રાજ્યસભા: ભાજપે ક્યાં કાચું કાપ્યું? અહમદ પટેલની ચૂંટણીએ કોંગ્રેસને એક કરી? હવે ખરાખરીનો જંગ

અતિ વિશ્વાસ ક્યારેક હાર અપાવે તે જાણીતી વાત છે. ભાજપ માટે આ ચોથી-પાંચમી વાર સાચું પડ્યું. સત્તા મળે તે પછી પ્રચારના ઢોલ સરકાર તરફથી પીટવામાં આવે, ટેક્નૉલૉજીની સહાય લેવામાં આવે માત્ર તેનાથી વિજય નથી મળતો. ખરી રણનીતિ મેદાનની મહત્ત્વની છે. ખરું યુદ્ધ મેદાનમાં લડાય. ૨૦૦૪ની લોકસભાની ચૂંટણી એટલે જ ભાજપ હાર્યો હતો. અતિ વિશ્વાસ, ટેક્નોલોજી પર વધુ પડતો આધાર અને ભાજપની અંદર બીજી હરોળના નેતાઓ વચ્ચે ડખા. પ્રમોદ મહાજને ‘આપ કી અદાલત’માં આ સ્વીકાર્યું હતું . ૨૦૧૫ની દિલ્લી અને બિહારની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં વધુ પડતા આત્મવિશ્વાસ, સૂટબૂટની સરકારની છબી, વડા પ્રધાન મોદી દ્વારા બિહારના પેકેજની જાહેરાત, કેજરી-નીતીશ પર વધુ પડતા અંગત હુમલાથી પણ ભાજપ હારેલો.

તે પછી ઉત્તરાખંડ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસની રાહે ભાજપ પ્રવર્તમાન સરકારને તોડવા ગયો અને આ ઑગસ્ટ ૨૦૧૭ રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલને હરાવવા ગયો પણ કૉંગ્રેસે સાબિત કર્યું કે બચ્ચે જિસ સ્કૂલ મેં તુમ પઢે હો, ઉસકે હમ હેડમાસ્તર રહ ચૂકે હૈ…

અત્યારે મુખ્ય વાત રાજ્યસભાની ચૂંટણીની છે. તેમાં ૨૭મી જુલાઈ સુધી ભાજપનો હાથ ઉપર હતો. કૉંગ્રેસના છ ધારાસભ્યો તૂટી ચૂક્યા હતા. પણ ભાજપે (વાંચો અમિત શાહે) અહમદ પટેલની વિચક્ષણતાને નજરઅંદાજ કરી બળવંતસિંહ રાજપૂતને ઊભા કરી દીધા. અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસનું નેતૃત્વ પણ શંકરસિંહ જતા હોય તો ભલે જાય, બળવંતસિંહ-વીરમગામનાં ડૉ. તેજશ્રીબેન પટેલ અને વીજાપુરના પી.આઈ. પટેલ ગયા તો ભલે ગયા તેમ અક્કડ વલણ ધરાવતી હતી. તેને અંદાજ નહોતો કે ભાજપ બળવંતસિંહને ઊભા રાખશે. ૨૬મી જુલાઈએ બળવંત-તેજશ્રી-પી.આઈ. ગયા. ૨૭મીએ વાંસદાના ધારાસભ્ય છનાભાઈ ચૌધરી, બાલાસિનોરના માનસિંહ ચૌહાણ અને ઠાસરાના રામસિંહ પરમારે પણ રાજીનામાં આપ્યાં અને ૨૮મીએ બળવંતસિંહે રાજ્યસભાની ઉમેદવારીનું ફોર્મ ભરતાં કૉંગ્રેસ (અહમદ પટેલ એમ વાંચો) સફાળી જાગી અને પોતાના ધારાસભ્યોને સાચવવા રાતોરાત બેંગ્લુરુ લઈ ગઈ.

બેંગ્લુરુના જે ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યોને રખાયેલા ત્યાં આઈ.ટી.ના દરોડા પડ્યા પણ તેનો ખાસ લાભ ન થયો. હવે અહમદભાઈનું પ્લાનિંગ ફૂલપ્રૂફ બન્યું હતું. ચૂંટણીના આગલા દિવસે સાત ઑગસ્ટે ધારાસભ્યોને ગુજરાત પાછા તો લવાયા પણ આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં કેદ જ રખાયા. પરિણામે તેઓ તૂટ્યા નહીં. છેક મતદાનના સમયે જ તેમને લવાયા. સાથોસાથ અહમદભાઈએ કદાચ કરમશી પટેલના પુત્ર બેંગલુરુ આવ્યા તેથી કરમશીનો અંદાજ હોય કે સાવચેતીરૂપે વધારાના મત તરીકે જદયુના છોટુ વસાવાનો મત અંકે કર્યો.જદયુએ બિહારમાં ભલે ભાજપનો ટેકો લીધો પણ આ ચૂંટણીમાં તેણે પણ રમત રમી જ છે. આગલા દિવસે કે. સી. ત્યાગીનું નિવેદન આવ્યું કે શરદ યાદવ અને નીતીશ વચ્ચે ખટરાગ હોવાથી અમે વ્હીપ નથી આપ્યો. મતદાનના દિવસે કહ્યું કે ભાજપની તરફેણમાં વ્હીપ આપ્યો છે પણ આ કહ્યું ત્યાં સુધીમાં છોટુ વસાવા મત આપી ચૂક્યા હતા. તે પછી જદયુએ નાટક લંબાવતા છોટુ વસાવાના બદલે પ્રમુખ અરુણ શ્રીવાસ્તવને વ્હીપ ન દેવા માટે હટાવ્યા પણ આ રમત હકીકતે શરદ અને નીતીશ વચ્ચેની નીકળી કારણકે અરુણ શરદ યાદવના જૂથના છે.

મતદાન વખતે ધારાસભ્યએ પોતાનો મત રાજકીય પક્ષના એજન્ટને બતાવવાનો હોય છે. આથી શંકરસિંહ જૂથના સાત ધારાસભ્યો ક્રૉસ વૉટિંગ કરવાના હતા તે તો અંદાજ હતો જ પણ અહમદ પટેલ અને શક્તિસિંહ વગેરેની રણનીતિ હતી કે ક્રૉસ વૉટિંગ કરનારાના મત રદ્દ થાય તેવું કંઈક તિકડમ કરવું. એ મુજબ જસદણના ભોળાભાઈ ગોહિલ અને જામનગર ગ્રામ્યના ધારાસભ્ય રાઘવજી પટેલના મતદાન વખતે શક્તિસિંહે હોબાળો કર્યો. પણ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવવામાં વિલંબ કર્યો. કરમશી પટેલે વિરુદ્ધ મતદાન કર્યાની ખબર પડી પછી કૉંગ્રેસને લાગ્યું કે હવે બાજી હાથમાંથી જઈ રહી છે ત્યારે તેણે સાંજે પાંચ વાગ્યે મતગણતરી શરૂ થવાની હતી ત્યારથી હોબાળો મચાવવાનો શરૂ કર્યો. કૉંગ્રેસનું દિલ્લી ખાતેનું પ્રતિનિધિમંડળ ત્રણ વાર ચૂંટણી પંચ આગળ જઈ આવ્યું અને કોંગ્રેસની પાછળ પાછળ અરુણ જેટલી, રવિશંકર પ્રસાદ વગેરે પણ ત્રણ વાર મળ્યા પણ ચૂંટણી પંચે કૉંગ્રેસની વાત માન્ય રાખી. આનાથી કોંગ્રેસ છાવણીમાં રાહત અને હાશનું મોજું ફરી વળ્યું. સાથે કોંગ્રેસ તરફથી ભોળાભાઈના મતદાનની ક્લિપ ટીવી ચેનલોમાં સર્ક્યુલેટ કરાઈ. એટલે તેમના તરફી વાતાવરણ બન્યું. એ ક્લિપમાં પણ ભોળાભાઈ ભાજપના લોકોને મતપત્રક બતાવે છે તે એકદમ સ્પષ્ટ થતું નથી.

તે પછી ગાંધીનગર ખાતે ભાજપે વાંધા લીધા એટલે મતગણતરી હજુ શરૂ ન થઈ. છેવટે દિલ્લીથી ચૂંટણી પંચે આદેશ આપતાં મતગણતરી શરૂ થઈ. પરિણામ અહમદભાઈની તરફેણમાં આવ્યું. કૉંગ્રેસમાં અભૂતપૂર્વ આનંદ અને ઉત્સાહ જોવા મળ્યો.

ભાજપે મતદાનમાં જ કાચું કાપ્યું. હજુ એ જાણકારી નથી મળી કે ભાજપના એજન્ટ કોણ હતા પરંતુ શંકરસિંહ વાઘેલા જેમણે ૧૯૯૪માં ચીમનભાઈ પટેલ, અહમદ પટેલને રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં ભૂ પીવડાવી ભાજપના બે ઉમેદવારોને જીત અપાવેલી તે મેદાનમાં પ્રત્યક્ષ નહોતા. મોડી રાત્રે નાયબ મુખ્યપ્રધાન નીતિન પટેલે વાત કરી કે રાઘવજી સાથે શક્તિસિંહે બળજબરી કરી અને મતપત્રક ઝૂંટવવા પ્રયાસ કર્યો. રાઘવજીએ પોતાનું મતપત્રક શક્તિસિંહ સિવાય કોઈને બતાવ્યું નહોતું. તે સમયે રાઘવજીની મતદાનની ક્લિપ પણ ચેનલોમાં વહેતી થઈ. તેના પરથી નીતિનભાઈની વાત સાચી લાગે છે. પણ તો પછી પ્રશ્ન એ થાય કે ચૂંટણી પંચે કેમ કૉંગ્રેસની વાત માની? શું કૉંગ્રેસના આક્રમક વલણથી તે દબાણમાં આવી ગયું કે પછી કૉંગ્રેસના શાસનમાં નિમાયેલા હોવાથી ચૂંટણી અધિકારીઓએ નિષ્ઠા દાખવી? ભાજપે બધી સરકારી સંસ્થાઓમાં સંઘનિષ્ઠ અધિકારીઓને નોકરીએ રાખવા પડશે. કૉંગ્રેસ અને સામ્યવાદીઓએ આ જ કામ દેશભરમાં કર્યાં છે. પણ ભાજપ કોઈ સામ્યવાદીમાંથી કે સેક્યુલરમાંથી હિન્દુવાદી બને તો તેના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અથવા તો જેમનાં નામ મોટાં હોય તેમના પ્રભાવમાં આવી જાય છે. સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી, ગાંધીનગરમાં એક કવિ વગેરે આનાં ઉદાહરણો છે.

બીજું, નીતિનભાઈએ પોતે જ કહ્યું કે (સંભવતઃ “ભાજપ અથવા કૉંગ્રેસ ઇત્તર કેટલાક ધારાસભ્યોએ શક્તિસિંહને મતપત્રક બતાવ્યાં ત્યારે અમે વાંધો ન લીધો.” આ તો મોટી ભૂલ કહેવાય નીતિનભાઈ. આવી એક પણ તક જતી ન કરાય.

ત્રીજું, ભાજપ પ્રદેશ પ્રમુખ જિતુભાઈ વાઘાણીએ રાત્રે ત્રણેક વાગે મતગણતરીનાં પરિણામો પછી કરેલી વાત મુજબ, ગુજરાત ચૂંટણી પંચે ગુજરાત ભાજપના વાંધા દિલ્લી મોકલ્યા જ નહીં. પંચે કહ્યું કે મતગણતરીનાં પરિણામોની સાથે મોકલીશું. હજુ પંચ તરફથી પરિણામો સત્તાવાર જાહેર નથી થયાં. પ્રશ્ન એ થાય કે તો પછી ગુજરાત ભાજપ દબાણ ઊભું કરવામાં નિષ્ફળ કેમ રહ્યો? મતગણતરી અટકાવેલી રાખવામાં કેમ નિષ્ફળ રહ્યો?

ચોથું, કેન્દ્ર સ્તરે ભાજપ (નરેન્દ્ર મોદી એમ વાંચો) એમાં મેદાન મારી ગયો કે પહેલી વાર કૉંગ્રેસના રણદીપ સૂરજેવાલા વગેરે પ્રવક્તા કક્ષાના નેતાઓ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ગયા તે પછી ભાજપ તરફથી નાણા અને સંરક્ષણ પ્રધાન અરુણ જેટલી, કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદ, વીજ પ્રધાન પીયૂષ ગોયલ, વાણિજ્ય પ્રધાન નિર્મલા સીતારામન, પેટ્રોલિયમ પ્રધાન ધમેન્દ્ર પ્રધાન, સંસદીય બાબતોના પ્રધાન મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી એમ લગભગ આખું પ્રધાનમંડળ પંચ સમક્ષ ગયું એટલે બીજી વાર કૉંગ્રેસ પણ સફાળી જાગી અને તેને તાબડતોબ પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાનો પી. ચિદમ્બરમ અને આર. એન. સિંહને મેદાનમાં ઉતારવા ફરજ પડી અને તેઓ પંચ સમક્ષ ગયા. પરંતુ બંને પક્ષોના પ્રતિનિધિમંડળો દ્વારા આ વારાફરતી ત્રણ મુલાકાતો છતાં વાત કૉંગ્રેસની તરફેણમાં કેમ ગઈ? પૂર્વ ગૃહ રાજ્ય પ્રધાન આર. એન.સિંહે જે વાત કહી તે મહત્ત્વની છે. તેમણે કહ્યું કે ભાજપે કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદને તો મેદાનમાં ઉતાર્યા પણ કયો કાયદો તેઓ સમજાવવા ગયા? તેમની પાસે કોઈ દસ્તાવેજ જ નહોતા જ્યારે અમારી પાસે હરિયાણા અને રાજસ્થાન અંગે આવા કિસ્સા બન્યા ત્યારના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા હતા.

કદાચ આ કારણે ભાજપનો કેસ નબળો પડી ગયો. શું કેન્દ્રના પ્રધાનો વધુ આત્મવિશ્વાસમાં રહ્યા? કે પછી મોદી સામે આ છૂપો બળવો હતો?

અહમદ પટેલને હરાવવાની જીદ કોની હતી? મોદીની કે પછી એન્કાઉન્ટર કેસમાં પોતાને ગુજરાત બહાર જવા અહમદ પટેલના ઈશારે યુપીએ સરકારે ફરજ પાડી તેના લીધે અમિત શાહની? શું શંકરસિંહે ભાજપના પ્રેશરમાં અધૂરા મનથી બળવો કરેલો? જો ના તો પછી તેમના સમર્થનમાં વસંત વગડામાં ગુરુદાસ કામત સમક્ષ ૩૬ ધારાસભ્યો હતા તે ઘટીને માત્ર સાત જ કેમ રહ્યા? શંકરસિંહ તો રાજ્યસભામાં વિપક્ષીઓને હરાવવાની રમતના માસ્ટર છે. તેમના જૂથની બેઠક મતદાન પૂર્વે કેમ ન યોજાઈ અને રાઘવજી-ભોળાભાઈ સહિતનાઓને માર્ગદર્શન કેમ ન અપાયું? અહમદ પટેલ તરફથી કૉંગ્રેસના ૪૩ ધારાસભ્યોને કયું પ્રલોભન કામ કરી ગયું?

આ ચૂંટણીએ એ બતાવ્યું કે જ્યારે સત્તાનો વધુ પડતો દુરુપયોગ થાય ત્યારે વિરોધીઓ મરણિયા બની જાય છે. આ ચૂંટણીએ જૂથબંધીમાં રાચતી કૉંગ્રેસને એક કરી છે. શું આ એકતા રાજ્યસભાની ચૂંટણી પૂરતી જ ટકશે કે હવે કૉંગ્રેસ ૨૦૧૭ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં બતાવી દેશે?

હજુ ભાજપ પાસે કાયદાકીય વિકલ્પો છે પણ તેનાથી વાત સરશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે કારણકે માનો કે રાઘવજી-ભોળાભાઈના બે મત માન્ય ઠરે તો પણ જીત માટે (૧૮૨ – છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં તેથી) ૧૭૬/ત્રણ બેઠક + ૧ એમ ૪૪ મત જીતવાના રહે જે અહમદભાઈને મળ્યા જ છે. આ સંજોગોમાં પણ અહમદભાઈ જીતે જ છે.

જોકે ભાજપ પાસે હવે વિધાનસભા માટે ઘણી મનોવૈજ્ઞાનિક સરસાઈ રહેશે. ઉત્તર ગુજરાતમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાંના ધારાસભ્યો બેંગ્લુરુના ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં જલસા કરતા હતા અને આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં જલસા કર્યા. રૂ. ૬૫ લાખ પૂરગ્રસ્તો પાછળ ખર્ચવાના બદલે બેંગ્લુરુના રિસૉર્ટમાં ૪૪ ધારાસભ્યોના જલસા પાછળ ખર્ચ્યા. જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ત્વરિત બનાસકાંઠા સહિત હવાઈ સર્વેક્ષણે આવી ગયા અને રૂ. ૫ અબજનું પેકેજ જાહેર કર્યું. વિજયભાઈ રૂપાણી અને શંકર ચૌધરી ધસમસતી બનાસમાં હોડીમાં બેસી પાંચ દિવસ પૂરગ્રસ્તોની વહારે ઊભા રહ્યા. અમદાવાદમાં પણ હોડીમાં બેસી વરસાદગ્રસ્ત લોકો વચ્ચે ગયા. બનાસકાંઠામાં સહાયનું વિતરણ કર્યું. ભાજપની માતૃ સંસ્થા સંઘના સ્વયંસેવકોએ પણ નેત્રદીપક સહાય કરી. આ સિવાય પણ સૌની યોજના, નર્મદા ડેમ, દહેગામમાં ઓપેલ પ્લાન્ટ, ભરૂચનો ગૉલ્ડન બ્રિજ, વિદ્યા સહાયકો-આશા વર્કરોના પગારમાં વધારો, શ્રમિકો માટે રૂ. દસમાં ભોજન, જેનેરિક દવા, દારૂબંધી અને ગોવંશ રક્ષાનો કડક કાયદો, સરહદે દર્શન, વૃદ્ધો માટે યાત્રાધામોના પ્રવાસની શ્રવણ યોજના, આનંદીબહેન દ્વારા આર્થિક પછાત એવા કથિત સવર્ણો માટે ઉચ્ચ ભણતરમાં સહાય, આનંદીબહેનનું મહિલાલક્ષી બજેટ …આવા અનેક મુદ્દા છે અને આ પછડાટ પછી નરેન્દ્રભાઈ-અમિતભાઈ પણ હવે વિધાનસભામાં કોઈ કચાશ નહીં રાખે. આ સંજોગોમાં આવનારી વિધાનસભા ચૂંટણી પણ ખરાખરીની લડાઈ બની રહેશે તેમાં શંકા નથી.

ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

(મુંબઈ સમાચારને જુલાઈ ૨૦૧૭માં ૧૯૫ વર્ષ પૂરા થયા તે નિમિત્તે વાર્ષિક અંકનો લેખ)

ગુજરાત ભલે ત્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૨માં પ્રથમ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક જ કૉંગ્રેસ બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવી હતી. કૉંગ્રેસે ત્યારથી લઈ, ૧૯૬૦માં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર છૂટાં પડ્યાં ત્યારથી નવા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૯૭૫ સુધી અબાધિત રીતે રાજ્ય કર્યું. તે પછી ૧૮ જૂન ૧૯૭૫થી ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ એમ નવ મહિના બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ તેમજ ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭થી ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ ૧૦ મહિના વળી પાછા બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના જનતા મોરચાના એમ કુલ ૧૯ મહિનાને બાદ કરો તો ૧૯૮૯ સુધી કૉંગ્રેસે સત્તા ભોગવી.

૧૯૯૦માં ચીમનભાઈ પટેલ, જૂના કૉંગ્રેસી, પરંતુ નવા જનતા દળ પક્ષના સહારે સત્તામાં આવ્યા ખરા, પરંતુ રામમંદિર આંદોલન પછી કેન્દ્રમાં વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારને ભાજપે ટેકો પાછો ખેંચ્યો તે પછી ચીમનભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રહેલી જનતા દળ – ભાજપની સંયુક્ત સરકારને પણ ફટકો પડ્યો. કેન્દ્રના નેતાઓએ ચીમનભાઈને ભાજપના સભ્યોનાં રાજીનામાં લઈ લેવા કહ્યું અને ભાજપના ધારાસભ્યોએ સામે ચાલીને રાજીનામાં ધરી દીધાં. તે પછી ચીમનભાઈએ સત્તા માટે પોતાનો અલગ પક્ષ જનતા દળ (ગુજરાત) રચી કૉંગ્રેસનો ટેકો લઈ ફરી સરકાર બનાવી. આ સરકાર ચાર વર્ષ ચાલી. ચીમનભાઈના અવસાન બાદ છબીલદાસ મહેતા મુખ્યપ્રધાન બન્યા અને તેમણે એક વર્ષ સુધી સરકાર ચલાવી.

૧૯૯૬માં ભાજપમાંથી બળવો કરી શંકરસિંહ વાઘેલા જુદા પડ્યા અને રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ (રાજપ) રચ્યો. તેમણે પણ કૉંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર ૨૩ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ના રોજ બનાવી અને ૨૭ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭ સુધી ‘ટનાટન’ ચલાવી. દિલ્લીની દેવગોવડા સરકારની જેમ ગાંધીનગરમાં પણ કૉંગ્રેસને વાંધો પડ્યો અને દિલ્લીની જેમ જ એક જ વર્ષમાં ગાંધીનગરમાં પણ સુકાની બદલાયા અને દિલીપ પરીખ આવ્યા. દિલીપ પરીખ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭થી ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ મુખ્યમંત્રી કૉંગ્રેસની મહેરબાનીથી રહ્યા. આમ, શંકરસિંહના પક્ષ રાજપએ એક વર્ષ પાંચ મહિના કૉંગ્રેસના ટેકાથી સત્તા ભોગવી.

આ રીતે જોઈએ તો કૉંગ્રેસે ૧૯૬૦થી ૧૯૮૯ એમ ૨૯ વર્ષ સીધું અને તે પછી ચીમનભાઈ-છબીલદાસના પાંચ અને શંકરસિંહ-દિલીપ પરીખના દોઢ વર્ષ એમ સાડાં છ વર્ષ આડકતરી રીતે શાસન કર્યું. કુલ સાડા પાંત્રીસ વર્ષ શાસન કર્યું.

ભાજપ ૧૯૯૮થી વર્તમાન સમય સુધી એમ કુલ ૧૯ વર્ષથી અબાધિત શાસન કરી રહ્યો છે. તેણે પરોક્ષ રીતે પોતાના પૂર્વાવતાર જનસંઘ તરીકે બાબુભાઈ જ. પટેલની ૧૯૭૫માં તેમજ ૧૯૭૭માં ફરીથી બાબુભાઈ જ. પટેલની રચાયેલી સરકારમાં એમ કુલ એક વર્ષ સાત મહિના પરોક્ષ શાસન કર્યું. એટલે ભાજપ કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિનાથી સત્તા ભોગવે છે.

ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ૧૯૬૦માં. આમ અત્યારે કુલ ૫૭ વર્ષ થયાં. તેમાંથી કૉંગ્રેસે કુલ સાડાં પાંત્રીસ વર્ષ અને ભાજપે કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિના શાસન કર્યું. એટલે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતમાં રાજકારણની વિકાસ યાત્રાના બે ધ્રૂવ કૉંગ્રેસ અને ભાજપ રહ્યાં છે. આજનું ગુજરાત જે કંઈ ઉચ્ચ સ્થાને છે તે આ બંને પક્ષોને આભારી છે અને જે કંઈ ખૂટે છે તે પણ આ બંને પક્ષોને આભારી છે.

ગુજરાતમાં પક્ષો તો ઘણા આવ્યા અને ગયા. કેટલાક ટકી ગયા પરંતુ તેમાંના આ ચીમનભાઈ પટેલના અલ્પજીવી કિસાન મજૂર લોક પક્ષ (કિમલોપ), રાજપ જેવા એકાદ બેને બાદ કરો તો કોઈ શીર્ષ સ્થાને પહોંચી શક્યો નથી.

ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં સિંહફાળો ગણાય તેવા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતના, મોરારજી દેસાઈ પણ ગુજરાતના હોવાથી ગુજરાતને પ્રાદેશિકતાવાદનો રંગ મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોની જેમ ક્યારેય નથી લાગ્યો અને તેના પરિણામે જ અહીં બેય રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું. કિમલોપ, રાજપ, જનતા દળ (ગુ) અને કેશુભાઈ પટેલનો ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષ જેવા ગુજરાતના પોતાના પ્રાદેશિક પક્ષો રચાયા ખરા, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો સાથે ભળી બાળ મરણ પામ્યા.

કિસાન મજદૂર પ્રજા પક્ષ અને સમાજવાદી પક્ષોના ઉદ્દેશ સમાન હતા તેથી બંનેએ ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી જોડાણ કરી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ બનાવ્યો. ગુજરાતમાં અશોક મહેતા, જસુ મહેતા, સનત મહેતા, જયંતી દલાલ વગેરેએ પ્રજા સમાજવાદી પક્ષનો પાયો નાખેલો. તેને સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો આવકાર મળેલો પરંતુ તે લાંબો વખત ન ચાલ્યો. સ્વાધીન ભારતમાં કૉંગ્રેસ પછી સમાજવાદી પક્ષ લોકપ્રિય હતો, પરંતુ તે તેનો વિકલ્પ ન તો અખિલ ભારતીય સ્તરે બની શક્યો કે ન તો ગુજરાતના સ્તરે બની શક્યો. અને પછી તો તે કૉંગ્રેસમાં જ ભળી ગયો.

ગુજરાતના મહાન હસ્તી કનૈયાલાલ મુન્શી, રાજગોપાલાચારી અને મીનુ મસાણીએ ૧૯૫૯માં સ્વતંત્ર પક્ષ રચેલો. આ પક્ષને ખેડૂત, ઉદ્યોગપતિ, વેપારીઓ, રાજવી અને સનદી અધિકારીઓનો ટેકો મળ્યો હતો. ગુજરાતમાં ૧૯૬૨ની ચૂંટણીમાં તેને ૨૬ બેઠકો મળેલી અને તે સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો હતો. ૧૯૬૭ની ચૂંટણીમાં તેને ૬૬ બેઠકો મળી હતી. આમ, તે ફરી અસરકારક વિરોધ પક્ષ બન્યો. પરંતુ ૧૯૭૨માં તેનું ધોવાણ થઈ તેને માત્ર ચાર બેઠકો જ મળી હતી. તેનું કારણ તેના કોઈ સિદ્ધાંતો નહોતા. પટેલો અને ક્ષત્રિયોના આધારે ચૂંટણી લડતો અને બેઠકો જીતવા માટે પક્ષના પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોની અવગણના કરી જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોને પસંદ કરતો. આ વ્યૂહરચના લાંબી ન ચાલી. પક્ષમાંથી કાર્યકરો નીકળવા લાગ્યા. ૧૯૭૨ પછી તે જનતા મોરચામાં વિલીન થઈ ગયો.

માધવસિંહ સોલંકી અને ઝીણાભાઈ દરજીની ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન આદિવાસી અને મુસ્લિમ) થિયરીથી દુઃખી રતુભાઈ અદાણી, મહિપત મહેતા, વાડીલાલ કામદારે રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરેલી પરંતુ તેનું પણ બાળમરણ થઈ ગયું.

સોવિયેત સંઘમાં સામ્યવાદી વિચારસરણી ઉદ્ભવી અને દુનિયાભરમાં ફેલાઈ. ભારત અને ગુજરાત તેની અસરમાંથી બાકાત રહ્યું નહીં. પરંતુ તેની અસર બહુ નજીવી રહી. ખાસ કરીને ભાવનગર જિલ્લા આસપાસ તે વિદ્યમાન રહ્યો. આજે પણ અરુણ મહેતા તેને જાળવીને બેઠા છે. અલબત્ત, સત્તા સ્થાને કે તેના ટેકાથી સરકાર બને તેવું થયું નથી. સીપીઆઈ (એમ)ના બટુક વોરા પાલિતાણામાંથી ધારાસભ્ય બન્યા હતા. નીરુબહેન પટેલ પણ ભાવનગરમાં સક્રિય રહ્યાં. પરંતુ ગુજરાતને અને સામ્યવાદી વિચારસરણીને બાર ગાઉનું છેટું રહ્યું.

એક સમયે ભાજપમાં ગૃહ પ્રધાન રહેલા ગોરધન ઝડફિયાએ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પોતાની ઉપેક્ષા બાદ ભાજપમાંથી રાજીનામું આપી વર્ષ ૨૦૦૮માં મહા ગુજરાત જનતા પક્ષ રચેલો. પરંતુ ૨૦૧૨ની ચૂંટણી આવતા સુધીમાં તેમનો પક્ષ ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષમાં જોડાઈ ગયો. આ નવો પક્ષ કોનો હતો? જેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ ૧૯૯૫ અને ૧૯૯૮માં સત્તામાં આવેલો તે કેશુભાઈ પટેલનો આ પક્ષ હતો. વર્ષ ૨૦૦૧માં જેમના કારણે સત્તા ગુમાવવી પડી તે નરેન્દ્ર મોદીને હરાવવા તેમણે જીપીપી રચ્યો હતો. જોકે આ પક્ષના પણ દાળિયા ઉપજ્યા નહીં. માત્ર બે જ બેઠકો મળી. છેવટે તે ભાજપમાં સમાઈ ગયો. કેશુભાઈ નિવૃત્ત થઈ ગયા, તેમના દીકરા ભરતભાઈ પટેલ ભાજપમાં આવી ગયા.

આ બધા તો ઠીક, પરંતુ જેના કારણે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, મતલબ જેમના કારણે ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તેવા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક ઉર્ફે ‘ઈન્દુચાચા’એ મહા ગુજરાત જનતા પરિષદ નામનો પક્ષ રચેલો. તેમને આચાર્ય કૃપલાણી તેમને મુક્કા-ભુક્કા યાજ્ઞિકજી કહેતા કારણ તેઓ બોલતા- ભુક્કા કાઢી નાખો. તે વખતે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય સ્તરના દિગ્ગજ નેતા મોરારજી ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિરોધી હતા. તેથી ૧૯૫૬ની ૯ સપ્ટેમ્બરે આ નવા પક્ષની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ (અરવિંદ કેજરીવાલના આમ આદમી પક્ષની જેમ) વિરોધાભાસી વિચારસરણીના લોકોનો સમુદાય હતો. તેમાં સામ્યવાદીઓ પણ હતા અને જમણેરી પણ હતા. પ્રજા સમાજવાદીઓ પણ તેમાં હતાં. અમદાવાદ શહેર, ખેડા જિલ્લા અને મહેસાણામાં તેનો પ્રભાવ સારો હતો. સૌરાષ્ટ્રમાં તેની અસર નહીંવત્ હતી. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના માટે તેનો જન્મ થયો હોવાથી કૉંગ્રેસને તે પડકારરૂપ જણાતો હતો. તેણે ધારાસભાની ચૂંટણીમાં કુલ ૧૩૨ બેઠકમાંથી ૮૪ બેઠક પર અને લોકસભાની ૨૨ બેઠકમાંથી ૧૭ બેઠક પર પોતાના ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ વિરોધાભાસી વિચારધારાવાળા હોવાથી સંગઠનમાં સમન્વય-સંકલનનો અભાવ હતો. તેથી તેને ધારાસભામાં માત્ર ૨૯ અને લોકસભામાં માત્ર પાંચ બેઠક જ મળી. ૧૯૫૬માં આ પક્ષના કુલ ૧.૮૨ લાખ સભ્યો હતા જે માત્ર બે જ વર્ષમાં ઘટીને ૩૬ હજાર થઈ ગયા. ૧૯૬૦માં અલગ ગુજરાત રાજ્ય બનતાં પક્ષનો મુખ્ય મુદ્દો જતો રહ્યો. નવા મુદ્દા તેણે પકડ્યા નહીં. રાજ્યની રચના અગાઉ જ માર્ચ  ૧૯૬૦માં વીસનગરના અધિવેશનમાં આ પક્ષને વિખેરી નાખવા નિર્ણય થયો. તેમાંના કેટલાક કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. કેટલાક ડાબેરી લોકોએ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકને સાથે લઈ નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ રચ્યો. ૧૯૬૯માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પડતાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક પોતે જ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. આમ, મહાગુજરાત જનતા પરિષદ અને નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ નામશેષ થઈ ગઈ.

આમ, અહીં પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સફળ ન થયા અને પ્રદેશ વાદ પણ ખાસ ન ચાલ્યો.

ગુજરાતમાં આંદોલનો ઘણાં થયાં, પડકારો પણ ઘણા આવ્યા પરંતુ વિકાસયાત્રા અવિરત ચાલતી રહી. ગુજરાતે અનેક દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતાઓ પણ આપ્યા. ગુજરાતની સ્થાપનાથી જ પહેલા મુખ્યપ્રધાન ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે વિરોધનો વાવંટોળ કૉંગ્રેસમાં ફૂંકાયેલો. કૉંગ્રેસના જ એક વર્ગે તેમની વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવા વિચાર્યું હતું! છેવટે કામરાજ યોજના હેઠળ તેમને રાજીનામું આપવા ફરજ પડી.

પછી કચ્છમાં છાડબેટ સહિતના પ્રદેશ પર આક્રમણ થયું ત્યારે સીઆરપીએફ અને રાજ્યના પોલીસ કર્મચારીઓએ તેને બહાદૂરીપૂર્વક ખાળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની હલકાઈના કારણે બીજા મુખ્યપ્રધાન બળવંત મહેતાનું વિમાન તૂટી પડ્યું અને તેઓ શહીદ થયા હતા. કચ્છના અગ્રગણ્ય પત્રકાર કીર્તિ ખત્રી મુજબ, જ્યારે પાકિસ્તાને છમકલાં શરૂ કર્યાં ત્યારે જ વિધાનસભામાં અબડાસાના તત્કાલીન ધારાસભ્ય માધવસિંહ જાડેજાએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારના ગૃહ પ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તે પ્રશ્નને હસી કાઢતાં કહ્યું હતું કે “આ વાર્તા જેવું લાગે છે.” (મુંબઈ સમાચાર, રવિવારની પૂર્તિ, કચ્છ મુલકજી ગાલ કૉલમ) પરિણામે આપણે છાડબેટ સહિત કચ્છનો કેટલોક ભાગ ગુમાવવો પડ્યો! આની સામે તમામ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ કચ્છમાં ખાવડાથી સત્યાગ્રહ કર્યો પરંતુ તેનું પરિણામ કંઈ આવ્યું નહીં.

બળવંત મહેતા રાજા પૃથુ પછી પંચાયતી રાજના બીજા હિમાયતી હતા. તેમની અધ્યક્ષતામાં સંસદની એસ્ટિમેટ કમિટી લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનો અહેવાલ આપ્યો હતો જે પંચાયતી રાજ તરીકે હવે જાણીતો છે.

ભાવનગર જિલ્લાના મહુવાના જશવંત મહેતાની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતીઓએ દીવ,દમણ અને ગોવા મુક્તિનો સંગ્રામ પણ કર્યો.

નવનિર્માણ આંદોલન પણ ગુજરાતમાંથી થયું જેણે અશોક ભટ્ટ, નરહરિ અમીન, નરેન્દ્ર મોદી સહિત અનેક નેતાઓ આપ્યા. આ આંદોલન કેન્દ્ર અને રાજ્યના નેતા વચ્ચેની ટક્કરમાંથી જન્મેલું. ચીમનભાઈ પટેલ ઈન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કરી કાંતીલાલ ઘિયા સામે ચૂંટાઈને મુખ્યપ્રધાન બનેલા જેના પરિણામે ઈન્દિરાએ કેન્દ્ર તરફથી ગુજરાતને મળતો ઘઉંનો પૂરવઠો ઓછો કરી નાખ્યો. ૧.૫ લાખ ટનમાંથી માત્ર ૫૫ હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા. રેશનમાં ઘઉંના ભાવ સિત્તેર પૈસા પ્રતિ કિગ્રા હતા પરંતુ બજારમાં પાંચ રૂપિયા! આથી વિદ્યાર્થીઓને હૉસ્ટેલમાં મળતી સબસિડીને ચીમન પટેલે રદ્દ કરી. આથી ભોજન ખર્ચ પાંચ ગણો વધી ગયો. આથી ચીમનભાઈને ઉથલાવવા જ ઈન્દિરાના ઈશારે નવનિર્માણ શરૂ થયું, ચંદ્રશેખર ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન જે તે સમયે ઇફ્કૉના ફુલપૂર પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન માટે આવેલા તેમણે તત્કાલીન નાણા પ્રધાન જશવંત મહેતાને કહેલું કે “તમને ચીમનભાઈ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવા કહેવાયું છે? પાછા જઈ તમારા નેતાને કહો કે ચીમનભાઈને દૂર કરવા જે આંદોલન તેમણે (ઈન્દિરાએ) શરૂ કરાવ્યું છે તે તેમના હાથમાંથી જતું રહેશે.” અને થયું એવું જ. બાદમાં તે વિરોધ પક્ષના હાથમાં જતું રહ્યું. (કૉંગ્રેસ ફ્રૉમ સોનિયા ટૂ ઇન્દિરા, વિજય સંઘવી)

આ ગુજરાતના રાજકારણની તાસીર છે. ગુજરાતીઓ કોઈને છેડતા નથી પરંતુ તેમને કોઈ છંછેડે તો તેને છોડતા નથી. ૧૯૭૯ની મચ્છુ ડેમ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧નો કચ્છ ભૂકંપ, ૧૯૯૮નું કચ્છ બંદરગાહ પર ત્રાટકેલું વાવાઝોડું, સુરતમાં ૧૯૯૪માં પ્રસરેલો પ્લેગ કે ૨૦૦૬માં આવેલું ભયંકર પૂર, ૧૯૮૬-૨૦૦૦-૨૦૧૨માં દુષ્કાળ કે અપૂરતા વરસાદ, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની ભયંકર તંગી, અને સૌરાષ્ટ્રમાં તો ૧૯૮૦થી ૧૯૮૭ સુધી સતત દુષ્કાળ રહ્યા, આ બધામાંથી ગુજરાતે માર્ગ કાઢ્યો છે અને આપત્તિને આશીર્વાદ માનીને માર્ગ કાઢ્યો છે. સુરતમાં પ્લેગ પછી સ્વચ્છતા એટલી વધી કે તે દેશનું ચોથા ક્રમનું સ્વચ્છ શહેર બન્યું તો કચ્છ પણ ભૂકંપ પછી આશ્ચર્યજનક રીતે નવનિર્માણ પામ્યું. એક સમયે પાણીની ભારે તંગી ભોગવતા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ નર્મદાનાં જળ પહોંચવાના કારણે પ્રમાણમાં પાણીની બાબતમાં સુખી છે. મુસ્લિમ- હિન્દુઓ વચ્ચેનાં રમખાણો ચાહે તે ૧૯૬૯નાં હોય કે ૧૯૮૫નાં, ૧૯૯૨-૯૩નાં હોય કે ૨૦૦૨નાં, ગુજરાતે તોફાન પણ જોયાં છે અને સદ્ભાવના પણ જોઈ છે. અને આ તોફાનોમાંથી જન્મતા રાજકારણને પણ જોયું છે અને તેમાંથી ફેંકાતા (માધવસિંહ) કે પછી ક્રમશ: વડા પ્રધાન તરીકે આગળ આવેલા (નરેન્દ્ર મોદી)ને પણ જોયા છે. અનામત વિરોધી આંદોલન પણ અહીં ૧૯૮૩માં થાય અને ૨૦૧૫માં ફરીથી જન્મ લે. અને બંને વખતે મુખ્યપ્રધાનોએ (૨૦૧૫ પછી આનંદીબહેન પટેલને) વિદાય લેવી પડી છે. ચીમનભાઈ પટેલે નર્મદા માટે ગુજરાતની અસ્મિતા જગાડી અને કેન્દ્ર સ્તરે ગુજરાતનો અવાજ સંભળાતો કર્યો.

૧૯૯૦માં રામમંદિર નિર્માણ માટે સોમનાથથી નીકળેલી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાએ તો ગુજરાત અને દેશના રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો જ વળાંક આપ્યો અને હિન્દુત્વવાદી ગણાતી ભાજપ સરકારોનું ગાંધીનગર અને (૧૯૯૬માં ૧૩ દિવસ, ૧૯૯૮-૧૯૯૯થી ૨૦૦૪ એમ છ વર્ષ તેમજ ૨૦૧૪) દિલ્લીની ગાદી પર સ્થાપન પણ કરી દીધું. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાદ ગુજરાતમાં મૂડીરોકાણ લાવવા નરેન્દ્ર મોદીએ વિકાસનો મંત્ર ગૂંજતો કર્યો. સાથે ગુજરાતની અસ્મિતાની આહલેક જગાડી. ૨૦૧૧માં સદ્ભાવના ઉપવાસ સાથે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસનો મંત્ર આપ્યો. આ મંત્ર હાલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર એમ ઠેકઠેકાણે ચૂંટણીમાં આ મંત્રની ગૂંજ સંભળાઈ હતી.

વર્તમાનમાં ત્રણ આંદોલનો પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલનમાંથી ત્રણ નેતાઓ તો બહાર નીકળ્યા છે જેમાં હાર્દિક પટેલનો પ્રભાવ ખાસ દેખાતો નથી. અલ્પેશ ઠાકોર નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે, આગામી સમયમાં તે પોતાનો પક્ષ રચે છે કે ભાજપ કે શંકરસિંહ વાઘેલા તરફ જાય છે તે જોવું રહ્યું, તો ત્રીજી તરફ જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સામ્યવાદી ઝુકાવ ગુજરાતમાં ખાસ અસર પાડી શકે તેમ લાગતો નથી.

પક્ષાંતર, રાજ્યપાલો-કલમ ૩૫૬નો દુરુપયોગ: આ અનીતિઓની જનક કૉંગ્રેસ જ છે

અત્યારે ચારે કોર વિપક્ષો તૂટી રહ્યા છે. પક્ષપલટા થઈ રહ્યા છે. પરમ દિવસે અને ગઈ કાલે ગુજરાત કૉંગ્રેસમાંથી કુલ છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં પડ્યાં. તેમાંથી ત્રણ- બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રીબહેન પટેલ અને પી. આઈ. પટેલ ભાજપમાં જોડાઈ ગયા. તેનાથી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલની જીત પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાઈ ગયો છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં સમીકરણો પણ બદલાઈ ગયાં છે.  હજુ બીજાં ચૌદેક ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસ છોડે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં સમાજવાદી પક્ષના બે અને બહુજન સમાજવાદી પક્ષના એક વિધાન પરિષદ સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં છે.

આના સંદર્ભમાં ભાજપની તડજોડની રાજનીતિ ચર્ચામાં રહે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં રામ-રાવણનું યુદ્ધ પણ લડાય અને મહાભારતનું યુદ્ધ પણ લડાય. રામ-રાવણનું યુદ્ધ પ્રમાણમાં યુદ્ધના નીતિનિયમ મુજબ લડાયું હતું અને મહાભારતમાં કૌરવોએ નાનપણથી મામા શકુનિની ચડામણીથી અને શાસક ધૃતરાષ્ટ્રના આંખ આડા કાનની નીતિ (આમેય તેમની આંખો તો દૃષ્ટિવિહીન જ હતી ને)થી પાંડવો પર અનેકાનેક અત્યાચારો કર્યા. યુદ્ધમાં પણ નીતિનિયમો નેવે મૂકાયા. પરિણામે છેવટે કૃષ્ણએ સારથિ તરીકે શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ ન અપનાવી હોત તો મહાભારતનું યુદ્ધ પાંડવો જીતત ખરા એ પ્રશ્ન છે. આથી એ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે આ તડજોડની રાજનીતિ ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થઈ?

અહીં કૃષ્ણ કે પાંડવો સાથે ભાજપની સરખામણીનો કોઈ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ભારતની સ્વતંત્રતાથી ૨૦૧૪ સુધી સાઇઠ કરતાં વધુ વર્ષ શાસન કરનાર કૉંગ્રેસે રમતના જે નિયમો ચાતર્યા, નક્કી કર્યા તે જ નિયમો પર હવે ભાજપ રમી રહ્યો છે. પક્ષપલ્ટાનો ખેલ ક્યારથી શરૂ થયો હતો ખબર છે? સ્વતંત્રતા પછી તુર્ત જ!

સૌથી શરૂઆતમાં પક્ષાંતર કરનારાઓમાં ત્રણ નામો આવે છે- ટી. પ્રકાશમ્, અશોક મહેતા અને આચાર્ય રઘુવીર. સ્વતંત્રતા પહેલાં અંગ્રેજોના શાસનમાં આંશિક સ્વરાજ હેઠળ ચૂંટણીઓ થઈ હતી તેમાં ટી. પ્રકાશમ્ કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ, આંધ્ર તથા તેલંગણા)ના મુખ્યપ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે વંચિતો માટે અનેક આર્થિક યોજનાઓ લાગુ કરી હતી. આથી તેમની સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો. તેમાં તેમનો પરાજય થયો અને તેમણે પ્રજા પક્ષ રચ્યો.

અશોક મહેતા ભાવનગરના સમાજવાદી પક્ષના નેતા હતા. સમાજવાદી પક્ષ તેમજ કિસાન મજદૂર પક્ષ એ બંને પક્ષો પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં વિલીન થયા તેથી તેઓ તેમાં જોડાયા. આ જ રીતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પણ ધારાસભાનો બહિષ્કાર કરવાના કૉંગ્રેસના નિર્ણયના વિરોધમાં પહેલાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા. તે પછી નહેરુ સરકારમાં જોડાયા પરંતુ નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને હિન્દુઓને ખોળ અને મુસ્લિમોને ગોળ નીતિના વિરોધમાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વે એક હિન્દુવાદી વિદ્વાન નેતા આચાર્ય રઘુવીર હતા. તેઓ ભાષાવિદ અને પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેઓ કૉંગ્રેસમાં હતા. એપ્રિલ ૧૯૫૨થી એપ્રિલ ૧૯૬૨ એમ દસ વર્ષ તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય રહ્યા. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા. તેમણે પંજાબ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભારતીય ભાષાઓની ઉપેક્ષાનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉપરાંત દેશમાં દસમા ધોરણ સુધી ભારતીય ભાષાઓમાં શિક્ષણ નહોતું અપાતું તેનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમના મોટા પ્રશંસક હતા. તેમણે હિન્દુઓની રક્ષા માટે હિન્દુ રક્ષક સંઘ બનાવેલો. રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિનું પ્રારૂપ પણ ઘડ્યું.

નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે રાષ્ટ્રહિતની ભારે ઉપેક્ષાથી વ્યથિત થઈને તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી ત્યાગપત્ર આપ્યો અને ડિસેમ્બર ૧૯૬૨માં તેઓ ભારતીય જનસંઘ (આજનો ભાજપ)ના અધ્યક્ષ બન્યા.

આ જ રીતે નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે નીતિથી વ્યથિત થઈ મધ્યપ્રદેશના રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર)એ પણ કૉંગ્રેસ છોડેલી. તેમણે તો ત્યાં સુધી ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. દુર્ભાગ્યે આ આગાહી સાચી પડી. તેઓ પહેલાં જનસંઘ અને બાદમાં પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી સાથે તેમને સારું બનતું. આથી ઈન્દિરાના હાથમાં કૉંગ્રેસ આવી ત્યારે તેઓ પાછા ફર્યા અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુ.પ્ર. બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠક હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું કદાચ તે પહેલું ઉદાહરણ હતું.

૧૯૬૭ના વર્ષ સુધીમાં લોકો કૉંગ્રેસની નીતિઓના કારણે કંટાળવા લાગ્યા હતા. આ વર્ષથી દેશમાં અનેક રાજ્યોમાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો આવવા લાગી. કુલ નવ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી હતી. તે સાથે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા પક્ષાંતરનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી અનીતિપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાનો ખેલ શરૂ થયો.

પંજાબમાં અકાલી દળ અને જનસંઘે મિશ્ર સરકાર રચેલી તો કૉંગ્રેસે અકાલીઓને તોડ્યા અને તેમને સમર્થન દઈ સરકાર બનાવી હતી. હરિયાણામાં પણ આ જ ખેલ ભજવાયો. એમાં એક ઉદાહરણ તો બહુ વિચિત્ર બન્યું. ગયા લાલ નામના એક ધારાસભ્યએ તો એક પખવાડિયામાં જ ત્રણ વાર પક્ષપલ્ટો કર્યો. તેના પરથી જ ‘આયારામ ગયારામ’ની કહેવત શરૂ થઈ.

એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૬૭થી ૧૯૭૧ સુધી સંસદમાં કુલ ૧૪૨ અને રાજ્યોમાં કુલ ૧૯૬૯ પક્ષાંતર થયા. તે સમયે ૩૨ સરકારોનું પતન થયું હતું. ૨૧૨ નેતાઓ જેમણે પક્ષાંતર કર્યું તેમને સીધી મંત્રીપદની ભેટ મળી હતી! (અત્યારે કયા મોઢે કૉંગ્રેસ ભાજપ પર લોભલાલચ કે ધાકધમકીનો આક્ષેપ ગુજરાત સંદર્ભે કે બીજા કોઈ પણ રાજ્ય સંદર્ભે કરી શકે?)

અરે! કેન્દ્રમાં ઈન્દિરા ગાંધીનું જૂથ પણ લઘુમતીમાં આવી ગયેલું કારણકે કામરાજ, મોરારજી દેસાઈ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસીઓ તેમની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢેલાં. સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં ભાગ ન લેનાર, ચીન સામેના યુદ્ધમાં સંદિગ્ધ ભૂમિકા ભજવનાર અને કૉંગ્રેસથી સાવ વિપરીત વિચારસરણીવાળા  સામ્યવાદી પક્ષો- સીપીઆઈ અને સીપીઆઈ(એમ) તેમજ જાતિવાદી-પ્રભુ શ્રી રામ વિરોધી ડીએમકેની સાથે સગવડિયું ગઠબંધન કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં ટકી રહ્યાં. આના કારણે જ પછી ઇતિહાસ હોય કે શિક્ષણ જગત, કે પછી સરકારી મિડિયા, બધે જ સામ્યવાદીઓ ઘૂસી ગયા.

કૉંગ્રેસમાં ભાગલા બાદ ઈન્દિરા માટે ૧૯૭૧માં વિજય મેળવવો બહુ જ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બની ગયો હતો. તે તેમણે મેળવ્યો પણ ખરો, પરંતુ કઈ રીતે? અનીતિપૂર્વક. તેમની સામે હારેલા ઉમેદવાર રાજ નારાયણે અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી અને તેમાં તેઓ જીતી ગયાં. ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ અવલોકન કર્યું કે ઈન્દિરાએ એક સરકારી કર્મચારી યશપાલ કપૂરને તેમના પૉલિટિકલ એજન્ટ રાખ્યા હતા અને પોતાના અંગત ચૂંટણી સંબંધી કામ માટે સરકારી અધિકારીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ન્યાયાધીશે તેમને છ વર્ષ માટે ગેરલાયક ઠરાવ્યા, અને કોઈ પણ બંધારણીય પદ પર તેઓ રહી શકે તેમ નહોતાં. તેથી તેમણે બીજા જ દિવસે કટોકટી લાદી દીધી!

૧૯૭૭માં કૉંગ્રેસ અર્થાત્ ઈન્દિરા સત્તા બહાર થયાં તો જનતા પક્ષમાં આંતરવિરોધ તો હતો જ (આંતરવિરોધ હોય તો જ પક્ષ તૂટે, અત્યારે ગુજરાત કૉંગ્રેસ પણ આંતરવિરોધના કારણે તૂટી રહી છે) પરંતુ તેને તોડવામાં ઈન્દિરા ગાંધી અને પડદા પાછળ ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની મોટી ભૂમિકા હોવાનું કહેવાય છે કારણકે જનતા પક્ષની સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધ હતી. આથી ૧૯૭૯માં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી ફરીથી સત્તામાં પાછા ફર્યાં ત્યારે ધીરુભાઈએ તેની પાર્ટી આપેલી અને ઈન્દિરાજી તેમાં હાજર પણ રહ્યાં હતાં. (અને એ ઈન્દિરાના પૌત્ર રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી-અંબાણીના એજન્ટ કહે તે કથરોટ કુંડાને જોઈ હસે તેવો ઘાટ જ કહેવાય ને.)

બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાય ત્યારે તેને તોડી, તેમાંથી નવો પક્ષ બનાવી તેને ટેકો આપી સરકાર બનાવવી અને તે એક વર્ષ સુધી ચલાવવી. પછી કોઈ ને કોઈ બહાને ટેકો પાછો ખેંચી લેવો અને ચૂંટણી આવે તેવું કરવું. કૉંગ્રેસની આ નીતિ ૧૯૭૯થી ચાલી આવે છે, જેનું પુનરાવર્તન ૧૯૯૦માં, ૧૯૯૬, ૧૯૯૭માં કેન્દ્રસ્તરે જોવા મળ્યું. ૧૯૭૯માં તો ચરણસિંહની સરકાર માત્ર ૨૪ દિવસ જ ચાલેલી. ચરણસિંહને સંસદમાં બહુમતી પણ પૂરવાર કરવા નહોતી દીધી! ઈન્દિરાએ માગણી કરી હતી કે ચરણસિંહ તેમની સામે કાર્યવાહી માટે રચાયેલાં વિશેષ ન્યાયાલયો બંધ કરી દે, પણ ચરણસિંહે તે માગણી માની નહીં અને પરિણામે કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ. ૧૯૯૦માં ચંદ્રશેખરે વી. પી. સિંહની સરકાર પાડી દીધી. તે વખતે તેમને ધીરુભાઈ અંબાણી અને જયંત મલ્હોત્રા જેવા ઉદ્યોગપતિઓનું પીઠબળ હોવાની ચર્ચા હતી. ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીએ પોતાની જાસૂસી કરવાના આરોપસર ચંદ્રેશેખરને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. અને આમ ફરી એક વાર કૉંગ્રેસે એક વર્ષમાં જ સરકાર ઉથલાવી.

૧૯૯૬માં તો દેવેગોવડાને હટાવીને નવા વડા પ્રધાન બનાવીને કૉંગ્રેસે સંતોષ માની લીધો પરંતુ તેને પણ એક જ વર્ષ ટકાવ્યા. તે પછી ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ વડા પ્રધાન બન્યા. રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે જૈન કમિશનનો રિપોર્ટ આવ્યો જેમાં ડીએમકેના નેતાઓ એલટીટીઇનો ટેકો લેતા હોવાની વાત હતી. (આ ડીએમકેનો ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ટેકો લીધો હતો અને સોનિયા ગાંધીની કઠપૂતળી જેવી યુપીએ સરકારે ટેકો લીધો હતો અને ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ પણ ડીએમકેના લીધે થયું.) કૉંગ્રેસે જીદ પકડી કે ગુજરાલ તેમના મંત્રીમંડળમાંથી ડીએમકેના ત્રણ પ્રધાનોને કાઢી મૂકે. ગુજરાલે ના પાડી અને કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. આમ, સરકાર ગઈ. પરંતુ ૧૯૭૯માં ચરણસિંહને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી કૉંગ્રેસનું સત્તામાં પુનરાગમન થયું હતું. ૧૯૯૧માં ચંદ્રશેખરને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ચૂંટણીમાં રાજીવની હત્યા ન થઈ હોત તો કૉંગ્રેસનું પુનરાગમન થયું હોત કે કેમ તે પ્રશ્ન છે કારણકે ત્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે સમગ્ર ભારતમાં હિન્દુત્વનું પ્રચંડ મોજું હતું તેથી ભાજપને એકલા હાથે સત્તા મળે તેવી ભરપૂર શક્યતા હતી. તેમ છતાં રાજીવની હત્યાની સહાનુભૂતિ છતાં નરસિંહ રાવની કૉંગ્રેસ સરકાર પાસે બહુમતી તો નહોતી જ. અને ૧૯૯૩માં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ વખતે નરસિંહ રાવ સરકારે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાના શિબુ સોરેન સહિતના સાંસદોને લાખો રૂપિયા દઈને ખરીદ્યા હોવાના તે વખતે આક્ષેપો થયા હતા. પરંતુ ૧૯૯૭માં ગુજરાલ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ૧૯૯૮ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની કારી ન ફાવી અને તેણે સત્તા ગુમાવી.

આ જ પરિદૃશ્ય ગુજરાતમાં પણ રચાયેલું. ૧૯૯૫માં ભાજપ પહેલી વાર એકલા હાથે સત્તામાં આવેલો, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમાં સત્તાની સાઠમારી ચાલુ થઈ ગઈ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કર્યો. (તે વખતે કૉંગ્રેસે જ તેમને પડદા પાછળ ટેકો આપેલો. મુખ્યપ્રધાન દિગ્વિજયસિંહે મધ્ય પ્રદેશના ખજૂરાહોમાં સુવિધાઓ આપેલી. હવે એ જ શંકરસિંહ કૉંગ્રેસને નડે છે! લાઇફ ઇઝ અ ફૂલ સર્કલ) સમાધાન પણ થયું. તે વખતે કેશુભાઈ પટેલને હટાવી સુરેશ મહેતાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ તે સમયે કૉંગ્રેસના શક્તિસિંહ ગોહિલ સહિતના ધારાસભ્યોએ વિધાનસભામાં માઇક-કાગળ ફેંકાયા. રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહ કૉંગ્રેસના હતા. કેન્દ્રમાં સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાવાળી હતી. ગૃહ પ્રધાન સામ્યવાદી ઈન્દ્રજીત ગુપ્ત હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસે સુરેશ મહેતા સરકારને બરખાસ્ત કરાવી વિધાનસભા સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી! આમાં કાયદા-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ક્યાંય ખરાબ નહોતી, માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસે તોફાન કર્યું હતું એટલું જ. સુરેશ મહેતાએ વિધાનસભા ભંગની ભલામણ કરી હોવા છતાં તેમણે દિલ્લીમાં વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ અને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે ફોન પર વાત કરી શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેથી તેમને હૉર્સ ટ્રેડિંગનો પૂરતો સમય મળી રહે. (રાજ્યપાલ બંધારણની રૂએ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરે તે સમજાય પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સાથે વાત કરે તે ગળે ઉતરે? તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો કે રાજ્યપાલ દેશના બંધારણને નહિ પણ કૉંગ્રેસને નિષ્ઠાવાન હતા.) તે સમયના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ના અહેવાલ પ્રમાણે, જ્યારે રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે (નફ્ટાઈથી) કહ્યું કે “જ્યારે શંકરસિંહ મને મળવા આવ્યા ત્યારે મેં તેમને પૂછ્યું કે તેમને બહુમતી પૂરવાર કરવા સમય જોઈએ છે? ત્યારે તેમણે હા પાડી હતી.” અહીં બે મુદ્દા નોંધવા જેવા છે. એક, સામાન્ય રીતે મુ.પ્ર.ના દાવેદાર બહુમતી માટે સમયની માગણી કરે પણ અહીં રાજ્યપાલ સામેથી પૂછે છે. બીજું, આ બધું લેખિતમાં હોવું જોઈએ તેના બદલે મૌખિકમાં થયું!

પરંતુ ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ સાથે પણ એ જ ખેલ ભજવાયો જે કેન્દ્રમાં દેવેગોવડા સાથે ભજવાયો. શંકરસિંહ હટ્યા, દિલીપ પરીખ મુખ્યપ્રધાન બન્યા પરંતુ તેમને પણ એક જ વર્ષમાં ટેકો પાછો ખેંચી લેવાયો. પરિણામે, ચૂંટણી આવી પડી પરંતુ કેન્દ્રની જેમ જ ગુજરાતમાં પણ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી તે આજ સુધી તે સત્તામાં નથી આવી શકી.

૧૯૯૮માં સોનિયા ગાંધીએ તેમના ઘોર વિરોધી સુબ્રમણિયન સ્વામી અને જયલલિતા સાથે ટી પાર્ટી કરી અટલ બિહારી વાજપેયીને ગબડાવવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે કૉંગ્રેસના સાંસદ ગિરિધર ગમાંગ ઓડિશામાં કૉંગ્રેસ જીતતાં મુખ્યપ્રધાન બનેલા. તેમણે સાંસદ તરીકે રાજીનામું નહોતું આપ્યું તેથી નૈતિક રીતે તેઓ મતદાન ન કરી શકે પરંતુ કાયદાની જોગવાઈ પ્રમાણે તેઓ મતદાન કરી શકે તેમ હતા અને આ એક મતથી અટલ સરકારનું પતન થયું પરંતુ ૧૯૯૯માં પ્રજાએ કૉંગ્રેસની આ મેલી રમતથી દાઝે ભરાઈ ફરીથી અટલ સરકારને જ ચૂંટી.

અને કૉંગ્રેસે નિમેલા રાજ્યપાલો તેમજ કલમ ૩૫૬ના દુરુપયોગના તો અસંખ્ય દાખલા છે. ૧૯૭૨માં બીજુ પટનાયકે ઉત્કલ કૉંગ્રેસ બનાવી જેથી નંદિની સતપથી સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ. પટનાયક પાસે પર્યાપ્ત સમર્થન હતું પરંતુ કૉંગ્રેસી રાજ્યપાલે તેમનું કંઈ ન સાંભળ્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી. મણિપુરમાં યુનાઇટેડ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના દસ ધારાસભ્યોને કૉંગ્રેસે તોડ્યા અને સીપીઆઈ સાથે સરકાર બનાવવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો પરંતુ તે સમયે રાજ્યપાલે તેનું ન માન્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી હતી.

બિહારમાં બિનકૉંગ્રેસી પક્ષોના ૧૫ ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. તે સમયે પહેલી બિનકૉંગ્રેસી મહામાયાપ્રસાદ સિંહાની સરકાર કૉંગ્રેસે પાડી હતી. હરિયાણામાં ભજનલાલે ઈન્દિરા ગાંધીના કહેવા પર જનતા પક્ષના ૪૦ ધારાસભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં પક્ષાંતર કરાવ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૦૯માં હરિયાણામાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી મળી. ત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામના એક જ મહિના પછી નવેમ્બર ૨૦૦૯માં હરિયાણા જનહિત કૉંગ્રેસના પાંચ ધારાસભ્યોએ તેમનો પક્ષ કૉંગ્રેસમાં વિલીન કર્યો, પરંતુ એચજેસીના કુલદીપ બિશ્નોઈએ હાઇ કૉર્ટમાં અરજી કરતાં આ પાંચ ધારાસભ્યો ગેરલાયક ઠર્યા હતા. જોકે સુપ્રીમ કૉર્ટે આ ચુકાદા પર સ્થગન આદેશ આપ્યો હતો.

૧૯૮૦માં ઈન્દિરા પુન: સત્તામાં આવ્યાં ત્યારે તેમના કહેવાથી યશપાલ કપૂર જ્યાં જ્યાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી ત્યાં ત્યાં પક્ષાંતર કરાવવા માટે ફરી વળ્યા હતા. પરંતુ તેઓ હરિયાણા, કર્ણાટક, સિક્કિમ અને હિમાચલમાં જ પક્ષાંતર કરાવી કૉંગ્રેસની સત્તા લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી નહોતી. આથી ઈન્દિરાએ રાજસ્થાન, બિહાર, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ એમ કુલ નવ રાજ્યોમાંથી બિનકૉંગ્રેસી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી!

૧૯૮૯માં કર્ણાટકમાં જનતા દલની એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારમાંથી કેટલાક ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં. તેના પર રાજ્યપાલ પી. વેંકટસુબૈયાએ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરી દીધી. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા ઈમારત ધ્વંસ પછી કૉંગ્રેસ સરકારે ૩૫૬નો દુરુપયોગ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો બરખાસ્ત કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું હતું. ૧૯૯૮માં જગદંબિકા પાલ કલ્યાણસિંહની સરકારમાંથી નીકળ્યા ત્યારે કલ્યાણસિંહ પાસે બહુમતી હતી તેમ છતાં તેમને તે પુરવાર કરવાની તક આપ્યા વગર મૂળત: કૉંગ્રેસના નેતા એવા રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સ્પષ્ટ અંચઈ કરી પાલને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દીધા. પાલ એક દિવસ પૂરતા જ મુખ્યપ્રધાન રહ્યા. હાઇ કૉર્ટે જગદંબિકા પાલને મુખ્યપ્રધાન સ્વીકારવા ઈનકાર કર્યો અને કલ્યાણસિંહની સરકાર પુન: સ્થાપી. (જોકે એ અલગ વાત છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં પાલ ભાજપમાં જોડાઈ તેની ટિકિટ પર લડ્યા અને જીત્યા!)

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના બુટાસિંહે પણ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કૉંગ્રેસ પ્રત્યે નિષ્ઠા (!) બરાબર નિભાવી હતી. ૨૦૦૫માં નીતીશકુમાર-ભાજપને જનાદેશ મળ્યો હતો પરંતુ બુટાસિંહે તેમને સરકાર રચવા તક ન આપી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ માટે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ અને રાજ્યપાલ બુટાસિંહ બંનેની ઝાટકણી કાઢી હતી. સર્વોચ્ચના આદેશના કારણે બુટાસિંહને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને આ રીતે રાજીનામું આપનાર તેઓ પહેલા રાજ્યપાલ બન્યા હતા.

આ ઉપરાંત મુલાયમ-માયાવતી સામે સીબીઆઈનો દુરુપયોગ કરી કૉંગ્રેસે ૨૦૦૮માં કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ મત જીત્યો હતો. વૉટ ફોર કેશનું કૌભાંડ પણ થયું હતું. ડીએમકેએ ૨૦૧૩માં યુપીએ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો તેના બીજા જ દિવસે ડીએમકે નેતા કરુણાનીધિના પુત્ર સ્ટાલિનને ત્યાં સીબીઆઈ દરોડા પડ્યા હતા. આંધ્રમાં સૌથી વધુ બેઠકો દ્વારા ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસને સત્તામાં લાવવામાં મદદરૂપ થનાર વાય. એસ. આર. રેડ્ડીના રહસ્યમય મૃત્યુ પછી તેમના દીકરા જગને આત્મહત્યા કરનારા ખેડૂતોને મળવા ઓડુર્પુ યાત્રા કાઢી તો કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળ (સોનિયા ગાંધી એમ વાંચો)એ તેમને ના પાડી પણ બળુકા જગને ન માન્યું. તે પછી જગને પોતાનો અલગ પક્ષ વાયએસઆર કૉંગ્રેસ રચ્યો. તે વખતે કિરણ રેડ્ડી સરકારના આઠ કૉંગ્રેસી પ્રધાનો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હતા પણ (સોનિયાના ઈશારે) સીબીઆઈ માત્ર જગન રેડ્ડીની પાછળ પડી ગઈ. આવાં અનેક કારણો તેમજ કોલસા કૌભાંડમાં રિપોર્ટ બદલી નખાતાં સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦૧૩માં સીબીઆઈને ‘પાંજરામાં બંધ પોપટ’ની ઉપમા આપેલી. સ્વયં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સામે પણ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે સીબીઆઈનો ઓછો દુરુપયોગ કર્યો છે?

ચૂંટણી પહેલાં અલગ-અલગ લડવું પરંતુ ચૂંટણી પછી ભાજપને સત્તામાં અટકાવવાના નામે ગઠબંધન કરી સત્તામાં આવી જવું આ બધું કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ યાદવ અને ડાબેરીઓ કરતા આવ્યા છે.

અત્યાર સુધી અટલ-અડવાણી આ નીતિઓ સામે માત્ર વિરોધ કરતા રહ્યા. લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ કરતા રહ્યા. લોકોએ સહાનુભૂતિથી જીતાડ્યા પણ સ્પષ્ટ બહુમતી તો ન જ આપી. આથી મોરચા સરકાર રચવી પડી. ૧૯૯૮માં પહેલી એનડીએ સરકાર વખતે જયલલિતાએ તમિલનાડુની ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી હતી. અટલ-અડવાણીએ તે ન માની. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ ટી પાર્ટી પછી સરકાર ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. સિદ્ધાંત અને આદર્શોની રાજનીતિથી સત્તામાં ટકાતું નથી એ કડવું સત્ય છે. કદાચ જનતાને પણ એવા નેતા પસંદ છે જે રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાના બદલે કૃષ્ણનીતિથી સામ-દામ-દંડ-ભેદથી સામેના પક્ષોને હંફાવે. આથી જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ પહેલેથી નક્કી કરીને બેઠા છે કે અટલ-અડવાણીની જેમ કૉંગ્રેસના કાવાદાવાનો ભોગ બની સત્તા ગુમાવવા કરતાં આટલાં વર્ષોથી જે લોકો અનીતિની જ ભાષા સમજે છે તેમને હરાવવા તેમની જ ભાષા વાપરવી જરૂરી છે. પરંતુ ભાજપે એ સાવધાની રાખવા જેવી છે કે રાક્ષસ સામે લડતા રાક્ષસ જેવા ન થઈ જવાય કારણકે અનીતિઓ આચરીને તત્કાળ તો સત્તા મળી જાય છે પણ લાંબા ગાળે કૉંગ્રેસ જેવા હાલ થવાની શક્યતા રહે છે.

ગોહત્યા: યુવા કૉંગ્રેસના રાક્ષસી કૃત્યથી ભાજપને ભાવતું જડશે

કૉંગ્રેસે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, હિમાચલ પ્રદેશ વગેરેની ચૂંટણી પહેલાં સામે ચાલીને ભાજપને તાસક પર મુદ્દો ધરી દીધો છે. હવે ભાજપ આ મુદ્દો ગજવશે, પરંતુ યુવા કૉંગ્રેસના કાર્યકર્તાઓએ જે રીતે વિડિયો શૂટિંગ સાથે એક કાયદાના વિરોધમાં ગોહત્યા કરી છે તેની ટીકા કરવા માટે તમામ શબ્દો ઓછા પડે. આ રાક્ષસી કૃત્ય છે અને માત્ર કૉંગ્રેસ જ શું કામ? સામ્યવાદીઓ અને શોભા ડે જેવા લિબરલ બુદ્વુજીવીઓ પણ રોજેરોજ હિન્દુઓની લાગણી દુભાવે તેવા વાણીવિલાસ અને કૃત્યો કરે છે જેનાથી હિન્દુઓ ઉગ્ર બની રહ્યા છે. આ અટકવું જોઈએ.
એક સમયે ઈન્દિરા ગાંધી વખતે કૉંગ્રેસનું નિશાન ગાય-વાછરડું હતું. કૉંગ્રેસમાં હિન્દુત્વનો ઝોક હતો. ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ કૉંગ્રેસી મુખ્યમંત્રી હોવાનો યશ ધરાવતા સંપૂર્ણાનંદે દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને લિબરલ જવાહરલાલ નહેરુની ઈચ્છા વિરુદ્ધ જઈને ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોહત્યા વિરોધી કાયદો પસાર કરેલો. નહેરુજીએ તે વખતે રાજીનામું આપવાની ધમકી સુદ્ધાં આપેલી પણ સંપૂર્ણાનંદજીએ તેની પરવા કર્યા વગર આ શુભ કાર્ય કરેલું. પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, ગાંધીજી વગેરે પણ ગોહત્યા સામે કડક કાયદો ઈચ્છતા હતા.
આપણા બંધારણમાં કલમ ૪૮ ગોરક્ષા માટે છે જ. ગાયને કોઈ પંથ સાથે જોડીને જોવી ન જોઈએ કારણકે હિન્દુ ધર્મ તો વિશાળ સમાજને ઉપયોગી દરેક ચીજનું મહત્ત્વ સમજાવવા તેને પવિત્ર બનાવી દે છે. પશુપાલકો માત્ર હિન્દુઓ જ નથી હોતા, કચ્છ, રાજસ્થાન કે કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ પશુપાલકો પણ હોય તો ડેનમાર્ક જેવા ખ્રિસ્તી બહુમતીવાળા દેશમાં પણ ગાયનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઉછેર થતો હોય.
સામે પક્ષે પશુપાલકો પણ ગાયને રઝળતી મૂકી દે. આપણે વડા પ્રધાનની વારંવાર અપીલ છતાં કચરાને સૂકા-ભીના અને પ્લાસ્ટિક આમ ત્રણ વિભાગમાં વહેંચીને અલગ ન કરીએ અને પરિણામે ગાયને પ્લાસ્ટિક ખાવાનો વારો આવે. ઉનાળામાં તો ગાયની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થતી હોય છે કારણકે રઝળતી ગાયને પાણી પીવું હોય તો ક્યાં જાય? જાહેર પાણીની પરબ પણ ઓછી થતી જાય તો પ્રાણી માટે અવેડો તો સ્માર્ટ સિટી બનવા તરફ જતા વિકસિત શહેરમાં ભૂલી જ જવાનો. મેં મારા ઘર આગળ માટલું રાખેલું તો તે કોઈક ઉઠાવી ગયેલું! આ છે શહેરી માનસિકતા!
સિંહ, વાઘ, દીપડાની વસતિની ચિંતા કરતા આપણે લોકોને ગાયની ચિંતા કેમ નથી થતી? ગાયની ઉપયોગિતા અનેકગણી વધુ છે માટે તે પૂજનીય મનાઈ છે.
અને આ લિબરલો-બુદ્ધુજીવીઓ-સામ્યવાદીઓને શું કહેવું? એકાદ વર્ષ પહેલાં જ.ન.વિ. (જેએનયુ)માં બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો અને ગઈ કાલે પણ કેરળમાં તેમણે બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો. બુદ્ધુજીવી લેખિકા શોભા ડેએ પણ બીફ ખાવાની તરફેણમાં ટ્વીટ કરેલું. આ લોકો એ. આર. રહેમાન સામે ફતવો બહાર પડે કે સોનુ નિગમ સામે ફતવો બહાર પડે ત્યારે તેમના દરમાં છુપાઈ જતા હોય છે. ત્યારે તેમની મર્દાનગી કે નારીત્વ ગાયબ થઈ જાય છે.  દિવાળી પર ફટાકડાનો વિરોધ, ધૂળેટી પર પાણીથી રમવા પર વિરોધ, જન્માષ્ટમી પર દહીહાંડીનો વિરોધ, શ્રાવણમાં દૂધાભિષેક સામે વિરોધ, મકરસંક્રાંતિ પર  મૂંગા પક્ષીઓના નામે પતંગ ચગાવવા પર વિરોધ, જલ્લીકટ્ટુમાં બળદની લડાઈ પર વિરોધ કરનારી આ જમાતને ગાય આ રીતે જાહેરમાં કપાય તેના પ્રત્યે અનુકંપા થતી નથી.  સેક્યુલરિઝમના નામે માત્ર હિન્દુઓની લાગણી પર જ સતત આઘાત કરતા રહેવું તેમની પ્રકૃતિ બની ગઈ છે કારણકે બોલકા હિન્દુઓ માત્ર બોલકો વિરોધ કરે છે. હિન્દુઓ જો લાંબા ગાળે આત્યંતિક બનશે તો તેમાં આવા તત્ત્વોનો ફાળો ૧૦૦ ટકા હશે તે લખી રાખજો.

આઆપ ક્યાં થાપ ખાય છે?

ગઈ કાલે સાંજે નિર્માણ ચેનલ પર આઆપના કપિલ મિશ્રાના કેજરીવાલ પર રૂ. ૨ કરોડ લેવાના આક્ષેપ પર ચર્ચા હતી. તેમાં મારા બિંદુઓ:

– આઆપ કહે છે કે અમારો પક્ષ નવો છે. બાળક છે. પરંતુ કેજરીવાલ બધાના બાપ બનવા નીકળ્યા હતા. તેઓ રોજ પત્રકાર પરિષદ કરીને કપિલ સિબલ, સલમાન ખુર્શીદ, શરદ પવાર, ચિદમ્બરમ્, નીતિન ગડકરી, અરુણ જેટલી સામે આક્ષેપો કરતા હતા. એ વાત અલગ છે કે ગડકરી સામે તો ન્યાયાલયમાં માફી માગવી પડી. હવે જ્યારે તેમની સામે આક્ષેપ થયા છે ત્યારે તેમણે તપાસ માટે તૈયારી બતાવવી પડશે. કોંગ્રેસ ભાજપ સામે વિરોધ પક્ષો આક્ષેપ કરતા હતા પરંતુ કેજરીવાલ સામે તેમના જ પક્ષમાંથી આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે.

કપિલ મિશ્રાને મંત્રીમંડળમાંથી પડતા મૂક્યા એટલે આવો આક્ષેપ કરે છે અથવા કોંગ્રેસ-ભાજપનું કાવતરું છે આવો લૂલો બચાવ નહીં ચાલે. ૨૦૧૨ની સહારા ડાયરી સંદર્ભે સુપ્રીમમાં નિર્ણય આવી ગયો હોય તેમ છતાં તમે વિધાનસભામાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સામે આક્ષેપ કરો જે યોગ્ય નથી તો પછી ટેન્કર કૌભાંડ કે તમારા સાઢુભાઈ સુરેન્દ્ર બંસલ રોડ કોન્ટ્રાક્ટ અથવા સાળીના જમાઈ ડો.નિકુંજ અગરવાલને (બીજા કોઈ પાસે અરજીઓ મગાવ્યા વગર) માત્ર અરજી પર આરોગ્ય મંત્રાલયમાં ઓએસડી નિયુકત કરવા…આ બધું યોગ્ય ન જ કહેવાય.

– જ્યારે કોઈ પક્ષ પર આક્ષેપ થાય છે ત્યારે એ એવી દલીલ કરે છે કે બીજા પક્ષો પણ આવા જ છે. ઓછામાં ઓછું, ભ્રષ્ટાચારની બાબતમાં કેજરીવાલજી અને એમના સાથીદારો પાસેથી આવી દલીલની અપેક્ષા તો ન જ હોય.

– કુમાર વિશ્વાસને મનાવવા કેજરીવાલ મળવા સામેથી ગયા હતા તે અંગે: આટલો લાંબો સમય તેમની ઉપેક્ષા કરાઈ તેનું શું? અમેઠીમાં રાહુલ ગાંધી સામે કુમારને લડાવવાનો નિર્ણય કેજરીવાલનો નહોતો. સોનિયા સામેય પ્રત્યાશી ઊભા નહોતા રાખ્યા. કુમાર માટે પ્રચાર કરવા પણ કેજરીવાલ નહોતા ગયા.

આઆપ કેજરીવાલની એકલાની જાગીર નથી. કુમાર વિશ્વાસ, પ્રશાંત ભૂષણ, યોગેન્દ્ર યાદવ, મયંક ગાંધી જેવા અનેકોએ પરસેવૉ અને પૈસા બંને વહાવ્યા છે અને મુખ્ય તો અન્ના હઝારે. આજે આ બધા વિરોધીઓનો એક પછી એક સફાયો કરાઈ રહ્યો છે. કુમાર ભાજપને એના જ રાષ્ટ્રવાદ અને હિન્દુત્વના મેદાનમાં ઘેરે છે. પણ એમને પંજાબ કે દિલ્લીમાં પ્રચાર માટે ન મોકલાયા. આશુતોષ જેવા લોકો જે દિલ્લીમાં જીત પછી જોડાયા (પાકેલું ફળ તોડવીને રાજ્યસભાની ટિકિટરૂપે ખાવા) તે અત્યારે કેજરીવાલની આગળપાછળ ફરી ચમચાગીરી કરી આઆપનું અને કેજરીવાલ બંનેનું અહિત કરી રહ્યા છે.

કેજરીવાલ સરમુખત્યાર ન હોય તો મુખ્યપ્રધાન અને પક્ષના તમામ એકમોના વડા એટલે કે સંયોજકનું પદ તેમની પાસે કેમ છે? આવું તો સોનિયા ગાંધી કે નરેન્દ્ર મોદી પણ નથી કરતા. નીતીશકુમાર પણ નહીં. પક્ષના વડા અને શાસકીય પાંખના વડા અલગ જ હોય.

– કેજરીવાલે નકારાત્મક રાજનીતિ છોડવી પડશે. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક વખતે પુરાવા માગવા, નોટબંધીનો વિરોધ કરવો આ ન ચાલે. કેટલાક મુદ્દે વડા પ્રધાનને સમર્થન આપવું પડે. ભાષા સંયમ, ઓછામાં ઓછું, વડા પ્રધાન સંદર્ભે જરૂરી છે. યોગેન્દ્ર યાદવ (આઆપમાં હતા ત્યારે), કુમાર વિશ્વાસની ભાષા નમ્ર છતાંય સચોટ હોય છે. નીતીશકુમાર, નવીન પટનાયક, (જે તે સમયે) જયલિલતા પણ વિરોધ કરતા પણ ભાષા સંયમ રાખે છે.

– બધું જલદી ભેળવી લેવાની નીતિ પણ ન ચાલે. દિલ્લીમાં જીત્યા એટલે લોકસભા તરફ દોડ્યા. વારાણસીમાં હારીશ તોય સેવા કરવા આવીશ તેમ કહ્યું. હાર પછી સેવા તો દૂરની વાત છે, ત્યાં ગયા પણ છે? પંજાબ, ગોવા, ગુજરાત બધે ચૂંટણી લડવા માટે દિલ્લીને નોંધારું છોડી દીધું. વચ્ચે તો એક જ મંત્રીના ભરોસે દિલ્લી હતું. શું દિલ્લીની જનતા આ બધું નહીં જોતી હોય? મોદી પણ ૧૯૮૭થી ભાજપમાં રહ્યા છે. ૨૦૦૧માં સત્તા મેળવી. પછી ગુજરાત મોડલ ઊભું કર્યું અને ૨૦૧૪માં વડા પ્રધાન બન્યા. રાતોરાત કંઈ ન થાય. ધીરજ જોઈએ. દિલ્લીને મોડલ બનાવ્યું હોત તો બીજાં રાજ્યોમાં ક્રમશઃ જીત મેળવી શકાત. નિયમ વિરુદ્ધ દિલ્લીનાં કામોની જાહેરાતો ચૂંટણી થનાર રાજ્યોમાં કરી. ત્યાં પણ ન જીત્યા અને દિલ્લી મનપા પણ ગુમાવી. બાવાના બેય બગડ્યા.

– ગુજરાતમાં આઆપના સંમેલનમાં કાર્યકર્તાઓએ જ આક્ષેપો કર્યા કે પક્ષના નેતાઓ રૂપિયે લઈ ટિકિટ વેચે છે. એક વિધાનસભા બેઠક દીઠ રૂ. ૧ કરોડનો ટાર્ગેટ અપાયો. આ બધાં અપલક્ષણો આઆપની છબી ખરડે છે.

– આમ છતાં આઆપ હજુ નવો છે. સુધારાને ભરપૂર અવકાશ છે. કેજરીવાલે નમ્ર બનવું પડશે. ભાષા સંયમ રાખવો પડશે. સાથીઓને સાથે લઈ ચાલવું પડશે. ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપોમાંથી અડવાણીજી અને મોદીજીની જેમ સ્વચ્છ રીતે બહાર આવવું પડશે. પોતે મુખ્યપ્રધાન રહેવા માગતા હોય તો પક્ષની ધૂરા બીજા કોઈને સોંપવી પડશે. દિલ્લીમાં પૂરાં પાંચ વર્ષ શાસન કરી કાર્યો કરી બતાવવા પડશે. રાજ્યપાલ કે કેન્દ્ર સરકારની કનડગતનો બચાવ નહીં ચાલે કારણકે કેન્દ્રમાં વિરોધ પક્ષની સરકાર હોય એટલે આવું રહેવાનું જ. અંગ્રેજોએ ગવર્નર પ્રથા ચાલુ કરેલી જેને કોંગ્રેસે ચાલુ રાખી અને ભાજપે પણ. મોદીને તત્કાલીન રાજ્યપાલ કમલા બેનીવાલજી અને કેન્દ્રની મનમોહન સરકાર દ્વારા ઓછી કનડગત હતી? તોય તેમણે કામો કરી બતાવ્યાં. કેજરીવાલ ઘણી બાબતોમાં મોદીને અનુસરે છે. આ બાબતમાં પણ અનુસરી બતાવે તો કદાચ ફરીથી આઆપ બેઠો થશે.

પાંચ રાજ્યોનાં ચૂંટણી પરિણામો પછી હવે શું?

મહત્ત્વનાં પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં પરિણામો ૧૧ માર્ચે આવી ગયા. ટીવી પર ઉપલક વાતો પછી થતાં વિશ્લેષણના બદલે નિરાંતે જો વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો સચોટ રહે. પરંતુ હવે સબ સે તેજની હોડમાં આવું થતું નથી પરિણામે કહેવાતા રાજકીય નિષ્ણાતો ગોથા ખાઈ જાય છે. પરિણામો પહેલાં પણ ગોથા ખાય છે અને પરિણામો પછી બોધપાઠ લેવાના બદલે જૂના રાગ આલાપ્યા કરે છે.

ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, ગોવા અને મણિપુર આ પાંચ રાજ્યોમાં ચાર ફેબ્રુઆરીથી લઈને ચાર માર્ચ સુધી મતદાન ચાલ્યા. ભારત દેશ ખૂબ જ વિશાળ છે. અનેક દેશોનો સમૂહ ભેગો કરીએ ત્યારે ભારત દેશ બને. તેમાંય ઉત્તર પ્રદેશ ઘણો મોટો છે. બ્રિટનના સાપ્તાહિક ‘ઇકોનોમિસ્ટ’ મુજબ ઉત્તર પ્રદેશની વસતિ એ બ્રાઝિલ જેવડી છે. બ્રાઝિલ એટલે એક સમયે સૌથી ઝડપતી આગળ વધી રહેલા અર્થતંત્રમાંનું એક હતું, છેલ્લા થોડા સમયથી તેની પીછેહટ ત્યાંના ભ્રષ્ટ અને વિલાસી રાજકારણીઓને લીધે થઈ છે. આમ, આ પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી પાર પાડવી એ ચૂંટણી પંચ માટે કપરું કામ ગણાય પણ તેણે તે સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યું છે તે માટે તે યશ અને અભિનંદનનું અધિકારી ગણાય.

આ પાંચ રાજ્યોમાં ખૂબ જ પ્રચાર થયો. ચૂંટણી શરૂ થાય તે પહેલાં જ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગત આઠ નવેમ્બરે નોટબંધીનો નિર્ણય કરી રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧,૦૦૦ની નોટો રાતોરાત બંધ કરી દીધી હતી. તેના લીધે લગ્ન રાખીને બેઠા હોય કે બીમાર હોય તેવા લોકોને વધુ તકલીફ પડી. પ્રસાર માધ્યમોના એક વર્ગે આને ચૂંટણી સાથે જોડી દીધી. લોકોએ નોટબંધી વખતેય તકલીફ છતાં તેનો સ્વીકાર કર્યો હતો કારણકે તે કાળાં નાણાં, ભ્રષ્ટાચાર અને ત્રાસવાદ વિરુદ્ધ હતી. તેમ છતાં નોટબંધીના નિર્ણયો પછી જે કોઈ ચૂંટણી થઈ, મહારાષ્ટ્રની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ હોય કે ઓડિશાની સ્થાનિક ચૂંટણી હોય, ચંડીગઢની સ્થાનિક ચૂંટણી હોય કે પછી ગુજરાતની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી, આ બધામાં ભાજપનો ઝળહળતો દેખાવ થયો હતો. ગુજરાતમાં ૧૬ જિલ્લાઓમાં નગરપાલિકા અને જિલ્લા પંચાયતની ૧૨૬ પૈકી ૧૦૯ બેઠકો પર ભાજપનો વિજય થયો. પરંતુ રાજકીય પંડિતોને આનાથી સંતોષ ન થયો અને તેમણે પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીનાં પરિણામોથી નોટબંધીને કેટલી સ્વીકૃતિ મળશે તે ખબર પડી જશે તેવું કહ્યું.

ટીવી અને સોશિયલ મિડિયા પર છવાયેલો રહેતો આમ આદમી પક્ષ પંજાબ અને ગોવા સર કરી લેશે તેવું ભવિષ્ય પણ ભખાયું. ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની સરકાર ૧૯૯૧માં રચાઈ હતી જેણે શાળામાં ચોરી કરવાને સંજ્ઞેય અપરાધ બનાવી દીધો હતો. અપરાધી ધારાસભ્યોને જેલમાં મોકલી દીધા હતા. પરંતુ અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચો તૂટ્યો તેના બહાને કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકારે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને હિમાચલ પ્રદેશ એમ એક સાથે ચાર રાજ્યોની સરકારોને બરતરફ કરી દીધી. જો એમ ન થયું હોત તો આજે કદાચ કૉંગ્રેસની આ દશા છે તેવી ન થઈ હોત કારણકે ભાજપને સહાનુભૂતિનો લાભ મળ્યો. તે પછી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો ઘણા સમયથી રહી અને આજે પણ છે. મધ્ય પ્રદેશમાં ૨૦૦૩થી ઉમા ભારતી, બાબુલાલ ગૌડ અને શિવરાજસિંહ ચૌહાણના નેતૃત્વમાં સતત ભાજપ સરકાર છે. તો રાજસ્થાનમાં ૧૯૯૩થી ૧૯૯૮ ભૈરોસિંહ શેખાવત, ૨૦૦૩થી ૨૦૦૮ વસુંધરા રાજે અને ૨૦૧૩માં ફરી વસુંધરા રાજે એમ ચૌદ વર્ષ ભાજપનું શાસન રહ્યું. હિમાચલ પ્રદેશમાં પણ પ્રેમકુમાર ધૂમલના નેતૃત્વમાં દસ વર્ષ ભાજપનું શાસન રહ્યું. હાલ ત્યાં કૉંગ્રેસનું શાસન છે. એ તો ઠીક, પણ જો કલ્યાણસિંહની સરકાર રહી હોત તો અત્યારે જે સમાચાર આવ્યા તે પણ કદાચ ન આવ્યા હોત. હમણાં ચાલી રહેલી પરીક્ષામાં વ્યાપક ચોરીના સમાચાર ઉત્તર પ્રદેશથી મળ્યા છે. આ ઉપરાંત કાયદા વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ પણ ઘણી સુધરી હોત.

વર્ષ ૨૦૦૨થી ઉત્તર પ્રદેશના જાતિગત-સાંપ્રદાયિક સમીકરણોને લીધે વારાફરતી સમાજવાદી પક્ષ-બહુજન સમાજ પક્ષ-સમાજવાદી પક્ષ એમ વારાફરતી બે પક્ષોનું જ શાસન રહ્યું. ભાજપ ત્રીજા ક્રમે ધકેલાઈ ગયો હતો. એટલે તેને સત્તા મળશે તેવું દિલ્લીમાં બેઠા ટીવીમાં ચર્ચા કરતા રાજકીય નિષ્ણાતે સપનામાં પણ વિચાર્યું નહોતું. ત્યાં સત્તા મેળવવી હોય તો દલિત, યાદવ અને મુસ્લિમ એ વર્ગોનો સાથ મેળવવો પડે જે ભાજપને કોઈ સ્થિતિમાં ન મળે. દલિત-મુસ્લિમોનો સાથ મળે તો માયાવતી જીતે અને યાદવ-મુસ્લિમોનો સાથ મળે તો સમાજવાદી પક્ષ જીતે તેવું ગણિત ઠોકી બેસાડાયું હતું.

આ જ રીતે મણિપુરમાં સ્થાનિક સમીકરણોના કારણે પંદર વર્ષથી કૉંગ્રેસનું જ શાસન હતું. તે અગાઉ પણ કૉંગ્રેસ જ મુખ્યત્વે સત્તામાં રહી. એટલે ભાજપ ત્યાં બીજા ક્રમે બેઠક મેળવશે અને સત્તામાં આવશે તેવું દિલ્લીના રાજકીય નિષ્ણાતો વિચારી પણ ક્યાંથી શકે?

પંજાબમાં અકાલી દળ-ભાજપની સરકાર સામે ભારે આક્રોશ હતો પરંતુ તેની સામે આમ આદમી પક્ષ સત્તામાં આવશે તેવું ગાઈ વગાડીને દિલ્લીના આ નિષ્ણાતો કહેતા હતા. તેની પાછળ ખબર નહીં કયું કારણ કામ કરી ગયું. કદાચ ટીવી-સોશિયલ મિડિયામાં છવાઈ રહેવાની અરવિંદ કેજરીવાલ આણિ મંડળીની આવડત કામ કરી ગઈ હશે?

આ જ આવડતના લીધે આ નિષ્ણાતો ગોવામાં પણ આમ આદમી પક્ષની સરકાર બનવાના સપનાં જોતાં અને દેખાડતાં હતાં અને પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈને ગોવાના સંભવિત મુખ્યપ્રધાન તરીકે ચિતરવાનું ચાલુ પણ કરી દેવાયું હતું.

પરંતુ પરિણામો શું આવ્યા? ઉત્તર પ્રદેશમાં બધા જાણે છે તેમ, ભાજપને ૪૦૩માંથી ૩૧૨ બેઠકો મળી. તેના સાથી પક્ષો અપના દળને નવ અને સુહેલદેવ ભારતીય સમાજ પક્ષને ચાર બેઠક એમ કુલ ૩૨૫ બેઠક એનડીએને મળી. આ પરિણામોથી રાજકીય નિષ્ણાતોને એવા ચક્કર આવી ગયા છે કે તેની કળ હજુ પણ નથી વળી. (હજુ ગુજરાત, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરેની ચૂંટણી બાકી છે. એટલે ચક્કરનું પ્રમાણ વધવાની સંભાવના પૂરી છે.) ઉત્તરાખંડમાં તો માન્યું કે કદાચ ભાજપ અને કૉંગ્રેસ વચ્ચે જ હરીફાઈ હતી પરંતુ તેમને સમજાતું નથી કે ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપ એકલા હાથે કઈ રીતે બહુમતી મેળવી ગયો?

આ જ રીતે પંજાબમાં કૉંગ્રેસ પાછી સત્તામાં કેવી રીતે આવી ગઈ અને આમ આદમી પક્ષને પંજાબ કે ગોવામાં કંઈ હાથ ન લાગ્યું તે બને કેવી રીતે? દિલ્લીમાં બે વાર આમ આદમી પક્ષ સૌથી મોટો પક્ષ બને તો પંજાબ અને ગોવામાં કેમ ન બને? લોકોએ જૂના કાટલા જેવી કૉંગ્રેસને કેમ પસંદ કરી? મણિપુર જેવા ઈશાન રાજ્યમાં રાષ્ટ્રવાદી છબી ધરાવતા ભાજપને બીજા ક્રમે આવી શકે તેટલી બેઠકો કેવી રીતે મળે?

દરેક રાજ્યમાં જે પરિણામ આવ્યું તેમાં એક મુદ્દો નોટબંધી એ ભાજપની તરફેણમાં રહ્યો. (પંજાબનો પ્રશ્ન પૂછે તો જવાબ એ કે ત્યાં રાજકીય નિષ્ણાતો જે હદે અકાલી દળ-ભાજપનું ધોવાણ થશે તેવી આગાહી ભાખતા હતા તે હદે ધોવાણ થયું નથી.) બીજો મુદ્દો, કેન્દ્ર સરકારનાં કામો- ગરીબ મહિલાઓને એલપીજી જોડાણ આપવાનો હોય કે ઉજ્જવલા બલ્બની યોજના, ગામડાઓમાં યુદ્ધના ધોરણે વીજળી પહોંચવાની વાત હોય કે ખેડૂતો તરફી – સસ્તું અને લીમડાના કૉટિંગવાળું ખાતર મૂકવાની વાત હોય કે વીમા પાક યોજનાની વાત હોય, આવાં અનેક પગલાંથી ગરીબ અને ખેડૂત વર્ગે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ચહેરાને જોઈને ભાજપને મત આપ્યો. ઉત્તર પ્રદેશની જનતાએ છેલ્લાં પંદર વર્ષથી સપ અને બસપ બંનેનું શાસન જોયું હતું. સપના શાસનમાં યાદવવાદ અને મુસ્લિમોનું તુષ્ટિકરણ જોયું. ગુંડાગીરી અને અપરાધોનું વધેલું પ્રમાણ જોયું. મંત્રી આઝમ ખાનની ભેંસ ચોરાય તો તેને શોધવા પોલીસને મોકલવામાં આવે અને પોલીસને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવે. બળાત્કારો, હત્યા જેવા ગુનાનું પ્રમાણ વધી ગયું. મસ્જિદમાં તકલીફ ન પડે તે માટે મંદિરો પરથી લાઉડસ્પીકર હટાવી દેવામાં આવે. મુઝફ્ફરાબાદના રમખાણપીડિતોને પૂરતી રાહત ન આપવામાં આવે અને ઠંડીમાં ઠુંઠવાઈને મરવા દેવામાં આવે અને પોતાની જન્મભૂમિ સૈફઈમાં કલાકારોને બોલાવીને મનોરંજન માણવામાં આવે. સ્મશાન કરતાં કબ્રસ્તાન માટે બમણું બજેટ ફાળવવામાં આવે. યાદવ પરિવારમાં પણ પાંચ-પાંચ મુખ્યપ્રધાન હોય. અખિલેશ તો નામ પૂરતા, મુલાયમસિંહ, તેમના ભાઈ શિવપાલ યાદવ, તેમના પિતરાઈ રામગોપાલ યાદવ અને આઝમ ખાન…આ બધા મુખ્યપ્રધાન તરીકે જ વર્તતા. એમાંય છેલ્લે છેલ્લે તો આ કલહ એટલો વધી ગયો કે અખિલેશે વિદ્રોહ કરી સમાજવાદી પક્ષ પોતાના કબજામાં કરી લીધો. કેટલાક નિષ્ણાતોનું કહેવું હતું કે અખિલેશને સત્તા આપવા આ મુલાયમની ચાલ હતી તો કેટલાકનું માનવું હતું કે મુલાયમના સાંપ્રદાયિક અને અખિલેશના વિકાસ-એમ બેવડા ચહેરા પર મત મેળવવાની આ ચાલ હતી. તો કેટલાકે આ કલહ માટે ભાજપને જવાબદાર ઠરાવ્યો! પરિણામો પરથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે લોકોને આ કલહ પસંદ ન પડ્યો.

સમાજવાદી પક્ષે કૉંગ્રેસનો સાથ લીધો તેના લીધે પણ તેનું વહાણ ડૂબ્યું. ૨૭ સાલ યુપી બેહાલ જેવું સૂત્ર આપીને સમાજવાદી પક્ષને વખોડી શીલા દીક્ષિતને મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી દેનાર રાહુલ ગાંધીએ અચાનક એ જ સમાજવાદી પક્ષ સાથે ગઠબંધન (કે ઠગબંધન?) કરી લીધું. અચાનક ઉત્તર પ્રદેશમાં બધું સારું થઈ ગયું? રાહુલ ગાંધીના આલુ કી ફેક્ટરી જેવા મૂર્ખતાપૂર્ણ નિવેદને અખિલેશને પણ નીચાજોણું કર્યું. તો અખિલેશે અમિતાભ બચ્ચનના ગુજરાત પર્યટનના પ્રચાર પર પ્રહાર કરી ગુજરાતીઓને ગધેડા ગણાવ્યા. એમાં પાછું કૉંગ્રેસ અને સપ વચ્ચે સંકલનનો અભાવ. સંપનો અભાવ. અરે! પ્રિયંકા ગાંધી પણ પૂરતો પ્રચાર કરવા ન દેખાયાં. પરિણામ એ આવ્યું કે ગાંધી પરિવારના ગઢ ગણાતા રાયબરેલી અને અમેઠીની વિધાનસભા બેઠકો પર પણ ભાજપનો વિજય થયો. કૉંગ્રેસ માત્ર સાત બેઠક પૂરતી સમેટાઈને રહી ગઈ. (બાય ધ વે, પેલા પ્રશાંત કિશોર ક્યાં છે? બિહાર ચૂંટણી પછી મિડિયાએ ચાણક્ય કહીને બહુ માથે ચડાવેલા. આજના સમાચાર છે કે કોંગ્રેસ પણ તેને શોધી રહી છે. 🙂 )

બીજી તરફ બહુજન સમાજ પક્ષનાં માયાવતીના શાસનમાં પણ રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આરોગ્ય મિશનમાં થયેલું કૌભાંડ જેમાં ત્રણ તબીબી અધિકારીઓ સહિત પાંચ લોકોની હત્યા થઈ ગઈ, બગીચાઓ બનાવાયા, માયાવતી અને હાથીનાં પૂતળાં મૂકાયાં, જેમાં પણ રૂ. ૪૦,૦૦૦નું કૌભાંડ થયા હોવાનું કહેવાય છે, જન્મદિવસે માયાવતીને નોટના હારનું પ્રદર્શન, આ બધાં કારણો તો હતાં જ પણ જો રાજકીય નિષ્ણાતોએ ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીનાં ઉત્તર પ્રદેશ માટેનાં પરિણામો જોયાં હોત તો ખબર પડત કે દલિતો જ બહુજન સમાજવાદી પક્ષ તરફથી મોઢું ફેરવવા લાગ્યા હતા કારણકે માયાવતીએ દલિતો માટે ખાસ કંઈ ઉકાળ્યું નહોતું. ૨૦૦૭ પછી બે જ વર્ષમાં દલિતોનો માયાવતી તરફથી મોહભંગ થવા લાગ્યો હતો જેણે ૨૦૧૭માં તેને માત્ર ૧૯ બેઠક પૂરતો સીમિત કરી દીધો.

બીજી તરફ, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ઉત્તર પ્રદેશની સભાઓમાં સ્થાનિક મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા. સાથે વિપક્ષો પર આકરા પ્રહારો કર્યા. કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓ ગણાવી. છેલ્લા ત્રણ દિવસ પોતાના સંસદીય વિસ્તાર બનારસમાં ધામા નાખીને રહ્યા. અમિત શાહ, યોગી આદિત્યનાથ અને પક્ષ પ્રમુખ કેશવ પ્રસાદ મૌર્યની મહેનત રંગ લાવી. પરિણામે, ઉત્તર પ્રદેશમાં આટલી જ્વલંત સફળતા ભાજપને મળી.

ઉત્તરાખંડમાં કેદારનાથમાં ભયાનક પૂર જેમાં હજારો માર્યા ગયા હતા, ત્યાર બાદ રાહત કાર્ય અને તે પછી તેને બેઠું કરવામાં નિષ્ફળતા, ઘણાને વળતરનાં નાણાં ન મળવાં, ફંડના અભાવે અનેક અટકેલા પ્રૉજેક્ટ, કૉંગ્રેસની અંદર બળવા પછી ભાજપની સરકાર બનતી બચાવવા ધારાસભ્યોને ખરીદવા સ્ટિંગમાં ઝડપાયેલા મુખ્યપ્રધાન હરીશ રાવત અને સામે પક્ષે અગાઉ કહ્યો તેમ નરેન્દ્ર મોદીના કેન્દ્રની યોજનાઓ ગણાવવા સાથે રાજ્યની કૉંગ્રેસ સરકાર પર આકરા પ્રહારો, અમિત શાહનું બૂથ પ્રબંધન…આ બધાના કારણે ભાજપ ૭૦માંથી ૫૭ બેઠક સાથે વિજયી થયો.

પંજાબમાં પ્રકાશસિંહ બાદલ બે અવધિથી સત્તામાં હતા. પ્રજા પહેલી વાર (૨૦૦૭) ચૂંટે ત્યારે તેનું કારણ અગાઉની (આ કિસ્સામાં અમરીન્દરસિંહ) સરકાર સામે રોષ અને સામે તમે આપેલાં વચનો કારણભૂત હોય છે. બીજી વાર (૨૦૧૨)માં ચૂંટે ત્યારે તમે પહેલાં પાંચ વર્ષમાં આપેલું પ્રમાણમાં સારું શાસન હોય છે. પરંતુ ત્રીજી કે ચોથી વાર પ્રજા ક્ષમા કરતી નથી. આ વખતે પંજાબમાં યુવાનોને ડ્રગના નશામાં ડુબાડી દેવાના પાકિસ્તાનના કાવતરા સામે બાદલ સરકારની નિષ્ફળતા, નાભા જેલ તોડીને ખાલિસ્તાનનો કેદી ભાગવો, પઠાણકોટ ખાતે પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓનો હુમલો, ખેડૂતોની આત્મહત્યા, રાજકારણીઓનો સગાવાદ વગેરે અનેક મુદ્દાસર લોકોને રોષ તો હતો પરંતુ સામે પક્ષે આમ આદમી પક્ષમાં જૂથવાદ હતો, દિલ્લીમાં કેજરીવાલનું સુશાસન ઓછું અને નરેન્દ્ર મોદી-ભાજપ સામે સતત આક્ષેપો કરતા રહી ચર્ચામાં રહેવું અને તેમાંય સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પર પ્રશ્નાર્થ ઉઠાવવા, મોદી-રાહુલ સામે ખરાબ ભાષા વાપરવી વગેરે કારણભૂત હતા. ગોવામાં પણ આમ આદમી પક્ષને આ જ વાત નડી. દિલ્લીમાં ખાસ સત્તા ન હોવાથી કેજરીવાલને પંજાબના મુખ્યપ્રધાન બનવાની લાલસા પણ હતી જે દિલ્લીના ઉપમુખ્યપ્રધાન મનીષ સિસોદિયાના મુખેથી સરી પડેલી. આઆપ નેતા ભગવંત માનનું દારૂ પીને સભાઓ સંબોધતા હોવાની ચર્ચા, તેની તસવીરો, ખાલિસ્તાનના સમર્થકોનો આઆપને ટેકો હોવાની ચર્ચા…આ બધું પણ પંજાબમાં આઆપને નડી ગયું. ગોવામાં આઆપના નેતા અને મુખ્યપ્રધાનના દાવેદાર એલ્વીસ ગોમ્સ પર હાઉસિંગ સ્કેમમાં આરોપ પણ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનમાંથી નીકળેલા આઆપને નડી ગયો.

મણિપુરમાં મૈતેયી, નાગ અને કુકી આદિ જાતિઓ વચ્ચે ભયંકર સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો હતો. નાગ જાતિઓનો એક અલગ દેશ બનાવવા પણ ઉગ્રવાદીઓની હિંસક ચળવળ ચાલે છે. એમાં મૈતેયી જાતિના કૉંગ્રેસી મુખ્યપ્રધાન ઓકરામ ઇબોબીસિંહે સાત જિલ્લા રચ્યા જેના લીધે નાગ જાતિના લોકો ભડકી ઉઠ્યા અને તેમણે આર્થિક અવરોધ પેદા કરી દીધો જેના કારણે પેટ્રોલ રૂ. ૨૫૦એ પહોંચી ગયું. બીજી ચીજો પણ મોંઘી થઈ ગઈ. સરકાર પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો પણ હતા. બીજી તરફ, અગાઉ અટલ બિહારી વાજપેયી અને આ વખતે નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ઈશાન રાજ્યોના ઉત્કર્ષ માટે બરાબર ધ્યાન આપ્યું અને ૨૦૧૪ના અંદાજપત્રમાં જ ઈશાન ભારત માટે રૂ. ૫૩૭ અબજની જોગવાઈ કરી. સ્થાનિક પક્ષ નાગ પીપલ્સ પાર્ટી અને નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટી સાથે ગઠબંધન કર્યું. આના લીધે ચૂંટણીમાં તે બીજા સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો અને સરકાર પણ રચી.

ગોવામાં ભાજપ સરકારની કામગીરી પ્રમાણમાં સારી હતી પરંતુ ગેરકાયદે ખીણકામ, ભારતીય-પોર્ટુગીઝ એમ બેવડી નાગરિકતાનો મુદ્દો, કેસિનો વગેરે મુદ્દે મનોહર પારીકર કેન્દ્રીય સ્તરે સંરક્ષણ મંત્રી બનીને ગયા પછી લક્ષ્મીકાંત પર્સેકરનું શાસન ઉણું ઉતર્યું. આથી ભાજપ બીજા ક્રમે રહી ગયો. પરંતુ બીજા પક્ષોના સમર્થનથી અને કૉંગ્રેસના મોવડીમંડળે નિર્ણય લેવામાં વાર લગાડતાં તેણે ત્યાં સરકાર બનાવી લીધી.

વિજય તો મળી ગયો, સરકાર પણ જેણે રચવાની હતી તેણે રચી લીધી, હવે શું? આ પરિણામો પરથી સ્પષ્ટ છે કે ભાજપ અને કૉંગ્રેસ આ બંને રાષ્ટ્રીય પક્ષો છે. (કૉંગ્રેસે પંજાબ જીત્યું છે તે ભૂલવું ન જોઈએ.) તેમાં લોકોને વધુ વિશ્વાસ છે. પાંચેય રાજ્યોમાં લોકોએ પ્રવર્તમાન સરકાર વિરુદ્ધ જનાદેશ આપ્યો છે. આથી જે પણ સરકાર કામ કરશે તે ફરી ચૂંટાશે, નહીંતર લોકો ફેંકી દેશે. બીજું, જાતિ-સંપ્રદાય (હિન્દુ-મુસ્લિમ વગેરે) અને સગાવાદને શાસકોએ ભૂલી જવા જોઈએ. ત્રીજું, વિકાસનાં કામો કરવા પડશે. લોકોને તેનો હિસાબ આપતા રહેવું પડશે જેમ નરેન્દ્ર મોદી સરકાર રોજેરોજ આપી રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રચંડ અપેક્ષાઓ સાથે યોગી આદિત્યનાથે સરકાર રચી છે. ગુંડાગીરી, મહિલાઓની છેડતી, બળાત્કાર, એક ચોક્કસ સંપ્રદાયના ગુંડાઓના કારણે હિન્દુઓનું પલાયન, રાજ્યનાં કાર્યો ઠપ થવા, પોલીસની નિષ્ફળતા વગેરે મુદ્દે ભાજપ સરકારે કામો કરી બતાવવા પડશે. પંજાબમાં ડ્રગને આવતા રોકવા, યુવાનોને ડ્રગથી બચાવવા, ખેડૂતોની માઠી દશા, સરહદે સુરક્ષા, સગાવાદ વગેરે મુદ્દે અમરીન્દર સરકારે કામ કરી બતાવવું પડશે. મણિપુરમાં ભાજપ સરકારે આદિજાતિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને રોકવો પડશે. ઉત્તરાખંડમાં ભાજપ સરકારે વિકાસ કરવો પડશે. ગોવામાં આપેલાં વચનો ભાજપે નિભાવવા પડશે. બાકી, જો નેતાઓને સત્તાનો મદ ચડી જાય તો પ્રજાને પાંચ વર્ષે હિસાબ બરાબર કરતા સારી રીતે આવડે જ છે એ શાસક પક્ષોએ યાદ રાખવું રહ્યું.

મહારાષ્ટ્ર મનપા ચૂંટણીનો બોધપાઠ

મહારાષ્ટ્રમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની મનપા ચૂંટણી થઈ. હિન્દુ વિરોધી મિડિયાએ આ ચૂંટણી જાણે આખા દેશની લોકસભા ચૂંટણી હોય તેવો માહોલ સર્જ્યો હતો. હિન્દુત્વવાદી બે પક્ષો શિવસેના અને ભાજપનું ગઠબંધન તૂટતાં હિન્દુ વિરોધી મિડિયાને જલસો પડી ગયો હતો. કોંગ્રેસ સરકાર વખતે કસાબ અને અફઝલ ગુરુ વિશે કોંગ્રેસની નબળી નીતિની આકરી ઝાટકણી કાઢતા બાલ ઠાકરેનાં નિવેદનો મિડિયામાં સેકન્ડ કે થર્ડ પ્રાયોરિટી ધરાવતા હતા. એમ સમજો ને કે ટીકા કરવા અને જગ્યા ભરવા તેનો ઉપયોગ થતો.

મોદી સરકાર આવ્યા પછી ભાજપે વાજબી રીતે મહારાષ્ટ્રમાં મજબૂત હોવાથી નાના ભાઈમાંથી મોટા ભાઈનો રોલ માગ્યો પણ વિચક્ષણ બાલ ઠાકરેની ગેરહાજરીમાં ઉદ્ધવ ઠાકરે થાપ ખાઈ ગયા. ચૂંટણી અલગ-અલગ લડવામાં આવી પરંતુ ભાજપ મોદીના મોજાના કારણે મોટો ભાઈ તરીકે જ ઉભર્યો. થોડી રકઝક પછી શિવસેનાને સરકારમાં જોડાવું પડ્યું પરંતુ જેમ કોંગ્રેસની બેગમો અને શહજાદા સ્વીકારી શકતા નથી કે તેઓ શાસનની બહાર છે તેમ એક સમયનો મોટા ભાઈનો રોલ શિવસેના ન ભૂલી શકી અને રોજેરોજ મોદી સરકારની ઝાટકણી કાઢવા લાગી. હિન્દુ વિરોધી મિડિયાને તો મજા પડી ગઈ. શિવસેના તેમનો માનીતો પક્ષ બની ગયો. બે બિલાડા ઝઘડે તો વાંદરાને જ ફાયદો થાય તેવું માની મિડિયામાં શિવસેનાને અભૂતપૂર્વ વેઇટેજ મળવા લાગ્યું.

બીજી તરફ રાજ્ય વિધાનસભા ચૂંટણીનાં બે વર્ષ પહેલાં ચોક્કસ માથાંઓના ઈશારે હાર્દિક પટેલને મહોરું બનાવી પાટીદારોનું અનામત આંદોલન શરૂ થયું. કોંગ્રેસ તરફથી ભાજપ તરફ વળેલા પટેલ સમાજની ચૂંટણીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા રહેતી હોઈ, વિપક્ષ તો ઠીક, પણ મિડિયાને બગાસું ખાતાં પતાસાની અનુભૂતિ થઈ. જેમ કેજરીવાલને હીરો બનાવ્યો અને દિલ્લીની કોંગ્રેસ સરકાર ગઈ તેમ રાજ્યમાં મિડિયાના જે છૂપા હેતુઓ હોય તે બર ન કરતી (એમ કહો કે મિડિયાના ખોટા દબાણને વશ ન થતી) ભાજપ સરકારનું રર વર્ષનું શાસન તૂટવાની સંભાવના જણાઈ. એટલે હાર્દિકના સ્પેશિયલ ઇન્ટરવ્યૂ છપાયા-દેખાડાયા. તેના એક એક સમાચારને બરાબર પ્રોમિનન્સ મળ્યું. એમાં વળી શિવસેનાને કમતિ સૂજી તે તેણે હાર્દિક પટેલ પાસે મુંબઈમાં પ્રચાર કરાવ્યો, એમ માનીને કે ગુજરાતીઓ ભોળવાઈ જશે પણ ગુજરાતીઓને શિવસેના ક્યાં ઓળખે છે? મરાઠાવાદના પૂંછડાથી ફાયદો ન થયો એટલે તો બાલ ઠાકરેએ રામમંદિરની હવા વખતે હિન્દુવાદનું તણખું પકડેલું અને તરી પણ ગયેલા. ૧૯૯૫માં ગુજરાતમાં ભાજપ તો મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના-ભાજપ સરકાર આવેલી. પણ રાહુલ ગાંધીની જેમ જ રાજકીય રીતે બુદ્ધુ ઉદ્ધવ ઠાકરે પિતાના અવસાન બાદ વળી આમચા મરાઠા માનુષની રાજનીતિ પર આવી ગયેલા. મહારાષ્ટ્રની દેવેન્દ્ર ફડનવીસ સરકારે પર્યૂષણ વખતે માંસાહાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો તેનો તો માંસ-મચ્છીની લારી દહેરાસરો સામે જ મૂકીને મલેચ્છવૃત્તિ દાખવી એ શાકાહારી ગુજરાતીઓ થોડા ભૂલ્યા હોય? મરાઠીઓ પણ સમજે છે કે મરાઠી બનીને રહેવા કરતાં હિન્દુ બનીને રહેવું વધુ સુરક્ષિત છે. ૧૯૯૩નાં રમખાણોમાં આ વાત મરાઠીએ પણ અનુભવી જ હોય ને. ગુજરાતીઓ સહિત હિન્દુઓએ મહારાષ્ટ્રની ચૂંટણીમાં અહિંસક રીતે શિવસેનાની ગુંડાગીરીને તમાચો માર્યો છે. હજુ પણ તે નહીં સુધરે તો આનાથી બૂરી દશા થશે.

રહી વાત મિડિયાની; તો સોશિયલ મિડિયાના લીધે રોજે રોજ હિન્દુ વિરોધી મિડિયા ઉઘાડું પડતું જાય છે. જુલમી અને લંપટ અલાઉદ્દીન ખિલજીથી પોતાની આબરૂ બચાવવા અગ્નિમાં કૂદી પડનાર રાણી પદ્માવતીના ખિલજી સાથે રોમાન્સ બતાવવા માગતા સંજય લીલા ભણશાળીને બેચાર ગડદાંપાટાં પડ્યાં એમાં જાણે હિન્દુ આતંકવાદ શરૂ થઈ ગયો એવું ચિત્રણ કરવાનું પણ જેને ઓલરેડી જેલમાં પૂરવામાં આવ્યો છે તે કમલેશ તિવારીના મોહમ્મદ સાહેબ સામેનાં નિવેદનો વિરુદ્ધ ફાંસીની સજાની માગણીસર પશ્ચિમ બંગાળના માલદા અને બિહારમાં મુસ્લિમોનાં હુલ્લડોના સમાચાર જ દબાવી દેવાયા. બંગાળના કેટલાંક ગામોમાં દુર્ગા પૂજા મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે નથી થઈ શકતી તે સમાચાર પણ ગાયબ. કાશ્મીરમાં પંડિતોના પલાયન (૧૯૯૦)થી લઈને કૈરાના સુધી…મિડિયાને આવા સમાચાર દેખાતા જ નથી. રહી વાત રાજકીય વલણની, તો હિન્દુ વિરોધી મિડિયા ઝડપભેર વિશ્વસનીયતા ગુમાવી રહ્યું છે. હોલિયર ધેન ધાઉનો દેખાડો કરતા રવીશકુભારે પઠાણકોટ હુમલા વખતે સેન્સિટિવ માહિતી લીક કરવા બદલ કેટલાક દિવસો પૂરતો પ્રતિબંધ આવી પડ્યો તેમાં તો એનડીટીવી પર માઇમવાળાને બોલાવી પ્રાઇમ ટાઇમ ન્યૂઝને ફુવડ મનોરંજનમાં પરિવર્તિત કરવાની નિષ્ફળ કોશિશ કરી અને કહ્યું કે અમે તો સરકારને પ્રશ્નો પૂછીશું જ. ભારતવિરોધી નારા લગાવનાર વામપંથી કન્હૈયાકુમારને એનડીટીવી ન છાવરે તો કોણ છાવરે? સામ્યવાદી સાળી વૃંદા કરાતનું માન તો જીજ્જાજી પ્રણોય રોયે રાખવું પડે ને. એટલે ભાઈ રવીશકુમારે સ્ક્રીન બ્લેક કરી નાખ્યો. દલિત હોવાનો ખોટો દાવો કરનાર રોહિત વેમૂલાના મૃત્યુ સમયે પણ ખૂબ ટીવી ગજવ્યું પણ જ્યારે તેના કોંગ્રેસી સગા ભાઈ બ્રજેશ પાંડેનું નામ તેના જ દલિત સાથીની દીકરીના શારીરિક શોષણમાં આવ્યું અને તેણે બિહાર કોંગ્રેસ ઉપાધ્યક્ષનું પદ છોડવું પડ્યું તે મુદ્દે રવીશને કોઈ પ્રશ્નો પૂછવાનું મન ન થયું કે ન તો સ્ક્રીન કાળો કરવાનું મન થયું. રવીશ તો ભાઈને છાવરે પણ અન્ય મિડિયાએ પણ તેરી ભી ચૂપ મેરી ભી ચૂપનો ન્યાય તોળ્યો કારણકે કાલે સવારે રવીશના ભાઈની જગ્યાએ તરુણ તેજપાલની જેમ પોતે હોય તો?

મોદી હોય કે ટ્રમ્પ, મિડિયા ટ્રેન્ડ સેટ કરતું અને ચૂંટણી જિતાડવા કે હરાવવામાં કે સરકાર ઉથલાવવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવતું તે દિવસો તો વર્ષ ૨૦૦૨થી જ ચાલ્યા ગયા. તકલીફ તો મિડિયાને જ વ્યવસાયિક રીતે થવાની છે કેમ કે પક્ષપાતી હોવાથી લોકોનો હવે પરંપરાગત મિડિયામાંથી ભરોસો ઉઠતો જઈ રહ્યો છે. હવે તો પેરિસ્કોપ અને ફેસબુક લાઇવના લીધે સમાચાર ચેનલો પર પણ ખતરો છે. હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ તેનાં ચાર શહેરો-કોલકતા, ભોપાલ, રાંચી અને ઇન્દોર એડિશન બંધ કરી રહ્યું છે. એબીપી ન્યૂઝ ચેનલમાં પણ ભારે પ્રમાણમાં છટણી થઈ છે. તો ધ હિન્દુ (નામ જ હિન્દુ છે બાકી…) અને ધ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયામાં છટણી અથવા પગારકાપ તોળાઈ રહ્યા છે. કારણ નોટબંધીનું અપાઈ રહ્યું છે પણ હકીકતે મજેઠિયા પંચની સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપીને મંજૂર કરેલી ભલામણો અનુસાર પગાર ન આપવા પડે તેની પણ આ કવાયત છે. પરંતુ ગરીબોના શોષણના દયામણા ફોટા અને સ્ટોરી છાપતા અને બતાવતા આ મિડિયામાં થતા પત્રકારોના શારીરિક (ઊંધો અર્થ ન કાઢતા. આ તો ગદ્ધાવૈતરુના સંદર્ભમાં છે.) અને આર્થિક શોષણની વાત કોણ છાપવાનું કે બતાવવાનું? તંત્રી પદ પર બેઠેલા પત્રકાર અને તેના ચમચા પત્રકારોનાં હિત સચવાઈ જાય એટલે ભયોભયો.

વિપક્ષો અને મિડિયા માટે હજુ પણ જાગી જવાનો સમય છે. રચનાત્મક વિરોધ અને તટસ્થતા તરફ વળશો તો સ્થિતિ સુધરશે, બાકી રામ બોલો ભાઈ રામ. સોરી, ગોડ રેસ્ટ ધેમ ઇન પીસ.ન સમજ્યા? આરઆઈપી. 😊