hindu, national

રામમંદિર માટે હજુ કેટલી રાહ? કેટલો સંઘર્ષ?

(લ. દિ. ૨૫/૧૧/૧૮)

કોઈ ચોક્કસ સંપ્રદાય (કેટલાક તેને ધર્મ કહે છે, જે ખોટું છે)ની રાજનીતિ એ વાઘની સવારી છે. પાકિસ્તાનથી માંડીને અનેક દેશો સાંપ્રદાયિક આધારે દેશ ચલાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. જ્યારે પણ દેશમાં હિન્દુવાદમાં ઊછાળો આવે છે ત્યારે સૌથી વધુ ડર કેટલાક હિન્દુઓને લાગે છે. આ ડર કેમ લાગે છે તેનો જવાબ પછી, હિન્દુવાદ ઊછાળો કેમ મારે છે તેનો જવાબ પહેલાં.

ભારતમાં હિન્દુઓને અન્યાયની લાગણી અંગ્રેજોના ગયા પછી એક પછી એક ઘટના થકી બળવત્તર બનતી ગઈ. સંસ્કૃતની મજાક ઊડે, પણ મોગલોની ઉર્દૂ મિશ્રિત હિન્દી બોલાય તો વાહ વાહ થાય, નમસ્તે કહો તો જૂનવાણી કે નેતામાં ખપો, પણ આદાબ કરો કે શેક હેન્ડ કરો તો આધુનિક, વંદે માતરમ્ ગાવ તો સાંપ્રદાયિક પણ સારે જહાં સે અચ્છા ગાવ તો બિનસાંપ્રદાયિક, હિન્દુઓ માટે
સિવિલ કાયદો અલગ પણ મુસ્લિમો-ખ્રિસ્તીઓ માટે જુદો, હિન્દુઓનાં મંદિરોનો વહીવટ સરકાર કરે પણ મસ્જિદ, મદરેસામાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ કે અલગતાવાદી પ્રવૃત્તિ થાય તો પણ તે બંધ ન થાય, નવરાત્રિમાં લાઉડ-સ્પીકર રાત્રે દસ વાગે બંધ કરાવી દેવામાં આવે પરંતુ મસ્જિદો પર દિવસમાં પાંચ વાર ભૂંગળા પરથી (મોટા ભાગે) બેસૂરા અવાજે આઝાનો થતી રહે. ફટાકડા હોય કે પતંગ, હિન્દુ તહેવારો અંગે ફટ ચુકાદા આવે અને તેનો અમલ પણ કરવામાં આવે પરંતુ અન્ય પંથોના તહેવારોને પર્યાવરણ કે ઘોંઘાટનો કોઈ પ્રશ્ન ન નડે. હિન્દુ બળાત્કારી બાવાની તરત ધરપકડ થાય, પણ પોતાને પાકિસ્તાનના એજન્ટ ગણાવનાર ઈમામ બુખારી છૂટા ફરે, બળાત્કારી બિશપને તરત જામીન મળી જાય અને તેના સમાચાર પણ સાવ ખૂણેખાંચરે આવે …આવાં તો ઘણાં ઉદાહરણો આપી શકાય.

માર ખાઈ ખાઈને, અન્યાય સહન કરીને અનેક હિન્દુ એટલા ભીરુ બની ગયા કે દસ હિન્દુ હોય પણ એક મુસ્લિમ આવે તો બાવા હિન્દી ચાલુ થઈ જાય, પોતે તો બધા ધર્મોને સમાન માને છે અને હિન્દુ ધર્મના કુરિવાજોમાં પોતે માનતા નથી તેમ કહી હિન્દુ ધર્મની બુરાઈ શરૂ કરી દે. મોહમ્મદ રફીએ કેટલાં ભજનો ગાયાં ને નૌશાદે કેટલા સંગીતબદ્ધ કર્યા તેની વાત કરવા લાગે. આમ, સંગીતને પણ સાંપ્રદાયિક રંગ આપે. રફીની વાત કરતી વખતે રફીને રફીસાહેબ કહેવા, તેમજ તે આવા હતા ને તેવા હતા તેવું માનવાચક ક્રિયાપદ આવે અને કિશોરકુમાર તો ગાંડો હતો ને ચક્રમ હતો તેમ તુંકારો આવે. (મને આ બંને ગાયકો અને મન્નાડે, તલત મહેમૂદથી લઈ તલત અઝીઝ સુધીના અને સોનુ નિગમ, કૈલાસ ખેર સહિતના અનેક ગાયકો ગમે જ છે અને હું રફીને રફીસાહેબ તેમના અવાજ અને સાલસ-કોઈ સંત જેવા સ્વભાવના કારણે કહું છું). પરંતુ રફી કે નૌશાદના પૂર્વજો હિન્દુ હતા જ, તેથી આમાં આશ્ચર્ય ન થવું જોઈએ. આશ્ચર્ય તો એમાં થવું જોઈએ કે હિન્દુ માતા શર્મિલા ટાગોરનો દીકરો સૈફ અલી ખાન અને જેમની ફિલ્મો શિવ-આરાધના કરતા પૃથ્વીરાજ કપૂરથી શરૂ થતી હતી તે રાજ કપૂરના દીકરાની દીકરી કરીના કપૂર તેમના દીકરાનું નામ એક રાક્ષસી વ્યક્તિ તૈમૂર લંગ પરથી રાખે.

કેટલાક લોકો પતંગ કે દિવાળી પૂજનમાં ચોપડા બનાવનારા પરિવારો મુસ્લિમ છે તે વાતને સાંપ્રદાયિક એકતા સાથે જોડે છે. મારી દૃષ્ટિએ એ સાંપ્રદાયિક એકતાનું ઉદાહરણ નથી. એ તો વેપાર છે. આવી રીતે તો હિન્દુઓ પણ મુસ્લિમ તહેવારોમાં વપરાતી ચીજોના ઉત્પાદનમાં જોડાયેલા જ હશે. હા, જન્માષ્ટમીએ બુરખો પહેરેલી મુસ્લિમ માતા પોતાના બાળકને કન્હૈયો બનાવીને લઈ જતી હોય કે હિન્દુ ઈદ મનાવે તે ચોક્કસ સાંપ્રદાયિક એકતાનું ઉદાહરણ છે, બાકી હિન્દુ ગાયક કવ્વાલી કે સૂફી ગીત ગાય કે મુસ્લિમ ગાયક ભજન ગાય તે તો શુદ્ધ વ્યાવસિયકતા જ છે.

કેટલાક મુસ્લિમોને રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં ન ભળવા દેવા માટે આવા માનસિક ગુલામ હિન્દુઓ પણ જવાબદાર છે. મુસ્લિમ કે શીખ સારું ગુજરાતી બોલતો હોય તો પણ તેની સાથે ‘ક્યા બાવા, તુુમ કાયકુ પૂછતા હૈ?’ કહીને બાવા હિન્દી ચાલુ કરી દેવું, તેને ધર્મના બદલે ફિલ્મોની વાત કરવી હોય તો પણ માનસિક ગુલામ હિન્દુ એવી જ વાતો કાઢે જેનાથી પેલાને કટ્ટર ન થવું હોય તોય તેના મનમાં કટ્ટરતા જન્મે. પાકિસ્તાની ક્રિકેટરો સારા, પાકિસ્તાનમાં ફલાણું સારું તેમ કહી જાણે પેલો મુસ્લિમ પાકિસ્તાન તરફી જ હોય તેમ માની લઈ પાકિસ્તાનના ખોટા વખાણ ચાલુ કરી દે. અંગ્રેજો-મોગલોના શાસનની ગુલામી અને તે પછી પણ ચાલુ રહેલી તુષ્ટિકરણની નીતિના કારણે આ પરિસ્થિતિ થઈ છે.

આ દેશમાં બહારથી આવેલા ઇસ્લામિક આક્રાંતોએ અનેક મંદિરો તોડી મસ્જિદો બનાવેલી છે તે જગજાહેર અને પુરાતત્ત્વની રીતે સિદ્ધ વાત છે. પરંતુ આવાં અનેક મંદિર નહીં, માત્ર એક રામમંદિર ભવ્ય બનાવવા (રામમંદિરનું નિર્માણ તો ૬ ડિસેમ્બર ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ ચુક્યું છે, પણ રામલલ્લા હજુ તંબુમાં છે) પણ કુલ એકોતેર વર્ષ અને રામમંદિર તંબુમાં બન્યા પછી ૨૬ વર્ષ રાહ જોવી પડે! (સરેરાશ હિન્દુ ‘અયોધ્યા તો ઝાંકી હૈ, કાશીમથુરા બાકી હૈ’ ભૂલી જ ગયો છે) અને તે રાહનો હજુ અંત આવ્યો નથી! શેરીથી લઈ શહેર સુધીનાં નામો આવા અત્યાચારી આક્રાંતાઓનાં નામો પરથી છે. પરંતુ સ્વતંત્રતાનાં એકોતેર વર્ષ પછી પણ નામો બદલવામાં આટલી કાગારોળ થાય? જહાંગીરને અન્યાયની મૂર્તિ બતાવવામાં આવે પણ શ્રી રામ અન્યાયકર્તા ચિતરાય અને ન્યાય માટે જેમની વાત માત્ર કૉમિક્સ અને વૈતાલની વાર્તા સુધી સીમિત રહી ગઈ છે તે રાજા વિક્રમાદિત્ય, ભોજ, ચંદ્રગુપ્ત, જેવા રાજાઓનો ક્યાંય કોઈ ઉલ્લેખ જ નહીં? કહેવાતા હિન્દુવાદી ભાજપના ૨૨ વર્ષના દીર્ઘકાલીન શાસનમાં અમદાવાદનું નામ પહેલાં કર્ણાવતી હતું અને તે વેપારવાણિજ્યથી સમૃદ્ધ હતું તે ભણાવવામાં ન આવે? યાદ રાખો, પક્ષ કે સંસ્થા મહાન નથી, વિચારધારા મહાન છે અને જો આપણે આપણા પ્રાચીન વારસાનું ગૌરવ નહીં કરાવી શકીએ તો નવી પેઢીને આ દેશ માટે ગૌરવ નહીં જ થાય. સામ્યવાદીઓ તો કેન્દ્રમાં સત્તામાં નહોતા છતાં પોતાના વિચારો ઘૂસાડવામાં સફળ રહ્યા કારણકે તેમના માટે સત્તા સાથે વિચાર પણ મહત્ત્વનો રહ્યો. તેનું જ પરિણામ છે કે આજે ચોતરફ ભાજપ સત્તામાં હોવા છતાં વૈચારિક યુદ્ધમાં ઘણી વાર નબળો દેખાય છે.

આ પૂર્વભૂમિકાના સંદર્ભમાં અયોધ્યામાં વિહિપ અને શિવસેના કાર્યક્રમો કરી રહ્યા છે તે જુઓ. ફરી એક વખત હિન્દુવાદીઓ જોશમાં દેખાઈ રહ્યા છે. આ જોશ ઉન્માદમાં ન પરિણમે તે જોવાનું કામ અને જવાબદારી રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર બંનેની છે. હિન્દુઓના નામે મતો મેળવવા, હિન્દુ હૃદય સમ્રાટ બનવું પણ પછી તેમની આશાઓ પર ખરા ન ઉતરવું તે નિરાશા કે ઉન્માદ, બંનેમાંથી કંઈ પણ જન્માવી શકે છે. સંઘ પરિવારે પણ યાદ રાખવું પડશે, આ વખતનું આંદોલન છેલ્લું આંદોલન હશે. રામમંદિર માટે વર્ષ ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૨માં અનેક લોકોનાં લોહી રેડાયાં છે. આવી પરિસ્થિતિ પછી રમખાણો થાય ત્યારે જેલમાં ગયેલાની પડખે વિહિપના નેતાઓ ઊભા રહ્યા? કાયદાકીય સહાય કેટલી કરી? ભાજપે તેમના પરિવારો માટે શું કર્યું? વિહિપના જૂના નેતા પ્રવીણ તોગડિયાએ તો નિરાશ થઈ અલગ માર્ગ કરી લીધો છે. પણ આ વખતે પણ કંઈ ન થયું તો હવે પછી કોઈ ભોજિયો ભાઈ આવાં આંદોલનમાં નહીં જોડાય. અમદાવાદના કર્ણાવતી નામ બાબતે પણ સરેરાશ હિન્દુવાદી સંઘ-ભાજપની ઉદાસીનતાથી દુ:ખી છે.

બીજી એક વાત એ પણ સત્ય છે કે દેશ સાંપ્રદાયિક આધાર પર આગળ ન વધી શકે. વિચિત્ર લાંબાં ટીલાંવાળા જટાધારી બાવાઓ એક મંત્ર શુદ્ધ ઉચ્ચારણ ન કરી શકતા હોય તેવાને ટીવી પર ચર્ચામાં હિન્દુ ધર્મના પ્રતિનિધિ તરીકે બેસાડી દેવામાં આવે તે કરુણતા જ છે. સ્વામી સચ્ચિદાનંદ જેવા સાચા સંત તો પોતાનાં સાચાં કામોમાં જ લાગેલા હોય છે. એટલે હિન્દુને ચિંતા એ વાતની પણ રહે છે કે મુસ્લિમોમાં જેમ ઈમામ કે મૌલવી કુર્આન/હદીસનું સાચુંખોટું અર્થઘટન કરે તેમ જ કરવું પડે તેવું ક્યાંક હિન્દુઓ બાબતે ન થઈ જાય. આસારામ સહિત બાવાઓના એટલા કિસ્સા બહાર આવ્યા છે અને સામે પક્ષે મિડિયા પણ અન્ય પંથોની સરખામણીમાં તેને જ હાઇલાઇટ અને હાઇપ આપતા રહે છે તેથી સરેરાશ હિન્દુને પણ આવા બાવાઓથી ચીડ છે અને તેથી જ્યારે હિન્દુઓના આવા આંદોલનને જુએ છે ત્યારે ડરે છે કે ક્યાંક આવા બોદા હિન્દુ બાવાઓ દેશમાં સર્વોપરી ન થઈ જાય.

વિહિપ (જૂની હતી ત્યારની વાત છે, કારણકે હવે તે નવું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહી છે) જન્માષ્ટમીએ કે રામનવમીએ યાત્રા કાઢે ત્યારે ટ્રકોમાં ગાળો બોલતા કે પછી ઉશ્કેરણીજનક નારા લગાવતા લોકો રહેતા હતા. સાંપ્રદાયિક કાર્યક્રમોની ઉજવણી એવી હોવી જોઈએ જેનાથી બીજા પંથવાળા પણ આકર્ષાય. વિહિપની સ્થાપના મૂળ તો હિન્દુઓમાં આવી ગયેલી આભડછેટ સહિતની કુરીતિ ભગાવવાની હતી પરંતુ તે કાર્યક્રમો ઘટી ગયા અને આવા ઉન્માદી કાર્યક્રમો-ભાષણો વધી ગયાં. નવરાત્રિ કે ગણેશ ચતુર્થી વખતે ડીજેમાં પૌવા ચડા કે આઈ કે પછી વરઘોડામાં આ રે પ્રીતમ પ્યારે જેવાં ગીતો વગાડવા સહિતની ખોટી બાબત સામે કેમ કોઈ વિહિપ નેતા કંઈ ન બોલે? ૧૯૯૦ પછી ભાજપના ઉમેદવારોમાં વિહિપનો ક્વૉટા કેટલો હશે તેના પર મગજમારી શરૂ થઈ ગઈ. પોલીસ સ્ટેશનમાં જઈ વિહિપ નેતા સુપર સીએમ તરીકે વર્તતા તે ઘણા જાણે જ છે. એટલે હવે વિહિપ ફરી બેઠી થવા પ્રયાસરત છે ત્યારે આ બધી જ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું પડશે.

પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે જ કે ભવ્ય રામમંદિર બનવું જ જોઈએ. સાથે એક વાત એ પણ છે કે શાહબાનો કેસ સાથે તેને સરખાવી ન શકાય. શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચનો ચુકાદો આવી ગયો હતો. તે પછી તેને કાયદામાં સુધારા દ્વારા તેને ફેરવી તોળાયો. અત્યારે આ બાબત સર્વોચ્ચમાં અનિર્ણિત (પેન્ડિંગ) છે. જો તેમ છતાં સરકાર વટહુકમ લાવે તો (શાહબાનોમાં જેમ સર્વોચ્ચના ચુકાદાને ફેરવી તોળી ખોટું ઉદાહરણ બેસાડાયું તેમ) ખોટું ઉદાહરણ બેસે. ભવિષ્યમાં અન્ય પંથનો કોઈ સળગતો મુદ્દો સર્વોચ્ચમાં અનિર્ણિત હશે ત્યારે તે પણ ઉન્માદના સહારે તેને બદલવા દબાણ લાવશે તો શું?

પરંતુ તેનો અર્થ એ પણ નથી કે સરકાર પર ઉગ્ર દબાણ ન ઊભું કરવું. રાજકારણીઓએ એવી ખોટી ટેવ પાડી છે કે તેઓ શાંત માગણીઓને ગણકારતા જ નથી. તેમ ન હોત તો મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતોને ત્રણ-ત્રણ વાર આંદોલન શા માટે કરવું પડે? અમદાવાદનું કર્ણાવતી કરવાની માગણી જનસમૂહનું ઉગ્ર દબાણ નહીં હોવાથી વર્ષોથી બહેરા કાને અથડાયા કરે છે અને નિવેદનબાજીમાં અટવાયા કરે છે. એટલે સારું એ જ છે કે શાંત આંદોલન છે ત્યાં જ રામમંદિરના મુદ્દાનો ન્યાયાલયમાં જ નિવેડો આવે. સાથે કર્ણાવતી નામ પણ થઈ જાય.

જો નિવેડો ન આવ્યો તો આ આંદોલન, ભલે વિરોધીઓના મત મુજબ, ભાજપ માટે હિન્દુ મતો નક્કી કરવા થતું હોય, પણ તે બૂમરેંગ સાબિત થઈ શકે છે. યાદ રહે કે, ૨૦૦૨માં પણ સંપાદિત જમીન પર ભૂમિ પૂજા બાબતે આવું જ વાતાવરણ હતું. પછી શું થયું? વિકાસ છતાં અટલ સરકાર ગઈ! રામમંદિરની ચ્યુઇંગ ગમમાં આ આંદોલન પછી કોઈ સ્વાદ રહેવાનો નથી, પણ તે જો ભૂલથી ક્યાંક ચોંટી ગઈ તો નુકસાન કરાવીને જ રહેશે. એટલે હવે સરકાર સર્વોચ્ચમાં અરજી કરી આ મુદ્દે ઝડપથી સુનાવણી કરી ચુકાદા માટે દબાણ લાવે તે જરૂરી છે. કૉંગ્રેસ સહિત કોઈ વિપક્ષો રામમંદિર માટે દબાણ લાવવાનો જ નથી, ઉલટું, કપિલ સિબલ કે મહાભિયોગની ધમકી દ્વારા તેને ટાળવાના જ છે. આથી અપેક્ષા માત્ર ભાજપ સરકાર પાસે જ છે. ચાર બળવાખોર જજ પૈકીના એક રંજન ગોગોઈ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ છે ત્યારે, સરકારની અરજી પછી પણ આ મુદ્દાને લટકાવવાનો પ્રયાસ થાય તો વટહુકમનું બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યા વગર છૂટકે જ નથી.

Advertisements
ahmedabad, national

“શેરીને બદલી શકો તો તમે વિશ્વને બદલી શકો”

અમદાવાદનું કર્ણાવતી થવું જોઈએ કે નહીં? આ મુદ્દે ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી છે અને અમદાવાદતરફી લોકોનો હાથ પહેલા રાઉન્ડમાં ઉપર જણાઈ રહ્યો છે. આ મુદ્દો હિન્દુ-મુસ્લિમ કે હિન્દુ-આદિવાસીનો નથી, પરંતુ સોલંકી કાળ જે ગુજરાતનો સુવર્ણયુગ ગણાય છે તેની સ્મૃતિ પુનર્જીવિત અને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે. અહમદશાહ અત્યાચારી હતો તેમાં કોઈ શંકા નથી. બાકી, મરાઠાઓએ પણ આક્રમણ કર્યું હતું વગેરે મુદ્દા ગૌણ બની જાય છે અને કર્ણાવતી ન થાય તે માટે ભટકાવવાના પ્રયાસ સિવાય બીજું કંઈ નથી.

વિખ્યાત લેખક ચંદ્રકાંત બક્ષી ઇતિહાસના જાણકાર હતા અને તેમના લેખો માહિતીસભર રહેતા હતા. તેમણે એક લેખમાં લખેલું તે અક્ષરશ: આ મુજબ છે:

“ચીને એના નેતાઓનાં નામો, શહેરોનાં નામો, નદીઓનાં નામો, પૂરી લિપિ બદલી નાખ્યાં છે, અને આપણે હજી અલાહાબાદને પ્રયાગરાજ કે અમદાવાદને કર્ણાવતી કરતાં ફફડીએ છીએ. જ્યાં સુધી જાતિગર્વ નથી આવતો, જ્યાં સુધી જાતિ માટે ફના થવાની કુરબાની ભાવના નથી આવતી ત્યાં સુધી શક્તિમાન દુનિયા જ નહીં, પણ ફાલતુ મેધા પાટકરો પણ લાતો મારતી રહે છે. ગુજરાતની અસ્મિતા આપણે કનૈયાલાલ મુનશીની મુઠ્ઠીમાંથી લઈને મુંબઈના હોલસેલ વેપારીઓની બંડીના અંદરના ખિસ્સાઓમાં સરકાવી દીધી છે.”

ચીન તિબેટને, આપણા અરુણાચલ પ્રદેશને પોતાનો પ્રદેશ ગણાવી અલગ નામથી ઓળખે છે. તો પછી તેણે પોતાનાં સ્થળોનાં નામો તો ઉપર ચંદ્રકાંત બક્ષીજીએ ઘણાં વર્ષો પહેલાં લખ્યું તે મુજબ, બદલી જ નાખ્યાં છે. એટલું જ નહીં, ચીને ગૂગલ, પશ્ચિમી જગત દ્વારા નિયંત્રિત સૉશિયલ મિડિયા અને ઇ-મેઇલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યાં છે અને પોતાના સર્ચ એન્જિન, સૉશિયલ મિડિયા અને ઇ-મેઇલ વિકસાવ્યાં છે. ચીન, રશિયા, જર્મની, ફ્રાન્સ, જાપાન સહિતના અનેક પોતાની જ ભાષામાં વહીવટથી લઈને શિક્ષણ આપે છે. આ બધાં માટે હજુ આપણે માનસિક રીતે તૈયાર નથી.

વર્તમાન સરકારોના વહીવટ અને બોલચાલમાં અંગ્રેજી શબ્દોનો પ્રવેશ વધુ ને વધુ વધી રહ્યો છે. કદાચ વર્તમાન સમયમાં ગાંધીનગરના માર્ગોનાં નામો રાખવાનાં થયા હોત તો ગુજરાતી કક્કા પરથી પડ્યાં હોત? પાડ્યાં હોત તો પણ બુદ્ધુજીવીઓએ કકળાટ મચાવી દીધો હોત. અંગ્રેજી જાણકારીની ભાષા છે. પરંતુ હજુ પણ અનેક લોકોને અંગ્રેજીમાં સમજ નથી પડતી. બૅન્કનાં કે બીજાં કોઈ ફૉર્મ ભરવાનાં હોય તો બીજાની મદદ લેવી પડે છે. સામે પક્ષે એક વાત એ પણ છે કે અંગ્રેજીના અનુવાદમાં કાં તો બેઠ્ઠેબેઠ્ઠા અંગ્રેજી શબ્દો મૂકી દેવાય છે અથવા એટલા જટિલ અનુવાદ કરાય છે કે સમજ ન પડે. યહૂદીઓએ પોતાનો પ્રદેશ પાછો મેળવ્યો તે પછી હિબ્રૂ ભાષાને પુનજીર્વિત કરી. આપણે સંસ્કૃત સાવ ભૂલી જ ગયા છીએ. જોકે તેને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો કેટલાંક ઠેકાણેથી ચાલુ છે જ પરંતુ જ્યાં સુધી લોકોમાં સ્વાભિમાન નહીં આવે ત્યાં સુધી સંસ્કૃત હોય કે સ્થળોનાં નામો, તેના વિશે ચર્ચાઓ ચાલવાની જ છે.

બૉમ્બેનું મુંબઈ થઈ ગયું તો પણ ગુજરાતના લોકો ગર્વથી બૉમ્બે જ બોલે છે. વડોદરાના બદલે બરોડા બોલવામાં એક પ્રકારનો ગર્વ અનુભવાય છે! પરંતુ મરાઠીઓનો ભાષા અને સંસ્કૃતિ પ્રેમ જોવા જેવો છે. તેઓ ક્યારેય બૉમ્બે નથી બોલતા. તેમનાં છાપાંઓ અને સમાચાર વેબસાઇટોમાં અંગ્રેજી શબ્દો બહુ ઓછા હોય છે. તેમનાં દુકાનોનાં પાટિયાં પણ મરાઠીમાં જોવા મળી શકે છે. આપણે ત્યાં હવે નવાં ઉદ્યોગો, દુકાનો હોય કે ઘર હોય, તેમનાં નામો પણ વિદેશનાં દેવીદેવતા કે સ્થળોનાં નામ પરથી રાખવામાં આવે છે. વચ્ચે અમદાવાદમાં એક જળની અંદર હૉટલ ખૂલી હતી. તેનું નામ પૉસેઇડન રાખવામાં આવ્યું હતું. પૉસેઇડન ગ્રીક દેવતા છે જે ભગવાન વિષ્ણુ જેવા જ છે. આપણે ત્યાં માત્ર વિષ્ણના જ હજારથી વધુ નામો છે! પરંતુ તેમાંથી કોઈ નામ પસંદ નથી પડતું અને ગ્રીક દેવતાનું નામ પસંદ કરાય છે. કેટલીક બિલ્ડિંગ સ્કીમનાં નામ તો વળી, ન્યૂ યૉર્ક કે વૉશિંગ્ટન જેવાં નામો પરથી હોય છે.

યાદ રાખવા-રખાવવાની વાત એ છે કે આ દેશમાં એક સમયે હિન્દુ શાસકો પણ હતા. તેમના કાળમાં દેશ સોને કી ચિડિયા કહેવાતો હતો. શું તેમના દરેક અંશ મિટાવી દેવા છે? માત્ર અંગ્રેજો, મોગલો, તુર્કો, ખિલજીઓ, તુઘલખો વગેરેએ જ આ દેશને સમૃદ્ધ બનાવી દીધો તેવું પ્રસ્થાપિત કરાયું છે તેને જાળવી રાખવું છે? હિન્દુઓ પ્રત્યે આટલી નફરત કેમ? હિન્દુ વારસા પ્રત્યે આટલી સૂગ અથવા આટલું અજ્ઞાન કેમ?

ભાવનગરમાં આજે પણ વાઘાવાડી રૉડ પર જે બાગ છે તે વિક્ટૉરિયા પાર્ક તરીકે ઓળખાય છે. બ્રિટનમાં રહેલા ગુજરાતી મહાનુભાવો સગર્વ બ્રિટનની ઉપાધિ લૉર્ડથી ઓળખાવાનું પસંદ કરે છે. આજે પણ આપણા દેશની માનસિક ગુલામ પ્રજાતિ કૉટ-પેન્ટ અને ટાઇ જોઈને કે સ્કર્ટ-મીડી જોઈને અંજાઈ જાય છે. તેમાંય ગોરી ચામડી જોઈને તો વિશેષ પ્રભાવિત થઈ જાય છે. જોકે આ ગોરી ચામડીમાં પણ કેટલાક ભેદ કરી શકે છે. ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન આવે ત્યારે હિન્દી ફિલ્મ જગતના ખાન અભિનેતાઓ આવવાનું ટાળે છે કારણકે ઈઝરાયેલ તેની આસપાસના મુસ્લિમ પડોશી દેશોને જડબાતોડ જવાબ આપવાનું જાણે છે. આ જ ખાનો કેનેડાના પ્રમુખ આવે ત્યારે ફોટા પડાવવા પડાપડી કરે છે.

એટલે જ ગોરી ચામડીવાળા દેશની વાત કરીએ તો વધુ સમજાશે. જેણે ભારત માનીને અમેરિકા શોધ્યું તે કૉલંબસના દેશ સ્પેનમાં બે વર્ષ પહેલાં સરકારે નિર્ણય કર્યો કે તે ૨૦૦૭નો કાયદો અમલમાં મૂકશે. આ કાયદા મુજબ, દેશમાં જે સરમુખત્યાર પ્રકારના-ફાસીવાદી પ્રકારના નેતાઓ થઈ ગયા તેમનાં નામો પરથી શેરીઓનાં નામો હશે તો તે બદલી નાખવામાં આવશે. જો ભારતમાં આવો નિર્ણય લેવાય તો અસંખ્ય નામો બદલવા પડે! કારણકે ઈન્દિરા ગાંધીના નામ પરથી કેટલા વિસ્તારો-રહેણાંકો-વિસ્તારો-રૉડ વગેરેનાં નામો હશે? સ્પેનના ન્યૂ યૉર્ક શહેરના પૂર્વ પરિવહન કમિશનર જેનેટ સાદિક ખાનનું કહેવું છે, “જો તમે શેરીને બદલી શકો તો તમે વિશ્વને બદલી શકો.” સ્પેને બહુ સ્તુત્ય નિર્ણય કર્યો કે આ નામો બદલીને એ મહિલાઓનાં નામો પરથી કરવામાં આવ્યાં જેમને ફાસીવાદી નેતાઓના શાસનમાં પ્રતાડિત કરાઈ હતી.

અહમદશાહના પ્રેમીઓને કદાચ જૉર્ડનનું ઉદાહરણ ગમે. જૉર્ડન સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૨માં ટ્રાન્સજૉર્ડન તરીકે ઓળખાતું હતું. ૧૯૪૬માં સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી તેણે પોતાના દેશનું નામ તરત જ ‘હશેમિત કિંગ્ડમ ઑફ ટ્રાન્સજૉર્ડન’ કરી નાખ્યું. ૧૯૪૯માં તેણે પોતાના દેશનું નામ વળી બદલ્યું અને ‘હશેમિત કિંગ્ડમ ઑફ જૉર્ડન’ કરી નાખ્યું. કારણ? જૉર્ડન પહેલાં હશેમિત વંશના શાસનના લીધે હશેમિત રાજ્ય તરીકે ઓળખાતું હતું. આપણે ત્યાં સ્વતંત્રતા પછી ઊંધું થયું. બંધારણ ઘડાયું તેમાં વિદેશી નામ અપનાવી લખાયું: ઇન્ડિયા ધેટ ઇઝ ભારત. અંગ્રેજો તેમની ચાલમાં સફળ થઈ ગયા હતા…

શ્રીલંકા જેવા નાના દેશે બ્રિટિશરોએ પાડેલા સિલૉન નામથી છૂટકારો મેળવી ૧૯૭૨ના વર્ષમાં પોતાના દેશનું નામ શ્રીલંકા કરી નાખ્યું. જેમ અત્યારે અમદાવાદ માટે સેક્યુલરો-લિબરલો રાજનગર, શ્રીનગર, આશાવલ, આશાપલ્લી જેવાં નામો શોધી પ્રશ્ન ગૂંચવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે તે જોતાં આવી પ્રજાતિ શ્રીલંકામાં હોત તો તેનું નામ પણ શ્રીલંકા ન થવા દીધું હોત કારણકે શ્રીલંકાનાં પણ અનેક નામો ઇતિહાસમાં મળી આવે છે. ‘મહાવંશ’ મુજબ, તેનું નામ ‘તાંબાપાન્ની’ (તાંબાયુક્ત હાથ) હતું. ગ્રીક ભૂગોળવેત્તાઓએ તેના પરથી તેનું નામ તપ્રોબન રાખ્યું હતું. પર્શિયનો અને આરબો તેને સરનદીબ તરીકે ઓળખતા હતા. પૉર્ટુગીઝ શાસકોએ તેનું નામ સૈલાઓ રાખ્યું હતું અને પછી બ્રિટિશરોએ તેનું નામ સિલૉન કર્યું. પરંતુ શ્રીલંકાના શાસકોએ શ્રી એટલે માનવાચક અને લંકા રામાયણ કાળથી ચાલ્યું આવતું નામ છે, તે પરથી શ્રીલંકા રાખ્યું.

ભારત જેવા દેશના શાસકો અને પ્રજા માટે શરમની વાત એ છે આવો ખોબા જેવડો દેશ પોતાના સ્વાભિમાન માટે કટિબદ્ધ છે. વર્ષ ૨૦૧૧માં તેણે નિર્ણય કરેલો કે દેશની તમામ સંસ્થાઓમાં જ્યાં પણ સિલૉન નામ હશે તેને દૂર કરાશે. આપણે ત્યાં બજેટનો સમય બદલતાં જ સ્વતંત્રતા પછી બાવન વર્ષ નીકળી ગયાં! અને ફેબ્રુઆરીના અંતિમ દિવસે જ બજેટ રજૂ થાય એ પ્રથાને તો સિત્તેર વર્ષ થયાં! જો એ જ પ્રથા ચાલુ રાખવાની હતી, એ જ કાયદાઓ, એ જ નામો રાખવાનાં હતાં, તો પછી સ્વતંત્રતા કઈ રીતે મળી તેમ કહી શકાય?

અને જો આ બધી દલીલ ગળે ઉતરે તેમ ન હોય તો એક કડવી વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી પડશે. દરેક શાસક પોતાના પુરોગામીઓના શાસનની ઓળખ મિટાવવા પ્રયાસ કરતા જ હોય છે, સિવાય કે પુરોગામી જો ખૂબ લોકપ્રિય કે બળુકા હોય. પાકિસ્તાને તેના અખંડ ભારતના હિસ્સા તરીકેની ઓળખ મિટાવવાના ભાગરૂપે તેનાં અનેક શહેરોનાં નામો બદલી નાખ્યાં છે! ભારતમાં કૉંગ્રેસે ભલે જૈનોને લઘુમતી જાહેર કરી હિન્દુઓથી અલગ પાડવા પ્રયાસ કર્યો હોય (લિંગાયતને પણ કર્યા, પરંતુ ૨૦૧૭માં બનાસકાંઠાના પૂર વખતે જેમના રિસૉર્ટમાં ગુજરાત કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યો જલસો કરવા ગયા હતા તે કૉંગ્રેસના નેતા અને પ્રધાન ડી. કે. શિવકુમારે થોડા દિવસો પહેલાં જાહેરમાં સ્વીકાર્યું કે લિંગાયતોને લઘુમતીનો દરજ્જો આપવો તે કૉંગ્રેસની બહુ મોટી ભૂલ હતી. જોકે એ અલગ વાત છે કે તેમના આ નિવેદનને મિડિયામાં જોઈએ તેવું સ્થાન મળ્યું નહીં.), પરંતુ પાકિસ્તાનમાં આવું નથી.

૧૯૯૨માં વિવાદિત ઢાંચાના ધ્વંસ પછી પાકિસ્તાનમાં તેની આકરી પ્રતિક્રિયા થઈ હતી અને જૈન દહેરાસરને ત્યાંના લોકોએ પાડી નાખ્યું! અને તે પછી વિસ્તારનું જૈન મંદિર ચોક નામ બદલી બાબરી નામ આપી દેવાયું કારણકે પાકિસ્તાનના મુસ્લિમો માટે જૈન હિન્દુથી અલગ નથી! પાકિસ્તાને તેની ભાષા પણ અરબી છાંટવાળી કરી નાખી જેથી તે હિન્દીથી વધુ અલગ પડે. બૈસાખી, લોહરી અને બસંત જેવા તહેવારોની ઉજવણી બંધ કરી દેવાઈ.

આપણે પાકિસ્તાનનું અનુસરણ કરવાની વાત નથી, પરંતુ શ્રીલંકાની જેમ જે સારું પ્રાચીન તત્ત્વ હતું તેને પુનઃસ્વીકારી તેમાંથી પ્રેરણા લેવાની વાત છે. અને માટે જ અમદાવાદનું કર્ણાવતી થવું જ જોઈએ.

national

કપિલ દેવે ૧૭૫ રન કરેલા? વિડિયોનું પ્રમાણ છે?

 

અભિનેતા ગોવિંદા તેમના મુખેથી એક ગીત ગાઈ ગયા છે. અલબત્ત, પડદા પાછળ ગુરુ કિશોરકુમારનો અવાજ હતો. આ ગીત આવું હતું- નામ સે ક્યા લેના, મેરા કામ દેખો યારો…નામ બદલવાની જાણે કે મૌસમ છે. પહેલાં અલ્હાબાદનું પ્રયાગરાજ થયું અને દિવાળીની પૂર્વ સંધ્યાએ ફૈઝાબાદ જિલ્લાનું નામ શ્રી અયોધ્યા કરાયું. રાષ્ટ્રવાદીઓની દિવાળી સુધરી ગઈ. પરંતુ વાંકદેખુઓએ લખ્યું કે ટાંકીમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના બદલે નામ ભરી લેવું. અલબત્ત, તેમણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો, ભલે મામૂલી તો મામૂલી, પણ અવગણ્યો.

વાંકદેખુ તો વાંક જોવાના જ. નામ નહીં બદલે તો પણ જોશે અને નામ બદલાશે તો પણ જોશે. પરંતુ કેટલાક તટસ્થ લોકો પણ માનતા હોય છે કે નામ બદલવાથી શું થાય? દેશની સળગતી સમસ્યાઓ ઉકલી જવાની?

કોઈ પણ દેશની જનતાને જો તેના ઇતિહાસથી વંચિત રાખી દેવામાં આવે અને જનતાના પૂર્વજો કાયર હતા તેવું ખોટી રીતે સાબિત કરતો ઇતિહાસ થોપી દેવામાં આવે તો તે જનતા માનસિક રીતે માયકાંગલી થઈ જતી હોય છે. એક કથા બહુ જાણીતી છે. એક રાજાએ તેના પ્રધાનને આદેશ આપ્યો કે આ બકરી તારે રાખવાની છે. તે જાડી ન થવી જોઈએ. તેના વજનમાં એક રતિભર પણ વધારો ન થવો જોઈએ. પ્રધાન હોંશિયાર હતો. (તો જ પ્રધાન હોય ને). તેણે બકરીને બરાબર વાઘની સામે બાંધી દીધી. બકરી વાઘને જુએ અને ડરી જાય. ગમે તેટલું ઘાસ નાખવામાં આવે પણ આનંદથી ખાઈ જ ન શકે. બકરીનું વજન ક્યારેય વધ્યું જ નહીં.

મનોવૈજ્ઞાનિકો પણ માને છે કે બાળકોને અતિશય ડરાવવાથી તેઓ ડરપોક બની જાય છે અને પરિણામે તેમનો વિકાસ રૂંધાઈ જાય છે. તેના શિક્ષણ પર પણ તેની અસર પડે છે. ક્રિકેટમાં એક સમય હતો, જ્યારે વૅસ્ટ ઇન્ડિઝના ગેંદબાજોથી ભારતીય બૅટધરો થરથર ધ્રૂજતા હતા. ક્લાઇવ લૉઇડનો મંત્ર હતો, “કાં તો તેમને આઉટ કરો, નહીં તો ઘાયલ કરો.” પરંતુ સુનીલ ગાવસ્કરે અને પછી સચીન તેંડુલકરે બતાવી દીધું કે આ બૉલરોથી ડરવા જેવું નથી. આવો જ એક સમય હતો જ્યારે ભારત પાકિસ્તાન કે ઑસ્ટ્રેલિયા સામે મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે પાછું પડી જતું. (પાકિસ્તાન સામે પાછા પડી જવાનાં કારણોમાં ભારતની અંદરનાં બદમાશ તત્ત્વો પણ હતાં.) પરંતુ મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીનના કપ્તાન બન્યા પછી લગભગ આ ડર મટી ગયો છે. ઑસ્ટ્રેલિયાના કૉચથી માંડીને તેના બૅટ્સમેન-બૉલરો સિરિઝ શરૂ થાય તે પહેલાં ડબ્લ્યૂડબ્લ્યૂએફના રેસલર જેવા હાકોટા પડકારા કરવા માંડતા. મિડિયામાં નિવેદન આપવા લાગતા કે અમારો ટાર્ગેટ તો ફલાણો બૅટ્સમેન છે. તેને આઉટ કરી દેશું. પરંતુ સચીન તેંડુલકરે શેન વૉર્નની શારજાહમાં ધુલાઈ કરીને શેન વૉર્નની ઊંઘ કાયમ માટે બગાડી નાખી હતી.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે વિકાસ બાળકનો હોય, ક્રિકેટનો કે પછી દેશનો, આત્મવિશ્વાસ, ગૌરવ અને તાકાતની અનુભૂતિ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ દેશમાં સ્વતંત્રતા પછી જો કોઈ વાતની ખામી રહી હોય તો આ ત્રણેય વાતની રહી, કારણકે દેશનો ઇતિહાસ જ ખોટો લખાયો. થોડાં વર્ષો પહેલાં ‘બાબર કા બેટા હુમાયુ’ એવું બાળકને નહાતી વખતે ગોખાવતી આજની જાણીતી અભિનેત્રી હુમા કુરેશીની જાહેરખબર આવતી હતી. આ જાહેરાતની ધૂન ‘દિલ હૈ છોટા સા’ પરથી બનાવેલી હોઈ આ જાહેરખબર અનેક બાળકોને યાદ રહી ગઈ અને તેના લીધે આપણા પર શાસન કરનાર વિદેશી અત્યાચારી, બળાત્કારી અને લુટારા આક્રાંતાઓ અને તેમના કુખ્યાત દીકરાઓના વંશો ગોખાઈ ગયા. પરંતુ આપણને આપણા ઇતિહાસથી વંચિત રખાયા.

તાજેતરમાં દિવાળી નિમિત્તે એક કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવાનું થયું. તેમાં પ્રશ્નોત્તરી રાખવામાં આવી. વિદ્વાન લોકો તેમાં હતા. તેમાં પ્રશ્ન પૂછાયો કે છત્રપતિ શિવાજીના પિતાજીનું નામ શું? જવાબ મળ્યો સંભાજી. આ સ્થિતિ વિદ્વાનોની પણ છે તો સામાન્ય જનતાની ક્યાં વાત કરવી? કેટલાકને તો કાળી ચૌદશના સારા દિવસે, જ્યારે નરકાસુરના ત્રાસમાંથી પ્રભુ શ્રી કૃષ્ણએ ૧૬ હજાર સ્ત્રીઓને છોડાવી હતી તે દિવસે, પ્રભુ શ્રી રામની જન્મભૂમિના જિલ્લાને ફૈઝાબાદ નામના નરકમાંથી મુક્તિ મળી અને તેનું નામ શ્રી અયોધ્યા થવાની જાહેરાત થઈ ત્યારે ખબર પડી કે અયોધ્યા જે જિલ્લામાં હતું તે જિલ્લાનું નામ બીજા કોઈ શહેર પરથી હતું? અયોધ્યાને જે નવી મેડિકલ કૉલજ મળવાની છે તેનું નામ દશરથ પરથી રાખવાની પણ જાહેરાત થઈ. ઘણાને તેના પરથી ખબર પડી હશે, લે બોલો, દશરથ તો રામના પિતા હતા. ઑહ માય ગૉડ! આઈ ડિડન્ટ ન્યૂ દશરથા વૉઝ ફાધર ઑફ રામા! (આવાઓને પાછું અંગ્રેજીના વાંધા હોય એટલે ડિડન્ટની સાથે ન્યૂ ચાલતું હોય.)

તમારા ધર્મની કથાઓને જ માયથૉલૉજી (એટલે કે ઉપજાવી કાઢેલી કથા) કહેવાતી હોય તો પછી તમને એમ જ લાગવાનું કે આપણા ધર્મમાં તો બધું ઉપજાવી કાઢેલું છે. ક્રિકેટનું જ ઉદાહરણ આપીએ તો વધુ સમજ પડશે. આપણે ત્યાં સુનીલ ગાવસ્કર, મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન, સચીન તેંડુલકર, સૌરવ ગાંગુલી, વીરેન્દ્ર સેહવાગ, વિરાટ કોહલી અને પૃથ્વી શૉ જેવા અનેકાનેક મહાન બૅટ્સમેનો થઈ ગયા કે અત્યારે રમી રહ્યા છે. સુનીલ ગાવસ્કર ખૂંખાર ફાસ્ટ બૉલરો સામે હૅલ્મેટ પહેર્યા વગર રમતા. અઝહર પણ ઘણી વાર હૅલ્મેટ પહેર્યા વગર રમતા. સચીન તેંડુલકરે બતાવ્યું કે આવીને સેટબેટ થવાની કોઈ જરૂર નથી. શરૂઆતની ઑવરોમાં ઠિચુકઠિચુક રમવાની જરૂર નથી. પહેલા દડાથી જ દે ધના ધન રમી શકાય છે. એ પછી તો વીરેન્દ્ર સેહવાગ, વિરાટ કોહલી અને પૃથ્વી શૉએ આ નિર્ભયપણાના વારસાને આગળ વધાર્યો.

પરંતુ માનો કે આ બધો ઇતિહાસ ભૂંસી દેવામાં આવે અને માત્ર નવી પેઢીને એમ જ શિખવાડવામાં આવે કે ભારતીય ક્રિકેટ ટીમ તો સતત હારતી જ રહેતી હતી. બાંગ્લાદેશ જેવી ટીમ સામે રમવામાં પણ નબળી પડતી હતી. ભારતીય બૅટ્સમેનો તો વૅસ્ટ ઇન્ડિઝના બૉલરોથી થરથર ધ્રૂજતા હતા. પાકિસ્તાનના જાવેદ મિંયાદાદે તો ચેતન શર્માના છેલ્લા બૉલે છગ્ગો ફટકારી મેચ જીતી લીધેલી. પાકિસ્તાન તો ભારત સામે સતત જીતતું રહ્યું. (અને વિશ્વ કપમાં ભારત સામે સળંગ અનેક હારની વાતને કે પાકિસ્તાની અમ્પાયરો દ્વારા અંચઈને, શારજાહમાં મેચફિક્સિંગની વાતને કાઢી નાખવામાં આવે.) અબ્દુલ કાદિર સામે કેમ રમવું તેની ભારતીય બૅટ્સમેનોને ગતાગમ નહોતી પડતી. શેન વૉર્ન તો ભારતીય ક્રિકેટરોના સપનામાં આવતો અને ભારતીય બૅટ્સમેનો તેના દડાને રમવામાં થાપ ખાઈ જતા.

આવું તમને અનેક વર્ષો સુધી, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સેમિનારો, પુસ્તકો, મિડિયા, ફિલ્મો, ટેલિવિઝન દ્વારા, અરે! જાહેરખબરો દ્વારા, ઠસાવવામાં આવે અને તે પછી તમને કોઈ ભડવીર સંશોધક કહે કે શું ભારતીય ટીમ બોદી હતી બોદી હતી તેમ કહ્યા કરો છો. જરા સાચો ઇતિહાસ વાંચો. ભારતીય ટીમે તો ભલભલી ટીમોનાં છોતરાં કાઢી નાખેલા. ૧૯૮૩ના વિશ્વ કપમાં ઝિમ્બાબ્વે જેવી ટીમ સામે માત્ર ૧૭ રનમાં ભારતની પાંચ વિકેટ પડી ગયેલી. એવું લાગી રહ્યું હતું કે મેચ બહુબહુ તો અડધા કે એક કલાકમાં પતી જશે. પરંતુ એક ૨૪ વર્ષના છોકરડા, જેના પર થોડા મહિનાઓ પહેલાં જ કપ્તાન તરીકે જવાબદારી આવી હતી, તે કપિલ દેવે વિકેટકીપર સૈયદ કિરમાણીના મજબૂત ટેકાથી, જ્યારે આઠ વિકેટ પડી ચૂકી હતી ત્યારે નિશ્ચિંત થઈને ફટકાબાજી કરી અને ૧૭૫ રન (પેલી જૂની હિન્દી કૉમેન્ટરીની ભાષામાં કહીએ તો) નાબાદ બનાવ્યા.

જો તમારું બ્રેઇન વૉશ કરી દેવામાં આવ્યું હોય તો તમે માનશો જ નહીં, બૉસ, શું ફેંકો છો? પહેલી ઑવરથી ઠિચુકઠિચુક રમનારા શરૂઆતના ધૂરંધર બૅટ્સમેનો ન ચાલ્યા અને નવમી વિકેટની ભાગીદારીમાં આટલા રન થાય? અને કપિલ દેવ તો બૉલર હતો ને? તમે તેને બૅટ્સમેન બનાવી દીધો? તમે તો ઇતિહાસ સાથે ચેડા કરો છો. તમે ઇતિહાસનું ભગવાકરણ કરો છો.

તમે સંશોધકને પડકાર ફેંકશો કે તમે જે કહો છો તેનું પ્રમાણ શું? આજકાલ તો વિડિયો જ પ્રમાણ લેખાય છે. એટલે તમે કહેશો, મને તેનો વિડિયો બતાવો. પરંતુ સંશોધક તેમ નહીં કરી શકે કારણકે આ મેચ જે દિવસે રમાઈ તે ૧૮ જૂન ૧૯૮૩ના દિવસે જ તાકડે બીબીસીના કર્મચારીઓ હડતાળ પર હતા. તેથી તેનો વિડિયો રેકૉર્ડ જ ન થઈ શક્યો!

માનો કે તમે આ વાત સ્વીકારી લો છો પરંતુ ત્યાર બાદ આ સંશોધક તમને આગળ કહે કે તમને ખબર છે? માત્ર ૧૬ વર્ષના નવયુવાન સચીને અબ્દુલ કાદિરને પહેલી જ મેચમાં ધોઈ નાખ્યો હતો? ચાર છગ્ગા ઝુડી નાખ્યા હતા! તો, ખોટો ઇતિહાસ ભણેલા એવા તમે કહેવાના, જાવ, જાવ! ગપ્પા ન મારો. અબ્દુલ કાદિરની તો બૉલિંગ સ્ટાઇલ જ એવી હતી કે ભલભલા ભારતીય બૅટ્સમેનને ચક્કર આવી જતા અને તમે એમ કહો છો કે એક છોકરડા જેવા સચીને તેને પહેલી જ મેચમાં ઝુડી નાખેલો! તો સંશોધક તમને વિડિયો બતાવશે, પરંતુ તમારું મગજ એટલું બ્રેઇન વૉશ થઈ ગયેલું હશે કે તમે કહેશો કે આ વિડિયો તો ફૅક છે, એડિટેડ છે.

થોડી વધુ કલ્પના કરો. ભારતના તમામ સ્ટેડિયમનાં નામ અને ભારતની તમામ ટુર્નામેન્ટનાં નામ ભારતના કોઈ ખેલાડી પરથી નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાન, વૅસ્ટ ઇન્ડિઝ, ઑસ્ટ્રેલિયા, ઇંગ્લેન્ડ વગેરે દેશોના ખેલાડીઓનાં નામ પરથી વર્ષોથી રખાયેલાં છે. તમારી સમક્ષ કહેવામાં આવ્યું છે કે આ લોકો મહાન ક્રિકેટરો હતા. આપણી સંસ્કૃતિ તો ગંગાજમના તહેઝીબ છે. વિદેશનું પણ સારું આપણે સ્વીકારીએ છીએ. પરંતુ બીસીસીઆઈમાં જો કોઈ એવો જાણકાર વ્યક્તિ આવે અને તે આ નામોને બદલીને ભારતના ખેલાડીઓ પરથી કરશે તો તમારી સહજ દલીલ, માનસિક રીતે નબળા હોવાથી, હશે કે નામ બદલવાથી શું ફરક પડશે? ભારતીય ક્રિકેટરોને પૈસા વધુ મળશે? આપણને દર્શક તરીકે પૈસાવસૂલ આનંદ મળશે? ભારતની ટીમ દેશ અને વિદેશ બધે જ જીતવા લાગશે? (સ્ટેચ્યૂ ઑફ યૂનિટી સંદર્ભે પણ આવા જ પ્રશ્નો થઈ રહ્યા છે કે એક પ્રતિમા પાછળ આટલો ધૂમાડો કરવાની શું જરૂર?)

તેની સામે દલીલ એ છે કે ભારતીય ખેલાડીઓનાં નામ પરથી સ્પર્ધાના કે સ્ટેડિયમનાં નામ પડે તો કોઈ પણ વ્યક્તિને પ્રશ્ન થશે કે આ ખેલાડીના નામ પરથી સ્પર્ધા કે સ્ટેડિયમનું નામ કેમ રાખવામાં આવ્યું? તેણે એવી કેવી મહાન રમત રમી? ત્યારે તેને જાણવા મળશે કે સુનીલ ગાવસ્કર તો દસ હજાર રન ફટકારનાર પહેલા ટેસ્ટ ક્રિકેટર હતા. તેમનો રેકૉર્ડ પણ સચીન તેંડુલકરે જ, એક ભારતીયએ જ તોડ્યો. વિરાટ કોહલી વન-ડેમાં દસ હજાર રન સૌથી ઝડપથી કરનાર વિશ્વનો પહેલો ખેલાડી બન્યો. કપિલ દેવે કપ્તાન તરીકે ભારતને પહેલી વાર વિશ્વ કપ જીતાડેલો. તે વિશ્વનો બીજો બૉલર બન્યા જેણે ૪૦૦ વિકેટ લીધેલી. તેઓ પહેલા ટેસ્ટ ખેલાડી બન્યા જેણે ૪,૦૦૦ કરતાં વધુ રન પણ કર્યા અને ૪૦૦ વિકેટ પણ લીધેલી.

આ હકીકતો જાણવાથી એક ભારતીય તરીકે તમારું શીશ ગર્વથી ઉન્નત થશે. તમને આ ખેલાડીઓની ખૂબી વિશે, તેઓ કઈ રીતે સંઘર્ષમાંથી આગળ આવ્યા તે બધું જાણવાની ઈચ્છા થશે. તમે તેમનામાંથી પ્રેરણા લેશો. જો તમે દર્શક હશો તો પણ તમને થશે કે ભારત ક્રિકેટની બાબતમાં પણ અગ્રેસર છે.

એટલે જ, હવે કોઈ તમને કહે કે નામમાં શું રાખ્યું છે તો સંયમિત રીતે પણ મક્કમતાથી ઉત્તર આપજો, બધું જ.

national, sanjog news, vichar valonun

યુવાનો, વેપારીઓ, પત્રકારો અને હડતાળિયા નેતાઓને સરદાર કેવી રીતે સંભાળતા?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ,  દિ.૨૮/૧૦/૧૮)

“દુનિયાભર કે લોગોં મેં જિતના ઇલમ હૈ ઉસસે જ્યાદા હમારે લોગ મેં વિદ્યમાન હૈ. લેકિન હમ સંગઠિત ચલ નહીં સકતે હૈં. વ્યક્તિગત અલગ-અલગ અપની રાય રખતેં હૈં. વો નહીં કરના ચાહિએ. હમેં સમાજ કો સંગઠિત કરના ચાહિએ. તો વો ચીજ કરને કે લિયે પહેલે તો હમારે ..આજ કોઈ ભી ઝઘડા કા કામ હો, ફિસાદ કા કામ હો, ટંટા કા કામ હો, છોડ દેના ચાહિએ. પાંચ સાલ કામ કર લો. ઔર હમ લોગ તો અબ બુઢ્ઢે હુએ. હમારા કામ તો સિર્ફ ગુલામી મેં સે છુડાના થા. વો તો પૂરા હો ગયા. લેકિન ઉઠાને કે લિયે નૌજવાન તૈયાર ન હો તો ફિર બહોત મુશ્કિલ હો જાયેગી. તો, યે નહીં હૈ કિ હમારે નૌજવાનોં મેં દિમાગ નહીં હૈ. દિમાગ તો બહોત હૈ. તેજ હૈ. જ્યાદા તેજ હો ગયા હૈ. ઈસસે મુસીબત હોતી હૈ. જિતના હોના ચાહિએ તેજ, ઉસસે જ્યાદા હો જાતા હૈ.

તો, હર ચીજ મેં હમ એક પ્રકાર કી સબ કી ગલતી નિકાલને કા હમારા દિમાગ આગે ચલતા હૈ. તો એક ક્રિટિકલ દૃષ્ટિ હમને બનાયી હૈ કિ હર ચીજ કી ચેષ્ટા કરની, ટીકા કરની, ટીપ્પણ કરના ઉસ કે ઉપર…લેકિન હમેં પ્રેક્ટિકલ ચીજ, કોઈ વ્યવહારુ ચીજ કરની હો તો ફિર કિતાબ દેખતેં હૈં, કિતાબ મેં કયા લિખા હૈ…ઉસસે કામ નહીં હોગા…વો તો હાથ પૈર ચલાને કી બાત હૈ.

તો જો વેપારી લોગ, જો ધનિક લોગ હૈ, ઉનકે સાથ, હમેં યે જો ઇનકે પાસ ઇલમ હૈ, વો ઇલમ હમેં લેના પડેગા, ઔર ઉનકા સાથ લેના પડેગા કિ તુમ આઓ ભાઈ, મુલક તુમ્હારા હૈ. ઔર મુલક મેં આજ તો બહોત મૈદાન પડા હૈ…ઉસ મેં જિતના કામ આપ કરો, પરદેશિયોં કે સમય મેં જિતના કરતે થે ઉસસે જ્યાદા કરને કા મૌકા આપ કો મિલેગા. વો હમસે ડરતે હૈ. હમારા ઉસ પે ભરોસા નહીં હૈ. હમ ઉનકા ભરોસા નહીં કરતે. ઇસસે કામ નહીં ચલેગા. ઉનકા… એકદૂસરે કા વિશ્વાસ પૈદા કરના ચાહિએ…તબ કામ ચલતા હૈ..

તો, મઝદૂરો કા ધનિકો કે સાથ ઝઘડા…ઔર લોગ હૈ વો આપસ મેં ઝઘડા કરે…પ્રાંત-પ્રાંત કા ઝઘડા હૈ…એમ… ઇસ તરહ સે આપસ મેં સબ ઝઘડા કરતા રહે…તો હમારા કામ યે હૈ કિ હમ હિન્દુસ્તાન કે કોઈ ભી પ્રાંત મેં પડે હૈ…હમ હિન્દુસ્તાની હૈ…ઔર હમારા પ્રથમ કર્તવ્ય  હિન્દુસ્તાન કી હિફાઝત..હિન્દુસ્તાન કી રક્ષા ઔર હિન્દુસ્તાન કી આઝાદી કો …ઉસ કી અચ્છી તરહ સે…શોભે દીપે…ઇસ તરહ સે બનાના…ઇસ તરહ સે બનાના કે સબ કો સાથ લે કે …ઐસે રાષ્ટ્ર કે પર્વ પર જો પહેલે હમ આઝાદ થે, જો ખુશાલી થી…ઉસી પ્રકાર કી ખુશાલી કો …ઉસ પ્રકાર મુલક કો ઉઠાના હૈ…મિલઝુલ કે કામ કરના હૈ..”

આ ભાષણ આજે જેમનો જન્મદિન છે તે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસના રૂપમાં આ દિવસ ઉજવાય છે. સ્વતંત્રતા પછીના બે મહિનામાં તેમણે ૧૨ ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ દશેરાના તહેવારના ઉપલક્ષ્યમાં ભાષણ આપેલું તેમાં પાંચ વાત મહત્ત્વની છે.

  • એક. વિશ્વ ભરના લોકોમાં જે પ્રતિભા-ટેલન્ટ (સરદારસાહેબે તેના માટે ઇલમ શબ્દ વાપર્યો છે) તેના કરતાં વધુ પ્રતિભા આપણા લોકોમાં છે. પરંતુ આપણે લોકો સંગઠિત નથી રહી શકતા. ભારતના લોકોની આ મોટી તકલીફ સદીઓથી રહી છે. વાદવિવાદ છોડી દેવો જોઈએ.
  • બે. યુવાનોમાં જરૂર કરતાં વધુ બુદ્ધિ છે. તેથી જ મુસીબત થાય છે. દરેક વાતને નેગેટિવ લેવામાં આવે છે. દરેક વાતની ટીકા કરવી, ટીપ્પણી કરવી અને વ્યવહારુ ચીજ હોય તો પુસ્તક જુએ છે. (આજનો યુવાન ગૂગલ કરે છે. ગૂગલમાં કંઈ ખોટું નથી પરંતુ) તેના માટે હાથપગ ચલાવવા જોઈએ. મહેનત કરવી જોઈએ. પરિશ્રમ કરવો જોઈએ.
  • ત્રણ. ધનિક લોકોના વિરોધી ન બનો. પહેલાં સામ્યવાદીઓ અને અત્યારે કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી ઉદ્યોગપતિઓની પાછળ પડી ગયા છે. સરદારસાહેબ કહે છે કે ધનિકો પાસે જે પ્રતિભા છે, તે જોઈ તેમને કહેવું જોઈએ કે આજે તમારી સમક્ષ ખુલ્લું મેદાન છે. પરદેશીઓના સમયમાં તમે જેટલું કામ કરતા હતા તેથી વધુ કરો.
  • ચાર. પરંતુ ધનિકો અને મજૂરો એકબીજાનો ભરોસો કરતા નથી. એ સિવાયના વર્ગોમાં (આજે જોઈએ, તો નારીવાદ-ફેમિનિઝમના નામે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે વર્ગવિગ્રહ પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.) પણ ઝઘડા ચાલે છે. પ્રાંત-પ્રાંતના ઝઘડા થઈ રહ્યા છે. (ગુજરાતમાં ગુજરાતી વિરુદ્ધ પરપ્રાંતીય પ્રકારનું વાતાવરણ ઊભું કરવા પ્રયાસ કરાયો પરંતુ તેને સરકારે અને શાણા ગુજરાતીઓએ નિષ્ફળ બનાવ્યો.)
  • અને પાંચ. આપણે સૌથી પહેલા હિન્દુસ્તાની છીએ. આ હિન્દુસ્તાનની આપણે સુરક્ષા કરવાની છે. અને ગુલામી પહેલાં જેવું ‘સોને કી ચીડિયા’ હતું તેવું રાષ્ટ્ર ફરીથી બનાવવાનું છે.

સરદાર સ્પષ્ટ અને નિર્ભીક વક્તા હતા, પરંતુ સારા વક્તા હતા તેવો ઉલ્લેખ નથી આવતો. ઉપરોક્ત ભાષણ સાંભળતા આ જ છાપ ઊભી થશે. ઘણા તો ગુજરાતી શબ્દો છે. જો આજની તારીખમાં તેઓ હયાત હોત તો પત્રકારોથી માંડીને સામાન્ય જનતાનો એક વર્ગ તેમની હિન્દીની મજાક ઉડાવત. આપણા કેટલાક ગુજરાતી નેતાઓને બાવા હિન્દી બોલે છે ત્યારે તેમની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં ગુજરાતીઓની હિન્દીની મજાક ઉડાવાય છે તેમ જ. પરંતુ શું બીજાં રાજ્યોના નેતાઓ કે લોકો શું શુદ્ધ હિન્દી બોલે છે? અરે, લાલુપ્રસાદ યાદવ જેવા બિહારી પણ શુદ્ધ હિન્દી નથી બોલતા. પરંતુ ગુજરાતીઓની મજાક ઉડાવવી એ ફૅશન બની ગઈ છે.

સરદાર પટેલના વખતે પણ નેગેટિવ થિંકિંગ બહુ જ હતું. દરેક વાતને નેગેટિવ દૃષ્ટિકોણથી જ જોવાતી હશે. શાસકમાં એક ગુણ બહુ જરૂરી છે. તેમણે પૉઝિટિવિટી ફેલાવવી પડે. લોકોનું મનોબળ વધારવું પડે. મનમોહન સરકારમાં સારાં કામ નહોતાં થયાં તેવું નથી, આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ધારો વગેરે ઘણાં સારાં કામો થયાં પરંતુ એ સરકારમાં મનમોહનસિંહજીથી માંડીને કોઈ એવા નેતા નહોતા જે જનતાનું મનોબળ વધારી શકે. જનતા સમક્ષ પૉઝિટિવિટી લઈને જાય. નરેન્દ્ર મોદી એટલે જ પત્રકારોની ટીકા છતાં ‘મન કી બાત’ કરે છે અને તેમાં લોકોના પૉઝિટિવ કિસ્સા વહેંચે છે. ઇવન, અટલ સરકારમાં પણ આ કામ નહોતું થતું. તેથી જ બીજી વાર ન આવી.

સાઉદી અરેબિયાના જેદ્દાહમાં ભારતના રાજદૂત રહી ચૂકેલા પ્રૉ. અબ્દુલ માજિદ ખાને ‘લાઇફ એન્ડ સ્પીચીસ ઑફ સરદાર પટેલ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. તેમાં સરદારના અનેક કિસ્સાઓ છે. સરદાર નાનપણથી જ શિસ્તમાં માનતા હતા અને સાથે જ અન્યાય સામે વિદ્રોહ કરી બેસતા હતા. (પરંતુ આ વિદ્રોહની માત્રા રાષ્ટ્રની વાત આવે ત્યારે શૂન્ય થઈ જતી હતી જે પ્રથમ વડા પ્રધાન તરીકે ગાંધીજીએ સરદાર ચૂંટાઈને આવ્યા છતાં જવાહરલાલ નહેરુની પસંદગી કરી ત્યારે દેશે જોયું છે.)

સરદાર શાળામાં ભણતા હતા ત્યારની વાત છે. એક દિવસ નડિયાદની શાળામાં તેમના શિક્ષક શ્રી અગ્રવાલ વર્ગખંડમાં નહોતા આવ્યા. સરદારની છાપ કડક, સખ્ત વ્યક્તિની છે, તેથી આ કલ્પના પણ ન થઈ શકે તેવી વાત છે. શિક્ષક મોડા આવ્યા એટલે વિદ્યાર્થી વલ્લભ ઊભો થઈ ગીત ગાવા લાગ્યો! આખો વર્ગ તેમની સાથે ગીત ગાવા લાગ્યો. શિક્ષકે આવીને જોયું તો લાલઘૂમ થઈ ગયા. વલ્લભે ઊભા થઈ કહ્યું, “સાહેબ, તમે અહીં અમને ભણાવવા આવવાના બદલે ઑફિસમાં ગપ્પાં મારતા હતા. તમને અમને ખીજાવાનો કયો અધિકાર છે? વર્ગખંડમાં કોઈ ન હોય અને અમારી પાસે કોઈ કામ ન હોય ત્યારે અમે ગીત ગાઈએ તેમાં ખોટું શું?”

આ સાંભળી શિક્ષક વધુ ખીજાયા. તેમણે વલ્લભને વર્ગખંડમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યો. પણ આ શું? તેમની સાથે આખો વર્ગ ખાલી થઈ ગયો. શિક્ષકે હેડમાસ્ટરને આ વાત કરી અને કહ્યું કે વલ્લભ માફી માગે. વલ્લભ કહે, “માફી શેની? ઉલટું શિક્ષકે માફી માગવી જોઈએ.”

બીજા એક કિસ્સામાં વલ્લભને ખબર પડી કે તેમના શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તકોનું વેચાણ કાળાબજારમાં કરી રહ્યા છે ત્યારે તેમણે ચેતવણી આપેલી. પરંતુ તે બહેરા કાને પડી. તો તેમણે છ દિવસની હડતાળ પાડેલી અને શિક્ષકને દંડ અપાવેલો!

સરદારમાં ગાંધીજીને પણ સાચું કહેવાની શક્તિ હતી (અને તેથી જ કદાચ સ્વતંત્રતા પછી તેઓ સમગ્ર કૉંગ્રેસની સમિતિઓની પસંદ હતા, પરંતુ ગાંધીજીની નહીં.) એક વાર ગાંધીજીએ આમરણ ઉપવાસ આદર્યા. તેમણે સરદાર તરફ જોઈ કહ્યું, “હું તમને પણ ઉપવાસની અનુમતિ આપું છું.” સરદારે તરત જ રોકડું પરખાવ્યું, “હું શા માટે ઉપવાસ કરું? જો હું ઉપવાસ કરીશ તો લોકો મને મરવા દેશે. તેઓ તમારા મિત્રો છે અને તમારા ઉપવાસ તોડાવવા તેઓ ગમે તે કરી છૂટશે, મારા માટે નહીં.”

‘કલેક્ટેડ વર્ક્સ ઑફ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, વૉલ્યૂમ XI’ના મુખ્ય સંપાદક ડૉ. પી. એમ. ચોપરા મુજબ, સરદાર પટેલે બંધારણ ઘડવાની સમિતિના સભ્યોની પસંદગીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી હતી. મૂળભૂત અધિકારો, વડા પ્રધાનની ભૂમિકા, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને કાશ્મીર સહિત અનેક મુદ્દે તેમણે કોઈ જાતના ડર વગર નહેરુનો વિરોધ કરેલો. સરદારે સંવિધાન સભા પર એટલું વર્ચસ્વ જમાવેલું કે જે બંધારણ બન્યું તે તેમની છાપ સાથેનું હતું. ડૉ. પી. એમ. ચોપરા તો તેને ‘પટેલનું બંધારણ’ કહે છે. તેમણે લઘુમતીને અલગ ઇલેક્ટૉરેટ (મતદાન) અને અનામત બેઠકની માગણી પણ તેમણે ફગાવી દીધેલી.

તેઓ તડ ને ફડ કરવામાં માનતા હતા. એટલે જ નહેરુથી માંડીને સરોજિની નાયડુ સુધીનાને તેઓ ખૂંચતા હતા. સરોજિની નાયડુએ સરદારની મજાક ઉડાવતા કહેલું, “The only culture he knows is agriculture.” (સરદાર માત્ર એક જ સંસ્કૃતિ વિશે જાણે છે અને તે છે ખેતીની સંસ્કૃતિ). ૧૯૪૬માં જ્યારે કૉંગ્રેસ વચગાળાની સરકારમાં જોડાઈ ત્યારે મુંબઈમાં બસ કપંની ‘બેસ્ટ’ના જી. સી. મહેતાના નેતૃત્વમાં સમાજવાદી નેતાઓએ હડતાળ પાડી. ચાર સપ્તાહ સુધી બસ અને ટ્રામ વ્યવહાર ઠપ. સરદાર પટેલ ત્યાં પહોંચી ગયા અને પ્રવચન કર્યું.

“આ બૅસ્ટની હડતાળ જુઓ. આ સમાજવાદીઓ એવું માને છે કે તેઓ આવી રીતે સત્તા પર કબજો જમાવી શકશે. પરંતુ હું તેમને બહુ દોષ નથી દેતો. હું તો તમને નાગરિકોને દોષ દઉં છું. તમે કેમ હડતાળ ચાલુ રહેવા દીધી? અને આ માણસ જુઓ જે હડતાળનું નેતૃત્વ કરી રહ્યો છે. આ નેતાઓ એમ માને છે કે તેઓ બધી બાબતો વિશે બધું જ જાણે છે. હું તમને એક વાત કહું? હું જ્યારે રાજકારણમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે શ્રી જી. સી. મહેતાનો જન્મ પણ નહોતો થયો!”

અને હડતાળનો અંત આવી ગયો!

પત્રકારોને પણ તડ ને ફડ કહેવાની પણ તેમની ટેવ હતી. (એટલે જ કૉન્વેન્ટિયા, કાળા અંગ્રેજ મિડિયાને ‘દેશી’ સરદાર અને સરદાર જેવા લોકો હંમેશાં ઓછા પસંદ આવે છે.) મુંબઈમાં એક પત્રકાર પરિષદ હતી. એક પીઢ પત્રકારે સરદારને વિનંતી કરી, “સર, કોઈ પ્રશ્નોની રાહ જોવાના બદલે તમે આજના સળગતા પ્રશ્નો વિશે એક નિવેદન કરી દો તો તમારો આભાર.”

સરદારે નમ્ર સૂરમાં કહ્યું, “મને આનંદ છે કે મુંબઈનું પ્રેસ અહીં મોટી સંખ્યામાં હાજર છે. મને આશા છે કે મુંબઈના પ્રેસની સંખ્યા વધતી જશે.”

અને પછી તેમણે કહ્યું, “મને આશા છે કે આ જેન્ટલમેનને જે નિવેદન જોઈતું હતું તે મળી ગયું હશે.”

આ હતા સરદાર!

national, politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: ૧૯૮૪ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણી…

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૫-૮-૧૮)

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો. એ સમયે સંયુક્ત પરિવાર અને ઘણા ભાડૂઆતોવાળા અમારા બંગલામાં કોઈએ સમાચાર આપ્યા- આપણાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીજીની હત્યા થઈ! બધે જ સ્તબ્ધતા અને આઘાતનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું! થોડા સમય પછી ભાવનગરમાં ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાન)માં એક યુવાન નેતાની જાહેર સભા હતી.

તેમાં વડીલ સાથે હું પણ ગયો હતો. એ વખતે સુરક્ષાની ખાસ માથાકૂટ નહોતી. મેદાન પણ બહુ મોટું કહી શકાય તેવું નહીં. યુવાન નેતા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. આ નેતા એટલે રાજીવ ગાંધી. (મારા જીવનમાં હું માત્ર બે જ રાજનેતાની જાહેરસભામાં ગયેલો-રાજીવ ગાંધી અને તે પછી વી.પી.સિંહ. બંને ભાવનગરમાં જ. વી.પી.સિંહ ગંગાજળિયા તળાવમાં આવેલા.) તેમણે સુરક્ષાની બહુ ચિંતા કરી નહીં. એટલે શ્રીલંકામાં પણ તેમના પર હુમલો કરવા પ્રયાસ થયો અને બીજા હુમલામાં તો તેમનો જીવ પણ ગયો. આવા લોકલાડીલા નેતા અને પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી જીવિત હોત તો ગયા સોમવારે ૨૦ ઑગસ્ટે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કરી અમૃત મહોત્સવમાં પ્રવેશ કરતા હોત…જીવનના સન્યાસાશ્રમમાં.

રાજીવ ગાંધી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ અને અનેક વિષમતાઓ છે. રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં પ્રવેશવું નહોતું પરંતુ સંજય ગાંધીના અવસાને તેમને પ્રવેશવા વિવશ કર્યા. ૧૯૮૪ સુધી તેઓ સંગઠનમાં કામ કરતા હતા. ઈન્દિરાજીની હત્યા પછી સર્જાયેલા સંજોગોમાં તેઓ વડા પ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદી પણ સંઘ અને ભાજપમાં પડદા પાછળ કામ કરતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અટલજીના આદેશથી નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા.

રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાન બનવા સમયે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતો. ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદીઓ જોર પકડી રહ્યા હતા. આસામમાં બાંગ્લાદેશીઓના મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હતું. મિઝોરમમાં પણ અલગતાવાદનું જોર હતું. અર્થતંત્ર કથળી રહ્યું હતું. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ પૂરજોશમાં કાર્યરત હતા. ૨૦૦૮થી લઈને ૨૦૧૩ સુધી તેમણે સમગ્ર દેશમાં ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને બૉમ્બ ધડાકા કરીને દેશને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મણિપુરમાં ૨૦૧૨માં વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન કરીને આર્થિક પ્રતિબંધ મૂકતાં પેટ્રોલ અને ગેસના સિલિન્ડરના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા. નરસિંહરાવ સરકાર પછી મોરચા સરકારો આવતાં અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો બળવત્તર બનતાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ હતો.

રાજીવ ગાંધી નવાસવા રાજકારણી હતા. ઈન્દિરાજીના અવસાન પછી પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાન બનવા માગે છે તેવી કાનભંભેરણી રાજીવને થઈ. રાજીવ ગાંધીએ તેમનું ડિમૉશન કર્યું. પ્રણવદાને કેબિનેટમાંથી પડતા મૂકી પશ્ચિમ બંગાળની જવાબદારી સોંપી. અંતે તેમણે પ્રણવદાની કૉંગ્રેસમાંથી હકાલપટ્ટી જ કરી. ઈન્દિરાજીની એકદમ નિકટ રહેલા પ્રણવદાને કૉંગ્રેસમાંથી ભારે મને વિદાય લેવી પડી. નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી વખતે એલ. કે. અડવાણી-સુષમા સ્વરાજના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ અડવાણીજી હજુ પણ પક્ષમાં છે. સુષમા સ્વરાજ વિદેશ પ્રધાન છે!

શરમાળ, અંતર્મુખી અને શિખાઉ રાજકારણી રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ કેવી રીતે ભારેખમ બહુમતીથી જીતી ગઈ? એ સમય એવો હતો કે અગાઉ જનતા મોરચાની સરકાર આવી ગઈ હતી. એટલે વિપક્ષ જોરમાં હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુ પછી તેમના જેવા કાબેલ રાજકારણીની ગેરહાજરીમાં વિપક્ષ ફરીથી સરકારમાં આવી જશે તેમ કેટલાકને લાગતું હતું. પરંતુ તેમ ન થયું.

એ વખતે મતદાનના એટલા બધા તબક્કા નહોતા. મતદાન પૂર્વે પ્રચાર માટે ત્રણ-ચાર મહિનાનો આટલો બધો સમયગાળો નહોતો રહેતો. ૨૪-૨૭ અને ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ચૂંટણી હતી. રાજીવજીએ ૧ ડિસેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહરથી પ્રચાર શરૂ કરેલો. રાજીવ પોતે ૨૩ દિવસમાં ૫૦,૦૦૦ કિમી વિમાન, હેલિકૉપ્ટર અને કાર દ્વારા ફરી વળેલા. તેમણે પોતે ૨૫૦ સભાઓ ૨૫૦ મતવિસ્તારોમાં સંબોધેલી. આ રીતે તેમણે પોતે બે કરોડ લોકોનો સંપર્ક સાધેલો. પરંતુ ચહેરા પર ક્યાંય થાક નહીં! હા, અવાજ જરૂર બેસી ગયેલો.

રાજીવજીએ પહેલાં તબક્કામાં પ્રચારમાં પોતાની માતાની હત્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરેલું. પરંતુ બીજા તબક્કામાં તેમણે વિપક્ષો પર ભારે પ્રહારો કરવાના શરૂ કર્યા. તે વખતે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતું. તેથી આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ સામે તેમણે પ્રચાર શરૂ કર્યો. આ ઠરાવમાં અકાલી દળે પંજાબને વધુ સ્વાયત્તતા માગેલી. રાજીવે વિપક્ષો પર આક્ષેપો કર્યા કે તેઓ અસ્થિરતા સર્જવા માગે છે. વિપક્ષના ત્રણ સભ્યો ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર પહેલાં સુવર્ણ મંદિર ગયેલા તે વાત ઉખાળીને તેમણે કહેલું કે આ સભ્યો બહાર આવ્યા પછી તેમણે કહેલું કે ત્યાં કોઈ ઉગ્રવાદી નથી કે ત્યાં કોઈ શસ્ત્રો પણ નથી.

વિપક્ષો પર વધુ પ્રહાર કરતાં રાજીવે કહેલું, “જે પક્ષો ટિકિટની વહેંચણી પર સંમત નથી થઈ શકતા, તેઓ ભેગા મળીને દેશ ચલાવવા માગે છે… જો તેઓ અસરકારક વિરોધ પક્ષ નથી બની શકતા તો તેઓ અસરકારક સરકાર કેવી રીતે ચલાવશે?”

તેમણે જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ પર પશ્ચિમ જર્મની અને જાપાનથી તેમની મજદૂર સંઘની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે ભંડોળ મેળવતા હોવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો. મુસ્લિમોના મત જીતવા જનતા મોરચાની સરકાર દરમિયાન ઈઝરાયેલના પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મોશે ડયાનની ગુપચૂપ મુલાકાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આવા આક્ષેપોથી વિપક્ષો બાઘા બની ગયા. તેઓ મિડિયામાં પોતાના બચાવ અને આક્ષેપોને નકારવા જ જતા. આમ, રાજીવ ગાંધીએ એજન્ડા સેટ કર્યો અને વિપક્ષો ડિફેન્સ મૉડમાં આવી ગયા. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ ડાહ્યા પૂરવાર થયા પરંતુ સામે પક્ષે ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી સર્જાયેલી સહાનુભૂતિ જબરદસ્ત હતી. રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા બધા જ પેંતરા અજમાવી લીધા. ચૂંટણીની રણનીતિ પોતાના ખાસ વિશ્વાસુ કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અરુણ નહેરુ, પોતાના દૂન સ્કૂલના ખાસ મિત્ર વિશ્વજીતસિંહ અહલુવાલિયા અને ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સના સાથી કેપ્ટન સતીશ શર્માને આપેલી. અરુણ નહેરુએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ઉમેદવારો ચૂંટણી ભંડોળથી વંચિત ન રહે. દરેક ઉમેદવાર માટે રૂ. ૨ લાખની લિમિટ નહેરુએ નક્કી કરેલી. એ વખતે જોકે કેટલાક ઉમેદવારોએ વિપક્ષના મહાનુભાવો સામે લડવા રૂ. ૫ લાખ માગેલા!

કેપ્ટન સતીશ શર્માએ બીજી પ્રચાર સામગ્રી સાથે રાજીવ ગાંધીના ભાષણોની ઑડિયો અને વિડિયો કેસેટ બનાવડાવવાની જવાબદારી સંભાળી, તો અહલુવાલિયાએ આ સામગ્રીના વિતરણની. તે વખતે જગદીશ ટાઇટલરે (જે પછીથી શીખ વિરોધી નરસંહારમાં આરોપી ઠર્યા) તે વખતે કહેલું કે તેમણે આ પૂર્વે આટલો સુનિયોજિત ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારેય જોયો નહોતો.

શર્માએ દરેક ઉમેદવાર માટે ત્રણથી ચાર જીપોનું આયોજન પણ કરી દીધું. દરેક પ્રદેશ પ્રમુખો માટે ૨૦ હેલિકૉપ્ટરો અને છ વિમાનોની વ્યવસ્થા થઈ. તમામ કૉંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાનોને પણ કામે લગાડાયા.

રાજીવ ગાંધીએ વિપક્ષના હેમવંતીનંદન બહુગુણા જેવા નેતાને સંસદમાં આવતા રોકવા પોતાના ખાસ મિત્ર અને સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને મેદાનમાં ઉતારેલા. રામ જેઠમલાણી જેવા કાબા વકીલ સામે સુનીલ દત્ત અને તમિલનાડુનાં લેખિકા-રાજકારણી એરા સેઝિયાન સામે વૈજયંતિમાલાને ઉતારેલાં.

પ્રચારમાં પહેલા તબક્કામાં અગાઉ કહ્યું તેમ, ઈન્દિરાજીની હત્યાનો મુદ્દો ઍન્કેશ કરવા ભરપૂર પ્રયાસ થયો. સૂત્ર હતું: ઈન્દિરાજી કી અંતિમ ઈચ્છા, બુંદ બુંદ સે દેશ કી રક્ષા. આ સૂત્ર સાથે ૨૫ લાખ પૉસ્ટરો અને એક લાખ બૅનરો દેશભરમાં મૂકાયાં. બીજા તબક્કામાં રાજીવ ગાંધીના ચહેરાને ઉતારાયો. દિલ્લીમાં શીખ વિરોધી હિંસાને ૭૨ કલાકમાં જ કાબૂમાં કરી લેવાઈ તે મુદ્દો પ્રચારમાં મૂકાયો! (મોદીએ આ મુદ્દો મૂક્યો હોત તો? તેમણે પણ ૭૨ કલાકમાં રમખાણો કાબૂમાં કર્યા હતા. અહીં રમખાણો હતાં અને દિલ્લીવાળો એકતરફી નરસંહાર.) બીજો મુદ્દો હતો- ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને ટિકિટનો ઈનકાર. ૧૦૦ જેટલા ચાલુ સાંસદોને ટિકિટ અપાઈ નહોતી! (નરેન્દ્ર મોદીની નૉ રિપિટ થિયરી યાદ આવે છે?) આ ઉપરાંત રાજીવ ગાંધીને સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકે પ્રૉજેક્ટ કરાયા જે અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સરકાર ચલાવી શકે છે. આખી ચૂંટણી માત્ર રાજીવ ગાંધીને કેન્દ્રિત કરીને જ લડાઈ હતી. (નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના કેન્દ્રિત રાજકારણ અને ચૂંટણી બનાવી દીધા છે તેવા આક્ષેપો થાય છે ત્યારે આ પણ જોવા જેવું છે.)

પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીનો મૃત્યુ પછી પણ ઉપયોગ કરાયો. એક ૩૦ મિનિટની વિડિયો કેસેટ ખૂબ જ પ્રચારિત કરાઈ. તેમાં ઈન્દિરા ગાંધીનો ઇન્ટરવ્યૂ હતો, જેમાં તેઓ રાજીવ ગાંધી સાથે વાત કરતા હતા. આ કેસેટમાં રાજીવ ગાંધીએ કામચલાઉ વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યાલયમાં ગુજારેલા સમયની ઝલક પણ દર્શાવાઈ હતી. બીજા તબક્કાના પ્રચારમાં પૉસ્ટરોમાં અને ઑડિયો-વિડિયો કેસેટોમાં રાજીવ છવાઈ ગયેલા. ૧.૫ કરોડ પૉસ્ટરો અને ચોપાનિયાંઓમાં તેમની તસવીરો અને તેમનાં ભાષણોના અંશો હતા. સમાચારપત્રોમાં જાહેરખબર પાછળ તે સમયે રૂ. ૯ કરોડ ખર્ચાયેલા! ૨૫૦ સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં ૧૫ વિશાળ જાહેરખબરો છપાયેલી. પૉસ્ટરો, ચોપાનિયાંઓ, સ્ટિકરો અને અન્ય પ્રકારના ચૂંટણી ગિમિક્સ પાછળ રૂ. ૧૬ કરોડ ખર્ચાયેલા!

સ્વાભાવિક જ, ૧૯૮૪ની એ ચૂંટણી, ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી તે સમયે સાબિત થઈ હતી.

એ ચૂંટણીમાં, અટલ બિહારી વાજપેયીને નામાંકનપત્ર ભરવાના એક કલાક પહેલાં સુધી ખબર નહોતી કે તેમણે ગ્વાલિયરમાં માધવરાવ સિંધિયા સામે લડવાનું છે અને તેથી તેમને બીજે ક્યાંયથી નામાંકન પત્ર ભરવાનો સમય જ નહોતો મળ્યો. તે સમયે ભાજપના માત્ર બે જ સાંસદો ચૂંટાયેલા. એક મહેસાણાથી ડૉ. એ. કે. પટેલ અને બીજા આંધ્રપ્રદેશના હનમકોન્ડામાંથી ચંદદુપટલા જંગા રેડ્ડી. અટલજી પણ હારી ગયેલા.

નરેન્દ્ર મોદી પૈસાના જોરે અને માર્કેટિંગના જોરે ચૂંટણી જીતી ગયા તેઓ આક્ષેપ થાય છે ત્યારે ૧૯૮૪ની ચૂંટણી યાદ આવ્યા વગર ન રહે. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ રાજીવ ગાંધીની જેમ પુષ્કળ મહેનત કરી. તેમણે ૪૩૭ રેલીઓ કરી અને તે પણ ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રિમાં માત્ર લીંબુ પાણી સાથે, ભર ગરમીમાં. તેમણે ૨૫ રાજ્યોમાં ત્રણ લાખ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો હતો.

આમ તો, ટાટા નેનોનો પ્લાન્ટ આવ્યો ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય ફલક પર જવા માટે ટકોરા મારવા લાગેલા, પરંતુ ૨૦૧૨માં જીતની હેટટ્રિક પછી તેમના સમર્થનમાં સ્વર બુલંદ થયો. ૨૦૧૩માં દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધવાના એક કાર્યક્રમનું તેમને નિમંત્રણ મળ્યું. મોદીના ઘોર વિરોધી ગણાતા પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ ‘૨૦૧૪: ધ ઇલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે આ કાર્યક્રમમાં આવવા માટે આ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ યુપીએ સરકારના અડધો ડઝન પ્રધાનોનો તેમજ સચીન પાઇલોટ, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા જેવા યુવાન નેતાઓનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. પરંતુ તેમણે આ નિમંત્રણ ફગાવી દીધું. આનંદ શર્માએ તો જવાબ આપવાની તસદી પણ ન લીધી. કૉંગ્રેસે તક ગુમાવી પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ આ તક ઝડપી અને પહેલા બોલે જ સિક્સર મારી દીધી…
(ક્રમશ:)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

અટલજી: રાજકારણી નહીં, રાષ્ટ્રકારણી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૧૯/૮/૧૮)

અટલજી આપણી વચ્ચે નથી. આ માનવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ અટલજીની જે રાજનીતિ હતી તે તો વર્ષ ૨૦૦૪ પછીથી ગૂમ જ હતી! ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪માં જે પ્રકારની રાજનીતિ શરૂ થઈ તે દેશહિત કરતાં પક્ષ હિત કેન્દ્રિત વધુ હતી અને આ જ રાજનીતિએ હિન્દુ આતંકવાદની બોગસ થિયરીને જન્મ આપ્યો. આ જ રાજનીતિએ અફઝલ ગુરુ, અજમલ કસાબ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી આપવામાં ટાળમટોળ કરી.

આ જ રાજનીતિએ કહ્યું કે દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો અધિકાર લઘુમતીઓનો છે. જાણે કે દેશની બહુમતીની આ દસ વર્ષમાં તો બાદબાકી જ હતી! ૨૦૦૮માં અમેરિકા સાથે પરમાણુ સમજૂતી કરવાના મુદ્દે મનમોહનસિંહે તેમના સમગ્ર દસ વર્ષના કાર્યકાળમાં એક જ વાર મક્કમતા દાખવી. કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને પણ કહી દીધું કે ડાબેરીઓ ટેકો પાછો ખેંચી લે તો સરકાર જતી હોય તો ભલે જાય પણ આ મુદ્દે સમાધાન તો નહીં જ. એ સિવાય તો પાકિસ્તાનના સૈનિકો ભારતની સરહદમાં આવીને જાય અને ભારતના સૈનિકોનાં માથાં વાઢી નાખે પછી પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન અજમેર શરીફની અંગત મુલાકાતે આવે ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ તેમની ભરપૂર સરભરા કરે!

અને આથી જ એ મહાપુરુષ અટલજીની રાજનીતિ નહીં, રાષ્ટ્રનીતિ સમક્ષ નતમસ્તક થઈ જવાય. કેટકેટલા પ્રસંગો આવ્યા જ્યારે ધાર્યું હોત તો તેમણે પોતાના માટે, પોતાના પક્ષ માટે તે પ્રસંગનો ફાયદો ઉઠાવી શક્યો હોત. પરંતુ તેમણે હંમેશાં દેશને પ્રથમ રાખ્યો. ઈન્દિરા ગાંધી અને માણેક શૉના નેતૃત્વમાં ભારતીય સેનાએ ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનની સેનાને ધૂળ ચાટતું કર્યું ત્યારે એમ કહેવાય છે કે અટલજીએ તેમની ‘દુર્ગા’ કહીને પ્રશંસા કરી હતી. જોકે બાદમાં અટલજીએ આ વાતનો ઈનકાર કર્યો હતો.

પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે પણ ઈન્દિરાજીની સરકાર પડખે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનસંઘ ઊભો રહ્યો હતો. પરંતુ એ જ અટલજી સત્તામાં આવ્યા ત્યારે ૧૯૯૮માં સત્તાના થોડા મહિનાઓમાં જ પોખરણમાં દ્વિતીય પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓએ પરીક્ષણોનો વિરોધ કર્યો! માનવાધિકાર સંસ્થાઓ અને એનજીઓએ હાય તોબા કરી દીધી હતી.
૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી લાદી તો તેનો ભરપૂર વિરોધ કર્યો. જેલમાં ગયા. સમયની માગ હતી કે કૉંગ્રેસ સામે તમામ વિપક્ષો એક થાય. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું છે, “તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફકરુદ્દીન અલી અહમદના સેક્રેટરીએ એક પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તે સમયે દિલ્લીમાં જેલમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ-જનસંઘ અને જમાત-એ-ઇસ્લામી, બંને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવાં સંગઠનોના નેતાઓ એક સાથે હતા અને તે સમયે બંનેને એકબીજાનો પરિચય થયો. પરિચય દોસ્તીમાં પરિણમ્યો. સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ જમાત-એ-ઇસ્લામીના લોકો માટે નમાઝની વ્યવસ્થા કરે અને જમાત-એ-ઇસ્લામીના નેતાઓ સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ પૂજા કરતા હોય ત્યારે શાંતિ રહે, ઘોંઘાટ ન થાય તેની કાળજી લેવા લાગ્યા.” તે સમયે જરૂરિયાત ઊભી થઈ કે પક્ષને જનતા પક્ષમાં ભેળવી દેવો તો તેમ કર્યું.

પરંતુ જ્યારે એ જ જનતા પક્ષમાં કેટલાકે માગણી કરી કે જન સંઘના નેતાઓ રા. સ્વ. સંઘ સાથે પોતાનો સંબંધ તોડી નાખે. બેવડા સભ્યપદના આ મામલે અટલજી સહિતના જન સંઘના નેતાઓએ સરકાર ભલે તૂટી જાય, પરંતુ આરએસએસ સાથે સંબંધ નહીં તોડીએ તેમ કહી દીધું અને એ સરકાર થોડા સમયમાં તૂટી પડી.

આ જ રીતે ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ. દેશમાં અરાજકતા જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તેવી સ્થિતિ હતી. પંજાબમાં ખાલિસ્તાન સમર્થક ત્રાસવાદીઓ પાકિસ્તાન અને કેનેડાના પીઠબળથી હિંસાચાર કરી રહ્યા હતા. ૧૯૮૭થી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ ભયંકર વિનાશ કરી રહ્યો હતો. હિન્દુઓને જમ્મુ અને દિલ્લી ભાગવા મજબૂર કર્યા હતા. હિન્દુઓની સંપત્તિ લૂટી લેવાઈ, હિન્દુ મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર થયા હતા. મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ જેવાં ઈશાન ભારતનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તી અને ચીનની મદદથી અલગતાવાદ બેકાબૂ હતો. રાજીવજીની હત્યા તો એલટીટીઈએ જ કરી હતી અને એટલે એ પણ માથાનો દુઃખાવો હતું. આર્થિક સ્થિતિ એટલી હદે કથળી ગઈ હતી કે ચંદ્રશેખર વડા પ્રધાન હતા ત્યારથી જ સોનું ગિરવે મૂકવું પડે તેમ હતું. રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થઈ રહ્યું હતું.

તે સમયે ચૂંટણી થઈ. જો રાજીવજીની હત્યા ન થઈ હોત તો રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે, કદાચ ભાજપને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે અને તેમાં તમિલનાડુ જેવાં દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પણ તે જ વખતે ભાજપને સારી બેઠકો મળે તેવી સ્થિતિ હતી. પરંતુ તેમ ન થયું. ભાજપને ૧૨૦ બેઠકો મળી. કૉંગ્રેસને ૨૪૪. તે વખતે નરસિંહરાવની સરકાર બે વર્ષ સુધી લઘુમતીમાં ચાલી. અટલ-અડવાણી-જોશીના નેતૃત્વમાં ભાજપે કોઈ ગેરલાભ ઉઠાવી પોતાની સરકાર રચવા પ્રયાસ ન કર્યો. ઉલટું, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જ્યારે ઇસ્લામિક દેશોનો કાશ્મીર સંદર્ભે ભારત વિરોધી ઠરાવ પસાર થાય તેમ હતો ત્યારે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતનું પ્રતિનિધિમંડળ ગયું. અટલજીએ હિન્દીમાં પ્રવચન આપ્યું. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો સાથે વાત કરી. હિન્દુજા બંધુઓની મદદથી ઈરાનને સમજાવ્યું. પાકિસ્તાનને એકલું પાડી દીધું.

તે સમયે પાકિસ્તાનના લોકો ચોંકી ગયા કારણકે ત્યાં તો સત્તામાં હોય તે વિપક્ષના નેતાને હેરાન કરવા જ માગતા હોય છે. અને વિપક્ષમાં હોય તે સત્તાધારીને પાડી દેવાની ફિરાકમાં જ હોય. પરંતુ ભારતમાં આ રીતે રાવ અને અટલજી બંને દેશ હિત માટે સાથે આવ્યા તે વાત પાકિસ્તાન નહીં, સમગ્ર વિશ્વ માટે ચોંકાવનારી હતી. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં અને સંસદમાં પણ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચામાં કહેલું: દેશની અંદર ભલે અમે નરસિંહ રાવની કાશ્મીર નીતિ સાથે સંમત ન હોઈએ પરંતુ જ્યારે દેશની વાત આવે ત્યારે વયં પંચાધિકં શતમ્ છીએ. જ્યારે ગંધર્વોએ કૌરવોને પકડી લીધા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “વયં પંચાધિકં શતમ્” અને કૌરવોને બચાવવા બધા પાંડવો ગયા.
૧૯૯૬માં રાષ્ટ્રપતિ પંડિત શંકરદયાલ શર્માના આમંત્રણથી સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે સરકાર રચવા આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે સંખ્યાબળ નહોતું. તમામ પક્ષો ભાજપ સાંપ્રદાયિક પક્ષ છે તેમ કહી એક થઈ ગયા. ધાર્યું હોત તો ખરીદ-વેચાણ કરી શકત. પરંતુ તેમ ન કરતાં સંસદની જીવંત કાર્યવાહી શરૂ કરાવી, ઐતિહાસિક પ્રવચન કર્યું અને ત્યાંથી જ રાષ્ટ્રપતિને રાજીનામું આપવા ચાલતી પકડી. સત્તા છોડવા માટે પળભરનો વિચાર પણ નહીં! વર્તમાનમાં ભાજપને જે લાભ મળે છે તે આ શાખ-આ ગુડવિલ-સદ્ભાવનો મળે છે. પરંતુ ભાજપ અત્યારે કેટલીક જગ્યાએ જે રીતે સત્તા મેળવે છે તે જોતાં તેની આ સદભાવવાળી સ્લેટમાં ઉધાર બાજુ ઉમેરાતી જાય છે. અને સામે કૉંગ્રેસ નહીં હોય ત્યારે તેની આ ઉધારબાજુના કારણે તેને તકલીફ પડશે.

૧૯૯૮માં ટેકો આપનાર જયલલિતાએ તમિલનાડુમાં કટ્ટર વિરોધી ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી. કૉંગ્રેસ હોત તો માની લેત. તેણે આ જ રીતરસમો અપનાવી હતી. પરંતુ અટલજી ન માન્યા. તેનું ફળ એ આવ્યું કે ૧૩ મહિનામાં જ જયલલિતાએ ટેકો પાછો ખેંચ્યો, સોનિયા ગાંધી સાથે મળીને અવિશ્વાસના પ્રસ્તાવમાં સરકારનો એક મતે પરાજય થયો. સરકાર જાય તે મંજૂર હતું પરંતુ અલોકતાંત્રિક ઢબે રાજ્ય સરકારોને ગબડાવી દેવાનું તેમને સ્વીકાર્ય નહોતું.

૧૯૯૮માં ૨૦ માર્ચે હજુ તો વડા પ્રધાન પદના શપથ લીધા અને ૧૧ મેના રોજ પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં. અમેરિકાના દબાણના કારણે અગાઉ નરસિંહરાવ સરકાર વખતે આ પરીક્ષણો મોકૂફ રાખવાની ફરજ પડી હતી. અને જો આ વખતે અમેરિકાને ખબર પડે તો, અમેરિકાનો ઇતિહાસ જાણીતો છે કે તે કોઈ પણ દેશમાં સરકાર ઉથલાવી શકે છે (તે પછી એક વર્ષની અંદર જ અટલ સરકાર એક મતથી ઉથલી ગઈ પણ ખરી). પરંતુ અમેરિકાની જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએને ગંધ પણ ન આવે તે રીતે પરીક્ષણો કરાયાં. તે માટે બહુ વિશાળ સંખ્યામાં ડુંગળીની જરૂર પડી કારણકે પરમાણુ વિસ્ફોટ પછી નીકળતાં ઘાતક ગામા કિરણો ડુંગળી શોષી લે. તે વર્ષે ઑક્ટોબરમાં જ પોખરણ જ્યાં આવેલું છે તે રાજસ્થાનમાં અને નજીક દિલ્લીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી હતી. ડુંગળીની આટલી ખરીદીના કારણે તેના ભાવ આકાશે પહોંચ્યા હતા. મોંઘવારી ચૂંટણીમાં બહુ મોટો મુદ્દો બની ગઈ. ભાજપે બંને જગ્યાએ હારનો સામનો કરવો પડ્યો.અટલજીને અને ભાજપને આ વાતનો અંદાજ ન હોય તેવું નથી, પરંતુ દેશહિત માટે આ બંને જગ્યાએ હાર ખમી લેવાનું તેમને પસંદ હતું.

પરીક્ષણો પછી અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દાઝે ભરાય તે સ્વાભાવિક હતું. આથી બધાએ ભેગા થઈને આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા. આ વાતનું પણ અટલજી અને મંત્રીમંડળને અનુમાન હોય જ. તેમ છતાં તેમણે ઝૂક્યા વગર તેમનો સામનો કર્યો અને એ રીતે કર્યો કે ૨૦૦૪માં સત્તા છોડી ત્યારે આઠ ટકાનો જીડીપી હતો! અમેરિકાનું દબાણ હતું કે ભારત કૉમ્પ્રિહેન્સિવ ટૅસ્ટ બાન ટ્રીટી પર હસ્તાક્ષર કરે. વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહને અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રૉબ તાલબૉટ્ટ સાથે દુનિયાનાં સાત રાષ્ટ્રોમાં દસ સ્થળોએ ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે અમેરિકાને ઝૂકવું પડ્યું. ભારતે આજ સુધી સીટીબીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા!

અને એ અટલજીની સરકારની જ સફળ વિદેશ નીતિ રહી જેના લીધે આટલી કડવાશ પછી વર્ષ ૨૦૦૦માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અત્યાર સુધી અમેરિકા પાકિસ્તાનને થાબડભાણાં કરતું રહેલું (તે પછી પણ કર્યા, મોદી સરકાર આવ્યા પછી બંધ થયા) પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા માત્ર ભારત કેન્દ્રિત રહેલી. ભારતમાં પાંચ દિવસ રોકાયેલા ક્લિન્ટન પાકિસ્તાન ગયા તો ખરા પરંતુ માત્ર છ કલાક માટે! બાંગ્લાદેશની રચના થઈ તે પછી અમેરિકાના પ્રમુખની તે વખતે પહેલી મુલાકાત થઈ હતી અને ક્લિન્ટન એક દિવસ માટે બાંગ્લાદેશ ગયેલા! પાકિસ્તાનને મનમાં કેવી બળ્યું હશે? પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા કોઈ પણ અમેરિકા પ્રમુખની ૨૨ વર્ષ પછીની યાત્રા હતી. છેલ્લે જિમ્મી કાર્ટર ૧૯૭૮માં ભારત આવેલા અને સંયોગ કહો કે સફળ વિદેશ નીતિ, તે વખતે વિદેશ પ્રધાન અટલજી હતા!

કારગિલ યુદ્ધ વખતે ઘરઆંગણે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ સહિત વિપક્ષો મોરચો ખોલીને બેઠા હતા અને બીજી તરફ, શરીફ ક્લિન્ટન પાસે ઓય બાપા કહીને દોડી ગયા. ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન આવવા કહ્યું. ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધના ઇતિહાસમાં મેદાનમાં ભારતનો વિજય થયો હતો પરંતુ મંત્રણામાં શાસ્ત્રીજી કે ઈન્દિરાજી થાપ ખાઈ ગયેલા. અટલજીએ બોધપાઠ લઈ ક્લિન્ટનને ના પાડવાની હિંમત દાખવી. તેમણે કહેલું કે પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત. આ ઘટસ્ફોટ તે વખતે બિલ ક્લિન્ટનના સાથી બ્રુસ રાએડેલે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરેલો.

સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજી પર પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ કરવા દબાણ હતું. ભાજપનાં સાથી સંગઠનો તરફથી જ વધુ દબાણ હતું. અટલજીએ ‘આર પાર કી લડાઈ હોગી’ તેવું ભાષણમાં બોલી પણ નાખેલું. પરંતુ પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ ન થયું. પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયક પંડિત જશરાજને આ ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજીને મળવાનું થયું હતું અને તેમણે પૂછેલું કે ભારત પાકિસ્તાન પર હુમલો શા માટે નથી કરતું? અટલજીએ જવાબ આપેલો, “હું ધારું તો પાકિસ્તાનને વિશ્વના નકશા પરથી માત્ર ત્રીસ મિનિટમાં નષ્ટ કરી શકું તેમ છું, પરંતુ તેમ કરતા જતાં મારો ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ જશે.” અટલજીને તેમના જ સાથીઓએ અને ભારતીય જનતાએ નબળા આંક્યા અને તે તેમને સ્વીકાર્ય હતું પરંતુ ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાય તે મંજૂર નહોતું.

જોકે આનો અર્થ એ નથી કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે કંઈ ન કર્યું. તે સમયે અટલજીની સરકારે પાકિસ્તાન સરહદે સેના ખડકી દીધેલી. સમગ્ર વિશ્વમાં તણાવ વધી ગયો કે યુદ્ધ થશે તો શું થશે? કારણકે બંને પરમાણુ સત્તા બની ગયા હતા. આજે પણ અફઝલ ગુરુના સમર્થકો દિલ્લીમાં જેએનયુમાં હોય, બંગાળની જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાં હોય તો તે વખતે પાંચમા કતારિયા જેવા જયચંદો અને મીરજાફરો હતા. સેના જાય તે રસ્તા પર સુરંગ વિસ્ફોટો થતા. પંજાબ, રાજસ્થાનમાં સેનાનાં શસ્ત્રાગારોમાં આગ લગાડી દેવામાં આવતી જેના કારણે શસ્ત્રોને નુકસાન થતું. આવા સમયે યુદ્ધ થયું હોત તો ભારતની જિત નિશ્ચિત હોવા છતાં ભારતની સેનાની ખુવારી ભરપૂર થઈ હોત અને ભારતના લોકોને પણ નુકસાન થયું હોત. તેમ છતાં સૈનિકોની સરહદ પર તૈનાતીના કારણે ભારતને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો. પરંતુ ભારતની સરખામણીએ સમૃદ્ધ શાસકોના કંગાળ પાકિસ્તાનને તો ખૂબ જ તોતિંગ ફટકો પડ્યો. અટલ સરકારે પાકિસ્તાનનાં વિમાનોને ભારતીય સરહદ પરથી ઉડવા પર, વેપારધંધા પર અને ક્રિકેટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો તેના કારણે પણ પાકિસ્તાનની કમર તૂટી ગઈ હતી.

૨૦૦૨માં કાઠમંડુમાં દક્ષેશ (સાર્ક) દેશોની મંત્રણામાં અટલજીએ મક્કમતા દાખવી. મુશર્રફ સાથે હાથ ન મિલાવ્યો. મુશર્રફને સામે ચાલીને મળવા આવવું પડ્યું. કૂટનીતિમાં પણ અટલજી મેદાન મારી ગયા. અને છતાં મુશર્રફ અટલજીના તે પછી વખાણ કરે! ૨૦૦૧ની મુશર્રફ સાથેની આગરા શિખર મંત્રણામાં ભલે એવું બહાર આવ્યું કે ઉપ વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન અડવાણીજીએ ત્રાસવાદનો મુદ્દો સામેલ કરવા આગ્રહ રાખ્યો તેના કારણે સંયુક્ત ઘોષણા પત્ર જાહેર ન થઈ શક્યું પરંતુ તે અટલજીની મંજૂરી વગર શક્ય ન હોત. આમેય તાશ્કદં હોય કે સીમલા, એવી સફળ મંત્રણાનો શું અર્થ જેના ઘોષણા પત્રમાં ભારતની દેખીતી ઝૂકવાની ભૂમિકા હોય અને જે તે પછીનાં કેટલાંક વર્ષોમાં પાકિસ્તાન દ્વારા જ તોડી પાડવાનું હોય?

૧૯૯૦ના દાયકામાં એક કેનેડિયન ચેનલને ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમને પ્રશ્ન પૂછાયો કે તમે ત્રાસવાદીઓના હિટલિસ્ટમાં છો. તમને મરવાનો ડર નથી? તેમણે કહ્યું હતું, “મરવાનો ડર કેવો? હું તો છેલ્લી ઘડીએ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરીશ કે મને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ મળે જેથી આતંકવાદ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી ભારતને હું અખંડ અને અજેય બનાવી શકું.”

આપણે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરીએ કે તેઓ અટલજીને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ આપે અને ભારત ફરીથી અખંડ અને અજેય બને.

hindu, national, religion

ત્રણ ભરત અને ત્રણ ભારતની કથા

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૨/૮/૧૮)

ભારતનો ૭૨મો સ્વતંત્રતા દિવસ ત્રણ દિવસ પછી છે. ઘણા નાગરિકોને આ એક દિવસે દેશભક્તિનો ‘સિઝનલ’ વા લાગશે. ૧૬મી ઑગસ્ટથી વો હી રફતારમાં આવી જશે. આપણે સ્વતંત્રતા સમયથી જ કેટલીક ભૂલો કરી પણ તેને સુધારવા હજુ સુધી પ્રયાસ જ નથી થયો. દા.ત. સ્વતંત્રતા પછી આપણે રાષ્ટ્રકુળ દેશોના સમૂહમાં રહેવાની શું જરૂર હતી? એ આપણને સતત યાદ અપાવતું રહ્યું કે હા, તમે હજુ પણ દાસ જ છો. સ્વતંત્રતા પછી માન્યું કે હિન્દી સામે વિરોધ હતો, પરંતુ સંસ્કૃત ભાષાને અપનાવી શકાઈ હોત. તે સમયે લોકોને જેટલી અંગ્રેજી આવડતી હતી તેટલી જ સંસ્કૃત પણ આવડતી જ હતી. અને તો, દક્ષિણનાં રાજ્યોએ કદાચ આ ભાષાનો વિરોધ ન કર્યો હોત કારણકે આજે પણ દક્ષિણની ભાષાઓમાં ઘણા શુદ્ધ સંસ્કૃત શબ્દો છે. દા.ત. મલયાલમમાં ફળને ફલમ્ કહે છે, પગને પાદમ્ કહે છે. તમિલમાં અર્થને અર્થમ્, ખોરાકને અન્નમ્, પાણીને જલમ્ કહે છે. કન્નડમાં ગ્રાઉન્ડને ભૂમિ કહે છે. લાખ (સંખ્યાકીય શબ્દ)ને લક્ષ કહે છે. દુશ્મનને વૈરી કહે છે. તેલુગુમાં પણ સંસ્કૃત અથવા સંસ્કૃતમાંથી વ્યત્પન્ન શબ્દો છે જ. આકાશને તેલુગુમાં આકાશમ્, ભૂમિને તેલુગુમાં બુવી, લક્ષ્મીને તેલુગુમાં લછ્મી કહે છે. તેલુગુમાં તો કહેવાયું છે કે જનની સમ્સ્કૃતમ્બુ સકલ ભાષાલા કુનુ. સંસ્કૃત તમામ ભાષાઓની જનની છે.

આપણે સંસ્કૃતનો ઉચ્ચાર સ+ન્+સ્+કૃ+ત કરીએ છીએ. અને અંગ્રેજીમાં સ્પેલિંગ Sanskrit એવો ખોટો સ્પેલિંગ કરવાના કારણે હવે તેના પરથી ઉચ્ચાર સ+ન્+સ્+ક્રિ+ત કરવા લાગ્યા છીએ. હકીકતે સ+મ્+સ્+કૃ+ત છે. તેલુગુમાં આ બરાબર લખાયું છે. સંસ્કૃતનો ઉચ્ચાર ખોટા અંગ્રેજી સ્પેલિંગના કારણે થયો અને અંગ્રેજી આપણા દેશમાં વિવિધ ભાષી લોકો વચ્ચે મધ્યસ્થ લિપિ અને ભાષા બનવાના કારણે આમ થયું. જો સંસ્કૃત ભાષા મધ્યસ્થ ભાષા અને દેવનાગરી લિપિ મધ્યસ્થ લિપિ હોત તો આવું ન થયું હોત. ઘણાં ગુજરાતી નામો હિન્દીમાં ખોટાં બોલાય છે, જેમ કે પંડ્યાને હિન્દી ભાષીઓ તેના અંગ્રેજી સ્પેલિંગના કારણે પાંડ્યા બોલે છે. આ જ રીતે ખરો શબ્દ દિલ્લી છે પરંતુ તેના અંગ્રેજી સ્પેલિંગના લીધે ગુજરાતી લોકો દિલ્હી કે ડેલ્હી બોલે છે. અટક મૌર્ય, મિશ્ર અને ગુપ્ત છે. (ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યને યાદ કરો). પરંતુ અંગ્રેજી સ્પેલિંગના લીધે તે મૌર્યા, મિશ્રા અને ગુપ્તા બની ગઈ! એક અંગ્રેજી ચેનલનો મેનેજિંગ એડિટર બાબા રામદેવના ઇન્ટરવ્યૂમાં પાટંજલી બોલતા હતા! આ જ પ્રકારની માનસિકતાવાળા લોકો ‘સંજુ’ સહિતની અનેક ફિલ્મ-સિરિયલોમાં ગુજરાતીઓના અંગ્રેજી ઉચ્ચારોની મજાક ઉડાવશે.

આ જ રીતે સ્વતંત્રતા પછી તરત જ વિવિધ શહેરોનાં-પ્રદેશોનાં-રાજ્યોનાં કે વિસ્તારોનાં નામ ભારતીય કરવાની જરૂર હતી. પરંતુ તેમ ન થયું. મોગલો-અંગ્રેજો સહિત કોઈ પણ આક્રમણકારી પ્રજા જેને જીતે છે તે પ્રદેશનાં નામ બદલાવી નાખે છે. ચીને અરુણાચલ પ્રદેશ જીતેલો ન હોવા છતાં તે તેને દક્ષિણ તિબેટ તરીકે ઓળખે છે. બ્રહ્મપુત્રા નદીને યાર્લુંગ ઝાંગ્બો તરીકે ઓળખે છે. અંગ્રેજોએ તો આપણી વનસ્પતિનાં નામો પણ બદલી નાખ્યાં. આનું છેલ્લું ઉદાહરણ યોગમાંથી થયેલું યોગા છે. યોગને લોકો અપનાવે તે માટે આપણા કેટલાક લોકો (તેમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ આવી ગયા) તેને ધર્મ સાથે જોડવાની ના પાડે છે. પરંતુ તેમ કરવા જતાં આપણે યોગ પર આગામી કેટલાંક વર્ષો પછી અધિકાર ભાવ ગુમાવી બેસીશું. ઑલરેડી, યોગ દિવસ શરૂ થયો તે ૨૦૧૫ના વર્ષના જ સમાચાર છે. પાકિસ્તાનના બાબા રામદેવ ગણાતા શમશાદ હૈદર કહે છે કે યોગનો જન્મ તો પાકિસ્તાનમાં થયો હતો! જે લોકો ઇતિહાસ નથી જાણતા કે જાણવા નથી માગતા તે લોકો કેટલાંક વર્ષો પછી આ વાતને સાચી માની પણ લેશે. માનો કે એક પળ માટે માની લઈએ કે ભૌગોલિક રીતે યોગનો જન્મ પાકિસ્તાનમાં થયો હતો તો પણ પાકિસ્તાનનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ તો ૧૯૪૭ પછી છે, એ પહેલાં જે થયું તે ભારતમાં જ જન્મ્યું કહેવાય.

કોઈ પણ સંપ્રદાય અલગ પડે છે તો પણ તે સંપ્રદાય પોતાને આદિ કાળથી સ્થાપિત ધર્મ લેખવા લાગે છે. કોઈ સંપ્રદાયનું નામ નથી લેવું પરંતુ તમામ સંપ્રદાયોનો ઇતિહાસ જે ગણાવાય છે તે જોઈ લેજો. લાગે છે કે જગદગુરુ આદિ શંકરાચાર્ય જેવી વિભૂતિએ ફરી અવતાર લેવાની જરૂર છે જે હિન્દુ ધર્મનું ગૌરવ અને તેની સચ્ચાઈથી જનતાને જાગૃત કરી શકે. પરંતુ નામો કે ઇતિહાસ છોડો, આપણા તો દેશનું નામ જ ઇન્ડિયા સ્વીકારાયું અને ભારત દેશનું ગૌણ નામ બનાવી દેવાયું. (સંદર્ભ: બંધારણ- ઇન્ડિયા ધેટ ઇઝ ભારત) આપણા વર્તમાન વડા પ્રધાન સહિત ઘણા બધા લોકો ઇન્ડિયા પોતાના ઉદ્ભોધનોમાં બોલતાં-લખતાં થઈ ગયા છે.

આવી કોઈ બાબત કરીએ એટલે કેટલાક લિબરલો-સેક્યુલરો વિવાદ ઉત્પન્ન કરશે. ભારત નામ કયા ભરત પરથી પડ્યું? જે ભરત પરથી પડ્યું હોય તે, પરંતુ ત્રણેય ભરત મહાન અને પરાક્રમી હતા. તેમાં બે મત નથી. આ પૃથ્વી પર પહેલા મનુષ્ય હતા સ્વયંભૂ મનુ. તેમના પુત્ર પ્રિયવ્રત હતા. વિષ્ણુપુરાણ મુજબ, પ્રિયવ્રતે પૃથ્વીને સાત ખંડોમાં વિભાજીત કરી હતી. અંગ્રેજો સહિત યુરોપ અને તે પછી અમેરિકાએ આટલી પ્રગતિ કરી, આટલા ઇસ્લામી આક્રમણ થયાં તે પછી પણ આજેય ખંડ તો સાત જ છે જે વિષ્ણુપુરાણમાં લખાયેલું છે. મેં મારી અન્યત્ર એક કૉલમમાં સાબિત કરવા પ્રયાસ કરેલો છે કે આપણાં વેદો-પુરાણો એ નર્યું વિજ્ઞાન, ભૂગોળ, ઇતિહાસ અને ગણિત જ છે. આ પ્રિયવ્રતના દીકરા ઋષભદેવ થયા, જેમને જૈનો પોતાના પ્રથમ તીર્થંકર માને છે. તેમને સેંકડો પુત્રો હતા. તેમાંના સૌથી મોટા એટલે રાજા ભરત. વિષ્ણુપુરાણ મુજબ, આ મહાન ભરત પરથી જ આ દેશનું નામ ભારતવર્ષ અથવા ભરતનું ક્ષેત્ર પડ્યું.

વિષ્ણુપુરાણમાં ભારતવર્ષનું વર્ણન કરતો શ્લોક છે:

उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेष्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ।।

આટલી ચોખ્ખી અને ૫૦૦૦ વર્ષથી પણ જૂની વ્યાખ્યા બીજે ક્યાં મળે? જે દેશ સમુદ્રની ઉત્તરે અને હિમાલયની દક્ષિણે સ્થિત છે તે ભારતવર્ષ છે. ત્યાં ચક્રવર્તી ભરતની સંતતિ ભારતી નિવાસ કરે છે. આ ભારતભૂમિ એ કર્મભૂમિ છે. અહીંથી જ તમને સ્વર્ગ કે નરક મળી શકે.

गायन्ति देवाः किल गीतकानि
धन्यास्ते तु भारतभूमि भागे ।
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते
भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ।।

વિષ્ણુપુરાણમાં ભારતવર્ષનો મહિમા આ રીતે ગવાયો છે: જેમણે સ્વર્ગ અને નર્ક માટે માર્ગરૂપ એવા ભારતવર્ષમાં જન્મ લીધો છે તે લોકો આપણા દેવતાઓની સરખામણીએ વધુ ધન્ય છે. બીજા કયા ઉપાસના ગ્રંથમાં ભારતભૂમિનું મહત્ત્વ આ રીતે વર્ણવાયું હશે? આ ભરત રાજાએ ધર્મમાં સૂચવાયેલા માર્ગ મુજબ શાસન કર્યું અને પછી પોતાના પુત્રને ગાદી સોંપી ઋષિ પુલહના આશ્રમમાં તપ કરવા ચાલ્યા ગયા. (આ ભારતની સાચી પરંપરા. સમય આવે એટલે સત્તાનો ત્યાગ કરી દેવો. ખુરશી કે કુટુંબના મોહને વળગી ન રહેવું.) ભાગવત પુરાણ મુજબ, તેઓ ગંડકી નદીમાં મળેલા અનાથ હરણબાળની સારવાર કરવા લાગ્યા. તે જ્યારે ચાલ્યું ગયું ત્યારે તેના વિરહમાં તેમનો દેહ છૂટ્યો અને બીજા જન્મે તેઓ હરણ જ બન્યા, ત્રીજા જન્મે જડભરત નામના બ્રાહ્મણ બન્યા. (બ્રાહ્મણોને ગાળો દેનારાએ આ પણ વિચારવા જેવું છે કે જે નામ હવે મજાક બની ગયું છે તે જડભરત એક બ્રાહ્મણનું નામ શા માટે બ્રાહ્મણ ગ્રંથકારોએ રહેવા દીધું હશે?) આમ, (જ્યાં જરૂરી છે ત્યાં) અહિંસા અને જીવદયા તો આપણા લોહીમાં જ છે. અમેરિકા કે બીજા કોઈ દેશે તે આપણને શીખવવાની જરૂર નથી.

હવે રામાયણકાલીન ભરતની વાત. રામાયણકાલીન ભરત ત્યાગ અને સાધનાની મૂર્તિ હતા. તેમણે ધાર્યું હોત તો સરળતાથી તેઓ અયોધ્યા પર રાજ કરી શક્યા હોત કારણકે તેમના પિતાએ આપેલા વચન પ્રમાણે તેમને અયોધ્યાની ગાદી અને શ્રી રામને વનવાસ મળ્યો હતો. પરંતુ તેમણે તેમ કર્યું નહીં. તેઓ શ્રી રામને મનાવવા ગુરુ વશિષ્ઠ અને માતા કૌશલ્યા સાથે ગયાં. શ્રી રામ ન માન્યા તો તેમની ચરણપાદુકા રાખીને રાજ્ય કર્યું અને જ્યારે શ્રી રામ પાછા ફર્યા ત્યારે તેમને પાછું સોંપી દીધું. વિશ્વનું પહેલું વિશ્વવિદ્યાલય (યુનિવર્સિટી) આ ભરતે તક્ષશિલાના રૂપમાં સ્થાપી હતી. એમ મનાય છે કે ભરતે મધ્ય એશિયા સુધી રાજ્યને વિસ્તાર્યું હતું જેમાં ગાંધાર (જે પછી આજનું કંદહાર બન્યું) રાજ્યનો પણ સમાવેશ થતો હતો. અમેરિકામાં જે મૂળરૂપે વસેલા તે મધ્ય એશિયાના લોકો જ મનાય છે, જેને નેટિવ ઇન્ડિયન્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારત શોધવા નીકળેલા કૉલંબસને એટલે તો અમેરિકા જ ભારત લાગેલું. (આજે કોઈ કૉલંબસ નીકળે તો ભારત અમેરિકા જેવું લાગે એ હદે અમેરિકી સંસ્કૃતિ હાવી થતી જાય છે!)

વિશ્વના કદાચ પહેલા પ્રેમલગ્નના પરિપાક રૂપે જેનો જન્મ થયો તે આપણા ત્રીજા ભરત. રાજા દુષ્યંત અને શકુંતલાના પુત્ર. તેમનું એક નામ સર્વદમન પણ હતું પરંતુ તે દુષ્ટોનું જ દમન કરતા. ગમે તેનું નહીં. પરાક્રમી એટલા કે સિંહનું મોઢું ખોલી તેનાં દાંત ગણતા! આ ભરત રાજાના નવ પુત્રો હતા પરંતુ ભરત રાજાને તેમાંથી એકેય પોતાની ગાદી સોંપવા લાયક ન લાગ્યા. તેથી તેમણે ઋષિ ભારદ્વાજના પુત્ર ભૂમન્યુને રાજગાદી સોંપી. (એક મત મુજબ, ભરતે ભારદ્વાજ મુનિના માર્ગદર્શનથી કરેલા યજ્ઞથી ભૂમન્યુ ઉત્પન્ન થયો હતો.) દુર્ભાગ્યે ધૃતરાષ્ટ્ર સુધી બરાબર ચાલ્યું. ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ હોવાથી તેમને ગાદી ન મળી. પરંતુ પાંડુ વનવાસમાં જતાં તેમને ગાદી મળી એટલે પછી ગાદીમોહ છોડી ન શક્યા. એ પરંપરા આજે પણ વિવિધ રાજકીય પક્ષોમાં જોઈ શકાય છે.

ત્રણ ભરત પછી હવે ત્રણ ભારતની વાત. આ દેશની અંદર ત્રણ ભારત વસે છે. એક છે- ભારત, બીજું ઇન્ડિયા અને ત્રીજું હિન્દુસ્તાન. નામ પરથી જ સમજી ગયા હશો. ભારત એટલે જે આ દેશને પોતાનો માને છે, ગર્વ અનુભવે છે, અને આ દેશના પ્રાચીન વારસાનું ગૌરવગાન કરે છે. તેના વિવિધ વારસાને જાળવી રાખવા મથે છે. ઇન્ડિયાવાળા પશ્ચિમી સંસ્કૃતિથી મોહિત છે. તેઓ પણ દેશભક્ત તો છે જ પરંતુ તેમને બધી જ બાબતોમાં પશ્ચિમનું ઉદાહરણ લેવાની ટેવ પડી ગઈ છે. તેમને પ્રાચીન ભારત સાથે જોડાયેલી વાતો સામે વાંધો છે. ત્રીજું છે- હિન્દુસ્તાન. તેઓ પણ દેશભક્ત છે પરંતુ તેઓ હજુ પણ અકબર અને વાજીદ અલી શાહના જમાનાનું ભારત પાછું લાવવા માગે છે. આ ત્રીજા ‘ભારતવાળા’ દેશભક્તો પહેલા ‘ભારત’વાળા દેશભક્તોથી બહુ જુદા નથી પરંતુ તેમની સોય ત્યાં અટકી ગઈ છે, તેનાથી પાછળ જવા તૈયાર નથી. હકીકતે આ ત્રણેય ભારત હવે પ્રિયવ્રતના પુત્ર ભરતવાળા પ્રાચીન ભારત સાથે જોડાય તેવી સમયની માગણી છે અને તેની શરૂઆત દેશનું નામ બદલવાથી જ થઈ શકે. ગુલામીના સમયમાં સિલોન તરીકે ઓળખાતું શ્રીલંકા પોતાનું નામ બદલી શકે તો ભારત જેવી હવે આર્થિક મહાસત્તા બનવા તરફ અગ્રેસર દેશ કેમ નહીં?