એ જાણે ફેશન છે. જેમ રાજકારણીઓની મતબૅંક હોય છે કે ટીવીની ટીઆરપી હોય છે તેમ ઘણા કૉલમિસ્ટોની પણ રીડરબૅંક હોય છે.
 
જમ્મુ-કાશ્મીર મુદ્દે જ્યારે પણ લખવા બેસે ત્યારે પીડીપીએ ભાજપ સાથે ગઠબંધન કર્યું છે તેથી બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો પીડીપીને ભાંડ્યા વગર રહેતા નથી. પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને પીડીપી કરતાં વધુ નુકસાન અબ્દુલ્લા એન્ડ સન્સે અને તે કરતાંય કૉંગ્રેસે કર્યું છે. ઈન્દિરા ગાંધી પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ જીતી ગયેલી સેનાને ભોંઠું પાડતું કામ કરેલું. વિભાજનવાદી શેખ અબ્દુલ્લા કાશ્મીરની પ્રજામાંથી ભૂલાઈ ગયેલા. તેમના માટે થઈને ઈન્દિરા ગાંધીએ પોતાની કૉંગ્રેસની સરકારનો ભોગ આપેલો અને નેશનલ કૉન્ફરન્સના એકેય ધારાસભ્ય ન ચૂંટાયા હોવા છતાં, શેખ અબ્દુલ્લા પોતે પણ ન ચૂંટાયા હોવા છતાં તેમને કૉંગ્રેસના ટેકે મુખ્યપ્રધાન બનાવી દેવાયા. તો જગમોહનની વારંવાર ચેતવણી છતાં રાજીવ ગાંધીના આંખ આડા કાનના લીધે ફારુખ અબ્દુલ્લાના રાજમાં ૧૯૯૦માં કાશ્મીરી હિન્દુઓની ભારે ભૂંડી, વસમી અને દારુણ દશા થયેલી.
 
જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ અત્યારે જે છે તે કેમ છે તેને સમજવા માટે એક લેખ નહીં, અનેક લેખની શ્રેણી જોઈએ. પરંતુ જો તેના પર કથિત લોકપ્રિય લેખકો લખવા બેસે તો કપોળકલ્પિત રીડરબૅંકનું શું? અને અખબારોના પૂર્તિ સંપાદકોમાં પણ એક વિષય પર એક જ લેખ હોવો જોઈએ એવી ખોટી માન્યતા ઘર કરી ગઈ હોય છે. ત્યારે મુંબઈ સમાચારમાં મારી કૉલમ સિક્કાની બીજી બાજુમાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ પર મેં એક વર્ષથી વધુ સમય શ્રેણી લખી. તેના બધા હપ્તા તો બ્લૉગ પર અપડેટ નથી થઈ શક્યા. પરંતુ જેટલા છે તે આ લિંક અને તેની નીચે આગામી ભાગની લિંક એમ લિંક ખોલીને વાંચી શકાય છે. આ ઉપરાંત ફેસબુક પર ફોટો આલબમમાં સિક્કાની બીજી બાજુ આલબમમાં મેં આ લેખો મૂક્યા જ છે.
 
આ મુદ્દો ઉખેળવાનું કારણ એ કે આજે ૧૯ જાન્યુઆરી છે. આપણા દેશમાં બધાને ૬ ડિસેમ્બર યાદ રહી ગઈ છે પરંતુ તે એક નિર્જીવ અને વણવપરાયેલી ઈમારત હતી જે ઇસ્લામ પંથ મુજબ પણ મસ્જિદ કહેવાને પાત્ર નહોતી. આ દિવસને કાળા દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.દર ૨૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ ગુલબર્ગ સોસાયટીની એનજીઓ પ્રાયોજિત મિડિયા મુલાકાત કરીને તેની વેદનાને વાચા અપાય છે. પરંતુ ૧૯ જાન્યુઆરીના દિવસને નહીં.
 
કદાચ જે હિન્દુઓ પીડિત હોય છે તેમને ઝાકિયા જાફરીની જેમ રોઈ રોઈને પોતાની વેદના કહેતા નથી આવડતું અને કહે તો તેને બતાવનાર કોઈ પ્રસાર માધ્યમ નથી. ઝી ન્યૂઝ પર તેનું સારું ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટિંગ કરાયેલું પરંતુ તે તો અપવાદ. અત્યારે આપણને આટલી કડકડતી ઠંડી લાગે છે અને ગઈ કાલે આજતકમાં બતાવાયું તેમ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં તો હિમયુગ આવી ગયો હોય તેમ ખૂબ ખરાબ પરિસ્થિતિ ઠંડીની રીતે છે. તો વિચાર કરો કે આજથી સત્યાવીસ વર્ષ પહેલાં ૧૯ જાન્યુઆરીની રાત્રે ગાત્રો થિજવતી ઠંડીમાં જે પણ મળ્યું તે વાહનમાં કાશ્મીરી હિન્દુઓને ભાગવું પડ્યું તેની કેટલી વેદના હશે. પોતાના મકાનો છોડીને સંપત્તિ છોડીને જે હિન્દુઓ રહે છે, જેમની બહેન, દીકરી, વહુ, પર બળાત્કાર થયા છે તેમની મનોદશા શું હશે? આજે પણ પરિસ્થિતિમાં ખાસ ફેર પડ્યો નથી. કોઈ એકાદ ઈમરાન હાશ્મી કે મિસ્બાહ કાદરી જેવી કોઈ પત્રકાર પોતાને મુંબઈમાં મકાન નથી મળતું તેવી (કેટલાક કિસ્સામાં ખોટી રાડારાડ) કરે ત્યારે કોઈને વિચાર નથી આવતો કે કાશ્મીરમાં તો જેમણે પોતાની વર્ષોની મહેનતની કમાણીથી મકાનો બનાવેલાં છે તેમાં તે મકાનમાલિક કાશ્મીરી હિન્દુઓ રહેવા નથી જઈ શકતા. એ સંપત્તિ પર તો હવે ત્યાંના માથાભારે મુસ્લિમોએ કબજો કરી લીધો છે. કેટલાકને શૌચાલય બનાવી દેવાયાં છે! અને આ કટ્ટરવાદી ગુંડા જેવા મુસ્લિમોની રાડ માત્ર હિન્દુઓ પૂરતી સીમિત નથી. ત્યાંના ઉદારવાદી મુસ્લિમોએ પણ ફફડીને રહેવું પડે છે. કોઈ થિયેટર નથી કામ કરતું. થોડા વખત પહેલાં સુધીમાં તો બાળકો શાળાએ પણ નહોતા જઈ શકતા. પથ્થરમારાનો અને બોમ્બ વગેરે ત્રાસવાદી સામગ્રીનો ગૃહઉદ્યોગ જ વિકસેલો. ભલું થજો નરેન્દ્ર મોદીનું કે નોટબંધીના કારણે પથ્થરમારા પર હાલ પૂરતી તો બ્રેક વાગી ગઈ છે.
 
દંગલ જેવી સાફ સુથરી ફિલ્મમાં કિશોરીની ભૂમિકા કરનાર કાશ્મીરી ઝાયરા વાસીમને પણ માફી માગવા મજબૂર થવું પડે તે શું બતાવે છે? ત્યાં મહિલાઓનું મ્યૂઝિક બેન્ડ પણ નથી કામ કરી શકતું. જ્યારે તેની વાત નીકળે છે ત્યારે અસહિષ્ણુતાના રાગ આલાપનારા શાહરુખ ખાનો, આમિર ખાનો અને સલમાન ખાનોનાં મોઢાં સિવાઈ જાય છે. કારણકે તેમને ખબર છે કે ત્યાં જો કાંઈ બોલવા ગયા તો ભાઠાં પડવાનું જ જોખમ નથી પરંતુ હત્યા થવાની પણ પૂરી સંભાવના છે. #19January1990 #Kashmiri_Pandits #Exodus
 
લિંક : (૨) http://wp.me/phzA7-v6
Posted in economy, Mumbai Samachar

કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઘણી બધી અગવડો, અસુવિધા અને જોખમો છે

(મુંબઈ સમાચારની બુધવાર તા.૧૬/૧૧/૧૬ની કવરસ્ટોરી)

આ ચાર દિવસો મજાના રહ્યા. મંગળવારે આઠ વાગે જાહેરાત થઈ ત્યારથી શનિવાર સુધી ઘરમાં માત્ર ૬૦ રૂપિયામાં જિંદગી ચાલી. ચાલી જ નહીં, દોડી. પહેલેથી જ જરૂરિયાતો ઓછી રહે તેવો સ્વભાવ માતાપિતા તરફથી મહામૂલા વારસામાં મળ્યો. તેથી આજે ફ્રી લાન્સિંગ પત્રકાર તરીકે આનંદથી જીવી શકાય છે. એનો અર્થ એ નથી કે આ ચાર દિવસો ખાધાપીધા વગર કાઢ્યા. પણ તેમાં કરિયાણાવાળા અને  શાકભાજીવાળા જેવા નાની પાયરીના ગણાય તેમની માનવતા જોવા મળી. કરિયાણા-શાકભાજીની રિલાયન્સ-ડી માર્ટ જેવી મોટી કંપનીઓ અને ઓનલાઇન ખરીદીના પાંગરી રહેલા વધુ પડતા સ્વાર્થ કેન્દ્રિત જમાનામાં ઘરની નજીક કરિયાણા-શાકભાજીવાળા ઓળખાણના આધારે ઉધાર આપે. કમાણી કરતા થયાનાં પાંચ વર્ષ પછી અમદાવાદ આવવાનું થયું ને એટીએમ-ડેબિટ કાર્ડ આવી ગયાં અને ત્યારથી મેં મોટા ભાગે બેંકમાં જ પૈસા રાખવાનો સ્વભાવ બનાવી લીધો છે. એટલે ઘરમાં આમેય રોકડ જરૂર પૂરતી જ હોય.

મોદીજીએ મંગળવારે એ નિર્ણય જાહેર કર્યો કે ૫૦૦-૧,૦૦૦ની નોટો હવે નહીં ચાલે ત્યારે જ તેને વધાવી લેતા મેસેજ એફબી-ટ્વિટર પર મૂકેલા. તે પછી આ નિર્ણય અંગે ઘણી ચર્ચાઓ ચાલી. પરંતુ જ્યારે અરુણ જેટલી ચિત્રમાં આવ્યા ને તેમના તર્ક આવ્યા તે પરથી કેટલીક બાબતો વિશે લખવાનું જરૂરી બની ગયું.

આમ તો એક મેસેજ નવમી ને બુધવારે જ મૂકેલો કે હાઇપ ઊભો કરીને મોદીજી તમે પાણીમાં ન બેસી જતા, જેમ જેએનયુ-કન્હૈયા-એનડીટીવી વગેરે મામલે થયું તેમ આ નિર્ણયમાં થશે તો જનતાએ ૨૦૦૪માં જેમ ઇન્ડિયા શાઇનિંગના ચિત્ર છતાં અટલ સરકારને ઘરે બેસાડી દીધેલી તેવું તમારી સાથે પણ કરશે. ઘરનું સભ્ય હૉસ્પિટલમાં હોય કે પછી દીકરીના લગ્ન હોય, ઘરમાં પૈસા ન હોય અને બેંક નવમીએ એક દિવસ બંધ હોય અને તે પછી પણ ખુલે ત્યારે પૂરતી કેશ ન હોય – નોકરીમાંથી ગાપચી મારી કલાકો લાઇનમાં ઊભું રહેવું પડે અથવા ઘરના વૃદ્ધને લાઇનમાં ઊભા રાખવા પડે તેવી ખૂબ જ વસમી તકલીફોને જનતા ભૂલી જશે જો બજારમાંથી ખરેખર કાળુ નાણું ને ખોટી નોટોનું દૂષણ રદ્દ થયું તો. નહીં તો ફરીથી કૉંગ્રેસ સત્તામાં આવી જશે.

આ દિવસોમાં જે પ્રશ્નો ઊભા થયા તે વિશે નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ વિવિધ ચેનલોને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં જે જવાબો આપ્યા તે ગળે ઉતરે તેવા નથી.

૫૦૦-૧,૦૦૦ની નોટો રદ્દ થઈ તેમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન ખાનગી હૉસ્પિટલમાં દાખલ દર્દી માટે ચૂકવણી કે પછી લગ્ન પ્રસંગ લઈને બેઠેલા લોકો દ્વારા ચૂકવણીનો આવ્યો. જેટલીએ કહ્યું કે ચેકથી ચૂકવણી કરવી પડશે. ડૉક્ટરો સહિતના વ્યવસાયિકોએ આ સ્વભાવ બનાવવો પડશે. જેટલીને કોઈએ સમજાવવું જોઈએ કે આ માટે પહેલાં તમારે કડક નિયમ બનાવવો પડે કે ડૉક્ટરોએ માત્ર ચેકથી જ ચૂકવણી સ્વીકારવી. અને ચેકથી ચૂકવણીનું જોખમ ડૉક્ટરો માટે એ પણ છે કે દર્દીનો ચેક બાઉન્સ થાય તો કારણ વગર માથાકૂટ આવી પડે. ચેક જમા કરાવવા જવાનું વધારાનું કામ પણ થાય.

જેટલી બીજી એક બાબતમાં પણ તર્કવિહોણા લાગ્યા અને તે એ કે મોટી નોટો પાછી ખેંચવાથી ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને આતંકવાદ-ડ્રગ્સ સહિતના અપરાધો પર કાબૂ મેળવી શકાશે તો પછી રૂ. ૨,૦૦૦ની નવી નોટો કેમ મૂકી? મિત્ર રજત શર્માની આપ કી અદાલતમાં પણ તેઓ ગળે ઉતરે તેવો ખુલાસો કરી શક્યા નહીં. અને પાકિસ્તાને ૫૦૦ની નકલી નોટો ભારતમાં મોટા પાયે વહેતી કરીને અર્થતંત્ર ખોરવી નાખવા મોટા પાયે પ્રયાસ કરેલો તે જોતાં રૂ.૫૦૦ની નોટ પાછી ખેંચાય તે ગળે ઉતરી જાય પરંતુ રૂ.૨,૦૦૦ની નવી નોટ આવશે ત્યારે તેની નકલ નહીં કરી શકાય? આ અંગે પણ જેટલીએ ગોળ-ગોળ વાત કરી. અલબત્ત, નવી નોટમાં સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ કઈ કઈ ખાસિયત છે તે પૂછતાં તેમણે મોઘમ જવાબ આપ્યો એ વાત માની શકાય તેવી છે કારણકે જો એ જાહેર થઈ જાય તો તો તેની નકલ બનાવવાનું પાકિસ્તાન માટે સરળ બની જાય. આ તમામ ઇન્ટરવ્યૂમાં જેટલીએ કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શન તરફ ભારતીયોને દોરી જવા છે તેવી વાત કરી. પરંતુ કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનના ઘણી અગવડો, ગેરફાયદા અને જોખમો છે.

પહેલી લઈએ ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવણી. ઓનલાઇન બેન્કિંગથી ચૂકવણી કરવા માટે સર્વરથી માંડીને ઇન્ટરનેટની સ્પીડ વગેરે બધું જ ટનાટન જોઈએ. ભારતમાં ગરીબો અને આ ટૅક્નૉલૉજી પ્રત્યે નિરક્ષર એવા લોકોની સંખ્યા બહુમતીમાં છે. તેના માટે ઘણો ઘણો સમય જોઈશે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, મોબાઇલનો ઉપયોગ માત્ર મેસેજ ફોરવર્ડ કરવા કે કૉલ કરવા પૂરતો કરતા લોકોને આ ટૅક્નૉલૉજીમાં ખૂબ જ તકલીફ પડે. તેમને રોકડ કે ચેકથી પૈસા ભરવા સહેલા લાગે. આપણે ત્યાં સરકારી વેબસાઇટો ચાહે તે યુનિવર્સિટીની હોય કે અન્ય, ૫૮૬ના કમ્પ્યૂટરના જમાનાની હોય તેમ લાગે. સમયસર અપડેટ જ ન થાય. ઉપરાંત ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવણીમાં સ્વાનુભાવ એવો પણ છે કે રિચાર્જ કે એવું કંઈ કામ કરાવતી વખતે પૈસા કપાઈ જાય પણ કામ ન થાય. પછી જે તે કંપનીને ફોન કરો. તે વળી બૅન્ક પર ઢોળે. બૅન્કમાં કસ્ટમર કેર પર ફોન કરો તો પાંચ મિનિટ તો મેન્યુમાં આંકડા દબાવવામાં જ જાય. ઇ-મેઇલ કરો તો બીબાઢાળ જવાબ આવે. કારણ સરકારી હોય કે ખાનગી, કર્મચારીઓ બધે જ મહદંશે દાધારિંગા છે. વળી, જો કદાચ કપાઈ ગયેલા પૈસા જમા થઈ ગયા હોય તો તેનો એસએમએસ પણ ન આવે. ટૅક્નૉલૉજી પર બધું આધારિત કરી દેવાથી પ્રશ્ન હલ નથી થઈ જતો કારણ માણસો બદલાતા નથી. ૨૦૧૧ની સાલમાં આધાર કાર્ડ માટે ફોટો-ફિંગર પ્રિન્ટ પૉસ્ટ ઑફિસમાં આપ્યું હતું તેના પાંચ વર્ષે કોઈ આધાર કાર્ડ ન આવે. અને તે માટે કલેક્ટરથી માંડીને આધાર કાર્ડ સંબંધિત ઑથોરિટી- યુઆઈએડીઆઈ પર ઇ-મેઇલથી જાણ કરો તો તેમના પણ કોઈ જવાબ ન આવે તો ક્યાં જવાનું? પૉસ્ટ ઑફિસમાં કામ પાછું કૉન્ટ્રાક્ટ પર અપાયેલી ખાનગી સંસ્થાએ કર્યું હતું. એ બધા ડેટા-પુરાવાનો દુરુપયોગ ન થાય? માટે પહેલાં તંત્રને જવાબદેહી બનાવવું પડે. તમારે મંત્રીઓએ પોતે જવાબદેહી બનવું પડે. ભૂલ વગરની સિસ્ટમ બનાવવી પડે.

ઘણી બૅન્કોએ હવે પાસબુક અપડેટ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. પરંતુ એસએમએસ એલર્ટ માટે દર વર્ષે અમુક રકમ કપાતી હોવા છતાં એસએમએસ ન આવે ત્યારે જેટલીજી, શું કરવાનું? એક વાસ્તવિક કિસ્સો. એક મિત્રને સ્કૂટર ખરીદવાનું હતું. તેઓ નિશ્ચિત મુહૂર્તમાં ખરીદવા ગયા. ગમી ગયું. સ્કૂટર કંપનીએ કહ્યું કે આજે જ ડિલિવરી જોઈતી હોય તો કેશથી ચૂકવણી કરો. આ સમયે જેટલીજી, તમે આદેશ આપશો કે સ્કૂટર કંપનીએ બાઉન્સ થવાનું જોખમ સ્વીકારીને પણ ચેકથી પેમેન્ટ લઈ તે જ દિવસે સ્કૂટરની ડિલિવરી આપી દેવાની? મિત્ર બૅન્કમાં ગયો. રૂ. ૫૦,૦૦૦ ઉપાડ્યા. ઘણી વાર ૨,૦૦૦-૫,૦૦૦ ઉપાડો તો એટીએમ સેન્ટરમાં હો ત્યાં જ એસએમએસ આવી જાય પરંતુ ચેકથી ઉપાડેલા ૫૦,૦૦૦ જેવી મોટી રકમનો કોઈ એસએમએસ નહીં. બૅન્કમાં ફરિયાદ કરી, ફૉર્મ ભર્યું પણ કોઈ હલ આવ્યો નથી. મિત્ર કહે છે કે આ તો ઠીક છે કે તેણે પોતે જ પૈસા ઉપાડ્યા હતા, બીજા કોઈએ ઉપાડ્યા હોત તો?

ચેકથી પેમેન્ટ કરવું બધાને ગમે છે પણ ચેકબુક મફત મળે છે, જેટલીજી? એને પહેલાં મફત કરી નાખો. પછી બધી વાત. (એવી દલીલ ન કરતા કે તેના માટે મામૂલી રકમ લાગે છે. મહેનતની કમાણીનો એક રૂપિયો પણ ખોટી રીતે કેમ વપરાય?) આ જ રીતે ક્રેડિટ કાર્ડમાંય એન્યુઅલ મેઇનટેનન્સ ફી, વ્યાજ, ઓવરસીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન કૉસ્ટ સહિત અનેક ચાર્જ લાગે છે. ડેબિટ કાર્ડથી પૈસા ઉપાડવા અને ચૂકવવા બંને પર બૅંકોએ નિયંત્રણો મૂક્યાં છે. અમુક સંખ્યા કરતાં વધુ વાર ડેબિટ કાર્ડ વાપરો તો ચાર્જ લાગે. આ બધા ચાર્જ દૂર કરો. વળી, મોલ કે એવી કોઈ જાહેર જગ્યાએ ડેબિટ કાર્ડથી ચૂકવણી કરવા જતાં પાસવર્ડ ચોરાઈ જવાની શક્યતા રહે છે અને તેના લીધે તમારા મહેનતની કમાણીના પૈસા ઉપડી જવાની શક્યતા રહે છે. ઓનલાઇન બૅન્કિંગ હોય કે ડેબિટ કાર્ડ-ક્રેડિટ કાર્ડથી ચૂકવણી, સાઇબર ગુનાઓ વધતા રહે છે અને તેની સામે ભારતીય પોલીસ કેટલી કાર્યક્ષમ છે તેની આપણને ખબર છે. અને આ બધા ગુના તો વિદેશ પારથી પણ મોટા પાયે થાય. આપણે કેટલા ગુનેગારોને વિદેશથી લાવી શક્યા છીએ? ગુલશનકુમારના હત્યારા નદીમ (શ્રવણ)થી લઈને લલિત મોદી-વિજય માલ્યા…બધા વિદેશમાં જલસા કરે છે.

વળી ઘણા નાના-નાના ખર્ચા હોય જેમ કે પાણીપુરીની લારી વાળો. પાણી પૂરી ખાઈને તેને દસ રૂપિયાની ચેકથી ચૂકવણી કરવાની? ઉનાળામાં ગોળો ખાઈને વીસ રૂપિયા ક્રેડિટ કાર્ડથી ચૂકવવાના? સોડા પી ને કે પાન ખાઈને દસ-પંદર રૂપિયા ઓનલાઇન બૅન્કિંગથી ચૂકવવાના? કરિયાણાવાળાને ત્યાંથી દસ રૂપિયાનું વેફરનું પેકેટ ચૂકવવા માટે ડેબિટ કાર્ડ વાપરવાનું? કોઈ પણ નવી પ્રણાલિ લાવવાનો નિયમ એવું કહે છે કે પહેલાં તેના ઉપાય તૈયાર રાખવા જોઈએ. અમારે એમસીએમાં પ્રૉગ્રામ ભણાવતી વખતે કહેતા કે બે રીતે પ્રણાલિ બદલી શકાય – ૧. ટ્રાયલ એન્ડ એરર. ૨. પેરેલલ સૉલ્યૂશન. જો તમારે ભારતના અર્થતંત્રને કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શન તરફ લઈ જવું હશે તો તેના માટે પહેલાં જડબેસલાક, ભૂલવિહોણા ઉપાયો તૈયાર રાખવા પડશે.

અને અગાઉ કહ્યું તેમ પહેલાં તો, ગામડાના લોકો, ગરીબો, ટૅક્નૉલૉજી બાબતે નિરક્ષર લોકોનો વિચાર કરવો પડશે. તેમને આવડી જાય તો પણ ટૅક્નૉલૉજીને અત્યંત આધુનિક બનાવવી પડે. ઘણી બધી વાર અનુભવ એવો થાય છે કે બૅંકોમાં કે પૉસ્ટ ઑફિસમાં કે અન્ય સરકારી કે ખાનગી સ્થાનો પર સર્વર ડાઉન હોય. સૌથી ઝડપથી ડાઉનલૉડ કરીને શરત જિતવાની ૪-જીની જાહેરાતો બતાવતી મોબાઇલ કંપનીઓને ત્યાં ચૂકવણી કરવા જાવ તો સર્વર ઠપ્પ હોય તો બીજાની તો શું વાત કરવી.

ટૂંકમાં, ભારતીયોને કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શ કરતા કરવામાં ઘણી બધી બાધાઓ છે.

Posted in hindu, Mumbai Samachar, religion

વેદકાળથી હિન્દુ ધર્મમાં નારીઓનું સ્થાન મુઠ્ઠી ઊંચેરું રહ્યું છે

(મુંબઈ સમાચાર દિવાળી અંક,. વિક્રમ સંવત ૨૦૭૨- ગ્રે.કેલેન્ડર-ઑક્ટોબર ૨૦૧૬)
સનાતન ધર્મ મોગલોના અત્યાચારી સમયમાં પણ તૂટ્યો નહીં, પરંતુ વધુ મજબૂત રીતે જળવાઈ રહ્યો હતો. પરંતુ અંગ્રેજોએ મેક્સમૂલર પાસે સનાતન ધર્મ ગ્રંથોનું વિકૃત ટ્રાન્સ્લેશન કરાવ્યું અને શિક્ષણ પદ્ધતિ બદલી નાખી. અને વર્તમાન સમયમાં તો સનાતન કહેતાં, હિન્દુ ધર્મના બે મુખ્ય આધાર સ્ત્રીઓ અને કહેવાતા દલિતોને ધર્મથી અલગ પાડવા એનજીઓ અને ફિલ્મો-ટીવી ચેનલો દ્વારા પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.
દા.ત. દલિતોની કહેવાતી સંસ્થાઓ દલિતોની વ્યવસ્થા કેવી જાતિગત હતી અને તેમને કેવો કેવો અન્યાય થયો છે તેનું મરીમસાલા ભભરાવીને પ્રચાર કરે છે અને બ્રાહ્મણવાદને ગાળો આપે છે. હિન્દી ફિલ્મોમાં શરૂઆતથી જ સામ્યવાદી કલાકારો ઘૂસી ગયેલા. આથી ફિલ્મોમાં પણ આવું જ બતાવવામાં આવ્યું કે બ્રાહ્મણ, વાણિયા અને ક્ષત્રિય તો ગરીબ અને દલિત પર અત્યાચાર જ કરે છે. હિન્દી ફિલ્મોમાં સ્ત્રીઓ પરના અત્યાચાર પણ બતાવાયા. અને અત્યારે ટીવી ચેનલો પર ‘સિયા કે રામ’, ‘અશોક’ વગેરે સિરિયલો દ્વારા વિકૃતિ ફેલાવીને આપણા ગ્રંથ અને ઇતિહાસની ખોટી રજૂઆત કરાય છે.
આપણો વિષય છે હિન્દુ ધર્મમાં નારીશક્તિ. આથી આપણે બીજી વાત નહીં કરીએ. ‘મુંબઈ સમાચાર’ની ‘પુરુષ’ પૂર્તિમાં ‘નાયક ખલનાયક’ કૉલમની શરૂઆતમાં જ ‘મનુસ્મૃતિ’ સ્ત્રી વિરોધી નથી તેના પર આખો લેખ આ લેખકે લખેલો. (જુઓ, મુંબઈ સમાચાર, ૨૦-૧-૧૫). જે મનુસ્મૃતિમાં નીચેનો શ્લોક લખાયો હોય તે સ્ત્રી વિરોધી કેવી રીતે હોઈ શકે?
यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।
यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।।
જ્યાં નારીઓની પૂજા થાય છે, સ્ત્રીને આદર અપાય છે, તેનું માન જળવાય છે, તેની આવશ્યકતાઓ પૂરી થાય છે, તેની અપેક્ષાઓ સંતોષાય છે, તે સ્થાન, સમાજ અને પરિવાર પર દેવતાઓ પ્રસન્ન રહે છે. આદ્ય શક્તિ જગદંબાથી લઈને મા દુર્ગા, ચંડી, અંબા, મહા કાળી વગેરે પરમ શક્તિની આરાધના આ દેશમાં જ થાય.
શાસ્ત્રોમાં અનેક દાખલા છે કે સ્ત્રીનું અપમાન થાય, તેનું માન ભંગ થાય એટલે આખો ને આખો વંશ સમાપ્ત થઈ જાય છે. દ્રૌપદીનું ભર સભામાં ચીરહરણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે સ્વયં ભગવાનને પણ પ્રગટ થવું પડે છે. દ્રૌપદીના આ અપમાનનું પરિણામ એ આવ્યું કે લગભગ સમસ્ત કૌરવો નાશ પામ્યા! રાવણ સીતા માતાને ઉપાડી આવ્યો તો રાવણ, તેના ભાઈ કુંભકર્ણ, તેના દીકરા ઈન્દ્રજીત અથવા મેઘનાદનો નાશ થયો. ગાંધારીના દીકરાઓ એટલે કે કૌરવોનો નાશ થયો તો તેમના શાપથી શ્રી કૃષ્ણના વંશજોનો પણ નાશ થયો. વિષ્ણુ ભગવાને દાનવોને જીવિત કરતાં પોતાના સાસુ ખ્યાતિનું માથું કાપી નાખ્યું તો સસરા ભૃગુએ તેમણે વારંવાર સ્ત્રી પેટે જન્મ લેવો પડશે તેવો શાપ આપેલો જે ભગવાને હસતા મોઢે સ્વીકાર્યો. રાક્ષસ જલંધર પત્ની વૃંદાના અનુષ્ઠાનમાં એટલી તાકાત હતી કે તે તેના રાક્ષસ પતિને પણ જીવિત રાખી શકતી હતી અને દેવોથી માંડીને ભગવાન પણ કંઈ કરી શકતા નહોતા. આથી ભગવાને છળનો સહારો લેવો પડ્યો અને જલંધરનું રૂપ ધરીને આવ્યા. જ્યારે વૃંદાએ તેમને જોયા ત્યારે અનુષ્ઠાનમાંથી ઊભા થઈ પતિ તરીકે આવેલા વિષ્ણુને પગે લાગી. તેનું તપ ભંગ થયું. જલંધરનો નાશ થયો. આથી વૃંદાએ વિષ્ણુને પથ્થરના બની જવા શાપ આપ્યો અને વિષ્ણુને શાલિગ્રામ બનવું પડ્યું. સ્ત્રીઓની આ તાકાત હતી અને છે.
સ્ત્રીનું સન્માન કેટલું હતું તેની એક કથા મહાભારતમાં જોવા મળે છે. અંબા નામની રાજકુમારીને હરણ કરીને ભીષ્મ હસ્તિનાપુર લાવ્યા હતા, પોતાના ભાઈ વિચિત્રવીર્ય સાથે પરણાવવા. પણ અંબાએ કહ્યું કે તે તો રાજા શાલ્વને પોતાના પતિ માની ચૂકી છે તો વિચિત્રવીર્યએ તેની સાથે પરણવા બળજબરી કરી નહીં. ભીષ્મ પણ કંઈ ન બોલ્યા અને અંબાને શાલ્વ પાસે જવા દીધી. શાલ્વએ અંબાનો સ્વીકાર ન કર્યો ત્યારે અંબા ભીષ્મ પાસે આવી પરંતુ બ્રહ્મચર્યની ભીષણ પ્રતિજ્ઞા લીધી હોવાથી ભીષ્મએ પરણવા ના પાડી. આથી અંબાએ પોતાનું જીવન બગાડનાર ભીષ્મના મૃત્યુ માટે કઠોર તપ કર્યું અને બીજા જન્મે તે શિખંડી તરીકે અવતરી અને ભીષ્મના મૃત્યુનું કારણ બને છે.
કેટકેટલાં ઉદાહરણો છે નારી શક્તિના! અશ્વપતિ રાજાને ત્યાં જન્મેલી સાવિત્રી પોતાના પતિની પસંદગી જાતે કરે છે. તે વનવાસી રાજા દ્યુમસ્તેનના પુત્ર સત્યવાનને પતિ તરીકે પસંદ કરે છે. (અહીં એ પણ નોંધવું જોઈએ કે દલિતો અને વનવાસી અથવા આદિવાસી તરફી કહેવાતી સંસ્થાઓ જે કુપ્રચાર કરે છે તેનું આ ઉદાહરણ દ્વારા ફરી એક વાર નિરસન થાય છે. રાજકુમારી સાવિત્રી વનવાસી રાજાના પુત્રને પતિ તરીકે પસંદ કરે છે.) સત્યવાનનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે આ સાવિત્રી તેના પતિની પાછળ પાછળ જઈને યમરાજા પાસેથી તેના પ્રાણ બચાવે છે. આથી તો વટ સાવિત્રીનું વ્રત થાય છે.
અંગિરસના વંશજ ઋષિ કક્ષીવાનની પુત્રી અને દીર્ઘતમસની પૌત્રી ઘોષાને ચામડીનો રોગ હતો. તે ઘણા સમય સુધી કુંવારી રહી હતી. એટલે એ પણ નોંધવું જોઈએ કે કુંવારી રહેવું શાપ ગણાતું નહોતું. આ વિદેશી આક્રાંતાઓના સમયમાં આવ્યું કે દીકરી કુંવારી રહે તો શાપ ગણાય. ઘોષાએ અશ્વિનીકુમારની તપસ્યા કરી. તેમને પ્રસન્ન કર્યા. અશ્વિનીકુમારોએ તેને મધુવિદ્યા શીખવાડી. યુવાની પુન:સ્થાપિત કરવા અને જ્ઞાન મેળવવાની આ ગુપ્ત વિદ્યા છે. (ભારતનું દુર્ભાગ્ય એ છે કે ભારતમાં નવી પેઢી ભારત વિરુદ્ધ થાય તેવું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. આવી ગુપ્ત વિદ્યા કેમ શાળામાં ન શિખવાડાય? જો શિખવાડવાનો નિર્ણય કરાય તો ભગવાકરણનો આરોપ સરકાર પર લિબરલ અને સેક્યુલર હિન્દુઓ લગાડી દે.) તેનાથી ઘોષા ફરી યુવાન થઈ ગઈ અને તેની બીમારી પણ મટી ગઈ. તેનાં લગ્ન થયાં અને સુહસ્ત્ય નામનો દીકરો પણ થયો. એટલું જ નહીં, પણ ઘોષાએ ઋગ્વેદમાં અશ્વિનીકુમારની સ્તુતિમાં બે શ્લોક (૩૯ અને ૪૦) ઉમેર્યા. ઋગ્વેદની મંત્રદૃષ્ટા અનેક સ્ત્રી વિદૂષીઓ હતી. તે બધાનાં નામોને એક સાથે રજૂ કરતો શ્લોક શૌનક ઋષિએ ‘બૃહદ દેવતા’માં લખ્યો છે. આ પુસ્તક ઋગ્વેદના સૂક્તોમાં પૂજાયેલા દેવતાઓની અનુક્રમણિકા જેવો છે.
घोषा गोधा विश्ववारा अपालोपनिषन्नित ।
ब्रह्म जाया जहुर्नाम अगस्तस्य स्वसादिती !!
इन्द्राणी चेन्द्र माता चा सरमा रोमशोर्वशी ।
लोपामुद्रा च नद्यस्य यमी नारी च शाश्वती !!
श्री लक्ष्मिः सार्पराज्ञी वाक्श्रद्धा मेधाच दक्षिण ।
रात्रि सूर्या च सावित्री ब्रह्मवादिन्य ईरितः !!
ઘોષા, અપાલા, લોપામુદ્રા, ગોધા, વિશ્વવારા, સૂર્યા, ઈન્દ્રાણી, યમી, રોમાશા, ગાર્ગી, મૈત્રેયી વગેરે કેટકેટલી વિદૂષીઓ તો વૈદિક કાળમાં જ થઈ ગઈ! બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં દાખલો છે કે જ્યારે ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ગૃહસ્થાશ્રમ છોડવા માગતા હોય છે અને સંપત્તિનું વિભાજન બંને પત્નીઓ મૈત્રેયી તથા કાત્યાયની વચ્ચે કરવા માગતા હોય છે ત્યારે મૈત્રેયી સંપત્તિ અને દુન્યવી સુખના બદલે બ્રહ્મવિદ્યા માગે છે!
વિદૂષી સુલભા અને જનક રાજાનો સંવાદ તો ભલભલાની આંખો ઉઘાડનારો છે. ૧૬ વર્ષની સુલભાએ તેનાં માતાપિતાના ગુરુ પાસેથી દીક્ષા મેળવી અને નાની ઉંમરમાં જ તેણે ધ્યાન-તપ-પ્રાણાયમ વગેરેથી પોતાની સુષુપ્ત શક્તિઓ જાગૃત કરી. તે એક દિવસ જનક રાજાના દરબારમાં ગઈ અને તેણે કહ્યું, “હું તમારી પરીક્ષા લેવા માગું છું.” સામાન્ય રીતે રાજાની પરીક્ષા લેવાનું કોઈ સપનામાં પણ વિચારી ન શકે. રાજા ખોટું બોલે તોય તેની પ્રશંસા, તેની વાહ વાહ જ થાય. પણ આ છોકરીની હિંમત જુઓ! અને સામે જનક રાજાની પાત્રતા પણ જુઓ! જનકે પણ પરીક્ષા માટે તૈયારી બતાવી. સુલભાએ પૂછ્યું, “તમે એટલા જ્ઞાની છો પછી સંસારના નશ્વર સુખની વચ્ચે કેમ રહો છો? તમારે આ ચામર ઢોળતી લલનાઓ અને છત્રની શું જરૂરત છે?”
જનકે કહ્યું કે “ગયા જન્મમાં મેં મારા સહાધ્યાયીને માથામાં માર્યું ત્યારે ગુરુએ કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી આ નાના સહાધ્યાયીને પરમાત્માનો અનુભવ નહીં થાય ત્યાં સુધી તને પણ નહીં થાય. આથી આ જન્મમાં આ નાનો સહાધ્યાયી અષ્ટાવક્ર બન્યા જેમને માતાના ગર્ભમાં જ આત્મજ્ઞાન થઈ ગયું હતું. તેઓ જ્યારે મારી પાસે આવ્યા અને તેમણે મારી પરીક્ષા લીધી ત્યારે મને પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થયો. હવે મને સુખ અને દુઃખ કંઈ લાગતું નથી. સુલભા! તારા બીજા પ્રશ્નનો જવાબ એ છે કે જો સારી વ્યક્તિ રાજગાદી પરથી ઉતરી જશે તો સ્વાર્થી, લોલુપ અને એકબીજાના ટાંટિયા ખેંચનારા લોકોનો પ્રભાવ વધી જશે. તેઓ સત્તામાં આવી જશે. બ્રહ્મજ્ઞાની જો રાજ્ય કરશે તો પ્રજામાં પણ બ્રહ્મજ્ઞાનનો પ્રચાર થશે.” એ પછી જનક જેવો જનક રાજા સુલભાનું પૂજન કરે છે!
શંકરાચાર્ય અને મંડન મિશ્ર વચ્ચેના શાસ્ત્રાર્થમાં મંડન મિશ્રનાં પત્ની ભારતી દેવી ન્યાયાધીશ હતાં. આ પદવી તેમના ખૂબ જ જ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક કક્ષાના લીધે મળી હતી. પતિ મંડન મિશ્ર પરાજિત થયા પછી ભારતી દેવીએ શંકરાચાર્યને પડકાર ફેંક્યો હતો. પણ શંકરાચાર્યએ “સ્ત્રી સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરવાની શાસ્ત્ર ના પાડે છે” તેમ કહેતાં ભારતી દેવીએ તેમને ગાર્ગીએ યાજ્ઞવલ્ક્ય અને સુલભાએ જનક રાજા સાથે કરેલા શાસ્ત્રાર્થની યાદ અપાવી. પરિણામે શંકરાચાર્ય શાસ્ત્રાર્થ કરવા તૈયાર થયા! બંને વચ્ચે સત્તર દિવસ સુધી શાસ્ત્રાર્થ ચાલ્યો! છેવટે ભારતી દેવીએ કામકળા વિશે પ્રશ્ન પૂછીને ગૂગલી ફેંકી જેની સામે શંકરાચાર્ય પણ બે ઘડી તો વિમાસણમાં મૂકાઈ ગયા કેમ કે તેઓ તો સન્યાસી અને એટલે બ્રહ્મચારી! પછી તેમણે પરકાયા પ્રવેશ કરીને જવાબ આપ્યો તે જુદી વાત છે પણ કહેવાનો અર્થ એ કે પતિ મંડન મિશ્ર જેને ન મૂંઝવી શક્યા તેને એક વિદૂષી મહિલાએ મૂંઝવી દીધા અને બે ઘડી પરાજિત થવાની અણીએ લાવી દીધા.
આવો જ એક કિસ્સો મારા પૂર્વજોનો છે, જે મારા પિતા શ્રી ગજેન્દ્રભાઈ ઘણી વાર કહેતા. તળાજાના શોભવડ ગામે અમારા પૂર્વજ (નામ લગભગ હરિરામ હતું) રહેતા. તેમની વિદ્વતાની ખ્યાતિ સાંભળીને દક્ષિણથી પંડિતો આવેલા. તેમને શાસ્ત્રાર્થ કરવો હતો પરંતુ હરિરામ ખેતરે ગયેલા. એ વખતે તેમનાં પત્ની (તેમનું નામ લગભગ સરસ્વતીબહેન હતું) ઘરે હતાં. પંડિતોને ઉતાવળ હતી આથી તે મહિલાએ કહ્યું કે તમારે જે પૂછવું હોય તે મને પૂછો. પંડિતોએ પૂછ્યું અને મહિલાએ દરેકના સંતોષકારક જવાબ આપ્યા. પંડિતો તો છક થઈ ગયા. તેમણે ભાવનગરના રાજાને કહ્યું કે આપના રાજ્યમાં આવા વિદ્વાન લોકો રહે છે તેની તમારે કદર કરવી જોઈએ. અને પછી મારા પૂર્વજને રાજજ્યોતિષ બનાવી રાજાએ રાજ્યાશ્રય આપ્યો હતો. વર્ષાસન પણ ચાલુ કર્યું હતું અને જશોનાથ મંદિરનો હક આપેલો પરંતુ મારા પરદાદા શ્રી બળવંતરાયે તેમની રેલવેમાં નોકરી હોઈ આ બધી સુવિધાઓ જતી કરેલી.
વેદકાળથી લઈને વિદેશી આક્રાંતાઓ સુધીના સમય ગાળામાં સ્ત્રીઓને અપરિણિત રહેવાની પણ છૂટ હતી. (અથર્વવેદ ૧૨.૩.૧૭) વેદોના અભ્યાસની છૂટ હતી. અશ્વલયના ગૃહ્ય સૂત્ર, ગોભીલ ગૃહ્ય સૂત્ર અને હરિત ધર્મસૂત્ર મુજબ, સ્ત્રીઓને ઉપનયન સંસ્કાર (જનોઈ) પણ અપાતા. સ્ત્રીઓ શિખવતી પણ ખરી. (જુઓ ડૉ. વાસુદેવ શરણ અગરવાલના પાણિનીકાલન ભારત) મહારાણી કૈકેયી તેમના પતિ દશરથ સાથે યુદ્ધ લડવા ગઈ હતી અને જ્યારે રથના પૈડામાંથી ધરી નીકળી ગઈ ત્યારે પોતાની આંગળી ખોસી દીધી જેથી રથનું પૈડું નીકળી ન જાય. અર્થાત એ સમયે એવું એક પણ ક્ષેત્ર નહોતું જેમાં સ્ત્રીઓ ભાગ નહોતી લેતી. (અને વિચાર કરો કે એ જ સમયના દશરથના પુત્ર રામ ગર્ભવતી સીતાને વનવાસ મોકલે? આ બધું પછીથી જોડવામાં આવ્યું. વાલ્મીકિ રામાયણમાં ઉત્તરકાંડ છે જ નહીં.)
સ્ત્રીઓને પતિ પસંદ કરવાનો અધિકાર હતો. તેમના માટે સ્વયંવર થતા. સીતા, દમયંતી, દ્રૌપદીના સ્વયંવરના કિસ્સા જાણીતા છે. શકુંતલાએ ગાંધર્વ વિવાહ કર્યા હતા. જન્મથી લઈ મરણ સુધી અનેક હિન્દુ વિધિઓ-સમારંભો થતાં પરંતુ સ્ત્રીની હાજરી વગર એકેય સમારંભ નહોતા થઈ શકતા. મહાભારત શાંતિપર્વ ૨૬૭.૩૧, ૩૪૮.૧૮, વનપર્વ ૩૧૩.૬૦ અને મનુસ્મૃતિ ૨.૧૪૫ મુજબ, પહેલી પૂજા માતાની કરવી જોઈએ.
સાતમી અને નવમી સદીમાં ઉચ્ચ વર્ગની સ્ત્રીઓને શિક્ષણ, કળા વગેરે તમામ બાબતોમાં પ્રગતિની છૂટ અને તકો હતી. ચીનના મુસાફર હ્યુ એન ત્સાંગે નોંધ્યા મુજબ, સમ્રાટ હર્ષવર્ધન રાજ્યની તમામ અગત્યની બાબતોમાં તેમની બહેન રાજ્યશ્રીની સલાહ લેતા. રાજ્યશ્રી ભગવાન બુદ્ધની શિષ્યા હતી. ‘કાવ્યમીમાંસા’ ખ્યાત મહારાષ્ટ્રના મહાકવિ રાજશેખરે રાજકુમારીઓ, ઉચ્ચ અધિકારીઓની દીકરીઓ, ગણિકાઓ, કવિ, વૈજ્ઞાનિકોના દાખલા આપ્યા છે. તેમણે લખ્યું છે કે “પુરુષ જેટલા સારા કવિ હોય છે તેટલી જ સ્ત્રીઓ સારી કવયિત્રી હોય છે. પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે કોઈ ભેદ આ બાબતમાં નથી. રાજકુમારીઓ, મંત્રીઓની પુત્રીઓ, કુલીન કન્યાઓ તેમજ ગણિકાઓ શાસ્ત્રોના જ્ઞાન સાથે જ જન્મ્યાં હોય અને સારી કવિતા પણ લખતાં હોય તેવાં અસંખ્ય ઉદાહરણો છે. ” રાજશેખરની પત્ની અવંતિસુંદરી પણ ખૂબ જ વિદ્વાન હતી. રાજશેખરે ‘કર્પૂરમંજરી’ નાટક પત્નીની વિનંતી પર રચ્યું હતું. તે સમયનાં નાટકો અને સાહિત્ય પરથી તે વખતની સ્ત્રીઓની સ્થિતિનો ખ્યાલ આવે છે.
આઠમી સદીમાં ઉત્તરમાં વિંધ્યથી દક્ષિણમાંપલ્લવ સુધી ફેલાયેલા રાજ્યનું શાસન રાષ્ટ્રકુટ વંશના સમ્રાટ ધ્રૂવ તેમની પત્ની શીલા મહાદેવી સંયુક્ત રીતે કરતાં હતાં. ઑડિશામાં કારા વંશમાં અનેક રાણીઓએ રાજ્ય કર્યું હતું. ૧૦મી સદીમાં સુગંધા અને ડિડ્ડાએ તેમજ ૧૪મી સદીમાં કોટા રાણીએ કાશ્મીર પર રાજ્ય કર્યું હતું. રાણી લક્ષ્મીબાઈ, રાણી અહલ્યાબાઈ…કેટકેટલાં નામ લેવા! અને અત્યારે પણ ઉત્તરમાં મહેબૂબા મુફ્તિ, દક્ષિણમાં જયલલિતા, પૂર્વમાં મમતા બેનર્જી અને પશ્ચિમમાં વસુંધરા રાજે સિંધિયા (હમણાં સુધી આનંદીબહેન પટેલ પણ હતાં) એમ મોટા ભાગે મહિલાઓનું જ રાજ છે ને. વડાં પ્રધાન તરીકે ઈન્દિરા ગાંધી તો ૧૯૬૬માં વડાં પ્રધાન બની ગયેલા. પ્રતિભા પાટીલ વર્ષ ૨૦૦૭માં ભારતના પહેલા મહિલા પ્રમુખ બની ગયેલા. લોકસભાનાં અધ્યક્ષ પણ મીરાકુમારીથી લઈને અત્યારે સુમિત્રા મહાજન છે. જ્યારે વિકસિત કહેવાતા દેશોમાં કેટલા મહિલા સત્તાધીશો થયાં? અમેરિકામાં હિલેરી ક્લિન્ટન આ વખતે ચૂંટાશે તો પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ બનશે! ચાહે તે ઇસાઈ પંથ હોય કે મુસ્લિમ સમુદાય, કદાચ મને કહેવા દો કે હિન્દુ ધર્મ જેટલું માન અને સન્માન બીજા કોઈ પંથમાં સ્ત્રીઓને મળતું નથી.
ભારતમાં હિન્દુ સ્ત્રીઓની સ્થિતિ મુસ્લિમ આક્રાંતાઓના હુમલા પછી જ બદલાઈ. આક્રમણખોરો માટે સ્ત્રીનું જીવન, સંપત્તિ અને તેની આબરૂની કોઈ કિંમત નહોતી. આથી દરેક સમુદાયે સ્ત્રીની આબરૂની રક્ષા કરવા માટે નિયમો બનાવ્યા. બાળ લગ્ન, વિધવા થાય તો માથું મુંડાવી નાખવું (જેથી સ્ત્રી સુંદર ન લાગે), સતી પ્રથા (જોકે આલ્બરુનીસ ઇન્ડિયામાં આલ્બરુનીએ લખ્યું છે કે વિધવાને સતી થવાની ફરજ નહોતી. તે પોતાની ઈચ્છાથી જ સતી થતી.) આ બધું આવ્યું. ઋગ્વેદમાં લખ્યું છે કે વિધવાને મૃત પતિના ભાઈની સાથે લગ્ન કરવાની છૂટ હતી. આ પછી તે નિયમ બની ગયો. મનુસ્મૃતિ, જેને સામ્યવાદીઓ અને સેક્યુલરો બ્રાહ્મણવાદી કહીને વખોડે છે તેમાં ગર્ભવતી મહિલાઓનું ખાસ ધ્યાન રાખવા સલાહ છે. સ્ત્રીના ભરણપોષણની ચિંતા તેમાં કરાઈ છે. જે ધન માતાને દહેજમાં મળ્યું હોય તે કન્યાને જ મળવું જોઈએ તેમ તેમાં કહેવાયું છે. છૂટાછેડા લીધેલી સ્ત્રીને પૂર્વ પતિ તરફથી ભરણપોષણ મળવું જોઈએ તેવો કાયદો હિન્દુઓને જ લાગુ પડે છે. મુસ્લિમોએ તે સ્વીકાર્યો નથી. મુસ્લિમોમાં તો ત્રણ વાર તલાક કહી દે એટલે છૂટાછેડા મળી જાય. હિન્દુઓમાં તેવું નથી. હિન્દુ દીકરીને પૈતૃક સંપત્તિમાં સમાન હક મળ્યો છે. હિન્દુ પ્રણાલિ પુરુષપ્રધાન છે તે વાત સાચી છે પણ સ્ત્રીનું સ્થાન ઉતરતું ક્યારેય નથી રહ્યું.