politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવની શાહબાનો અને મોદીની એટ્રૉસિટી મૉમેન્ટ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૬/૮/૧૮)

(ગત અંકથી ચાલુ)
ચૂંટણી જીતવા માટે મોદીએ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. એક તરફ પ્રશાંત કિશોરનો ટૅક્નૉક્રેટ તરીકે સહારો લીધો, તો બીજી તરફ, ગૂગલ પર જાહેરખબરો (કોઈ પણ વેબસાઇટ ખોલો તેમાં મોદીની જાહેરખબર જોવા મળતી)નું નવું પરિમાણ ઉમેર્યું. સૉશિયલ મિડિયાની ટીમને કામે લગાડી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪ સુધી પાંચ મહિનામાં મોદીએ અરુણાચલ પ્રદેશથી લઈને આંધ્ર પ્રદેશ અને મુંબઈથી લઈને મેરઠ સુધી અનેક મોટી મોટી જનસભાઓ કરી. જ્યાં જાય ત્યાં પોતાનો સંબંધ જોડે, ત્યાંના સમાજસેવકો, ક્રાંતિકારીઓને યાદ કરે, સ્થાનિક ભાષામાં શરૂઆત કરી પોતાની વાત મૂકે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે પક્ષના અને બહારના વિરોધીઓનો સહુથી મોટો સવાલ હતો કે તેમને વિદેશનીતિમાં શું ખબર પડે? અમેરિકાએ તો ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કારણે વિઝા આપવા ઈનકાર કર્યો છે. વળી, તે સમયે કોઈ કલ્પના પણ નહોતું કરી શકતું કે ચૂંટણીમાં ભાજપને બહુમતી મળશે. આથી મોટો પ્રશ્ન એ પણ હતો કે મોદીના લીધે ભાજપ સાથે ગઠબંધન કરવા કોણ તૈયાર થશે? કારણકે રાજદીપ સરદેસાઈ, બરખા દત્ત, રવીશકુમાર જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરે પત્રકારો, તો હિન્દી ફિલ્મોના મહેશ ભટ્ટ, જાવેદ અખ્તર, શબાના આઝમી, નંદિતા દાસ જેવા કલાકારો અને ઘણા બધા બુદ્ધિજીવીઓ, મોદીને સુપ્રીમ કૉર્ટમાંથી રમખાણો બાબતે ક્લીન ચિટ મળી હોવા છતાં આ જ મુદ્દાને ઊછાળી રહ્યા હતા. નીતીશકુમારને મોદીનાં રમખાણો કરતાં મોદીના વર્તન સામે વાંધો હતો કારણકે બિહારમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાં ભાજપની બેઠક હતી તે વખતે ત્યાંના છાપાંઓમાં ગુજરાતે કરેલી સહાય માટે મોદીનો આભાર માનતી જાહેરખબરો છપાઈ હતી. તે પછી બિહારની ચૂંટણી વખતે નીતીશકુમારે ભાજપને સ્પષ્ટ ના પાડી હતી કે મોદીને બિહારમાં પ્રચાર કરવા ન મોકલવા. અને આથી જ ૨૦૧૩માં મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા એટલે નીતીશકુમારે ભાજપ સાથે ગઠબંધન તોડી નાખ્યું હતું. જોકે ભવિષ્યમાં તેમને મોદીનું નેતૃત્વ સ્વીકારવાની ફરજ લાલુપ્રસાદ યાદવનાં ઘાસચારા કૌભાંડો અને તેમના પુત્રોના સરકારમાં વ્યવહારના લીધે પડવાની જ હતી…

પવન જોઈને સઢ બદલતા રામવિલાસ પાસવાન અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુના પક્ષોએ ભાજપ સાથે પાછું ગઠબંધન કરી લીધું. ઉત્તર પ્રદેશ અને બીજે ઘણી બધી જગ્યાએ ભાજપે અપના દલ- અનુપ્રિયા પટેલ જેવા નાના પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યું.

મોદીએ પ્રચારમાં કોઈ મુદ્દો બાકી ન રાખ્યો. પોતે પછાત જ્ઞાતિના હોવાનો રાગ આલાપ્યો. ચા વેચી હોવાની વાત કરી. વો નામદાર હૈ, ઔર હમ આમદાર. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહ્યા અને સોનિયા-રાહુલને મા-બેટે કી સરકાર જેવાં તીખાં વિશેષણોથી નવાજ્યાં. ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટો ફરક એ પણ હતો કે એક તરફ, કૉંગ્રેસ ભાજપને ઘેરવામાં કોઈ કસર બાકી નહોતી રાખતી. અને મતદારોમાં એવો સંદેશો પણ જવા લાગ્યો હતો કે સુષમા-જેટલી જેમને અડવાણીએ લોકસભા-રાજ્યસભામાં વિપક્ષનાં નેતા બનાવ્યાં હતાં તેમની કૉંગ્રેસ સરકાર સાથે ગોઠવણ છે. ૨૦૦૯માં પણ અડવાણીએ કાળાં નાણાંનો મુદ્દો ઉપાડ્યો હતો. સુશાસનનો મુદ્દો તો અડવાણી ઘણાં વર્ષોથી ઉઠાવતા આવ્યા હતા. પરંતુ તેને લોકો સમક્ષ યોગ્ય રીતે મૂકવાનું કામ ૨૦૧૪માં મોદીએ કર્યું. તેમણે રૉબર્ટ વાડ્રાનાં કૌભાંડો જે તે સમયે બહાર આવ્યાં હતાં તેનો મુદ્દો ઉપાડવાની પણ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. દામાદ કહીને તેમણે તીખાં કટાક્ષ કર્યા.

અમેઠીમાં સામાન્યતઃ અત્યાર સુધી ભાજપ કે કોઈ બીજો પક્ષ કોઈ મોટા ઉમેદવારને ગાંધી પરિવાર સામે ઊભો નહોતો રાખતો, પણ ભાજપે સ્મૃતિ ઈરાનીને મેદાનમાં ઉતારી ગાંધી પરિવારને અમેઠીની બેઠક બચાવવા દોડતા કરી બીજેથી તેમનું ધ્યાન હટાવી લીધું. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ લેડી મોદી જેવું રૂપ દર્શાવ્યું. એકેએક ગામનાં નામ, ત્યાં નહીં થયેલાં કામોને ઉઘાડાં પાડ્યાં. (આ એ જ સ્મૃતિ ઈરાની છે જેમણે વાજપેયી સરકાર હતી ત્યારે ૨૦૦૨નાં રમખાણો માટે સુરતમાં મોદી રાજીનામું ન આપે તો પોતે ઉપવાસ કરશે તેવું કહેલું પરંતુ બાદમાં તેમને માફી માગવી પડેલી, પરંતુ મોદીની એ ઉદારતા જ કહેવાશે કે ચૂંટણી પછી સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન જેવો મોટો હોદ્દો આપી દીધો. મિડિયા પણ મહદંશે મોદી વિરુદ્ધ હતું. તેમને ઇન્ટરવ્યૂ તો આપ્યા પરંતુ તેમને પણ ‘ન્યૂઝ ટ્રેડર્સ’ કહી રોકડું પારખવામાં તેમણે કોઈ કસર ન રાખી. ભાજપ અને મોદી સમર્થકોને મોદીની આ નિડર છબી આકર્ષી ગઈ. કારણકે સમર્થકો વર્ષોથી મિડિયાના ભાજપ વિરોધી રૉલને જોતા આવ્યા હતા. મોદીએ સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા અને કેટલીક વેબસાઇટો દ્વારા મિડિયાની પૉલ ઉઘાડી પણ પાડવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે આજે પણ ચાલુ છે.

એ સમયે રાજસ્થાન, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે અનેક રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસની સરકાર બદલાઈ હતી અથવા તો આવનારી ચૂંટણીમાં શાસન વિરોધી જુવાળના કારણે બદલાવાની સ્થિતિમાં હતી. આ બધાનો લાભ ભાજપને મળ્યો. રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ જેવાં રાજ્યોમાં ફરીથી ભાજપની સરકાર રચાઈ. રાજસ્થાન-ગુજરાતમાંથી લોકસભાની તમામ બેઠકો ભાજપને મળી. કલ્યાણસિંહ, યેદીયુરપ્પા સહિત અનેક જૂના નેતાઓને ભાજપમાં પાછા બોલાવાયા. કર્ણાટકમાં તેનો ફાયદો થયો. તમિલનાડુમાં રજનીકાંત સાથે મુલાકાત કરી. આનો ત્યાં ફાયદો ન થયો પરંતુ મોદી બ્રાન્ડ મજબૂત બની. ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરપુરમાં હિન્દુ- મુસ્લિમોનાં રમખાણો અને તેના પગલે સૈફાઈમાં મુલાયમસિંહ આણિ કંપની દ્વારા સલમાન ખાન, માધુરી દીક્ષિત વગેરે કલાકારોના મહોત્સવનો અસંવેદનશીલ જલસો…આ બધાના કારણે ભાજપને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૮૦માંથી ૭૫ બેઠક મળી! સોનિયા ગાંધી- રાહુલ ગાંધી, મુલાયમસિંહ યાદવ અને તેમના પરિવાર આમ, ગણીને કુલ પાંચ જ બેઠકો જ કૉંગ્રેસ અને સમાજવાદી પક્ષને મળી. પરિણામ બહુ સ્પષ્ટ હતું ભાજપનો પ્રચંડ વિજય.

આપણી આ લેખમાળા રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે સામ્યતા અને વિરોધાભાસને જોવાનાં હતાં. બંને પહેલી વાર સંસદમાં પ્રવેશ્યા હતા. રાજીવ ગાંધીને તો તેમની માતા, તેમના પિતા અને તેમના નાનાના કારણે હજુ પણ સરકારનો કક્કો ખબર હતો, નરેન્દ્ર મોદી તો સાવ બિનઅનુભવી હતા. તેમણે આ વાત સ્વીકારી પણ હતી. રાજીવ ગાંધી પાસે ગોરો રંગ અને ધારાપ્રવાહ અંગ્રેજી બોલવાની આવડત હતી. નરેન્દ્ર મોદી અંગ્રેજી બોલી શકે પરંતુ કૉન્વેન્ટ પ્રકારનું નહીં. આથી તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં જ્યાં ગયા ત્યાં મોટા ભાગે હિન્દીમાં જ બોલવાનું પસંદ કર્યું. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં પણ કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે રાજ્યોમાં તેમણે અનુવાદકોની સેવા લીધી. રાજીવ ગાંધી મિ. ક્લીન તરીકે ગણાતા હતા પરંતુ ૧૯૮૯ સુધીમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડે અને તેમના જ સાથી વી. પી. સિંહના આક્ષેપોના કારણે તેમની આ છબી ખરડાઈ ગઈ હતી. કૉંગ્રેસ નરેન્દ્ર મોદી સામે અંગત રીતે કોઈ આક્ષેપ કરી શકે તેમ નથી. રાફેલનો મુદ્દો ઉપાડે છે પરંતુ ફ્રાન્સના પ્રમુખે ના પાડી દીધી પછી એ મુદ્દો કારગત રહ્યો નથી. રાજીવે લાઇસન્સ રાજ, અધિકારીઓની અડચણ, વગેરે દૂર કરવા વાત કરેલી. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ કરેલી અને તે કરી પણ બતાવ્યું. આવતાવેંત કર્મચારીઓ માટે બાયૉમેટ્રિક્સ લાગી ગયાં. ગુજરાતની જેમ દિલ્લીમાં પણ કર્મચારીઓને સમયસર આવતા કરી દીધા. ફટાફટ નિર્ણયો લેવાવા લાગ્યા. રાજીવ ગાંધી ટેલિકૉમ ક્રાંતિ લાવેલા. કમ્પ્યૂટર લાવેલા. તે વખતે ભાજપના નેતાઓએ કમ્પ્યૂટરોનો વિરોધ કરેલો. પરંતુ પછી બહુ ટૂંક સમયમાં ભાજપને અંદાજ આવી ગયેલો કે કમ્પ્યૂટર સહિતની ટૅક્નૉલૉજી તો હકીકતે તેમની રાજનીતિમાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. તેથી કૉંગ્રેસ કરતાં પહેલાં બ્લૉગ, સૉશિયલ મિડિયા વગેરેનો ઉપયોગ ભાજપે શરૂ કરી દીધો. અટલજીની સરકાર વખતે મોબાઇલ ક્રાંતિ થયેલી.

તો નરેન્દ્ર મોદીએ પૈસાની ડિજિટલ લેવડદેવડ, ભીમ એપ, નમો એપ વગેરે મોબાઇલ ટૅક્નૉલૉજીનો ખૂબ જ ઉપયોગ કરવા આહ્વાન કર્યું. તેના કારણે પૈસાની લેવડદેવડ ચોખ્ખી બની. જીએસટી કૉંગ્રેસ નહોતી લાવી શકી (કૉંગ્રેસનાં જ કેટલાંક રાજ્યો અને મોદીની ગુજરાત સરકારનો વિરોધ હતો) પરંતુ મોદી સરકારે આ કાયદો પસાર કરાવી દીધો.

સમયનું ચક્ર જુઓ. રાજીવ ગાંધી વખતે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો કેસમાં વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાનો ચુકાદો આપેલો જેનો રાજીવ ગાંધીએ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને મત બૅન્ક માટે ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે કાયદો પલટાવી નાખ્યો. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં આ પ્રકારના કેસોમાં સરકારે મજબૂત વલણ દાખવ્યું. તેમાં મિડિયાએ પણ મુસ્લિમ મહિલાઓની વ્યથા અને ડિબેટ દેખાડી સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી. અને આથી લોકસભામાં ત્રણ તલાક રદ્દ કરતો કાયદો પસાર થયો. જોકે મોદી સરકારે રાજીવ ગાંધીનું શાહબાનો જેવું એક કૃત્ય એસ.સી.એસ.ટી. એટ્રૉસિટી એક્ટ બાબતે કર્યું. સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપેલો કે કોઈ દલિત ફરિયાદ કરી દે, માત્ર તે જ કારણે કોઈની ધરપકડ ન કરી લેવી જોઈએ. પહેલાં તપાસ કરવી જોઈએ. આ બાબતે જિજ્ઞેશ મેવાણી એન્ડ કંપની અને કૉંગ્રેસ દ્વારા બહુ જ વિરોધ થયો. તેથી મોદી સરકારે સુપ્રીમના ચુકાદાને ઉથલાવી મત બૅન્ક માટે ફરીથી જૂનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ લાવી દીધો. મોદીની આ રાજીવ ગાંધી મૉમેન્ટ હતી. રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદીની બાકીની તુલના આવતા અંકે કરીને આ શ્રેણી સમાપ્ત કરીશું.
(ક્રમશઃ)

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

મોદી: શ્રી રામ કૉલેજમાં પ્રવચનથી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર સુધી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૯/૯/૧૮)

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી. બંનેને બહુમતીવાળી સરકાર મળી. વચ્ચે એક અંકનો વિરામ આવી ગયો એટલે થોડું તાજું કરી લઈએ. રાજીવ ગાંધી નવા અને શિખાઉ રાજકારણી હતા. તે સમયે પંજાબમાં ખાલિસ્તાની આતંકવાદનો ઉકળતો ચરુ હતો. પૂર્વોત્તર ભારત પણ અલગાવવાદથી ગ્રસિત હતું. વિપક્ષોએ ૧૯૭૭માં સત્તાનો સ્વાદ ચાખી લીધો હતો. આમ છતાં તેઓ ભારે બહુમતીથી કઈ રીતે જીત્યા તેની વાત ગયા અંકે આપણે કરી. અને તે પછી નરેન્દ્ર મોદીની વાત આપણે શરૂ કરી, જેમાં આપણે જોયું કે દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાન માટે કૉંગ્રેસના નેતાઓને પણ આમંત્રણ હતું. તેમણે ન સ્વીકાર્યું પરંતુ મોદીજીએ તે તક ગુમાવી નહીં.

એ પ્રવચનમાં કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને તેના થઈ રહેલા જીવંત પ્રસારણ થકી સમગ્ર દેશના યુવાનોને સંબોધવાની તક મોદીને મળી રહી હતી. તે વખતે દેશમાં ભયંકર નિરાશાનું વાતાવરણ હતું. ભ્રષ્ટાચારે દેશને અજગર ભરડો લીધો હતો. ત્રાસવાદ અને બૉમ્બ ધડાકાથી હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. આર્થિક સ્થિતિ કથળેલી હતી. આ સ્થિતિમાં શું મોદીએ માત્ર આક્ષેપો કરી વાતાવરણને વધુ નકારાત્મક અને નિરાશાજનક બનાવ્યું?

ના. તેમણે એવો મંત્ર આપ્યો જે આજ સુધી કદાચ કોઈએ નહોતો આપ્યો. આશાવાદી મુજબ, પાણીનો ગ્લાસ અડધો ભરેલો હોય અને નિરાશાવાદી અડધો ગ્લાસ ખાલી છે તેનું રોદણું રોવે છે. પરંતુ મોદીએ મૌલિક રીતે કહ્યું કે તે અડધો ખાલી નથી, અડધો હવાથી ભરેલો છે. આ નવી વાત હતી જેને કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધી. તેમણે ગુજરાતના વિકાસનું મૉડલ રજૂ કર્યું, કહ્યું કે દેશમાં વિદ્યાર્થી સહિત સહુ કોઈને થાય છે કે આપણી ભૂલ થઈ ગઈ કે અહીં જન્મ લીધો. ભારતનું કંઈ નહીં થઈ શકે. પરંતુ મારો અનુભવ કહે છે કે એ જ બંધારણ, એ જ નિયમો, એ જ કર્મચારીઓ, એ જ ફાઇલો છતાં ઘણું બધું કરી શકાય છે.

મોદીનું તીર બરાબર નિશાન પર વાગ્યું. મોદીએ આ પ્રવચન આપ્યું તેની તારીખ હતી ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩. એટલે હજુ ચૂંટણીને એક વર્ષ અને બે મહિના બાકી હતા! તેમણે દિલ્લીમાં જઈને આ પ્રવચન આપીને પોતાની ઉમેદવારીનો શંખનાદ કરી દીધો હતો. રાજદીપ સરદેસાઈ પોતાના પુસ્તક ‘૨૦૧૪ કા ચુનાવ જિસને ભારત કો બદલ દિયા’માં લખે છે, “આ ભાષણના કેટલાક દિવસ પછી મેં તેમની સાથે વાત કરી (સામાન્ય રીતે રાજદીપ મોદી સાથે મોડી રાત્રે કે રવિવારે સવારે ફૉન પર વાત કરતા. આ ચોંકાવનારી વાત છે, કારણકે મોદી પર એક આક્ષેપ એ છે કે તેઓ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા પછી પત્રકારોથી તેમણે મોઢું ફેરવી લીધું છે.). એક સારા રાજનીતિજ્ઞની જેમ તેમણે (મોદીએ) પૂછ્યું, “ક્યા ફીડ હૈ?” મેં (રાજદીપે) પ્રમાણિકતાથી સ્વીકાર્યું કે ભાષણ ઘણું જ પ્રભાવી હતું.” વિરોધી માનસિકતાવાળા પત્રકાર જે ૨૦૦૨ પછી સતત મોદી પાછળ જ પડેલા રહ્યા તેમની પાસેથી પણ પ્રતિભાવ મેળવવો એ બહુ મોટી વાત છે.

કૉંગ્રેસના નેતાઓને કોઈ સાચી વાત કહે તો તેઓ તેમને ભાજપવાળા કહીને બ્રાન્ડિંગ કહી તેમનાથી મોઢું ફેરવી લે છે. કેટલીક ચેનલો સાથે પણ તેઓ આવું કરે છે. હવે તો હિન્દી ચેનલો પર રીતસર એન્કરો સામે ચાલુ ડિબેટે આક્ષેપબાજી કરવા લાગ્યા છે. આ વાત કૉંગ્રેસે ભાજપ પાસેથી શીખવી જોઈએ.

બે મહિના પછી આઠ એપ્રિલે મોદીએ ઉદ્યોગ જગતના સંગઠન ફિક્કીની મહિલા પાંખ સમક્ષ પ્રવચન આપ્યું. એવું નહોતું કે આ દરમિયાન રાહુલ ગાંધી નિષ્ક્રિય રહ્યા હતા. મોદીના પ્રવચનના ચાર દિવસ પહેલાં તેમણે ઉદ્યોગોના અન્ય સંગઠન સીઆઈઆઈ સમક્ષ પ્રવચન આપી ચૂક્યા હતા. રાહુલ ગાંધીએ ઉદ્યોગપતિઓ સમક્ષ પોતાનું સપનું રજૂ કર્યું હતું જ્યારે મોદી શ્રી રામ કૉલેજમાં યુવાનો પછી હવે બીજો મોટો મતદાર વર્ગ એવો મહિલાઓ અને તે પણ ઉદ્યોગજગત સાથે સંબંધિત,ને સંબોધી રહ્યા હતા. તે વખતે વિવેચકોએ રાહુલ ગાંધીના ભાષણને ફિક્કું અને અસ્પષ્ટ ગણાવ્યું હતું.

મોદી માટે મુશ્કેલી હતી કારણકે ઉદ્યોગજગતની મહિલાઓ હોય એટલે મોટા ભાગે અંગ્રેજી અને અંગ્રેજીયતની અસરવાળી જ હોય તેમ માની શકાય. પરંતુ મોદીએ ત્યાં જે વાત મૂકી તે હિન્દુ દર્શનમાં સ્ત્રીઓને દર્શાવતી હતી. અર્થાત્, તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં સ્ત્રીનો ઊંચો દરજ્જો યુગોથી રહ્યો છે. ગાય-નદીને પણ માતા કહીને સંબોધાય છે. તેમણે સ્ત્રી ભ્રૂણ, ગુજરાતમાં મુખ્ય પ્રધાન તરીકે તેમની સરકારે કરેલાં મહિલાલક્ષી કામોની વાતો કરી. અમદાવાદના જશુબેનના પિઝાની વાત કરીને મહિલાઓનાં હૃદય જીતવા પ્રયાસ કર્યો. રાજદીપ સરદેસાઈ ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “મોદીના આ પ્રવચન પછી મહિલાઓનો એક જ સ્વર હતો, “આ જ પ્રકારના નેતા અમે ઈચ્છીએ છીએ.”

તે જ દિવસે મોદી બીજા એક કાર્યક્રમમાં ભાગ લઈ રહ્યા હતા. રાજદીપ સરદેસાઈની જ ચેનલના નેટવર્ક ૧૮ દ્વારા ‘થિંક ઇન્ડિયા’ પરિષદમાં ‘લઘુતમ સરકાર, મહત્તમ સરકાર’ વિષય પર બોલવાનું હતું જે મોદીનો પ્રિય વિષય હતો. યુપીએ-૨ સરકાર પર અનિર્ણાયકતા અને પૉલિસી પેરાલિસિસના માત્ર વિપક્ષો જ નહીં, પરંતુ બીજા પણ આક્ષેપો કરતા હતા. મોદીએ કહ્યું કે અમલદારોના અવરોધો દૂર કરવા પર ભાર મૂક્યો. આ સમય સુધીમાં મોદીનો સમાવેશ ભાજપના સંસદીય બૉર્ડમાં થઈ ચુક્યો હતો. આવું સ્થાન મેળવનારા તેઓ એક માત્ર મુખ્ય પ્રધાન હતા. આ બૉર્ડના હાથમાં જ ચૂંટણી સંબંધી મહત્ત્વના નિર્ણયો હોય છે. માર્ચ ૨૦૧૩માં મોદી માટે એક બીજો ફેરફાર મહત્ત્વનો હતો. દિલ્લીના તાલકટોરા સ્ટેડિયમમાં મળેલી ભાજપની રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં નીતિન ગડકરીએ તેમની કંપની સામે અરવિંદ કેજરીવાલે કરેલા આક્ષેપોના કારણે પક્ષના અધ્યક્ષ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને તેના સ્થાને અધ્યક્ષ બન્યા રાજનાથસિંહ.

આ બેઠકમાં મોદી સતત છવાયેલા રહ્યા. મિડિયાનું ધ્યાન પણ મોદી પર રહ્યું. ભાજપના કાર્યકર્તાઓ-નેતાઓ પણ મોદી સાથે ફોટો પડાવવા ઉત્સુક હતા. આ જોઈને ભાજપના નેતાઓને અંદાજો આવી ગયો હતો કે મોદીનું કદ હવે ભાજપ કરતાં મોટું થઈ ચૂક્યું છે. તે પછી જુલાઈમાં ગોવામાં ભાજપની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણી મળી જેમાં મોદીને લોકસભા માટેની પ્રચાર સમિતિના વડા બનાવવાની જાહેરાત થઈ હતી. ગોવાના મુખ્ય પ્રધાન મનોહર પારીકરે તો મોદીને ચૂંટણીના છ મહિના પહેલાં વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી દેવાની માગણી એ સમયે કરી દીધી હતી. પારીકરે ૬૫ વર્ષથી ઉપરના નેતાઓને નિવૃત્ત થવાની સલાહ પણ આપી દીધી હતી.

પરંતુ મોદીની આડે વિપક્ષ કરતાં પોતાના જ પક્ષના કેટલાક નેતાઓની, અને તેય તેમના ગુરુ અડવાણીજીની નારાજગીનું મોટું વિઘ્ન હતું. આ બેઠકમાં અડવાણીજી, રવિશંકર પ્રસાદ, ઉમા ભારતી, વરુણ ગાંધી વગેરે નેતાઓ માંદગી કે બીજું કોઈ બહાનું બતાવીને હાજર રહ્યા નહોતા. આ એ જ ગોવા હતું જ્યાં અગિયાર વર્ષ પહેલાં ભાજપની આવી જ બેઠક મળી હતી અને ત્યારે અડવાણીજીએ મોદીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન પદેથી હટાવતા બચાવ્યા હતા! પરંતુ હવે સમયની માગ જુદી હતી. મોદીને અવગણવાનું ભાજપને પોસાય તેમ નહોતું. અડવાણીજીના નેતૃત્વમાં ૨૦૦૯ની ચૂંટણીમાં ભાજપ હારી ગયો હતો. અરુણ જેટલી, સુષમા સ્વરાજ કે રાજનાથસિંહ લોકપ્રિયતામાં મોદીની બરાબરી કરી શકે તેમ નહોતા. વળી તેમની પાસે મોદી જેવો ગુજરાત વિકાસનો ટ્રેક રેકૉર્ડ પણ નહોતો. અડવાણીજીએ ૧ જૂન ૨૦૧૩ના રોજ કાર્યકરોને સંબોધતા મોદી સામે શિવરાજસિંહનું નામ વહેતું મૂક્યું હતું પરંતુ શિવરાજ કોઈ રીતે મોદીની તોલે આવી શકે તેમ નહોતા. તેમણે પક્ષમાંથી તમામ પદો પરથી રાજીનામાં આપી દીધાં, પરંતુ તેમના આ પ્રયાસો વ્યર્થ ગયા. પક્ષના નેતાઓએ બાદમાં તેમને મનાવી લીધા.

૧૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ મોદીએ એક તોફાની વિદ્યાર્થીનું રૂપ દેખાડ્યું. આગલા દિવસે જ કરી દીધેલી જાહેરાત મુજબ બીજા દિવસે લાલ કિલ્લા પરથી વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના ભાષણ પછી તરત જ મોદીએ ભુજની લલ્લન કૉલેજ પરથી ભાષણ કરી મનમોહનસિંહ અને તેમની સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા. સામાન્યત: ૧૫ ઑગસ્ટ અને ૨૬ જાન્યુઆરીએ રાજનીતિ ભૂલી જવાતી હોય છે પરંતુ મોદીએ રમતનો નિયમ તોડી દીધો. સમાચાર ચેનલોએ આ ભાષણ લાઇવ બતાવ્યું હતું.

આ પછી હવે ઔપચારિકતા જ બાકી રહી. તેમના જન્મદિવસના ચાર દિવસ પહેલાં મોદીને પક્ષ તરફથી ભેટ મળી ગઈ હતી. ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩એ દિલ્લીમાં મોદીની વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે સત્તાવાર વરણી થઈ. પરંતુ અડવાણીજીએ પોતાની રીતે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો વ્યર્થ પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ભાજપ અધ્યક્ષ રાજનાથસિંહને પત્ર લખી પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો. તે સમયે શિવસેના સુષમા સ્વરાજની તરફેણમાં હતી અને મોદી પક્ષને સંબોધી રહ્યા હતા ત્યારે ભાજપ વડું મથક છોડી જઈ પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. (આમ છતાં સુષમાને વિદેશ પ્રધાન બનાવાય તે મોદીની મહાનતા બતાવે છે. પરંતુ સુષમાને બોલવા નથી દેવાતાં તેમ કોઈ કહે તો આ પૃષ્ઠભૂમિ પણ યાદ રાખવી જોઈએ. શિવસેના સાથે પણ મોદીને કેમ ત્યારથી નથી બન્યું તેમાં પણ આ પૃષ્ઠભૂમિ રહેલી છે.)

મોદી તસવીરોનો ઉપયોગ આજના જમાનામાં કઈ રીતે કરવો તે સારી રીતે જાણે છે. એટલે જ તેમની પૃષ્ઠભૂમિમાં કે તેમના કુર્તા પર પ્રતીકો રહેતા હોય છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં તેમણે મિશન ૨૭૨નું અને કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું સૂત્ર વહેતું કર્યું. અમિત શાહને કૉર્ટ તરફથી ૨૦૧૦માં સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસમાં ગુજરાતવટો મળ્યો હતો. તેનો તેમણે મોદીની જેમ જ આપત્તિને અવસરમાં પલટી નાખતો ઉપયોગ કર્યો. (મોદીને ૧૯૯૬ પછી ગુજરાતવટો ભાજપે આપ્યો ત્યારે તેમણે જમ્મુકાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર સહિત ઘણાં રાજ્યોમાં પોતાના સંપર્કો વિકસાવી લીધા હતા.) મોદીના કહેવાથી અમિત શાહને ઉત્તર પ્રદેશની જવાબદારી લોકસભા ચૂંટણીમાં મળી. મોદી-અમિત શાહની જોડી આ અને આવનારી અનેક ચૂંટણીઓમાં અનેક વિજયની પતાકા ફરકાવવાની હતી…

(ક્રમશઃ)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: ૧૯૮૪ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણી…

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૫-૮-૧૮)

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો. એ સમયે સંયુક્ત પરિવાર અને ઘણા ભાડૂઆતોવાળા અમારા બંગલામાં કોઈએ સમાચાર આપ્યા- આપણાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીજીની હત્યા થઈ! બધે જ સ્તબ્ધતા અને આઘાતનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું! થોડા સમય પછી ભાવનગરમાં ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાન)માં એક યુવાન નેતાની જાહેર સભા હતી.

તેમાં વડીલ સાથે હું પણ ગયો હતો. એ વખતે સુરક્ષાની ખાસ માથાકૂટ નહોતી. મેદાન પણ બહુ મોટું કહી શકાય તેવું નહીં. યુવાન નેતા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. આ નેતા એટલે રાજીવ ગાંધી. (મારા જીવનમાં હું માત્ર બે જ રાજનેતાની જાહેરસભામાં ગયેલો-રાજીવ ગાંધી અને તે પછી વી.પી.સિંહ. બંને ભાવનગરમાં જ. વી.પી.સિંહ ગંગાજળિયા તળાવમાં આવેલા.) તેમણે સુરક્ષાની બહુ ચિંતા કરી નહીં. એટલે શ્રીલંકામાં પણ તેમના પર હુમલો કરવા પ્રયાસ થયો અને બીજા હુમલામાં તો તેમનો જીવ પણ ગયો. આવા લોકલાડીલા નેતા અને પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી જીવિત હોત તો ગયા સોમવારે ૨૦ ઑગસ્ટે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કરી અમૃત મહોત્સવમાં પ્રવેશ કરતા હોત…જીવનના સન્યાસાશ્રમમાં.

રાજીવ ગાંધી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ અને અનેક વિષમતાઓ છે. રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં પ્રવેશવું નહોતું પરંતુ સંજય ગાંધીના અવસાને તેમને પ્રવેશવા વિવશ કર્યા. ૧૯૮૪ સુધી તેઓ સંગઠનમાં કામ કરતા હતા. ઈન્દિરાજીની હત્યા પછી સર્જાયેલા સંજોગોમાં તેઓ વડા પ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદી પણ સંઘ અને ભાજપમાં પડદા પાછળ કામ કરતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અટલજીના આદેશથી નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા.

રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાન બનવા સમયે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતો. ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદીઓ જોર પકડી રહ્યા હતા. આસામમાં બાંગ્લાદેશીઓના મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હતું. મિઝોરમમાં પણ અલગતાવાદનું જોર હતું. અર્થતંત્ર કથળી રહ્યું હતું. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ પૂરજોશમાં કાર્યરત હતા. ૨૦૦૮થી લઈને ૨૦૧૩ સુધી તેમણે સમગ્ર દેશમાં ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને બૉમ્બ ધડાકા કરીને દેશને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મણિપુરમાં ૨૦૧૨માં વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન કરીને આર્થિક પ્રતિબંધ મૂકતાં પેટ્રોલ અને ગેસના સિલિન્ડરના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા. નરસિંહરાવ સરકાર પછી મોરચા સરકારો આવતાં અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો બળવત્તર બનતાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ હતો.

રાજીવ ગાંધી નવાસવા રાજકારણી હતા. ઈન્દિરાજીના અવસાન પછી પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાન બનવા માગે છે તેવી કાનભંભેરણી રાજીવને થઈ. રાજીવ ગાંધીએ તેમનું ડિમૉશન કર્યું. પ્રણવદાને કેબિનેટમાંથી પડતા મૂકી પશ્ચિમ બંગાળની જવાબદારી સોંપી. અંતે તેમણે પ્રણવદાની કૉંગ્રેસમાંથી હકાલપટ્ટી જ કરી. ઈન્દિરાજીની એકદમ નિકટ રહેલા પ્રણવદાને કૉંગ્રેસમાંથી ભારે મને વિદાય લેવી પડી. નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી વખતે એલ. કે. અડવાણી-સુષમા સ્વરાજના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ અડવાણીજી હજુ પણ પક્ષમાં છે. સુષમા સ્વરાજ વિદેશ પ્રધાન છે!

શરમાળ, અંતર્મુખી અને શિખાઉ રાજકારણી રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ કેવી રીતે ભારેખમ બહુમતીથી જીતી ગઈ? એ સમય એવો હતો કે અગાઉ જનતા મોરચાની સરકાર આવી ગઈ હતી. એટલે વિપક્ષ જોરમાં હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુ પછી તેમના જેવા કાબેલ રાજકારણીની ગેરહાજરીમાં વિપક્ષ ફરીથી સરકારમાં આવી જશે તેમ કેટલાકને લાગતું હતું. પરંતુ તેમ ન થયું.

એ વખતે મતદાનના એટલા બધા તબક્કા નહોતા. મતદાન પૂર્વે પ્રચાર માટે ત્રણ-ચાર મહિનાનો આટલો બધો સમયગાળો નહોતો રહેતો. ૨૪-૨૭ અને ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ચૂંટણી હતી. રાજીવજીએ ૧ ડિસેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહરથી પ્રચાર શરૂ કરેલો. રાજીવ પોતે ૨૩ દિવસમાં ૫૦,૦૦૦ કિમી વિમાન, હેલિકૉપ્ટર અને કાર દ્વારા ફરી વળેલા. તેમણે પોતે ૨૫૦ સભાઓ ૨૫૦ મતવિસ્તારોમાં સંબોધેલી. આ રીતે તેમણે પોતે બે કરોડ લોકોનો સંપર્ક સાધેલો. પરંતુ ચહેરા પર ક્યાંય થાક નહીં! હા, અવાજ જરૂર બેસી ગયેલો.

રાજીવજીએ પહેલાં તબક્કામાં પ્રચારમાં પોતાની માતાની હત્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરેલું. પરંતુ બીજા તબક્કામાં તેમણે વિપક્ષો પર ભારે પ્રહારો કરવાના શરૂ કર્યા. તે વખતે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતું. તેથી આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ સામે તેમણે પ્રચાર શરૂ કર્યો. આ ઠરાવમાં અકાલી દળે પંજાબને વધુ સ્વાયત્તતા માગેલી. રાજીવે વિપક્ષો પર આક્ષેપો કર્યા કે તેઓ અસ્થિરતા સર્જવા માગે છે. વિપક્ષના ત્રણ સભ્યો ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર પહેલાં સુવર્ણ મંદિર ગયેલા તે વાત ઉખાળીને તેમણે કહેલું કે આ સભ્યો બહાર આવ્યા પછી તેમણે કહેલું કે ત્યાં કોઈ ઉગ્રવાદી નથી કે ત્યાં કોઈ શસ્ત્રો પણ નથી.

વિપક્ષો પર વધુ પ્રહાર કરતાં રાજીવે કહેલું, “જે પક્ષો ટિકિટની વહેંચણી પર સંમત નથી થઈ શકતા, તેઓ ભેગા મળીને દેશ ચલાવવા માગે છે… જો તેઓ અસરકારક વિરોધ પક્ષ નથી બની શકતા તો તેઓ અસરકારક સરકાર કેવી રીતે ચલાવશે?”

તેમણે જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ પર પશ્ચિમ જર્મની અને જાપાનથી તેમની મજદૂર સંઘની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે ભંડોળ મેળવતા હોવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો. મુસ્લિમોના મત જીતવા જનતા મોરચાની સરકાર દરમિયાન ઈઝરાયેલના પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મોશે ડયાનની ગુપચૂપ મુલાકાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આવા આક્ષેપોથી વિપક્ષો બાઘા બની ગયા. તેઓ મિડિયામાં પોતાના બચાવ અને આક્ષેપોને નકારવા જ જતા. આમ, રાજીવ ગાંધીએ એજન્ડા સેટ કર્યો અને વિપક્ષો ડિફેન્સ મૉડમાં આવી ગયા. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ ડાહ્યા પૂરવાર થયા પરંતુ સામે પક્ષે ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી સર્જાયેલી સહાનુભૂતિ જબરદસ્ત હતી. રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા બધા જ પેંતરા અજમાવી લીધા. ચૂંટણીની રણનીતિ પોતાના ખાસ વિશ્વાસુ કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અરુણ નહેરુ, પોતાના દૂન સ્કૂલના ખાસ મિત્ર વિશ્વજીતસિંહ અહલુવાલિયા અને ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સના સાથી કેપ્ટન સતીશ શર્માને આપેલી. અરુણ નહેરુએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ઉમેદવારો ચૂંટણી ભંડોળથી વંચિત ન રહે. દરેક ઉમેદવાર માટે રૂ. ૨ લાખની લિમિટ નહેરુએ નક્કી કરેલી. એ વખતે જોકે કેટલાક ઉમેદવારોએ વિપક્ષના મહાનુભાવો સામે લડવા રૂ. ૫ લાખ માગેલા!

કેપ્ટન સતીશ શર્માએ બીજી પ્રચાર સામગ્રી સાથે રાજીવ ગાંધીના ભાષણોની ઑડિયો અને વિડિયો કેસેટ બનાવડાવવાની જવાબદારી સંભાળી, તો અહલુવાલિયાએ આ સામગ્રીના વિતરણની. તે વખતે જગદીશ ટાઇટલરે (જે પછીથી શીખ વિરોધી નરસંહારમાં આરોપી ઠર્યા) તે વખતે કહેલું કે તેમણે આ પૂર્વે આટલો સુનિયોજિત ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારેય જોયો નહોતો.

શર્માએ દરેક ઉમેદવાર માટે ત્રણથી ચાર જીપોનું આયોજન પણ કરી દીધું. દરેક પ્રદેશ પ્રમુખો માટે ૨૦ હેલિકૉપ્ટરો અને છ વિમાનોની વ્યવસ્થા થઈ. તમામ કૉંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાનોને પણ કામે લગાડાયા.

રાજીવ ગાંધીએ વિપક્ષના હેમવંતીનંદન બહુગુણા જેવા નેતાને સંસદમાં આવતા રોકવા પોતાના ખાસ મિત્ર અને સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને મેદાનમાં ઉતારેલા. રામ જેઠમલાણી જેવા કાબા વકીલ સામે સુનીલ દત્ત અને તમિલનાડુનાં લેખિકા-રાજકારણી એરા સેઝિયાન સામે વૈજયંતિમાલાને ઉતારેલાં.

પ્રચારમાં પહેલા તબક્કામાં અગાઉ કહ્યું તેમ, ઈન્દિરાજીની હત્યાનો મુદ્દો ઍન્કેશ કરવા ભરપૂર પ્રયાસ થયો. સૂત્ર હતું: ઈન્દિરાજી કી અંતિમ ઈચ્છા, બુંદ બુંદ સે દેશ કી રક્ષા. આ સૂત્ર સાથે ૨૫ લાખ પૉસ્ટરો અને એક લાખ બૅનરો દેશભરમાં મૂકાયાં. બીજા તબક્કામાં રાજીવ ગાંધીના ચહેરાને ઉતારાયો. દિલ્લીમાં શીખ વિરોધી હિંસાને ૭૨ કલાકમાં જ કાબૂમાં કરી લેવાઈ તે મુદ્દો પ્રચારમાં મૂકાયો! (મોદીએ આ મુદ્દો મૂક્યો હોત તો? તેમણે પણ ૭૨ કલાકમાં રમખાણો કાબૂમાં કર્યા હતા. અહીં રમખાણો હતાં અને દિલ્લીવાળો એકતરફી નરસંહાર.) બીજો મુદ્દો હતો- ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને ટિકિટનો ઈનકાર. ૧૦૦ જેટલા ચાલુ સાંસદોને ટિકિટ અપાઈ નહોતી! (નરેન્દ્ર મોદીની નૉ રિપિટ થિયરી યાદ આવે છે?) આ ઉપરાંત રાજીવ ગાંધીને સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકે પ્રૉજેક્ટ કરાયા જે અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સરકાર ચલાવી શકે છે. આખી ચૂંટણી માત્ર રાજીવ ગાંધીને કેન્દ્રિત કરીને જ લડાઈ હતી. (નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના કેન્દ્રિત રાજકારણ અને ચૂંટણી બનાવી દીધા છે તેવા આક્ષેપો થાય છે ત્યારે આ પણ જોવા જેવું છે.)

પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીનો મૃત્યુ પછી પણ ઉપયોગ કરાયો. એક ૩૦ મિનિટની વિડિયો કેસેટ ખૂબ જ પ્રચારિત કરાઈ. તેમાં ઈન્દિરા ગાંધીનો ઇન્ટરવ્યૂ હતો, જેમાં તેઓ રાજીવ ગાંધી સાથે વાત કરતા હતા. આ કેસેટમાં રાજીવ ગાંધીએ કામચલાઉ વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યાલયમાં ગુજારેલા સમયની ઝલક પણ દર્શાવાઈ હતી. બીજા તબક્કાના પ્રચારમાં પૉસ્ટરોમાં અને ઑડિયો-વિડિયો કેસેટોમાં રાજીવ છવાઈ ગયેલા. ૧.૫ કરોડ પૉસ્ટરો અને ચોપાનિયાંઓમાં તેમની તસવીરો અને તેમનાં ભાષણોના અંશો હતા. સમાચારપત્રોમાં જાહેરખબર પાછળ તે સમયે રૂ. ૯ કરોડ ખર્ચાયેલા! ૨૫૦ સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં ૧૫ વિશાળ જાહેરખબરો છપાયેલી. પૉસ્ટરો, ચોપાનિયાંઓ, સ્ટિકરો અને અન્ય પ્રકારના ચૂંટણી ગિમિક્સ પાછળ રૂ. ૧૬ કરોડ ખર્ચાયેલા!

સ્વાભાવિક જ, ૧૯૮૪ની એ ચૂંટણી, ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી તે સમયે સાબિત થઈ હતી.

એ ચૂંટણીમાં, અટલ બિહારી વાજપેયીને નામાંકનપત્ર ભરવાના એક કલાક પહેલાં સુધી ખબર નહોતી કે તેમણે ગ્વાલિયરમાં માધવરાવ સિંધિયા સામે લડવાનું છે અને તેથી તેમને બીજે ક્યાંયથી નામાંકન પત્ર ભરવાનો સમય જ નહોતો મળ્યો. તે સમયે ભાજપના માત્ર બે જ સાંસદો ચૂંટાયેલા. એક મહેસાણાથી ડૉ. એ. કે. પટેલ અને બીજા આંધ્રપ્રદેશના હનમકોન્ડામાંથી ચંદદુપટલા જંગા રેડ્ડી. અટલજી પણ હારી ગયેલા.

નરેન્દ્ર મોદી પૈસાના જોરે અને માર્કેટિંગના જોરે ચૂંટણી જીતી ગયા તેઓ આક્ષેપ થાય છે ત્યારે ૧૯૮૪ની ચૂંટણી યાદ આવ્યા વગર ન રહે. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ રાજીવ ગાંધીની જેમ પુષ્કળ મહેનત કરી. તેમણે ૪૩૭ રેલીઓ કરી અને તે પણ ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રિમાં માત્ર લીંબુ પાણી સાથે, ભર ગરમીમાં. તેમણે ૨૫ રાજ્યોમાં ત્રણ લાખ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો હતો.

આમ તો, ટાટા નેનોનો પ્લાન્ટ આવ્યો ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય ફલક પર જવા માટે ટકોરા મારવા લાગેલા, પરંતુ ૨૦૧૨માં જીતની હેટટ્રિક પછી તેમના સમર્થનમાં સ્વર બુલંદ થયો. ૨૦૧૩માં દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધવાના એક કાર્યક્રમનું તેમને નિમંત્રણ મળ્યું. મોદીના ઘોર વિરોધી ગણાતા પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ ‘૨૦૧૪: ધ ઇલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે આ કાર્યક્રમમાં આવવા માટે આ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ યુપીએ સરકારના અડધો ડઝન પ્રધાનોનો તેમજ સચીન પાઇલોટ, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા જેવા યુવાન નેતાઓનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. પરંતુ તેમણે આ નિમંત્રણ ફગાવી દીધું. આનંદ શર્માએ તો જવાબ આપવાની તસદી પણ ન લીધી. કૉંગ્રેસે તક ગુમાવી પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ આ તક ઝડપી અને પહેલા બોલે જ સિક્સર મારી દીધી…
(ક્રમશ:)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

અટલજી: રાજકારણી નહીં, રાષ્ટ્રકારણી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૧૯/૮/૧૮)

અટલજી આપણી વચ્ચે નથી. આ માનવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ અટલજીની જે રાજનીતિ હતી તે તો વર્ષ ૨૦૦૪ પછીથી ગૂમ જ હતી! ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪માં જે પ્રકારની રાજનીતિ શરૂ થઈ તે દેશહિત કરતાં પક્ષ હિત કેન્દ્રિત વધુ હતી અને આ જ રાજનીતિએ હિન્દુ આતંકવાદની બોગસ થિયરીને જન્મ આપ્યો. આ જ રાજનીતિએ અફઝલ ગુરુ, અજમલ કસાબ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી આપવામાં ટાળમટોળ કરી.

આ જ રાજનીતિએ કહ્યું કે દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો અધિકાર લઘુમતીઓનો છે. જાણે કે દેશની બહુમતીની આ દસ વર્ષમાં તો બાદબાકી જ હતી! ૨૦૦૮માં અમેરિકા સાથે પરમાણુ સમજૂતી કરવાના મુદ્દે મનમોહનસિંહે તેમના સમગ્ર દસ વર્ષના કાર્યકાળમાં એક જ વાર મક્કમતા દાખવી. કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને પણ કહી દીધું કે ડાબેરીઓ ટેકો પાછો ખેંચી લે તો સરકાર જતી હોય તો ભલે જાય પણ આ મુદ્દે સમાધાન તો નહીં જ. એ સિવાય તો પાકિસ્તાનના સૈનિકો ભારતની સરહદમાં આવીને જાય અને ભારતના સૈનિકોનાં માથાં વાઢી નાખે પછી પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન અજમેર શરીફની અંગત મુલાકાતે આવે ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ તેમની ભરપૂર સરભરા કરે!

અને આથી જ એ મહાપુરુષ અટલજીની રાજનીતિ નહીં, રાષ્ટ્રનીતિ સમક્ષ નતમસ્તક થઈ જવાય. કેટકેટલા પ્રસંગો આવ્યા જ્યારે ધાર્યું હોત તો તેમણે પોતાના માટે, પોતાના પક્ષ માટે તે પ્રસંગનો ફાયદો ઉઠાવી શક્યો હોત. પરંતુ તેમણે હંમેશાં દેશને પ્રથમ રાખ્યો. ઈન્દિરા ગાંધી અને માણેક શૉના નેતૃત્વમાં ભારતીય સેનાએ ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનની સેનાને ધૂળ ચાટતું કર્યું ત્યારે એમ કહેવાય છે કે અટલજીએ તેમની ‘દુર્ગા’ કહીને પ્રશંસા કરી હતી. જોકે બાદમાં અટલજીએ આ વાતનો ઈનકાર કર્યો હતો.

પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે પણ ઈન્દિરાજીની સરકાર પડખે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનસંઘ ઊભો રહ્યો હતો. પરંતુ એ જ અટલજી સત્તામાં આવ્યા ત્યારે ૧૯૯૮માં સત્તાના થોડા મહિનાઓમાં જ પોખરણમાં દ્વિતીય પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓએ પરીક્ષણોનો વિરોધ કર્યો! માનવાધિકાર સંસ્થાઓ અને એનજીઓએ હાય તોબા કરી દીધી હતી.
૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી લાદી તો તેનો ભરપૂર વિરોધ કર્યો. જેલમાં ગયા. સમયની માગ હતી કે કૉંગ્રેસ સામે તમામ વિપક્ષો એક થાય. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું છે, “તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફકરુદ્દીન અલી અહમદના સેક્રેટરીએ એક પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તે સમયે દિલ્લીમાં જેલમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ-જનસંઘ અને જમાત-એ-ઇસ્લામી, બંને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવાં સંગઠનોના નેતાઓ એક સાથે હતા અને તે સમયે બંનેને એકબીજાનો પરિચય થયો. પરિચય દોસ્તીમાં પરિણમ્યો. સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ જમાત-એ-ઇસ્લામીના લોકો માટે નમાઝની વ્યવસ્થા કરે અને જમાત-એ-ઇસ્લામીના નેતાઓ સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ પૂજા કરતા હોય ત્યારે શાંતિ રહે, ઘોંઘાટ ન થાય તેની કાળજી લેવા લાગ્યા.” તે સમયે જરૂરિયાત ઊભી થઈ કે પક્ષને જનતા પક્ષમાં ભેળવી દેવો તો તેમ કર્યું.

પરંતુ જ્યારે એ જ જનતા પક્ષમાં કેટલાકે માગણી કરી કે જન સંઘના નેતાઓ રા. સ્વ. સંઘ સાથે પોતાનો સંબંધ તોડી નાખે. બેવડા સભ્યપદના આ મામલે અટલજી સહિતના જન સંઘના નેતાઓએ સરકાર ભલે તૂટી જાય, પરંતુ આરએસએસ સાથે સંબંધ નહીં તોડીએ તેમ કહી દીધું અને એ સરકાર થોડા સમયમાં તૂટી પડી.

આ જ રીતે ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ. દેશમાં અરાજકતા જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તેવી સ્થિતિ હતી. પંજાબમાં ખાલિસ્તાન સમર્થક ત્રાસવાદીઓ પાકિસ્તાન અને કેનેડાના પીઠબળથી હિંસાચાર કરી રહ્યા હતા. ૧૯૮૭થી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ ભયંકર વિનાશ કરી રહ્યો હતો. હિન્દુઓને જમ્મુ અને દિલ્લી ભાગવા મજબૂર કર્યા હતા. હિન્દુઓની સંપત્તિ લૂટી લેવાઈ, હિન્દુ મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર થયા હતા. મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ જેવાં ઈશાન ભારતનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તી અને ચીનની મદદથી અલગતાવાદ બેકાબૂ હતો. રાજીવજીની હત્યા તો એલટીટીઈએ જ કરી હતી અને એટલે એ પણ માથાનો દુઃખાવો હતું. આર્થિક સ્થિતિ એટલી હદે કથળી ગઈ હતી કે ચંદ્રશેખર વડા પ્રધાન હતા ત્યારથી જ સોનું ગિરવે મૂકવું પડે તેમ હતું. રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થઈ રહ્યું હતું.

તે સમયે ચૂંટણી થઈ. જો રાજીવજીની હત્યા ન થઈ હોત તો રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે, કદાચ ભાજપને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે અને તેમાં તમિલનાડુ જેવાં દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પણ તે જ વખતે ભાજપને સારી બેઠકો મળે તેવી સ્થિતિ હતી. પરંતુ તેમ ન થયું. ભાજપને ૧૨૦ બેઠકો મળી. કૉંગ્રેસને ૨૪૪. તે વખતે નરસિંહરાવની સરકાર બે વર્ષ સુધી લઘુમતીમાં ચાલી. અટલ-અડવાણી-જોશીના નેતૃત્વમાં ભાજપે કોઈ ગેરલાભ ઉઠાવી પોતાની સરકાર રચવા પ્રયાસ ન કર્યો. ઉલટું, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જ્યારે ઇસ્લામિક દેશોનો કાશ્મીર સંદર્ભે ભારત વિરોધી ઠરાવ પસાર થાય તેમ હતો ત્યારે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતનું પ્રતિનિધિમંડળ ગયું. અટલજીએ હિન્દીમાં પ્રવચન આપ્યું. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો સાથે વાત કરી. હિન્દુજા બંધુઓની મદદથી ઈરાનને સમજાવ્યું. પાકિસ્તાનને એકલું પાડી દીધું.

તે સમયે પાકિસ્તાનના લોકો ચોંકી ગયા કારણકે ત્યાં તો સત્તામાં હોય તે વિપક્ષના નેતાને હેરાન કરવા જ માગતા હોય છે. અને વિપક્ષમાં હોય તે સત્તાધારીને પાડી દેવાની ફિરાકમાં જ હોય. પરંતુ ભારતમાં આ રીતે રાવ અને અટલજી બંને દેશ હિત માટે સાથે આવ્યા તે વાત પાકિસ્તાન નહીં, સમગ્ર વિશ્વ માટે ચોંકાવનારી હતી. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં અને સંસદમાં પણ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચામાં કહેલું: દેશની અંદર ભલે અમે નરસિંહ રાવની કાશ્મીર નીતિ સાથે સંમત ન હોઈએ પરંતુ જ્યારે દેશની વાત આવે ત્યારે વયં પંચાધિકં શતમ્ છીએ. જ્યારે ગંધર્વોએ કૌરવોને પકડી લીધા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “વયં પંચાધિકં શતમ્” અને કૌરવોને બચાવવા બધા પાંડવો ગયા.
૧૯૯૬માં રાષ્ટ્રપતિ પંડિત શંકરદયાલ શર્માના આમંત્રણથી સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે સરકાર રચવા આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે સંખ્યાબળ નહોતું. તમામ પક્ષો ભાજપ સાંપ્રદાયિક પક્ષ છે તેમ કહી એક થઈ ગયા. ધાર્યું હોત તો ખરીદ-વેચાણ કરી શકત. પરંતુ તેમ ન કરતાં સંસદની જીવંત કાર્યવાહી શરૂ કરાવી, ઐતિહાસિક પ્રવચન કર્યું અને ત્યાંથી જ રાષ્ટ્રપતિને રાજીનામું આપવા ચાલતી પકડી. સત્તા છોડવા માટે પળભરનો વિચાર પણ નહીં! વર્તમાનમાં ભાજપને જે લાભ મળે છે તે આ શાખ-આ ગુડવિલ-સદ્ભાવનો મળે છે. પરંતુ ભાજપ અત્યારે કેટલીક જગ્યાએ જે રીતે સત્તા મેળવે છે તે જોતાં તેની આ સદભાવવાળી સ્લેટમાં ઉધાર બાજુ ઉમેરાતી જાય છે. અને સામે કૉંગ્રેસ નહીં હોય ત્યારે તેની આ ઉધારબાજુના કારણે તેને તકલીફ પડશે.

૧૯૯૮માં ટેકો આપનાર જયલલિતાએ તમિલનાડુમાં કટ્ટર વિરોધી ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી. કૉંગ્રેસ હોત તો માની લેત. તેણે આ જ રીતરસમો અપનાવી હતી. પરંતુ અટલજી ન માન્યા. તેનું ફળ એ આવ્યું કે ૧૩ મહિનામાં જ જયલલિતાએ ટેકો પાછો ખેંચ્યો, સોનિયા ગાંધી સાથે મળીને અવિશ્વાસના પ્રસ્તાવમાં સરકારનો એક મતે પરાજય થયો. સરકાર જાય તે મંજૂર હતું પરંતુ અલોકતાંત્રિક ઢબે રાજ્ય સરકારોને ગબડાવી દેવાનું તેમને સ્વીકાર્ય નહોતું.

૧૯૯૮માં ૨૦ માર્ચે હજુ તો વડા પ્રધાન પદના શપથ લીધા અને ૧૧ મેના રોજ પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં. અમેરિકાના દબાણના કારણે અગાઉ નરસિંહરાવ સરકાર વખતે આ પરીક્ષણો મોકૂફ રાખવાની ફરજ પડી હતી. અને જો આ વખતે અમેરિકાને ખબર પડે તો, અમેરિકાનો ઇતિહાસ જાણીતો છે કે તે કોઈ પણ દેશમાં સરકાર ઉથલાવી શકે છે (તે પછી એક વર્ષની અંદર જ અટલ સરકાર એક મતથી ઉથલી ગઈ પણ ખરી). પરંતુ અમેરિકાની જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએને ગંધ પણ ન આવે તે રીતે પરીક્ષણો કરાયાં. તે માટે બહુ વિશાળ સંખ્યામાં ડુંગળીની જરૂર પડી કારણકે પરમાણુ વિસ્ફોટ પછી નીકળતાં ઘાતક ગામા કિરણો ડુંગળી શોષી લે. તે વર્ષે ઑક્ટોબરમાં જ પોખરણ જ્યાં આવેલું છે તે રાજસ્થાનમાં અને નજીક દિલ્લીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી હતી. ડુંગળીની આટલી ખરીદીના કારણે તેના ભાવ આકાશે પહોંચ્યા હતા. મોંઘવારી ચૂંટણીમાં બહુ મોટો મુદ્દો બની ગઈ. ભાજપે બંને જગ્યાએ હારનો સામનો કરવો પડ્યો.અટલજીને અને ભાજપને આ વાતનો અંદાજ ન હોય તેવું નથી, પરંતુ દેશહિત માટે આ બંને જગ્યાએ હાર ખમી લેવાનું તેમને પસંદ હતું.

પરીક્ષણો પછી અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દાઝે ભરાય તે સ્વાભાવિક હતું. આથી બધાએ ભેગા થઈને આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા. આ વાતનું પણ અટલજી અને મંત્રીમંડળને અનુમાન હોય જ. તેમ છતાં તેમણે ઝૂક્યા વગર તેમનો સામનો કર્યો અને એ રીતે કર્યો કે ૨૦૦૪માં સત્તા છોડી ત્યારે આઠ ટકાનો જીડીપી હતો! અમેરિકાનું દબાણ હતું કે ભારત કૉમ્પ્રિહેન્સિવ ટૅસ્ટ બાન ટ્રીટી પર હસ્તાક્ષર કરે. વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહને અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રૉબ તાલબૉટ્ટ સાથે દુનિયાનાં સાત રાષ્ટ્રોમાં દસ સ્થળોએ ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે અમેરિકાને ઝૂકવું પડ્યું. ભારતે આજ સુધી સીટીબીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા!

અને એ અટલજીની સરકારની જ સફળ વિદેશ નીતિ રહી જેના લીધે આટલી કડવાશ પછી વર્ષ ૨૦૦૦માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અત્યાર સુધી અમેરિકા પાકિસ્તાનને થાબડભાણાં કરતું રહેલું (તે પછી પણ કર્યા, મોદી સરકાર આવ્યા પછી બંધ થયા) પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા માત્ર ભારત કેન્દ્રિત રહેલી. ભારતમાં પાંચ દિવસ રોકાયેલા ક્લિન્ટન પાકિસ્તાન ગયા તો ખરા પરંતુ માત્ર છ કલાક માટે! બાંગ્લાદેશની રચના થઈ તે પછી અમેરિકાના પ્રમુખની તે વખતે પહેલી મુલાકાત થઈ હતી અને ક્લિન્ટન એક દિવસ માટે બાંગ્લાદેશ ગયેલા! પાકિસ્તાનને મનમાં કેવી બળ્યું હશે? પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા કોઈ પણ અમેરિકા પ્રમુખની ૨૨ વર્ષ પછીની યાત્રા હતી. છેલ્લે જિમ્મી કાર્ટર ૧૯૭૮માં ભારત આવેલા અને સંયોગ કહો કે સફળ વિદેશ નીતિ, તે વખતે વિદેશ પ્રધાન અટલજી હતા!

કારગિલ યુદ્ધ વખતે ઘરઆંગણે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ સહિત વિપક્ષો મોરચો ખોલીને બેઠા હતા અને બીજી તરફ, શરીફ ક્લિન્ટન પાસે ઓય બાપા કહીને દોડી ગયા. ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન આવવા કહ્યું. ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધના ઇતિહાસમાં મેદાનમાં ભારતનો વિજય થયો હતો પરંતુ મંત્રણામાં શાસ્ત્રીજી કે ઈન્દિરાજી થાપ ખાઈ ગયેલા. અટલજીએ બોધપાઠ લઈ ક્લિન્ટનને ના પાડવાની હિંમત દાખવી. તેમણે કહેલું કે પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત. આ ઘટસ્ફોટ તે વખતે બિલ ક્લિન્ટનના સાથી બ્રુસ રાએડેલે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરેલો.

સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજી પર પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ કરવા દબાણ હતું. ભાજપનાં સાથી સંગઠનો તરફથી જ વધુ દબાણ હતું. અટલજીએ ‘આર પાર કી લડાઈ હોગી’ તેવું ભાષણમાં બોલી પણ નાખેલું. પરંતુ પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ ન થયું. પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયક પંડિત જશરાજને આ ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજીને મળવાનું થયું હતું અને તેમણે પૂછેલું કે ભારત પાકિસ્તાન પર હુમલો શા માટે નથી કરતું? અટલજીએ જવાબ આપેલો, “હું ધારું તો પાકિસ્તાનને વિશ્વના નકશા પરથી માત્ર ત્રીસ મિનિટમાં નષ્ટ કરી શકું તેમ છું, પરંતુ તેમ કરતા જતાં મારો ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ જશે.” અટલજીને તેમના જ સાથીઓએ અને ભારતીય જનતાએ નબળા આંક્યા અને તે તેમને સ્વીકાર્ય હતું પરંતુ ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાય તે મંજૂર નહોતું.

જોકે આનો અર્થ એ નથી કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે કંઈ ન કર્યું. તે સમયે અટલજીની સરકારે પાકિસ્તાન સરહદે સેના ખડકી દીધેલી. સમગ્ર વિશ્વમાં તણાવ વધી ગયો કે યુદ્ધ થશે તો શું થશે? કારણકે બંને પરમાણુ સત્તા બની ગયા હતા. આજે પણ અફઝલ ગુરુના સમર્થકો દિલ્લીમાં જેએનયુમાં હોય, બંગાળની જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાં હોય તો તે વખતે પાંચમા કતારિયા જેવા જયચંદો અને મીરજાફરો હતા. સેના જાય તે રસ્તા પર સુરંગ વિસ્ફોટો થતા. પંજાબ, રાજસ્થાનમાં સેનાનાં શસ્ત્રાગારોમાં આગ લગાડી દેવામાં આવતી જેના કારણે શસ્ત્રોને નુકસાન થતું. આવા સમયે યુદ્ધ થયું હોત તો ભારતની જિત નિશ્ચિત હોવા છતાં ભારતની સેનાની ખુવારી ભરપૂર થઈ હોત અને ભારતના લોકોને પણ નુકસાન થયું હોત. તેમ છતાં સૈનિકોની સરહદ પર તૈનાતીના કારણે ભારતને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો. પરંતુ ભારતની સરખામણીએ સમૃદ્ધ શાસકોના કંગાળ પાકિસ્તાનને તો ખૂબ જ તોતિંગ ફટકો પડ્યો. અટલ સરકારે પાકિસ્તાનનાં વિમાનોને ભારતીય સરહદ પરથી ઉડવા પર, વેપારધંધા પર અને ક્રિકેટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો તેના કારણે પણ પાકિસ્તાનની કમર તૂટી ગઈ હતી.

૨૦૦૨માં કાઠમંડુમાં દક્ષેશ (સાર્ક) દેશોની મંત્રણામાં અટલજીએ મક્કમતા દાખવી. મુશર્રફ સાથે હાથ ન મિલાવ્યો. મુશર્રફને સામે ચાલીને મળવા આવવું પડ્યું. કૂટનીતિમાં પણ અટલજી મેદાન મારી ગયા. અને છતાં મુશર્રફ અટલજીના તે પછી વખાણ કરે! ૨૦૦૧ની મુશર્રફ સાથેની આગરા શિખર મંત્રણામાં ભલે એવું બહાર આવ્યું કે ઉપ વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન અડવાણીજીએ ત્રાસવાદનો મુદ્દો સામેલ કરવા આગ્રહ રાખ્યો તેના કારણે સંયુક્ત ઘોષણા પત્ર જાહેર ન થઈ શક્યું પરંતુ તે અટલજીની મંજૂરી વગર શક્ય ન હોત. આમેય તાશ્કદં હોય કે સીમલા, એવી સફળ મંત્રણાનો શું અર્થ જેના ઘોષણા પત્રમાં ભારતની દેખીતી ઝૂકવાની ભૂમિકા હોય અને જે તે પછીનાં કેટલાંક વર્ષોમાં પાકિસ્તાન દ્વારા જ તોડી પાડવાનું હોય?

૧૯૯૦ના દાયકામાં એક કેનેડિયન ચેનલને ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમને પ્રશ્ન પૂછાયો કે તમે ત્રાસવાદીઓના હિટલિસ્ટમાં છો. તમને મરવાનો ડર નથી? તેમણે કહ્યું હતું, “મરવાનો ડર કેવો? હું તો છેલ્લી ઘડીએ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરીશ કે મને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ મળે જેથી આતંકવાદ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી ભારતને હું અખંડ અને અજેય બનાવી શકું.”

આપણે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરીએ કે તેઓ અટલજીને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ આપે અને ભારત ફરીથી અખંડ અને અજેય બને.

politics, Uncategorized

લોકોના દિવસના ત્રણ આના, નહેરુના રૂ. ૨૫,૦૦૦

આજે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ છે. તેમાં રાહુલ ગાંધીએ જૂઠાણાંનો વરસાદ કરી દીધો. રાહુલને ખબર છે કે સંસદમાં કહેલી વાત સામે બદનક્ષીનો કેસ થઈ શકતો નથી. અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિદેશ પ્રવાસના ખર્ચની બહાર આવેલી વાતોના કારણે ઇતિહાસ યાદ આવી જાય છે.

૧૯૬૩માં પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની કોંગ્રેસ સરકાર સામે પણ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ આચાર્ય કૃપલાણી અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવ્યા હતા. તે સમયે કોંગ્રેસ પેટા ચૂંટણીમાં હારવા લાગી હતી. સેના ન રાખવાની નહેરુની નીતિ અને વિશ્વ નેતા બનવાની મહેચ્છામાં ચીન પ્રત્યે આંધળો પ્રેમના કારણે ભારત ચીન સામે યુદ્ધ હારી ચૂક્યું હતું. આના કારણે નહેરુને પોતાની ખુરશી ડગમગાતી દેખાઈ હતી. નહેરુએ પોતાના પછી કોણ એવી ચર્ચા શરૂ કરાવી લોકોને ભાવુક બનાવી પોતાના તરફ વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ તે વખતના મેગેઝિનના અહેવાલો કહે છે. તે સમયે સંસદમાં તેજતર્રાર નેતા રામમનોહર લોહિયા (મુલાયમસિંહ યાદવ, લાલુપ્રસાદ યાદવના ગુરુ)એ એક પુસ્તિકા છપાવી હતી જેનું નામ હતું – *૨૫,૦૦૦ રૂ. પ્રતિ દિન.* લોહિયાનો આક્ષેપ હતો કે જે સમયે લોકોનો એક દિવસનો ખર્ચ ત્રણ આના (ચાર આના બરાબર એક રૂપિયો થતો) હતો તેવા સમયે નહેરુનો એકલાનો એક દિવસનો ખર્ચ હતો – રૂ. ૨૫,૦૦૦ પ્રતિ દિવસ! (આજના સમય મુજબ ખર્વો રૂપિયા થાય).

હવે વાત કરીએ મોદીના વિદેશ પ્રવાસની. આજે જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિને યુરોપ કે થાઇલેન્ડ જવું હોય તો પણ લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ થતો હોય ત્યારે દેશહિતમાં વડા પ્રધાન મોદી તેમની સાથે અધિકારીઓ અને મંત્રીઓને લઈને વિદેશ જાય ત્યારે સ્વાભાવિક એ એક પ્રવાસનો ખર્ચ કરોડોમાં હોય જ. પરંતુ તફાવત એ છે કે મોદીના બધા જ વિદેશ પ્રવાસો પારદર્શક છે. ટ્વિટથી માંડીને યૂટ્યૂબ પર તેમણે પોતાના વિદેશ પ્રવાસ અંગે માહિતી આપી છે. એક સાથે ત્રણ દિવસનો પ્રવાસ રાખી, પ્લેનમાં જ સૂવાનું પસંદ કરી હોટલનો ખર્ચ બચાવવાનો પ્રયાસ કરતા મોદીની વિદેશ નીતિ અને વિદેશમાં બિનનિવાસી ભારતીયો સાથેના કાર્યક્રમોએ વિદેશમાં ભારતની છાપ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે જે ઘણા અંશે સફળ પણ રહ્યો છે.

politics, religion, sarvottam karkirdee margadarshan

શરિયા કૉર્ટો ગેરબંધારણીય અને મુસ્લિમોને જ અન્યાયકર્તા છે

(સાંપ્રત, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન, અૉગસ્ટ ૨૦૧૮)

કેટલાક કિસ્સા વિચારો:
૧. એક મહિલા પર તેના સસરા બળાત્કાર કરે છે. ઇસ્લામિક કૉર્ટ ફતવો જાહેર કરે છે કે તેણે હવેથી તેના પિતા સમાન ઉંમરના બળાત્કારી સસરાને જ પતિ માનવાનો. કેવી મનોદશા થાય? જેણે બળાત્કાર કર્યો છે તેની રોજ સેવાચાકરી કરવાની? તેની સાથે શય્યાસંગ કરવાનો? આ ઘટના ઉત્તર પ્રદેશના મુઝફ્ફરનગરના કુકડા ગામની સત્ય ઘટના છે. દારુલ ઉલ ઉલૂમ અને ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડે આ ફતવાને સમર્થન આપ્યું હતું!

૨. એક સંગીતનો કાર્યક્રમ છે. તેમાં એક ચાહક મહિલા પોતાના માનીતા ગાયકને જાહેરમાં ભેટે છે. આ ગાયકને કંઈ નથી થતું પરંતુ ભેટનાર મહિલાને સજા થાય છે. તેની ધરપકડ કરી લેવામાં આવે છે. આ પણ સાઉદી અરબિયાની સત્ય ઘટના છે. ગાયકનું નામ માજીદ અલ મોહાનદીસ છે.

૩. પુરુષોએ ખાસ કરીને બેસતી વખતે, તેમની જાંઘ ન દેખાય તે રીતનાં કપડાં પહેરવાં જોઈએ તેવો એક ફતવો શૈખ-અબદ અલ-રહેમાન અલ-ઐજલાને બહાર પાડ્યો હતો.

૪. તમારી પ્રેમિકા નહાતી હોય ત્યારે તેને જોવામાં વાંધો નથી! પરંતુ તમારે તે પછી તેની સાથે લગ્ન કરવા જ પડશે.

૫. બુફેમાં ભોજન કરવું હરામ (ધર્મ વિરુદ્ધ) છે.

૬. તમારે રૉમેન્ટિક નવલકથા ન વાંચવી જોઈએ કારણકે તેનાથી માણસ કલ્પનાની દુનિયામાં વિહરવા લાગે છે!

૭. ૨૦૧૪માં આઈએસઆઈએસે ફતવો બહાર પાડ્યો હતો કે મહિલાઓએ ખુરશી પર ન બેસવું જોઈએ! તેનું કારણ એ કે તેનાથી તે જાતીય રીતે ઉત્તેજિત થઈ શકે છે.

૮. તમારે ચેસની રમત અને પૉકેમોનની રમત ન રમવી જોઈએ કારણકે તે ઈસ્લામમાં પ્રતિબંધિત છે.

૯. તમારે નાતાલ પર સાન્તાની ટોપી ન પહેરવી જોઈએ કારણકે તે હરામ છે તેમ ઈન્ડોનેશિયા ઉલેમા પરિષદે ફતવો બહાર પાડ્યો હતો.

૧૦. ૨૦૦૭માં અલ અઝહરના ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ હદિથના વડા ડૉ. ઈઝ્ઝત અતીયાએ તો એવો વિચિત્ર ફતવો બહાર પાડ્યો હતો કે મહિલા કર્મચારીઓએ તેમના સહકર્મચારી એવા પુરુષોને સ્તનપાન કરાવવું જોઈએ! જો દિવસમાં આવું ઓછામાં ઓછું પાંચ વાર કરવામાં આવે તો તેનાથી તેમની વચ્ચે તાલમેળ સારો રહે છે અને તેમને એકાંતમાં સાથે કામ કરવાની પરવાનગી આપી શકાય છે! જે મહિલા કર્મચારી તેના સહ કર્મચારી એવા પુરુષને સ્તનપાન કરાવતી હોય તેની સમક્ષ જ તે તેનો બુરખો ઉતારીને કે તેના વાળ ખુલ્લા કરીને જઈ શકે છે!

વિચારો કે આમાંથી કેટલાક ભારતના અને કેટલાક ફતવા, મુસ્લિમો જેમના પ્રત્યે આસ્થાથી જોતા હોય છે તે સાઉદી અરેબિયા, ઈન્ડોનેશિયા જેવા મુસ્લિમ દેશોના છે. જો આ ફતવા માનવા પડે તો? ભારતમાં શું સ્થિતિ થાય? કેટરીના કૈફ તેના વાળ ખુલ્લા રાખીને ફરી શકે? કોઈ મુસ્લિમ નવલકથા વાંચી શકે? આજે મોટા ભાગની જગ્યાએ જમવાનું બુફે જ હોય છે. ત્યાં મુસ્લિમ ભોજન કરી શકે?

તમને જે ફતવા ગાંડા જેવા લાગતા હોય તે મુસ્લિમો માટે વાસ્તવિક બની શકે છે, કારણકે ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડે દેશભરમાં શરિયા આધારિત ન્યાયાલયો ખોલવાની વાત કરી છે. આ ન્યાયાલયોમાં સિવિલ મેટર અથવા દીવાની બાબતોમાં ચુકાદાઓ આપવામાં આવશે તેમ કહેવાય છે. પરંતુ કાઝી હદીથનું અર્થઘટન તેના વિચારો મુજબ કરીને ચુકાદા આપશે ત્યારે કેવા ચુકાદા હોઈ શકે તેના નમૂના ઉપર આપેલા છે. શરિયા મુજબના કાયદા બને તો તે ક્રૂર સજા આપનારા અને મુસ્લિમ મહિલાઓને ભારે અન્યાયકર્તા બનશે.

અત્યારે આવી વાત આ બૉર્ડે કરી તેનું કારણ ત્રેવડા તલાક અંગે સર્વોચ્ચે આપેલા ચુકાદા અને હવે સરકાર આ ચોમાસુ સત્રમાં તે અંગેનો કાયદો લાવવા જઈ રહી છે તેના કારણે મૌલવીઓ, ઉલેમાઓ વગેરેના પેટમાં તેલ રેડાયું છે. આ ઉપરાંત સર્વોચ્ચમાં બહુપત્નીપ્રથા અને નિકાહ હલાલાને ગેરકાયદે કરવા માટે સમીના બેગમ જેવી મહિલાએ અરજી કરી છે. આમાં બહુપત્નીત્વ એટલે તો સમજાઈ ગયું હશે કે એક કરતાં વધુ પત્ની કરવી. પરંતુ નિકાહ હલાલા તો મહિલા માટે ખૂબ જ ક્રૂર અને પીડાદાયક પ્રથા છે. મુસ્લિમ પુરુષને તેની પત્નીને તલાક તલાક તલાક કહીને છૂટાછેડા આપી દેવાની છૂટ છે. પરંતુ જો કોઈ કારણસર પતિને પસ્તાવો થાય અને તેને, હવે પૂર્વ પત્ની થઈ ચૂકેલી, સ્ત્રીને ફરી પરણવું હોય તો તે પરણી શકે નહીં. તેની પૂર્વ પત્નીએ પહેલાં તો કોઈ બીજા વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરવા પડે. તેની સાથે શય્યા સુખ માણવું પડે! અને તે બીજો પતિ છૂટાછેડા આપે કે તે વિધવા થાય તે પછી જ તે તેના પહેલા (હવે પૂર્વ) પતિને ફરીથી પરણી શકે!

શરિયા મુજબ, તો પતિને તેની પત્નીને મારવાનો પણ અધિકાર છે. બાળ વિવાહની પણ તેમાં છૂટ છે. ઉપરાંત પૈતૃક સંપત્તિમાં હિન્દુઓની જેમ મહિલાને સમાન ભાગ મળે તેવો કાયદો નથી. જો પત્ની વ્યભિચારિણી નીકળે તો તેને પથ્થર મારી મારીને મારી નાખી શકવાની છૂટ છે. પરંતુ હા, પુરુષ તેની દાસીઓ સાથે પરણ્યા વગર વ્યભિચાર કરી શકે છે. સજાતીય લોકોને પણ મોતની સજા શરિયા મુજબ થઈ શકે છે. ચોરી માટે હાથ કાપી નાખવાની સજા નિર્ધારિત છે. જે મુસ્લિમ પંથાંતરણ કરે તેને મૃત્યુદંડ સુધીની સજા થઈ શકે છે.
આવી સમાંતર ન્યાય પ્રણાલી ઊભી કરવાની છૂટ મુસ્લિમોના બની બેઠેલા ધર્મગુરુઓને છે ખરી? બંધારણ તો ના પાડે છે. બંધારણની કલમ ૧૪૧ મુજબ તો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો ન્યાય જ દેશભરમાં લાગુ પડે છે. હિન્દુઓમાં પણ કેટલીક જગ્યાએ (ખાસ તો હરિયાણામાં) ખાપ પંચાયતો છે જે પોતાની રીતે ન્યાય તોળતી હોય છે. પરંતુ અત્યારે સર્વોચ્ચમાં તેની સામે પણ અરજી પર સુનાવણી ચાલી રહી છે.

હકીકતે પર્સનલ લૉ બૉર્ડની રચના ઈ. સ. ૧૯૭૨માં ખાનગી સૉસાયટી તરીકે થયેલી છે. તેને આવાં ન્યાયાલયો સ્થાપવાનો બંધારણે કોઈ અધિકાર આપ્યો નથી. બૉર્ડ સરકાર અને અમુસ્લિમ લોકોને સમજાવવા માટે કહે છે કે “આ તો માત્ર સમાધાનકારી કેન્દ્રો છે.” જો એવું જ હોય તો બૉર્ડ તેને મધ્યસ્થી કેન્દ્રો કે સમાધાનકારી કેન્દ્રો કેમ નથી કહેતું? તેને શરિયા કે ઇસ્લામિક કૉર્ટ કેમ કહેવામાં આવે છે? આવાં કેન્દ્રોને આદેશ આપવાની કોઈ છૂટ હોતી નથી. આવી છૂટ કોણે તેને આપી? ઉત્તર પ્રદેશમાં તો આવાં ૪૫ શરિયા ન્યાયાલય પહેલેથી છે જ! આ કેમ ચાલતાં રહ્યાં? કોઈ રાજકીય પક્ષે મતબૅંક માટે તેની સામે આંખમિચામણાં કરી મહિલાઓ સહિત અનેકોને અન્યાય કર્યા રાખ્યા? દેશના બંધારણની ઉપરવટ જઈને આવી વ્યવસ્થા ચાલી રહી છે તેની સામે કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો?
આવાં ન્યાયાલયના ચુકાદા વિરુદ્ધ ક્યાં અપીલ થઈ શકશે? કાઝીઓ તેમના સામાજિક, સાંપ્રદાયિક (મુસ્લિમોમાં પણ પેટા સંપ્રદાયો છે) અને સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ મુજબ વિવાદોનું અર્થઘટન કરીને હદીથના પોતાના અર્થઘટન મુજબ ચુકાદા આપશે. (જેનાં ઉદાહરણ આપણે ઉપર જોયાં.) શું આ આધુનિક યુગમાં ચલાવી લેવાય?

ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને આવાં ન્યાયાલયો સ્થાપવાનો અધિકાર કોણે આપ્યો? જજની નિમણૂંક કરવાનો અધિકાર પણ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને ૨૫ અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ જેમની નિમણૂક આ માટે રાષ્ટ્રપતિ કરે તે મંડળ (કૉલેજિયમ)ને છે. મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને પોતાની મુનસફીથી કાઝી (જજ)ની નિમણૂકનો હક મળી જતો નથી. કાઝી તરીકે નિમણૂક પામવા માટે શું લાયકાત હોવી જોઈએ? આ ન્યાયાલય કયા અધિકારની રૂએ સામેવાળા (ફરિયાદી સામેનો પક્ષ)ને કૉર્ટમાં બોલાવશે? માનો કે તેમણે કે સાક્ષીઓએ આવવા ના પાડી તો તેઓ કઈ રીતે શરિયા કૉર્ટમાં હાજર થવા તેમને ફરજ પાડશે? જો ફરજ પાડવી હોય તો પોલીસ દળ જોઈએ. એટલે કે શું આવી કૉર્ટ માટે થઈને મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડ પોતાની સમાંતર પોલીસ ઊભી કરશે?

જમ્મુ-કાશ્મીરના નાયબ ગ્રાન્ડ મુફ્તિ નાસીર ઉલ ઈસ્લામે તો ધમકી જ આપી દીધી કે જો ભાજપ સરકાર મુસ્લિમ લૉ બૉર્ડની આ માગણી ન માને તો મુસ્લિમો માટે અલગ દેશ આપી દો. અલગ કૉર્ટની માગણી નહીં માનવાનો અર્થ આ મુફ્તિએ એવો કાઢ્યો છે કે “ભાજપ સરકાર નથી ઈચ્છતી કે મુસ્લિમો આ દેશમાં રહે.” બોલો!

અને રાજકારણીઓ આ બાબતે શું કહે છે? શાહબાનો નામનાં વૃદ્ધાએ છૂટાછેડા પામેલી મહિલાએ પતિ તરફથી ભરણપોષણ માટે સર્વોચ્ચમાં અરજી કરી, જે મંજૂર રખાઈ તો મતબૅંક માટે થઈને તત્કાલીન રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ સરકારે કટ્ટરવાદીઓને ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે સંસદમાં કાયદો ફેરવી નાખી ચુકાદો રદ્દ કરી નાખ્યો. (અને આ રીતે હિન્દુ કટ્ટરવાદના પાયા પણ નાખ્યા) આ કૉંગ્રેસના કર્ણાટકના લઘુમતી બાબતોના પ્રધાન ઝમીર અહેમદ શરિયા કૉર્ટને સમર્થન આપી રહ્યા છે. તેમણે એમ કહ્યું કે આવી સમાંતર કૉર્ટોથી પરિવારના વિવાદોનું નિરાકરણ લાવવામાં મદદ મળશે! જો ૨૦૧૯માં ભાજપ સત્તામાં આવશે તો ભારત એ હિન્દુ પાકિસ્તાન બની જશે તેમ કહી મુસ્લિમોને ડરાવતી કૉંગ્રેસને શું એ વાતનો ડર નથી કે જો આવી કૉર્ટો સ્થપાશે તો ભારત સાઉદી અરેબિયા કે પાકિસ્તાન જેવું બની જશે? અરે! કૉંગ્રેસના નેતા અને જે ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદે રહી ચૂક્યા છે તેવા હમીદ અન્સારી જેઓ પીએચ.ડી. ડિગ્રી ધરાવે છે તેમણે પણ આ શરિયા કૉર્ટોનું સમર્થન કર્યું છે! આમ જો ચાલે તો તો દેશમાં બધા જ સંપ્રદાયો પોતાના અલગ કાયદા મુજબ કૉર્ટો સ્થાપિત કરવાની અને કૉર્ટ હોય એટલે પોલીસ પણ જરૂરી બને જ, તેની માગણી કરશે. શું આ ચલાવી શકાય?

સારી વાત એ છે કે મુસ્લિમોની અંદર જ આવી કૉર્ટોનો વિરોધ છે. ઉત્તર પ્રદેશના શિયા સેન્ટ્રલ વકફ બૉર્ડના વડા વસીમ રિઝવીએ પણ ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડના આવી કૉર્ટો સ્થાપવાના અધિકાર સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે સદ્ભાગ્યે આ દરખાસ્ત ફગાવી દીધી છે તે સારા સમાચાર છે.

politics, sanjog news, vichar valonun

કર્ણાટકની ચૂંટણીમાંથી રાહુલ ગાંધી બોધપાઠ લેશે?

(વિચાર વલોણુ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૨૦/૫/૧૮)
કર્ણાટકનાં પરિણામ ૧૫મીએ આવી ગયાં. મતદારોએ સહુને માપમાં રાખ્યા. ગુજરાત પછી આ બીજી ચૂંટણી છે જ્યાં બધાના દાવાને મતદારોએ ખોટા પાડ્યા. કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસ ૧૨૦ બેઠકોનું સ્વપ્ન જોઈ રહી હતી, રાહુલ ગાંધી વડા પ્રધાન થવાનું દીવાસ્વપ્ન જોવા લાગ્યા હતા, ભાજપે ૧૩૦થી વધુ બેઠકોનો દાવો કર્યો હતો. આ લખાય છે ત્યારે હજુ અંતિમ રીતે પરિણામો બહાર નથી પડ્યાં, પરંતુ ભારે ઉતારચડાવ પછી ભાજપ ૧૦૪થી ૧૦૬ બેઠક વચ્ચે સ્થિર થાય તેમ દેખાય છે.
ભાજપ સૌથી મોટો પક્ષ હોવા છતાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીએ દેવેગોવડાને ફૉન કરી તેમની સરકારને બહારથી કૉંગ્રેસનું સમર્થન આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકી દઈ ભાજપ કંઈ કરે તે પહેલાં આબાદ દાવ ખેલ્યો છે. આ બતાવે છે કે સોનિયા ગાંધી રાજકારણનાં પાકાં ખેલાડી છે જ્યારે રાહુલ ગાંધી કાચા.
ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસની બેઠકો ગત વખત કરતાં વધી ત્યારે તેને રાહુલ ગાંધી અને કૉંગ્રેસની મૉરલ વિક્ટરી કહેનારા અત્યારે ગોત્યા જડે તેમ નથી. આવા લોકોના કારણે જ કૉંગ્રેસ બેઠી થઈ શકતી નથી. મોદી તરફી વાતો કરનારાને મોદીભક્તો કહેવાય છે પરંતુ કૉંગ્રેસની તરફેણમાં ગુજરાતનાં પરિણામો વખતે મૉરલ વિક્ટરીની વાતો કરનારા વર્ગના માટે હજુ યોગ્ય શબ્દ ધ્યાનમાં નથી આવતો. તેમને ચમચા કહેવું યોગ્ય છે? ખબર નહીં.
ગુજરાત પછી કર્ણાટક જેવું સમૃદ્ધ રાજ્ય કૉંગ્રેસે ગુમાવ્યું છે. ગુજરાતના વિજયને કૉંગ્રેસનો નૈતિક વિજય કૉંગ્રેસ પ્રેમીઓ કહે તે સાચું છે કે તે નહીં તેની ચર્ચામાં નથી ઉતરવું, પરંતુ કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસની જનતા દળ (સેક્યુલર) સાથે સરકાર બને તો પણ કૉંગ્રેસની મૉરલ ડીફિટ તો જરૂર કહેવાશે જ. આ કેમ થયું તેનું જો આત્મમંથન કૉંગ્રેસ નહીં કરે તો નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનું ‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નું સ્વપ્ન જરૂર સાકાર થશે.
કર્ણાટકમાં સિદ્ધરામૈયાની સરકારે સારાં કામો કર્યાં જ નહોતાં તેવું તો નથી. તેની ગરીબો માટેની યોજનાઓ જેને સંયુક્ત રીતે ‘ભાગ્ય’ યોજનાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે સારી જ હતી. આટલાં વર્ષોમાં બેંગ્લુરુ પહેલાં ઇલેકટ્રૉનિક્સ સિટી અને પછી આઈ. ટી. હબ બન્યું તે પણ કૉંગ્રેસ અને તે પછી રામકૃષ્ણ હેગડે, એસ. આર. બોમાઈની જનતા પક્ષની સરકાર અને તે પછી દેવેગોવડાની જનતા દળની સરકાર, કૉંગ્રેસની સરકારોને આભારી છે. પરંતુ કૉંગ્રેસ આ વાત જનતા સુધી પહોંચાડવામાં નિષ્ફળ રહી. સ્વયં મુખ્યપ્રધાન સિદ્ધરામૈયાએ ૧૭ ઑક્ટૉબર ૨૦૧૭ના રોજ જ સ્વીકાર્યું હતું કે તેમના પ્રધાનો સરકારની સિદ્ધિઓ જનતા સમક્ષ લઈ જવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા છે.
કૉંગ્રેસને આ તકલીફ હંમેશાં પડે છે. ૨૦૧૪માં આર. ટી. આઈ., આર. ટી. ઇ., ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદો, બળાત્કાર વિરોધી કાયદો કડક કરવો જેવાં પગલાં તે જનતા સમક્ષ પહોંચાડી શકી નહીં. એ વાતનો પણ ઇનકાર થઈ શકે તેમ નથી કે ૨૦૧૪માં તેની હારનું મુખ્ય કારણ તેનાં અનેક હજારો કરોડોનાં કૌભાંડો હતાં. બાબા રામદેવ અને અણ્ણા હઝારેનાં આંદોલનોના કારણે જનતામાં તેના વિરુદ્ધ આક્રોશ ઊભો થયો હતો. ૨૦૦૯માં માત્ર સો દિવસમાં મોંઘવારી ઘટાડવાના વચન સાથે સત્તામાં આવેલી કૉંગ્રેસ ૨૦૧૪ સુધી મોંઘવારી ઘટાડી શકી નહોતી, ઉલટું સબસિડીવાળા ગેસના બાટલાની સંખ્યા ઘટાડીને મધ્યમ વર્ગના રોષનો ભોગ બની હતી. ગરીબી રેખાની વ્યાખ્યા બદલી નખાઈ હતી. રોજના રૂ. ૩૨ કમાતા હોય તો ગરીબ ન કહેવાય તેવી મજાકભરી વ્યાખ્યા આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ મોન્ટેકસિંહ અહલુવાલિયાએ કરી હતી.
ત્રાસવાદ અને નક્સલવાદ પણ સતત વધતો જતો હતો. દેશમાં અમદાવાદ, મુંબઈ, દિલ્લી, હૈદરાબાદ વગેરે અનેક જગ્યાએ બૉમ્બ વિસ્ફોટોમાં લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. મુંબઈમાં તો ત્રણ દિવસ કસાબ આણિ મંડળીનો હિંસાચાર આજેય ભૂલાઈ તેમ નથી. આ બધાં પૈકી કેટલાંક પરિબળો તો આજે પણ છે, પરંતુ તે વખતે કૉંગ્રેસના પ્રધાનો અને નેતાઓ પ્રજાના ઘા પર મલમ લગાવવાના બદલે મીઠું ભભરાવતા હોય તેવાં નિવેદનો કરી પ્રજાના રોષનો ભોગ બનતા હતા. પ્રજા જાણે કે મૂંગા મોઢે ચૂંટણીની રાહ જોતી હોય તેમ એક પછી એક બધા જ જખ્મોને હૃદયમાં કોતરતી જતી હતી. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે પ્રજાએ ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં કચકચાવીને બદલો લીધો અને ભાજપને એકલા હાથે બહુમતી આપી દીધી.
આમાંથી અમુક પરિબળો આજે પણ વિદ્યમાન છે. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી સરકારી યોજનાઓ સરળ ભાષામાં લોકોને સમજાવવામાં સફળ નિવડે છે. નરેન્દ્ર મોદી સામે પણ લોકોના એકાઉન્ટમાં પંદર લાખ રૂપિયા જમા નથી થયા તેવા પ્રશ્નો કૉંગ્રેસના કારણે લોકોના મગજમાં ફરે છે, પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સૉશિયલ મિડિયા ટીમ લોકોને એ સમજાવવામાં સફળ થાય છે કે વિવિધ યોજનાના કારણે લોકોના પૈસાની એટલી બચત થઈ કે લોકોને પંદર લાખ કરતાંય વધુ ફાયદો થયો. દા.ત. મોદી લોકોને સમજાવે છે કે સૌભાગ્ય યોજનાના કારણે લોકોને એલ.ઇ.ડી. બલ્બ વગેરેને કારણે વીજળી બિલમાં બચત થઈ છે.
કૉંગ્રેસે તો ગેસના સબસિડીવાળા બાટલાની સંખ્યા ઘટાડી હતી પરંતુ મોદીએ બાટલા પરથી સબસિડી માટે આવકની મર્યાદા નિર્ધારિત કરી પાત્ર ન હોય તેમના માટે બાટલા સબસિડી વગર કરી નાખ્યા. સબસિડી સીધી જનતાના ખાતામાં જમા થાય તેવું કરી નાખ્યું. કાળા બજાર સમાપ્ત કરી નાખ્યો. અને ગરીબ મહિલાઓને ગેસ કનેક્શન આપ્યાં. આ વાત મોદી લોકોને સારી રીતે સમજાવી શકે છે.
કૉંગ્રેસની તકલીફ ઈન્દિરા ગાંધીના ગયા પછી એ રહી કે તેમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તા જ નથી જ્યારે ભાજપમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તાઓની મસમોટી સેના છે. કૉંગ્રેસમાં મનમોહનસિંહ, ચિદમ્બરમ્, પ્રણવ મુખર્જી, કપિલ સિબલ, જયરામ રમેશ, શશી થરૂર જેવા વિદ્વાન નેતાઓની ભરમાર છે, પરંતુ કોઈ સરળ હિન્દીમાં વાત કરી શકતા નથી. શશી થરૂર તો અધૂરામાં પૂરું, અંગ્રેજી પણ અઘરું લખે અને બોલે છે. રાહુલને હિન્દી આવડે છે પરંતુ તર્કબદ્ધ વાત કરતા નથી આવડતું અને શીખવું પણ નથી. હકીકતે, રાહુલે જો ખરેખર આગળ વધવું હોય અને દેશના વડા પ્રધાન થવું હોય તો પહેલાં તેમણે પોતાના દાદીના પિતા એટલે કે જવાહરલાલ નહેરુનું ‘ભારત એક ખોજ’ પુસ્તક વાંચવું જોઈએ. હિન્દુ ધર્મગ્રંથો અને અન્ય પંથોના ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ભારતની સંસ્કૃતિ સમજવી જોઈએ.
માત્ર ચૂંટણી સમયે મંદિરે-મંદિરે કે મઠે-મઠે જવાથી કંઈ ન વળે. મંદિરે જઈ આરતીના થાળ નીચે દબાવીને દક્ષિણા મૂકવી અને તેના વિડિયો પણ ઉતરવા દેવા- તેવું કરવાથી રાહુલ પોતાને જ મજાકનું પાત્ર બનાવે છે. આજે સૉશિયલ મિડિયા છે. આવા વિડિયોથી રાહુલની કિંમત અંકાય છે. તેમના પ્રત્યે માનમાં સ્વાભાવિક જ ઘટાડો થાય છે. નેપાળના ભૂકંપ વખતે શ્રદ્ધાંજલી-સાંત્વનાનો સંદેશ મોબાઇલમાંથી જોઈને લખતા રાહુલનો વિડિયો પણ તેમને મજાકને પાત્ર બનાવે છે.
રાહુલે કંઈ નહીં તો, તેમની માતા સોનિયા ગાંધીમાંથી શીખવું જોઈએ. સોનિયા ગાંધીએ કૉંગ્રેસને આવી જ સ્થિતિમાંથી બેઠી કરી હતી. સોનિયા ગાંધી આવ્યા ત્યારે ભાજપ દ્વારા તેમની ખૂબ જ ટીકા તેમના વિદેશી કુળના લીધે થઈ હતી. પરંતુ સોનિયા હિન્દી શીખ્યા, ભલે કદાચ અંગત રીતે અપનાવી હોય કે ન અપનાવી હોય, પરંતુ જાહેરમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અપનાવી. જાહેર સભામાં ઈન્દિરા ગાંધી મુજબ હંમેશાં માથું ઢાંકેલું રાખતાં.
ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં પોતાની પડતી સ્વીકારી ચરણસિંહની સરકારને સમર્થન આપેલું. પરંતુ રાહુલ ગાંધીએ તો કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં સિદ્ધારામૈયાની યોજનાઓના પ્રચારના બદલે ૨૦૧૯માં પોતે જ વડા પ્રધાન બનશે તેવું જાહેર કરી દીધું. આવી ઉતાવળની શું જરૂર હતી? કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં જીત મેળવ્યા પછી આવું કહી શક્યા હોત. નવેમ્બરમાં આવનારી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢની ચૂંટણી પછી કહ્યું હોત તો વધુ ઉત્તમ સમય ગણાત. પરંતુ કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં પ્રચાર દરમિયાન આવી જાહેરાતથી લોકોએ રાહુલની સરખામણીમાં સ્વાભાવિક જ મોદીને વધુ પસંદ કર્યા.
આ સિવાય ગુજરાતની જેમ જ કૉંગ્રેસ જાતિવાદ રમવા ગઈ. ગુજરાતમાં તેણે ‘ખામ’ થિયરી અપનાવી તો કર્ણાટકમાં ‘અહિન્દા’ (દલિતો અને મુસ્લિમો)ની થિયરી અપનાવી. લાગે છે કે કૉંગ્રેસના નેતૃત્વને કોઈક સામ્યવાદીનો દોરીસંચાર લાગે છે જે આવી થિયરી અપનાવવા સલાહ આપે છે. આના કારણે બીજા વર્ગો કૉંગ્રેસથી દૂર ભાગે છે અને દલિતો-મુસ્લિમો પણ આવી પ્રતીકાત્મક વાતોમાં હવે આવતા નથી, કેમ કે તેઓ પણ જુએ છે કે જ્યારે ત્રેવડા તલાકની વાત આવે છે ત્યારે કૉંગ્રેસ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોના પ્રભાવમાં આવી આ મુદ્દેથી દૂર ભાગે છે. દલિતો પણ સમજે છે કે કૉંગ્રેસનાં આટલાં વર્ષોના શાસન પછી પણ દલિતોની સ્થિતિ જેટલી સુધરવી જોઈએ તેટલી નથી સુધરી.
કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં જ એસ. સી. એસ. ટી. કાયદા પર સર્વોચ્ચમાં જે ચુકાદો આવ્યો તે જાણે કે મોદી સરકારે ડિક્ટેક્ટ કરાવ્યો હોય તેમ કૉંગ્રેસના પીઠબળથી દલિત સંગઠનોએ ભારત બંધ કરાવ્યો. ગુજરાતના ટીંબી ગામમાં દલિત યુવકની ઘોડી ખરીદવાથી હત્યા થઈ તેમ જૂઠો પ્રચાર કર્યો, જેનું સત્ય બહાર કંઈક જુદું જ આવ્યું છે. પ્રદીપ રાઠોડની હત્યા દરબારોએ નહીં પરંતુ એક કોળી યુવાને કરી હોવાનું અને તે પણ તેની પત્ની સાથે પ્રદીપને અનૈતિક સંબંધો હતા તેથી આ હત્યા થઈ છે. આવા સમાચારોના પગલે કૉંગ્રેસે જિજ્ઞેશ મેવાણી અને અભિનેતા પ્રકાશ રાજના ખભે બંદુક ફોડી દલિતોને પોતાની તરફ કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા. તે ઊંધા પડ્યા. એ તો ઠીક, પણ ગુજરાતની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસનું આઈ. ટી. સેલ અને સૉશિયલ મિડિયામાં ગુજરાત સરકાર વિરુદ્ધ ફરતા થયેલા સંદેશાઓ બાબતે જેની પ્રશંસા થઈ હતી તે દિવ્યા સ્પંદના કર્ણાટકનાં છે અને પ્રકાશ રાજ પણ કર્ણાટકના. પરંતુ આ બંનેએ મતદાન જ ન કર્યું!
૨૦૧૪ની ચૂંટણી પછી પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ હારનું આકલન કરી કેટલાંક પગલાં સૂચવ્યાં હતાં. પરંતુ આ પગલાંનો રિપૉર્ટ ક્યાંક ધૂળ ખાતો લાગે છે. શંકરસિંહ વાઘેલા આ રિપૉર્ટનો અમલ કરવા માથું પછાડી પછાડી થાકી ગયા પણ રાહુલે તેમને સાંભળ્યા જ નહીં. આ રીતે રાહુલે હેમંત બિશ્વા શર્માને પણ તેમની વાત ન સાંભળીને ગુમાવ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે આસામ સહિત ઈશાન ભારતનાં અનેક રાજ્યો કૉંગ્રેસના હાથમાંથી સરકી ગયાં. ગુજરાતમાં હાર પછી પણ નવા પ્રદેશ પ્રમુખ અમિત ચાવડા અને વિપક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણી વચ્ચે બધું સમુસૂતરું નથી. મધ્યપ્રદેશમાં પણ કમલનાથને સુકાન સોંપાતા દિગ્વિજય નારાજ હોવાના અહેવાલો હતા. જૂથવાદ પર કાબૂ મેળવવો પડે.
હવે કાં તો સોનિયાએ પાછું સુકાન પોતાના હાથમાં લેવું રહ્યું અથવા પ્રિયંકાને મેદાનમાં ઉતારવાં રહ્યાં. બાકી, રાહુલના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસનો સંઘ કાશીએ પહોંચે તેમ લાગતો નથી, સિવાય કે હજુ પણ રાહુલમાં કંઈક સુધારો આવે.