જાપાન સાથે આપણા સંબંધો સાતત્યસભર રહ્યા છે

આપણા દેશમાં કોઈ પણ સરકાર હોય, એક સારી વાત એ બની કે જાપાન પ્રત્યે આપણી નીતિ સાતત્યભરી રહી છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને પોખરણ પરીક્ષણને બાદ કરો (એ તો જાપાન એનાથી પીડિત હતું તેથી આ પ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક છે) તો સંબંધ સુરેખ (લીનિયર) જ રહ્યા છે.    સ્વતંત્રતાકાળમાં સુભાષચંદ્ર બોઝ, રાસબિહારી બોઝને જાપાનનો ટેકો હતો. તેના લીધે જ બ્રિટન પર આપણને સ્વતંત્ર કરવા  દબાણ સર્જાયું. આપણે જાપાનને સ્વતંત્રતા પછી મદદ કરી તો જાપાને આપણને. દા ત. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય લશ્કરી કોર્ટમાં જાપાનના નેતાઓ વિરુદ્ધ કેસ ચાલ્યા ત્યારે આપણા રાધાબિનોદ પાલ એક માત્ર ન્યાયાધીશ હતા જેમણે જાપાનનો સંપૂર્ણપણે પક્ષ લીધેલો. જાપાન આજે પણ તેમને લગભગ પૂજે છે.

જાપાન પર પ્રતિબંધો લદાવાનો ભય હોવાથી ભારતે તેના સમર્થનમાં ૧૯૫૧માં સાન ફ્રાન્સિસ્કો પીસ કૉન્ફરન્સમાં ભાગ લેવાનું ટાળ્યું હતું.

પં. જવાહરલાલ નહેરુજીએ ૧૯૪૯માં તેમની દીકરીના નામવાળી હાથણી જાપાનને ભેટ આપેલી તો ઈન્દિરાજીએ દયા અને આશા નામની હાથણી ભેટ આપેલી. રાજીવ ગાંધી હોય કે ચંદ્રશેખર, નરસિંહરાવ હોય કે અટલજી કે પછી મનમોહન, બધાએ જાપાનને સારું મહત્ત્વ આપ્યું જ છે.

લુક ઇસ્ટ એટલે કે અગ્નિ (સાઉથ ઇસ્ટ યૂ નો! આપણે ત્યાં દરેક દિશાનાં નામ છે તેનો ગર્વ લેવો જોઈએ. એ તો હવે ભાષાનો વિકાસ અટકી ગયો અને આંખ મીચી આપણે બિનજરૂરી શબ્દો ઉધાર તો લેવા જ લાગ્યા, પણ જ્યાં આપણા શબ્દો છે તે વાપરવાનું છોડી દીધું. દા.ત. અબજ. અંગ્રેજી માધ્યમો મિલિયન, બિલિયન લખે પણ આપણને એક અબજના બદલે સો કરોડ લખવું ગમે છે.) એશિયાના દેશો સાથે સંબંધ સારા બનાવવાની પહેલ નરસિંહરાવે કરી હતી, જે પાછા કૉંગ્રેસના જ હતા પણ સોનિયા ગાંધીના ઈશારે કામ નહોતા કરતા એટલે એમના મૃત્યુની વિધિ પણ દિલ્લીમાં ન થવા દેવાઈ. જ્યારે ૧૯૯૬માં તેમની સરકાર પરાજય પામી ત્યારે સિંગાપોરના નેતાઓએ દુઃખ વ્યક્ત કરી ભારતીય મતદારોને કૃતધ્ન લેખાવ્યા હતા.
આ લુક ઇસ્ટની નીતિ અટલજી, પછી મનમોહનજી અને હવે મોદીજીએ પણ ચાલુ રાખી છે. બુલેટ ટ્રેનના વિચારનું બીજારોપણ પણ મનમોહનના સમયમાં થયું હતું.

ખરેખર તો કૉંગ્રેસે બુલેટ ટ્રેનનો વિરોધ કરવાના બદલે આ બાબતોનો ગર્વ કરવો જોઈએ અને રાષ્ટ્રહિતના કામમાં સમર્થન આપવું જોઈએ.

Advertisements

મોદીનું નવું મંત્રીમંડળ: ૨૦૨૪ માટેની ઊર્જાથી ભરપૂર લાયક યુવા ટીમની ભેટ

(અભિયાન સામયિકના તા.૧૬/૯/૧૭ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ લેખ)

રાજકારણ એ ખાંડાની ધાર પર ચાલવાનું કામ છે અને તેમાંય ખાસ કરીને સરકાર ચલાવવી. સરકાર ચલાવતી વખતે સારું શાસન પણ આપવાનું હોય અને સાથે રાજકીય સમીકરણો પણ ધ્યાનમાં રાખવા પડે. ગત ત્રણ સપ્ટેમ્બર ને રવિવારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ થયું તેમાં આ બંને બાબતે ફરી એક વાર મોદીએ સાબિત કર્યું કે તેઓ અત્યારે જે રાજકીય નેતાઓ છે તેમાં તેઓ ચાણક્ય છે.

ગુજરાતમાંથી પાટીદાર આંદોલન અને ઓબીસી આંદોલનને શાંત કરવા વિઠ્ઠલ રાદડિયાનો અને ભાવનગરનાં ભારતીબહેન શિયાળનો સમાવેશ કરાશે, ગુજરાત પ્રભારી ભૂપેન્દ્ર યાદવ, હિમાચલ પ્રદેશમાં જે. પી. નડ્ડા મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર હોવાથી અનુરાગ ઠાકુરને કેબિનેટમાં સ્થાન મળશે, આસામમાંથી હેમંત વિશ્વ શર્મા, કર્ણાટકમાં યેદુરપ્પાના નિકટ ગણાતાં શોભા કરાંદલજે અને પ્રહલાદ જોશી, મધ્યપ્રદેશના સાંસદ પ્રહલાદસિંહ પટેલ, દિલ્લી ભાજપના નેતા સ્વ. સાહિબસિંહ વર્માના દીકરા પ્રવેશ વર્માનો સમાવેશ થશે તેમ પ્રસાર માધ્યમોમાં છાતી ઠોકીને કહેવાતું હતું. આ મુદ્દે ટીવી ચેનલો પર શનિવાર સવારથી તે મોડી રાતે ૧૨ વાગ્યા સુધી ચર્ચા ચાલી. રવિવારે પણ સવારે આઠ વાગ્યાથી ચર્ચા ચાલુ થઈ ગઈ હતી, પણ શનિવારે રાત્રે જ્યારે ખરાં નામો બહાર આવ્યાં ત્યારે ‘સૂત્રો’ના આધારે દાવો કરતા મિડિયા કર્મીઓ ભોંઠાં પડ્યાં અને તે પછી પણ મિડિયા કર્મીઓ નવા સંરક્ષણ મંત્રી કોણ બનશે તેની રવિવાર સવારથી ચર્ચામાં લાગ્યા હતા. તેમાં પણ નિર્મલા સીતારમણનું નામ બહાર આવતાં તેમના મોઢા પર ભોંઠપ જોવા મળતી હતી અને કદાચ એટલે જ નિર્મલા સીતારમણને તો કેવી રીતે સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવાય? અર્થાત્ તેમની એવી કઈ લાયકાત છે તેવા ભાવ જોવા મળતા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહની જોડી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન (અગાઉ આનંદીબહેન અને તે પછી વિજય રૂપાણી) હોય કે રાષ્ટ્રપતિ-ઉપરાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવારની વાત હોય, દર વખતે બહુ ચાલાકીથી મિડિયા કર્મીઓને ખોટા પાડતી આવે છે. અને આથી જ હવે મિડિયામાં પણ કહેવાય છે કે ભાજપમાં જે નામ ચર્ચામાં આવે તે નામ ક્યારેય ખરેખર ફાઇનલ નથી હોતું.

શહેરી વિકાસ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન વેંકૈયા નાયડુ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા, સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પારીકર ગોવાના મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પર્યાવરણ પ્રધાન અનિલ માધવ દવેનું અવસાન થયું. આ બધાના કારણે મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ અનિવાર્ય બન્યું હતું. તેમાંય સંરક્ષણ ખાતાનો ભાર અરુણ જેટલીને સોંપાયો હતો અને સ્વાભાવિક છે કે નાણાં પ્રધાન જેટલી, જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીન સરહદ સળગતી હોય તો બીજી તરફ જીએસટીના અમલ અને નોટબંધીના આંકડા બહાર આવ્યા પછી જીડીપીમાં ઘટાડો થયો હોય ત્યારે નાણાં અને સંરક્ષણ જેવાં બંને મહત્ત્વનાં ખાતાને જેટલી ન્યાય આપી શકે નહીં. વળી, તેમના પર ગુજરાતની આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી જીતવાનો ભાર પણ નખાયો છે.

મોદીજીને બ્રિક્સ માટે ચીન જવાનું હતું અને સાથે મ્યાનમારની મુલાકાત લેવાની હતી (યોગાનુયોગ દર વિસ્તરણ પછી મોદીજીનો વિદેશ પ્રવાસ થયો છે) અને છઠ્ઠીથી શ્રાદ્ધ પણ શરૂ થતા હતા. આમ, ત્રીજી તારીખ બરાબર અનુકૂળ હતી.

મંત્રીમંડળના વિસ્તરણ પહેલાં અમિત શાહે બરાબર હૉમ વર્ક કર્યું હતું અને તેમણે મંત્રીમંડળના આઠ પ્રધાનો સાથે બેઠક કરી હતી. તો મંત્રીઓનાં નામ નક્કી થઈ ગયા પછી વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાને વડા પ્રધાન મોદીજી અને અમિત શાહે આ ભાવિ મંત્રીઓ સાથે શપથવિધિ પહેલાં નાસ્તા પર મુલાકાત કરી પોતાના વિઝનનો ખ્યાલ આવી નૂતન ભારતની સંકલ્પના સમજાવી કઈ ઝડપે કામ કરવાનું છે તેની માહિતી આપી હતી.

૨૦૨૪ની ટીમ ઊભી કરી દીધી

જે નવ મંત્રીઓને ઉમેરાયા છે અને જે ચાર પ્રધાનોને કેબિનેટ પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે તેમાં તેમની યોગ્યતા અને ઉંમરનો વધુ ખ્યાલ રખાયો છે. આ ઉપરાંત રાજકારણમાં અનિવાર્ય બની ગયેલાં પ્રદેશ અને જાતિનાં સમીકરણો પણ સાધવામાં આવ્યાં છે. આ ઉપરાંત મોદીજી પર આક્ષેપ થતો રહ્યો છે કે તેઓ નવી પેઢી તૈયાર કરતા નથી પણ આ વિસ્તરણથી તેમણે નવા મંત્રીઓની ટીમ આપીને તેમનું લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૧૯માં જીતની સાથે ૨૦૨૪ માટે ભાજપની ટીમ તૈયાર કરવાનું હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે. તે સમયે પોતે ચિત્રમાં કદાચ ન હોય તો પણ એક નવી ટીમ જરૂર ભાજપને મળી ગઈ છે.

નિર્મલા સીતારમણ: ઓછું બોલવું, ઝાઝું કામ ફળી ગયું…

નિર્મલા સીતારમણને પહેલાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાનું ગૌરવ મળ્યું છે. (ઈન્દિરા ગાંધી તો વડાં પ્રધાન હતાં ત્યારે તેમણે સંરક્ષણ પ્રધાનની જવાબદારી સંભાળી હતી પરંતુ નિર્મલા સીતારમણ પહેલાં પૂર્ણ કક્ષાનાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન જ ગણાય). આ તીરથી મોદી-શાહે અનેક નિશાન સાધ્યાં છે. એક તો, નિર્મલા સીતારમણ મહિલા છે. રાજકારણના સંદર્ભમાં યુવાન છે. તમિલનાડુનાં છે. જેએનયુમાંથી એમએ ડિગ્રી મેળવેલા છે, પ્રાઇસવૉટર હાઉસ કૂપર જેવી કંપનીમાં સિનિયર મેનેજર તરીકે અને બાદમાં બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસમાં કામ કરી ચૂક્યાં છે, તેમના પતિ ડૉ. પરકલા પ્રભાકરણ આંધ્રપ્રદેશના છે, ચંદ્રબાબુ નાયડુ સરકારમાં કેબિનેટ રેન્ક સાથે સલાહકારનો હોદ્દો ભોગવે છે.

નિર્મલા સીતારમણ ભાજપમાં કદાચ સૌથી નવોદિત પ્રધાન છે. ૨૦૦૬માં જ તેઓ ભાજપમાં જોડાયાં. તે પછી ભાજપનાં પ્રવક્તા બન્યા. તેઓ મિતભાષી, શાંત અવાજે વાત કરનારાં પ્રવક્તા રહ્યા. દક્ષિણના હોવાથી અને સારા શિક્ષણના લીધે અંગ્રેજી પર પ્રભુત્વ હોવાથી ભાજપ વિરોધી ગણાતી અંગ્રેજી ચેનલો પર તેઓ ભાજપનો પક્ષ સારી રીતે રજૂ કરી શકતા અને તે વખતે મોદીજી અને ગુજરાતનાં રમખાણો, એન્કાઉન્ટર વગેરે ચર્ચામાં વધુ રહેતાં. તેઓ ૨૦૧૩માં મોદીજી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર થયા તે પહેલેથી મોદીજીના સમર્થક રહ્યાં છે. આમ, આ કામગીરીથી તેમને વર્ષ ૨૦૧૪માં જ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકેનો સ્વતંત્ર પ્રભાર મળ્યો પરંતુ તે વખતે સ્મૃતિ ઈરાની નવાસવા હોઈ તેમને પહેલા જ ધડાકે માનવ સંસાધન પ્રધાન બનાવી દેવાતાં નિર્મલાજી પર કોઈનું ધ્યાન ન ગયું. પરંતુ આ વખતે નિર્મલાજીને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી દેવાતાં બધાં ચોંકી ગયા છે. પરંતુ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકે તેમણે ઝાઝાં વાજાં વગાડ્યા વગર પોતાનું કામ સારું કરીને દેખાડ્યું. તેમણે કામગીરી સંભાળ્યા પછી ભારતની નિકાસમાં વધારો થયો. ચીનની સામે ભારતીય બજારને રક્ષવા ૯૩ ચીજો પર એન્ટિ ડમ્પિંગ ડ્યુટી લદાઈ. તો ક્રૂડ ઑઇલ, જેમ્સ અને કિંમતી ધાતુઓ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો, મોતી, કિંમતી અને અર્ધ કિંમતી પથ્થરો (રત્નો)ની આયાત પર પ્રતિબંધ પણ મૂકાયો છે. તેમની પ્રમાણિકતા નિ:શંક છે. વડા પ્રધાનની સૂચના મુજબ કામ કરે છે.

નિર્મલા સીતારમણના લીધે ભાજપ હવે મહિલા સશક્તિકરણનો દાવો કરી મહિલાઓના મત માગી શકશે. મજાકમાં તો એમ કહેવાય છે કે ભાજપના રાજમાં વિદેશ અને દેશની રક્ષા બંને મહિલાઓ (અનુક્રમે સુષમા તથા નિર્મલા) કરે છે જ્યારે રાજ’નાથ’ ઘર સંભાળે છે! બીજી તરફ, દક્ષિણમાં કર્ણાટક સિવાય ક્યાંય ભાજપનો ઉજળો દેખાવ નથી. આથી વેંકૈયાજીને ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનાવી તેમજ નિર્મલા સીતારમણને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી ભાજપ હવે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં પગપેસારો કરવાની યોજના ધરાવતો હશે તો તે સરળ બનશે. નિર્મલાજી પોતે ઝડપથી નવી ચીજો શીખે છે. સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે અગાઉ ગોવાના મુખ્યપ્રધાન મનોહર પારીકરને લાવીને મોદીજી સફળ પ્રયોગ કરી ચૂક્યા છે એટલે નિર્મલા સીતારમણમાં તેઓ સફળ જ રહેશે. નિર્મલાજીના સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાથી સુરક્ષા અંગેની કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની સમિતિ (સીસીએસમાં) બે મહિલાઓનો સમાવેશ થયો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે.

ચૂપચાપ કામ કરનારાઓને પ્રમોશન મળ્યું

નિર્મલા સીતારમણ સાથે પીયૂષ ગોયલ, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવીને પણ પ્રમોશન મળ્યું તે મહત્ત્વનું છે. આ ત્રણેય નેતાઓ પણ વિવાદ વગર કામ કરતા રહ્યા તેના લીધે તેમની બઢતી થઈ છે. પીયૂષ ગોયલે ગત મનમોહન સરકારમાં કૌભાંડના લીધે કુખ્યાત કોલસાની ખાણોની હરાજી સારી રીતે કરી બતાવી, ગામે ગામ વીજળી પહોંચાડવાના કામમાં સારી ઝડપ દેખાડી, તેથી તેમને રેલવે પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે. જોકે સુરેશ પ્રભુ પણ રેલવે પ્રધાન તરીકે સારી કામગીરી કરી હતી પરંતુ છેલ્લે છેલ્લે થયેલા રેલવે અકસ્માતોના કારણે તેમની સામે વિરોધી લાગણી ઉદ્ભવી જેના પગલે તેમને હટાવાયા અને તેમને વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન બનાવાયા છે. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પેટ્રોલિયમ પ્રધાન તરીકે ઉજ્જવલા અને પહલ (ગેસની યોજના-પ્રત્યક્ષ હસ્તાંતરિત લાભ)નો સારી રીતે અમલ કર્યો હતો. ગરીબ વર્ગને પણ ગેસ પહોંચે તેમાં મોદીજીની સાથે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પણ યશના ભાગીદાર ગણાય. વળી, તેઓ ઓડિશાના છે અને ભાજપ હજુ ઓડિશામાં સત્તા મેળવી શક્યો નથી. ધર્મેન્દ્રજીએ કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ વગેરે રાજ્યનો પ્રભાર પણ સફળતાપૂર્વક સંભાળ્યો છે. આ બધાં કારણે તેમની બઢતી થઈ.

નજમા હેપ્તુલ્લાને ૭૫ની વય મર્યાદાના કારણે મણિપુરનાં રાજ્યપાલ બનાવાયાં તેથી લઘુમતી બાબતોના મંત્રીનું પદ ખાલી પડ્યું હતું. મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી અગાઉ અટલ સરકારમાં પણ માહિતી-પ્રસારણના રાજ્ય પ્રધાન હતા. તેઓ ભાજપનો મુસ્લિમ ચહેરો છે. જોકે જ્યારે ત્રાસવાદી ભટકલના મિત્ર ગણાતા સબીર અલી (જદયુ)ને મોદીજી ભાજપમાં લાવ્યા ત્યારે નકવીજીએ ટ્વિટર પર જાહેરમાં વિરોધ કરી કહ્યું હતું કે “…તો તો પછી એક દિવસ દાઉદ ઇબ્રાહિમને પણ ભાજપમાં લવાશે..” તેમના વિરોધ પછી સબીર અલીને ભાજપમાં લવાયા નહોતા. આમ છતાં નકવીનું પ્રમોશન થયું છે. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ એક સમયે નરેન્દ્ર મોદીનો રમખાણ બાબતે ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો અને પછી માફી માગી લેતાં વાત થાળે પડી ગઈ, મોદીજી માટે એમ મનાય છે કે તેઓ તેમના વિરોધીને ક્યારેય માફ નથી કરતા પરંતુ નકવી અને સ્મૃતિ ઈરાની તેમાં અપવાદ લાગે છે. જોકે એક અપવાદ ઉમા ભારતીનો પણ છે.

આ સિવાય નીતિન ગડકરીને ટ્રાન્સપૉર્ટ ઉપરાંત ઉમા ભારતી પાસેથી ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતું લઈ તેની જવાબદારી સોંપાઈ છે. ગડકરીજીએ પોતાનું કામ સારી રીતે કરી બતાવ્યું છે. અને એમ પણ મનાતું હતું કે રેલવે સહિત તમામ ટ્રાન્સપૉર્ટને વિલીન કરી એક મોટું મંત્રાલય બનાવાશે અને તે માટે ગડકરીજીએ મોદીજી સમક્ષ પ્રેઝન્ટેશન પણ કર્યું હતું પરંતુ હાલમાં આ વાત ખોટી સાબિત થઈ છે. ગંગા શુદ્ધિકરણ બાબતે બડબોલાં ઉમા ભારતીનું કામ કંઈ ખાસ રહ્યું નહોતું અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે આ બાબતે ટીકા પણ કરી હતી. ઉમાને જોકે ગંગા શુદ્ધિકરણના બદલે મોદીજીના પ્રિય એવા સફાઈ તેમજ પીવાના પાણીનું ખાતું સોંપાયું છે તે પણ મહત્ત્વનું છે જ. ઉમા ભારતીને જ્યારે અટલ-અડવાણી સાથે વાંકું પડ્યું ત્યારે તેમણે ભારતીય જનશક્તિ પક્ષ બનાવ્યો હતો અને તે વખતે ગુજરાતમાં આવીને તેમણે મોદીજીની ટીકા કરી હતી. પરંતુ એ બધું ભૂલીને મોદીજીએ તેમને ૨૦૧૪માં પોતાના પ્રિય એવા ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતાની જવાબદારી સોંપી પરંતુ ઉમા ભારતી વરિષ્ઠ નેતા હોઈ ગાંઠ્યાં નહીં. વળી, અયોધ્યામાં ઈમારત ધ્વંસના કેસમાં તેમની સામે આરોપો ઘડાયા, આથી પણ તેઓ વિવાદમાં આવ્યાં હતાં. પરંતુ તેમણે તેને હિન્દુત્વ સાથે જોડી દીધું કે પ્રભુ શ્રી રામ માટે જેલમાં જવા પણ તૈયાર છું. આથી મોદીજી તેમને દૂર કરી શકે તેમ નહોતાં. જોકે વિસ્તરણ પહેલાં ઉમાજીએ રાજીનામું આપ્યું છે તેવી વાત જરૂર ચર્ચાઈ અને શપથવિધિ વખતે તેમની ગેરહાજરી પણ ઊડીને આંખે વળગી. જોકે તેમણે એમ કહ્યું કે “હું નારાજ નથી.” રાજકારણમાં આવા સમયે નકાર વાક્ય હકાર બની જાય છે તે સ્પષ્ટ છે.

આ જ રીતે રાજીવ પ્રતાપ રૂડી પણ નારાજ હોવાનું સ્પષ્ટ થયું. તેમને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ જેવું મોદીજીનું પ્રિય ખાતું સોંપાયું હતું. પરંતુ તેની કામગીરીમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા. તેમણે પોતાની નારાજગી એ વાક્યથી દર્શાવી દીધી કે “તેમને પક્ષે રાજીનામું આપવાનું કહ્યું તેથી તેમણે રાજીનામું આપ્યું છે.” હવે તેમનો સંગઠનમાં ઉપયોગ થશે પરંતુ જો પક્ષમાં તેમણે સ્થાન ઊંચું લાવવું હશે તો બિહારની ચૂંટણીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને બતાવવું પડશે.

ખેલ પ્રધાન તરીકે વિજય ગોયલની ભૂમિકા પણ ઉણી ઉતરી. ઉપરાંત ઑલિમ્પિકમાં તેઓ ખેલાડીઓ સાથે સેલ્ફી લેવામાં વ્યસ્ત રહ્યા અને ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો દેખાવ નિરાશાજનક રહ્યો. દિલ્લીમાં વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હર્ષવર્ધન અને બાદમાં કિરણ બેદીને મુખ્યપ્રધાનનાં દાવેદાર જાહેર કરાવાના કારણે તેમને કેન્દ્રમાં લેવાયા હતા પરંતુ તેમણે મોદીને મહાત્મા ગાંધી સાથે સરખાવવાની ચમચાગીરી કરી એ વાત પણ તેમનું સંસદીય બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન તરીકે ડિમોશન થતાં અટકાવી શકી નથી. આ વાત અને ઉપરની નકવી-સ્મૃતિ-ઉમાની વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે મોદીને માત્ર ખુશામતથી ખુશ ન કરી શકાય. તેમને પર્ફૉર્મન્સ જોઈએ છે. આની સામે રાજ્યવર્ધન રાઠોડ જે મોડલ વિજેતા છે તેને રમતગમત પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૨૦૨૦ની ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો ઉજળો દેખાવ થાય તેવું તેઓ ઈચ્છે છે. રાજ્યવર્ધન રાઠોડ ઉપરાંત સંતોષ ગંગવારને શ્રમ પ્રધાન તરીકે (જેમાં બાંડારુ દત્તાત્રેય નિષ્ફળ રહ્યા, તેથી તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું) સ્વતંત્ર કાર્યભાર સોંપી તેમનું પણ પ્રમોશન કરાયું.

આ સિવાય જે નવ નવા ચહેરા રાજ્ય પ્રધાન તરીકે લેવાયા તેમાં ગજેન્દ્રસિંહ શેખાવત પોતે ખેડૂત છે, સાથે ટૅક્નૉસેવી છે, નાણાં અંગેની સંસદીય સમિતિમાં રહી ચૂક્યા છે, બાસ્કેટ બૉલના ખેલાડી છે, તેથી તેમને યોગ્ય રીતે જ કૃષિ ખાતું સોંપાયું છે. યુકે, બ્રાઝિલમાં એમ્બેસેડર અને યુએનમાં રહી ચૂકેલા હરદીપસિંહ પુરી જેવા પૂર્વ આઈએફએસ અધિકારી, જે સાંસદ પણ નથી, તેમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ વધુ એક આશ્ચર્ય આપ્યું છે, પરંતુ તેમને વિદેશ ખાતામાં મૂકવાના બદલે શહેરી વિકાસ અને ગૃહનિર્માણના પ્રધાન બનાવાયા તે વધુ એક આશ્ચર્ય છે. જોકે જેમ કોઈ કંપનીની અંદર કોઈ ચોક્કસ કામ કરતી વ્યક્તિ બીજાને સલાહસૂચન આપી શકે તેમ હરદીપ પુરીના યુએન અને વિદેશનો અનુભવનો લાભ પણ સરકારને મળવાનો જ છે. આ જ રીતે બિહારના રાજકુમાર (આર.કે.) સિંહે પણ લલિત મોદી કેસ સંદર્ભે તેમજ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી સંદર્ભે ભાજપ નેતાઓ વિરોધી નિવેદનો કર્યાં હતાં, તેમ છતાં તેમને પ્રધાન બનાવાયા છે. નકવી, સ્મૃતિ, ઉમા જેવા કિસ્સાની જેમ આ પણ એક અપવાદ છે. આર.કે. સિંહે ૧૯૯૦માં લાલુના આદેશથી ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા એલ. કે. અડવાણીની ધરપકડ કરી હતી. જોકે એ જ અડવાણીજી જ્યારે ૧૯૯૮માં ગૃહ પ્રધાન બન્યા ત્યારે આર. કે. સિંહને ગૃહ સચિવ બનાવાયા હતા! તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના કાર્યકાળમાં કસાબ અને અફઝલ ગુરુને ફાંસી અપાઈ હતી. તેમને બનાવાયા છે તો પીયૂષ ગોયલની જગ્યાએ ઊર્જા પ્રધાન પરંતુ તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના અનુભવોનો લાભ મોદી સરકારને જરૂર મળશે.

આર.કે.સિંહની જેમ જ પૂર્વ આઈએએસ અધિકારી આલ્ફૉન્ઝ કન્નનથનમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ આશ્ચર્યની હારમાળા સર્જી છે. આ બાબતે પણ મોદીજીએ એક તીરે અનેક નિશાન સાધ્યા છે. આલ્ફૉન્ઝ ડિમૉલિશન મેન તરીકે જાણીતા છે. કૉંગ્રેસના રાજમાં ખૈરનાર જેવા ડિમોલિશન મેનની અવગણના થઈ હતી અને તેમને હેરાન કરાયા હતા. દિલ્લીમાં શહેર સારું બનાવનાર તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજ્યપાલ તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર જગમોહનને પણ કૉંગ્રેસે હડસેલ્યા હતા. જગમોહનને ભાજપે અટલ સરકારમાં પ્રધાન બનાવ્યા હતા. આમ, સારું કામ કરનારા અધિકારી હોય તો તેને ભાજપ શિરપાવ આપે છે તે આલ્ફૉન્ઝના દાખલાથી ભાજપે સાબિત કર્યું છે. આલ્ફૉન્ઝનું નામ ટાઇમ્સના ગ્લૉબલ લીડરની યાદીમાં પણ આવ્યું હતું. વળી, તેઓ ખ્રિસ્તી છે. ભાજપ શાસનમાં આવે ત્યારે વિશ્વના બે મોટા પંથો મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને ભારતમાં હેરાનગતિ થાય છે તેવો દેકારો થવા લાગે છે. દિલ્લીની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પણ આવો દેકારો ખ્રિસ્તીઓએ કર્યો હતો. જે ખોટો સાબિત થયો હતો. કેરળમાં ખ્રિસ્તીઓની વસતિ નોંધપાત્ર છે અને આલ્ફૉન્ઝ કેરળના છે. તેથી કેરળમાં ભાજપનો પગપેસારો કરવાનો હેતુ પણ છે. આ ઉપરાંત મુંબઈના પોલીસ કમિશનર તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર આઈપીએસ સત્યપાલસિંહ નક્સલવાદ પર સારું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેઓ પીએચ.ડી., એમબીએ અને એમએની ડિગ્રી પણ ધરાવે છે. તેઓ સંસ્કૃત અને વેદના ખૂબ જ અભ્યાસુ છે. તેમની આ લાયકાત ઉપરાંત તેમની બીજી એક મોટી લાયકાત કદાચ એ છે કે તેઓ જાટ સમુદાયના છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં છે. આથી તેમને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવું ખૂબ જ મહત્ત્વનું ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

અનંતકુમાર હેગડેને કર્ણાટકની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ ખાતામાં લેવામાં આવ્યા છે. તેઓ હિન્દત્વનો ઉગ્ર ચહેરો છે. તેમનાં નિવેદનોના કારણે ચર્ચામાં રહ્યા છે. ડૉક્ટરો સાથે બથંબથી કરતો તેમનો વિડિયો પણ બહાર આવ્યો છે તે જોતાં તેઓ મોદી સરકાર માટે અસ્ક્યામત (એસેટ) કરતાં જવાબદારી (લાયેબિલિટી) ન સાબિત થાય તો સારું. વીરેન્દ્રકુમારને મધ્યપ્રદેશની ચૂંટણીના લીધે લેવામાં આવ્યા છે. જોકે સાથે તેઓ એમ. એ. ઇન ઇકૉનૉમિક્સ તેમજ પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી ધરાવે છે. તેઓ એક સમયે સાઇકલ રિપેરની દુકાન ચલાવતા હતા. તેમણે જમીન પર પગ ટકાવી રાખ્યો છે. તેઓ આજે પણ સ્કૂટર પર ફરે છે. વળી, તેઓ દલિત પણ છે. તેમને મહિલા અને બાળ કલ્યાણ ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

બિહારની આગામી વિધાનસભા તથા લોકસભા ચૂંટણીને નજર સમક્ષ રાખીને અશ્વિનીકુમાર ચૌબેને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ છે. તો બીજી તરફ તેમણે બિહારમાં દલિતો અને મહાદલિતો માટે ખૂબ કામ કર્યું છે. મોદીજીના માનીતા શૌચાલય પ્રૉજેક્ટ મુજબ, તેમણે મહા દલિત પરિવારો માટે ૧૧ હજાર શૌચાલયો બનાવડાવ્યાં છે. આમ, બ્રાહ્મણ, દલિતો માટે કામ અને બિહાર જોડાણ…ત્રણેય રીતે તેઓ મોદી સરકારને ઉપયોગી થાય તેમ છે. બ્રાહ્મણ ચહેરા તરીકે શિવપ્રતાપ શુક્લને પણ મોદી મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેઓ મહેન્દ્રનાથ પાંડેની જગ્યાએ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આવ્યા છે. પાંડેને ઉત્તર પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ બનાવાયા છે. શુક્લ લૉ ગ્રેજ્યુએટ છે. તેમણે ગ્રામીણ વિકાસ, શિક્ષણ અને જેલ સુધારણા બાબતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં સારી કામગીરી ભજવી હતી. તેમને નાણાં ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે.

આમ, મોદીજીએ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭-૧૮ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ૨૦૧૪ની ભાજપની યુવા ટીમ આપી દીધી છે. હવે જોવું એ રહ્યું કે આ ટીમ અપેક્ષા મુજબ કામ કરે છે કે નહીં.

 

બૉક્સ-૧

સાથી પક્ષોને ઠેંગો!

જોકે વિસ્તરણમાં તાજેતરમાં ગઠબંધન થયેલા જદયુના કોઈ પ્રધાનને લેવાયા નથી. તેના બે પ્રધાનો લેવાશે તેવી ચર્ચા હતી. પત્રકારોને જદયુના ઉત્સાહી લોકોએ માહિતી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ સરકાર તરફથી કોઈ આમંત્રણ જ ન મળતાં આશા ઠગારી નિવડી હતી. તેની પાછળ એવી ચર્ચા છે કે જદયુને બે પ્રધાન જોઈતા હતા. બીજી તરફ, બિહારમાંથી એલજેપીના રામવિલાસ પાસવાન અને આરએલએસપીના ઉપેન્દ્ર કુશવાહા એમ એક-એક પક્ષના એક-એક પ્રધાન તો હતા જ. જો જદયુના બે પ્રધાન બને તો પાસવાન-કુશવાહા અસંતુષ્ટ બને. શિવસેના પણ માથું ઉંચકે. તેથી મોદીજીએ આ બાબતે કોઈ સમજૂતી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. વળી, અટલ સરકાર વખતે મોરચા સરકાર હોઈ મજબૂરી હતી, પણ આ વખતે મોદીજીને લોકસભામાં બહુમતી હોઈ એવી કોઈ મજબૂરી નથી.

તો બીજી તરફ, મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળતાં શિવસેના પણ દુઃખી અને ક્રુદ્ધ થઈ છે. જોકે મહારાષ્ટ્રમાં મોટો પક્ષ ભાજપ બન્યા પછીથી તેના આ છણકા શરૂ થયા છે જેને મોદી બહુ ગણકારતા નથી. તમિલનાડુમાં અન્નાદ્રમુક એનડીએમાં જોડાશે અને તેથી તેના કોઈ પ્રધાન બનાવાશે તેવી ચર્ચા હતી પરંતુ હજુ વિધિવત્ તે એનડીએમાં જોડાયો નથી. આથી તેના કોઈ સાંસદને પ્રધાન બનાવવાનો પ્રશ્ન જ નથી.

બૉક્સ-૨

ગુજરાતને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ હોઈ નવા કોઈને સ્થાન નહીં

મોદી મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણમાં ગુજરાતના એક પણ સાંસદને સ્થાન મળી શક્યુ ન હતું. ગુજરાત, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશ, જે ભાજપના ગઢ મનાય છે તેમાં આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી રહી છે તે જોતાં ત્યાંના સાંસદોને પ્રધાન બનાવાય તે રાજકારણમાં વર્ષોનો શિરસ્તો છે, પણ વિસ્તરણમાં ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશને બાકાત રખાયા છે. આમાંય ગુજરાતમાંથી તો અનેક નામો ચર્ચામાં હતાં!

પાટીદાર આંદોલનને શમાવવા સૌરાષ્ટ્રમાં પટેલ મતબૅંકને વધુ મજબૂત બનાવવા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયાને નવા મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળશે. ઓબીસીના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાવનગરનાં સાંસદ ભારતીબહેન શિયાળ તેમજ શંકરલાલ વેગડને પ્રધાન બનાવાશે તેમ ચર્ચાતું હતું. સાંસદ રાજેશ ચુડાસમા પણ મત્રી માટેના પ્રબળ દાવેદાર ગણાતા હતાં. ગુજરાતમાં ઉના કાંડ બાદ દલિત આંદોલનને ધ્યાનમાં રાખીને સાંસદ શંભુ ટુડિયા અને અમદાવાદ પશ્ચિમના સાંસદ ડૉ.કિરીટ સોલંકીનાં નામો પણ રાજકીય સૂત્રો ચર્ચતાં હતાં. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહ રાજ્યસભામાં ગુજરાતમાંથી ચૂંટાતાં તેમને ગૃહ કે સંરક્ષણ જેવાં ખાતાં સોંપાશે તેવી ચર્ચા હતી.

બળુકા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયા અને શંકરભાઇ વેગડ તો દિલ્લીનો આંટો પણ મારી આવ્યા હતા. પરંતુ મોદીએ ફરી એક વાર આ બાબતે પણ આશ્ચર્ય આપ્યું છે. ચૂંટણી આવે એટલે જરૂરી નથી કે ત્યાંના સાંસદોને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવું જ. તેનું કારણ એ પણ હોઈ શકે કે ગુજરાતમાંથી અગાઉથી જ છ સાંસદોને મોદી પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. ગુજરાતમાંથી ચૂંટાયેલા રાજ્યસભામાં સાંસદ અરુણ જેટલી નાણા પ્રધાન છે. સ્મૃતિ ઈરાની કાપડ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન હતા અને વિસ્તરણ પછી પણ તેમની કામગીરી બદલાઈ નથી. બનાસકાંઠાના સાંસદ હરિભાઈ ચૌધરી ગૃહ જેવા ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન છે. મધ્ય ગુજરાતના દાહોદના સાંસદ જશવંતસિંહ ભાભોર આદિવાસી બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન છે. ભાવનગરના મનસુખ માંડવિયા ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં ગયા છે. તેઓ રૉડ ટ્રાન્સપૉર્ટ અને હાઇવેઝ, શિપિંગ, કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર એવા મહત્ત્વનાં ખાતાંઓમાં રાજ્ય પ્રધાન છે. અમરેલીના વતની તેમજ રાજ્યસભામાં ગુજરાતના સાંસદ પુરુષોત્તમ રૂપાલા પાસે કૃષિ અને પંચાયતી રાજ જેવાં અગત્યનાં ખાતાં છે. આ સિવાય વડા પ્રધાન મોદીએ ભલે વડોદરા બેઠક ખાલી કરી અને વારાણસીમાંથી સાંસદ તરીકે છે પરંતુ તેઓ છે તો ગુજરાતના જ. આમ, કુલ સાત પ્રતિનિધિ પ્રધાનમંડળમાં છે. આમાંથી કોઈને હટાવવાનું મોદીને હાલના તબક્કે યોગ્ય લાગ્યું નથી. અમિત શાહનો સંગઠનમાં ઉપયોગ જરૂરી છે કારણકે આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ તેમજ લોકસભા ચૂંટણી પણ આવશે અને અમિત શાહે સંગઠનને મજબૂત બનાવ્યું છે. ગત એનડીએ સરકારમાં ભાજપ પક્ષ પ્રમુખનું કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નહોતું પરંતુ અમિત શાહે ચૂંટણીઓમાં જીત, સરકારની યોજનાઓના પ્રચાર-પ્રસાર તેમજ જ્યાં ચૂંટણી નજીક નથી પરંતુ ભવિષ્યમાં ફાયદો થાય તે દૃષ્ટિએ કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ વગેરેમાં પણ સંગઠનને મજબૂત કરવાનું ઉજ્જવળ કામ કર્યું છે. દલિત-આદિવાસી કાર્યકરોના ઘરે જમીન પર બેસી ભોજન કરીને સાચા અર્થમાં સમરસતાનો દાખલો બેસાડ્યો છે. આથી અમિત શાહને પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન અપાયું નથી.

આ ઉપરાંત ગુજરાત બાબતે મોદી- અમિત શાહ આશ્વસ્ત છે કે સૌની યોજના, નર્મદા યોજના, આદિવાસીઓ માટે પેસા કાયદો, મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના, ભરૂચ પાસે કેબલ બ્રિજનું લોકાર્પણ, વગેરે મુદ્દાના લીધે તેમજ કૉંગ્રેસમાં શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવાના લીધે રાજ્યની ચૂંટણીમાં દોઢસોથી વધુ બેઠકો જીતી લેવાશે.

આરીફ મોહમ્મદ ખાનની એ મુલાકાતનાં સંસ્મરણો

દેશ અને વિદેશમાં સન્માન મેળવવું હોય તો તેના બે રસ્તા છે- હિન્દુત્વને ગાળો આપો, તેની સાચી અને વૈજ્ઞાનિક પરંપરાઓનો સમજ્યા વગર વિરોધ કરો અને કટ્ટર મુસ્લિમો કે ખ્રિસ્તીઓની વાહ વાહ કરો.
દેશભક્ત અને સેક્યુલર મુસ્લિમોની આ દેશમાં કોઈ બોલબાલા ૨૦૧૪ સુધીમાં મિડિયાએ થવા દીધી નથી. હવે આ વલણ બદલાયું છે તે આનંદની વાત છે.
તમે જુઓ કે અબ્દુલ હમીદ, અારીફ મોહમ્મદ ખાન એપીજે અબ્દુલ કલામ, અય્યૂબ પંડિત, તારીક ફતેહ આવા કેટલાં લોકોનાં નામ યાદ છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ભરણપોષણ આપવા ચુકાદો આપ્યો તેના બચાવમાં સંસદમાં પ્રભાવશાળી વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કાશ, એ વખતે સંસદમાં એનું રેકૉર્ડિંગ થયું હોત તો કદાચ યૂ ટ્યૂબ પર આપણને જોવા મળત. તે પછી કટ્ટરવાદીઓના પ્રભાવમાં રાજીવ ગાંધીએ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આપેલા ચુકાદાને ધીંગી બહુમતીના જોરે પલટાવ્યો તેના વિરોધમાં રાજીવ ગાંધી સરકારને લાત મારી દીધી હતી.
રાજીવ ગાંધી સરકારમાંથી નીકળ્યા પછી તેઓ વી. પી. સિંહ વખતના જનતા દળમાં જોડાયા, ઉડ્ડયન પ્રધાન બન્યા, તે પછી બહુજન સમાજ પક્ષમાં જોડાયા, ભાજપમાં પણ આવ્યા, પણ ભાજપેય આવા રાષ્ટ્રવાદી વ્યક્તિની ઉપેક્ષા કરી અને તેમણે પક્ષ છોડ્યો!
હું ‘અભિયાન’માં હતો ત્યારે (લગભગ વર્ષ ૨૦૦૯ કે ૧૦) આરીફભાઈ સમભાવની ઑફિસે આવેલા. તેઓ આજના નેતાઓ જેવા માર્કેટિંગ કે પ્રચારના માણસ નહીં એટલે અગાઉથી જાણ કરી હશે કે કેમ તે રામ જાણે અને બીજા આરીફભાઈ જાણે, પરંતુ તે વખતે લગભગ રવિવાર હતો એટલે સમભાવ ગ્રૂપમાં મેટ્રોનો સ્ટાફ રજા રાખે. અમે ‘અભિયાન’વાળા જ હતા. ગ્રૂપ એડિટર દીપલબહેન ત્રિવેદી પણ એ સમયે ઑફિસમાં નહોતાં. ‘સમભાવ’ ગ્રૂપના માલિક કિરણભાઈ વડોદરિયાએ નીચે સંદેશો કહેવડાવ્યો કે કૉન્ફરન્સ રૂમમાં આવો. આરીફ મોહમ્મદ ખાન આવે છે.
આપણને થાય કે આવડા મોટા નેતા જે એક સમયે કેન્દ્રમાં અનેક ખાતાંઓના પ્રધાન રહી ચૂક્યા હોય તેમનો ઠાઠમાઠ કેવો હશે? તેમની સાથે કેટલા માણસોનો રસાલો હશે? તેમની સાથે વાત કરવામાં કેટલું ધ્યાન રાખવું પડશે? પરંતુ કૉન્ફરન્સ રૂમમાં પહોંચ્યા ત્યારે થોડી જ વારમાં કિરણભાઈ અને આરીફભાઈ આવી પહોંચ્યા. સફેદ ઝભ્ભો અને લેંઘો. કટ્ટર મુસ્લિમને હોય તેવી દાઢી અને મૂછ બંને ગાયબ. માથે જાળીદાર ટોપી પણ નહીં.
મુસ્લિમોને તકલીફો અને (કટ્ટર) મુસ્લિમોની તકલીફોથી માંડીને અનેક મુદ્દે અમે વાતો કરી. તેમણે કહ્યું હતું કે મુસ્લિમોએ મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળવું જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું કે મારા વિચારો અને વાતોના લીધે મારા સમાજમાંથી જ મને ઘણી મુશ્કેલીઓ પડે છે. તેઓ મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને વિખેરી નાખવાના મતના પણ છે. વન્દે માતરમ્ અંગે તેમનું કહેવું છે કે માતાના પગની નીચે જન્નત હોય છે તેમ કુરાન કહે છે તો પછી જે દેશમાં રહીએ તેને માતાની જેમ પૂજવામાં ઈબાદત કરવામાં વાંધો શું છે? આરીફ મોહમ્મદ ખાને ગુજરાતનાં ૨૦૦૨નાં રમખાણો પર તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ કરેલાં નિવેદન જેમાં માત્ર મુસ્લિમોના દર્દની વાત કરાઈ હતી તેની ટીકા કરતો પત્ર અટલજીને લખ્યો હતો, જવાબમાં અટલજીએ સંદેશો મોકલાવેલો કે માત્ર ટીકા જ કરશો કે પક્ષને બદલવામાં મદદ પણ કરશો અને પછી તેઓ ભાજપમાં જોડાયા પરંતુ ત્યાંય ઉપેક્ષા જ થઈ.
સાવ આયોજન વગરની મુલાકાત એટલે બિલકુલ અનૌપચારિક મુલાકાત કહી શકાય તેવી એ મુલાકાત હતી. એટલે ન કોઈ ફોટોગ્રાફર અને તે વખતે કોઈને એ રસપ્રદ વાતચીતના ક્રમમાં મોબાઇલમાં ફોટો પાડવાનું પણ યાદ ન આવ્યું એટલે આવા સાચા અર્થમાં મોટા વ્યક્તિ સાથેની તસવીરી યાદગીરી ન રહી, પરંતુ એક પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન કરતાં એક સરળ અને સાચા મુસ્લિમને મળ્યાની તસવીર હૃદયમાં હંમેશ માટે કોતરાઈ ગઈ…

રાજ્યસભા: ભાજપે ક્યાં કાચું કાપ્યું? અહમદ પટેલની ચૂંટણીએ કોંગ્રેસને એક કરી? હવે ખરાખરીનો જંગ

અતિ વિશ્વાસ ક્યારેક હાર અપાવે તે જાણીતી વાત છે. ભાજપ માટે આ ચોથી-પાંચમી વાર સાચું પડ્યું. સત્તા મળે તે પછી પ્રચારના ઢોલ સરકાર તરફથી પીટવામાં આવે, ટેક્નૉલૉજીની સહાય લેવામાં આવે માત્ર તેનાથી વિજય નથી મળતો. ખરી રણનીતિ મેદાનની મહત્ત્વની છે. ખરું યુદ્ધ મેદાનમાં લડાય. ૨૦૦૪ની લોકસભાની ચૂંટણી એટલે જ ભાજપ હાર્યો હતો. અતિ વિશ્વાસ, ટેક્નોલોજી પર વધુ પડતો આધાર અને ભાજપની અંદર બીજી હરોળના નેતાઓ વચ્ચે ડખા. પ્રમોદ મહાજને ‘આપ કી અદાલત’માં આ સ્વીકાર્યું હતું . ૨૦૧૫ની દિલ્લી અને બિહારની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં વધુ પડતા આત્મવિશ્વાસ, સૂટબૂટની સરકારની છબી, વડા પ્રધાન મોદી દ્વારા બિહારના પેકેજની જાહેરાત, કેજરી-નીતીશ પર વધુ પડતા અંગત હુમલાથી પણ ભાજપ હારેલો.

તે પછી ઉત્તરાખંડ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં કૉંગ્રેસની રાહે ભાજપ પ્રવર્તમાન સરકારને તોડવા ગયો અને આ ઑગસ્ટ ૨૦૧૭ રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલને હરાવવા ગયો પણ કૉંગ્રેસે સાબિત કર્યું કે બચ્ચે જિસ સ્કૂલ મેં તુમ પઢે હો, ઉસકે હમ હેડમાસ્તર રહ ચૂકે હૈ…

અત્યારે મુખ્ય વાત રાજ્યસભાની ચૂંટણીની છે. તેમાં ૨૭મી જુલાઈ સુધી ભાજપનો હાથ ઉપર હતો. કૉંગ્રેસના છ ધારાસભ્યો તૂટી ચૂક્યા હતા. પણ ભાજપે (વાંચો અમિત શાહે) અહમદ પટેલની વિચક્ષણતાને નજરઅંદાજ કરી બળવંતસિંહ રાજપૂતને ઊભા કરી દીધા. અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસનું નેતૃત્વ પણ શંકરસિંહ જતા હોય તો ભલે જાય, બળવંતસિંહ-વીરમગામનાં ડૉ. તેજશ્રીબેન પટેલ અને વીજાપુરના પી.આઈ. પટેલ ગયા તો ભલે ગયા તેમ અક્કડ વલણ ધરાવતી હતી. તેને અંદાજ નહોતો કે ભાજપ બળવંતસિંહને ઊભા રાખશે. ૨૬મી જુલાઈએ બળવંત-તેજશ્રી-પી.આઈ. ગયા. ૨૭મીએ વાંસદાના ધારાસભ્ય છનાભાઈ ચૌધરી, બાલાસિનોરના માનસિંહ ચૌહાણ અને ઠાસરાના રામસિંહ પરમારે પણ રાજીનામાં આપ્યાં અને ૨૮મીએ બળવંતસિંહે રાજ્યસભાની ઉમેદવારીનું ફોર્મ ભરતાં કૉંગ્રેસ (અહમદ પટેલ એમ વાંચો) સફાળી જાગી અને પોતાના ધારાસભ્યોને સાચવવા રાતોરાત બેંગ્લુરુ લઈ ગઈ.

બેંગ્લુરુના જે ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં કૉંગ્રેસના ધારાસભ્યોને રખાયેલા ત્યાં આઈ.ટી.ના દરોડા પડ્યા પણ તેનો ખાસ લાભ ન થયો. હવે અહમદભાઈનું પ્લાનિંગ ફૂલપ્રૂફ બન્યું હતું. ચૂંટણીના આગલા દિવસે સાત ઑગસ્ટે ધારાસભ્યોને ગુજરાત પાછા તો લવાયા પણ આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં કેદ જ રખાયા. પરિણામે તેઓ તૂટ્યા નહીં. છેક મતદાનના સમયે જ તેમને લવાયા. સાથોસાથ અહમદભાઈએ કદાચ કરમશી પટેલના પુત્ર બેંગલુરુ આવ્યા તેથી કરમશીનો અંદાજ હોય કે સાવચેતીરૂપે વધારાના મત તરીકે જદયુના છોટુ વસાવાનો મત અંકે કર્યો.જદયુએ બિહારમાં ભલે ભાજપનો ટેકો લીધો પણ આ ચૂંટણીમાં તેણે પણ રમત રમી જ છે. આગલા દિવસે કે. સી. ત્યાગીનું નિવેદન આવ્યું કે શરદ યાદવ અને નીતીશ વચ્ચે ખટરાગ હોવાથી અમે વ્હીપ નથી આપ્યો. મતદાનના દિવસે કહ્યું કે ભાજપની તરફેણમાં વ્હીપ આપ્યો છે પણ આ કહ્યું ત્યાં સુધીમાં છોટુ વસાવા મત આપી ચૂક્યા હતા. તે પછી જદયુએ નાટક લંબાવતા છોટુ વસાવાના બદલે પ્રમુખ અરુણ શ્રીવાસ્તવને વ્હીપ ન દેવા માટે હટાવ્યા પણ આ રમત હકીકતે શરદ અને નીતીશ વચ્ચેની નીકળી કારણકે અરુણ શરદ યાદવના જૂથના છે.

મતદાન વખતે ધારાસભ્યએ પોતાનો મત રાજકીય પક્ષના એજન્ટને બતાવવાનો હોય છે. આથી શંકરસિંહ જૂથના સાત ધારાસભ્યો ક્રૉસ વૉટિંગ કરવાના હતા તે તો અંદાજ હતો જ પણ અહમદ પટેલ અને શક્તિસિંહ વગેરેની રણનીતિ હતી કે ક્રૉસ વૉટિંગ કરનારાના મત રદ્દ થાય તેવું કંઈક તિકડમ કરવું. એ મુજબ જસદણના ભોળાભાઈ ગોહિલ અને જામનગર ગ્રામ્યના ધારાસભ્ય રાઘવજી પટેલના મતદાન વખતે શક્તિસિંહે હોબાળો કર્યો. પણ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવવામાં વિલંબ કર્યો. કરમશી પટેલે વિરુદ્ધ મતદાન કર્યાની ખબર પડી પછી કૉંગ્રેસને લાગ્યું કે હવે બાજી હાથમાંથી જઈ રહી છે ત્યારે તેણે સાંજે પાંચ વાગ્યે મતગણતરી શરૂ થવાની હતી ત્યારથી હોબાળો મચાવવાનો શરૂ કર્યો. કૉંગ્રેસનું દિલ્લી ખાતેનું પ્રતિનિધિમંડળ ત્રણ વાર ચૂંટણી પંચ આગળ જઈ આવ્યું અને કોંગ્રેસની પાછળ પાછળ અરુણ જેટલી, રવિશંકર પ્રસાદ વગેરે પણ ત્રણ વાર મળ્યા પણ ચૂંટણી પંચે કૉંગ્રેસની વાત માન્ય રાખી. આનાથી કોંગ્રેસ છાવણીમાં રાહત અને હાશનું મોજું ફરી વળ્યું. સાથે કોંગ્રેસ તરફથી ભોળાભાઈના મતદાનની ક્લિપ ટીવી ચેનલોમાં સર્ક્યુલેટ કરાઈ. એટલે તેમના તરફી વાતાવરણ બન્યું. એ ક્લિપમાં પણ ભોળાભાઈ ભાજપના લોકોને મતપત્રક બતાવે છે તે એકદમ સ્પષ્ટ થતું નથી.

તે પછી ગાંધીનગર ખાતે ભાજપે વાંધા લીધા એટલે મતગણતરી હજુ શરૂ ન થઈ. છેવટે દિલ્લીથી ચૂંટણી પંચે આદેશ આપતાં મતગણતરી શરૂ થઈ. પરિણામ અહમદભાઈની તરફેણમાં આવ્યું. કૉંગ્રેસમાં અભૂતપૂર્વ આનંદ અને ઉત્સાહ જોવા મળ્યો.

ભાજપે મતદાનમાં જ કાચું કાપ્યું. હજુ એ જાણકારી નથી મળી કે ભાજપના એજન્ટ કોણ હતા પરંતુ શંકરસિંહ વાઘેલા જેમણે ૧૯૯૪માં ચીમનભાઈ પટેલ, અહમદ પટેલને રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં ભૂ પીવડાવી ભાજપના બે ઉમેદવારોને જીત અપાવેલી તે મેદાનમાં પ્રત્યક્ષ નહોતા. મોડી રાત્રે નાયબ મુખ્યપ્રધાન નીતિન પટેલે વાત કરી કે રાઘવજી સાથે શક્તિસિંહે બળજબરી કરી અને મતપત્રક ઝૂંટવવા પ્રયાસ કર્યો. રાઘવજીએ પોતાનું મતપત્રક શક્તિસિંહ સિવાય કોઈને બતાવ્યું નહોતું. તે સમયે રાઘવજીની મતદાનની ક્લિપ પણ ચેનલોમાં વહેતી થઈ. તેના પરથી નીતિનભાઈની વાત સાચી લાગે છે. પણ તો પછી પ્રશ્ન એ થાય કે ચૂંટણી પંચે કેમ કૉંગ્રેસની વાત માની? શું કૉંગ્રેસના આક્રમક વલણથી તે દબાણમાં આવી ગયું કે પછી કૉંગ્રેસના શાસનમાં નિમાયેલા હોવાથી ચૂંટણી અધિકારીઓએ નિષ્ઠા દાખવી? ભાજપે બધી સરકારી સંસ્થાઓમાં સંઘનિષ્ઠ અધિકારીઓને નોકરીએ રાખવા પડશે. કૉંગ્રેસ અને સામ્યવાદીઓએ આ જ કામ દેશભરમાં કર્યાં છે. પણ ભાજપ કોઈ સામ્યવાદીમાંથી કે સેક્યુલરમાંથી હિન્દુવાદી બને તો તેના પ્રભાવમાં આવી જાય છે અથવા તો જેમનાં નામ મોટાં હોય તેમના પ્રભાવમાં આવી જાય છે. સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી, ગાંધીનગરમાં એક કવિ વગેરે આનાં ઉદાહરણો છે.

બીજું, નીતિનભાઈએ પોતે જ કહ્યું કે (સંભવતઃ “ભાજપ અથવા કૉંગ્રેસ ઇત્તર કેટલાક ધારાસભ્યોએ શક્તિસિંહને મતપત્રક બતાવ્યાં ત્યારે અમે વાંધો ન લીધો.” આ તો મોટી ભૂલ કહેવાય નીતિનભાઈ. આવી એક પણ તક જતી ન કરાય.

ત્રીજું, ભાજપ પ્રદેશ પ્રમુખ જિતુભાઈ વાઘાણીએ રાત્રે ત્રણેક વાગે મતગણતરીનાં પરિણામો પછી કરેલી વાત મુજબ, ગુજરાત ચૂંટણી પંચે ગુજરાત ભાજપના વાંધા દિલ્લી મોકલ્યા જ નહીં. પંચે કહ્યું કે મતગણતરીનાં પરિણામોની સાથે મોકલીશું. હજુ પંચ તરફથી પરિણામો સત્તાવાર જાહેર નથી થયાં. પ્રશ્ન એ થાય કે તો પછી ગુજરાત ભાજપ દબાણ ઊભું કરવામાં નિષ્ફળ કેમ રહ્યો? મતગણતરી અટકાવેલી રાખવામાં કેમ નિષ્ફળ રહ્યો?

ચોથું, કેન્દ્ર સ્તરે ભાજપ (નરેન્દ્ર મોદી એમ વાંચો) એમાં મેદાન મારી ગયો કે પહેલી વાર કૉંગ્રેસના રણદીપ સૂરજેવાલા વગેરે પ્રવક્તા કક્ષાના નેતાઓ ચૂંટણી પંચ સમક્ષ ગયા તે પછી ભાજપ તરફથી નાણા અને સંરક્ષણ પ્રધાન અરુણ જેટલી, કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદ, વીજ પ્રધાન પીયૂષ ગોયલ, વાણિજ્ય પ્રધાન નિર્મલા સીતારામન, પેટ્રોલિયમ પ્રધાન ધમેન્દ્ર પ્રધાન, સંસદીય બાબતોના પ્રધાન મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી એમ લગભગ આખું પ્રધાનમંડળ પંચ સમક્ષ ગયું એટલે બીજી વાર કૉંગ્રેસ પણ સફાળી જાગી અને તેને તાબડતોબ પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાનો પી. ચિદમ્બરમ અને આર. એન. સિંહને મેદાનમાં ઉતારવા ફરજ પડી અને તેઓ પંચ સમક્ષ ગયા. પરંતુ બંને પક્ષોના પ્રતિનિધિમંડળો દ્વારા આ વારાફરતી ત્રણ મુલાકાતો છતાં વાત કૉંગ્રેસની તરફેણમાં કેમ ગઈ? પૂર્વ ગૃહ રાજ્ય પ્રધાન આર. એન.સિંહે જે વાત કહી તે મહત્ત્વની છે. તેમણે કહ્યું કે ભાજપે કાયદા પ્રધાન રવિશંકર પ્રસાદને તો મેદાનમાં ઉતાર્યા પણ કયો કાયદો તેઓ સમજાવવા ગયા? તેમની પાસે કોઈ દસ્તાવેજ જ નહોતા જ્યારે અમારી પાસે હરિયાણા અને રાજસ્થાન અંગે આવા કિસ્સા બન્યા ત્યારના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા હતા.

કદાચ આ કારણે ભાજપનો કેસ નબળો પડી ગયો. શું કેન્દ્રના પ્રધાનો વધુ આત્મવિશ્વાસમાં રહ્યા? કે પછી મોદી સામે આ છૂપો બળવો હતો?

અહમદ પટેલને હરાવવાની જીદ કોની હતી? મોદીની કે પછી એન્કાઉન્ટર કેસમાં પોતાને ગુજરાત બહાર જવા અહમદ પટેલના ઈશારે યુપીએ સરકારે ફરજ પાડી તેના લીધે અમિત શાહની? શું શંકરસિંહે ભાજપના પ્રેશરમાં અધૂરા મનથી બળવો કરેલો? જો ના તો પછી તેમના સમર્થનમાં વસંત વગડામાં ગુરુદાસ કામત સમક્ષ ૩૬ ધારાસભ્યો હતા તે ઘટીને માત્ર સાત જ કેમ રહ્યા? શંકરસિંહ તો રાજ્યસભામાં વિપક્ષીઓને હરાવવાની રમતના માસ્ટર છે. તેમના જૂથની બેઠક મતદાન પૂર્વે કેમ ન યોજાઈ અને રાઘવજી-ભોળાભાઈ સહિતનાઓને માર્ગદર્શન કેમ ન અપાયું? અહમદ પટેલ તરફથી કૉંગ્રેસના ૪૩ ધારાસભ્યોને કયું પ્રલોભન કામ કરી ગયું?

આ ચૂંટણીએ એ બતાવ્યું કે જ્યારે સત્તાનો વધુ પડતો દુરુપયોગ થાય ત્યારે વિરોધીઓ મરણિયા બની જાય છે. આ ચૂંટણીએ જૂથબંધીમાં રાચતી કૉંગ્રેસને એક કરી છે. શું આ એકતા રાજ્યસભાની ચૂંટણી પૂરતી જ ટકશે કે હવે કૉંગ્રેસ ૨૦૧૭ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં બતાવી દેશે?

હજુ ભાજપ પાસે કાયદાકીય વિકલ્પો છે પણ તેનાથી વાત સરશે કે કેમ એ પ્રશ્ન છે કારણકે માનો કે રાઘવજી-ભોળાભાઈના બે મત માન્ય ઠરે તો પણ જીત માટે (૧૮૨ – છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં તેથી) ૧૭૬/ત્રણ બેઠક + ૧ એમ ૪૪ મત જીતવાના રહે જે અહમદભાઈને મળ્યા જ છે. આ સંજોગોમાં પણ અહમદભાઈ જીતે જ છે.

જોકે ભાજપ પાસે હવે વિધાનસભા માટે ઘણી મનોવૈજ્ઞાનિક સરસાઈ રહેશે. ઉત્તર ગુજરાતમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાંના ધારાસભ્યો બેંગ્લુરુના ફાઇવ સ્ટાર રિસૉર્ટમાં જલસા કરતા હતા અને આણંદના નિજાનંદ રિસૉર્ટમાં જલસા કર્યા. રૂ. ૬૫ લાખ પૂરગ્રસ્તો પાછળ ખર્ચવાના બદલે બેંગ્લુરુના રિસૉર્ટમાં ૪૪ ધારાસભ્યોના જલસા પાછળ ખર્ચ્યા. જ્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ત્વરિત બનાસકાંઠા સહિત હવાઈ સર્વેક્ષણે આવી ગયા અને રૂ. ૫ અબજનું પેકેજ જાહેર કર્યું. વિજયભાઈ રૂપાણી અને શંકર ચૌધરી ધસમસતી બનાસમાં હોડીમાં બેસી પાંચ દિવસ પૂરગ્રસ્તોની વહારે ઊભા રહ્યા. અમદાવાદમાં પણ હોડીમાં બેસી વરસાદગ્રસ્ત લોકો વચ્ચે ગયા. બનાસકાંઠામાં સહાયનું વિતરણ કર્યું. ભાજપની માતૃ સંસ્થા સંઘના સ્વયંસેવકોએ પણ નેત્રદીપક સહાય કરી. આ સિવાય પણ સૌની યોજના, નર્મદા ડેમ, દહેગામમાં ઓપેલ પ્લાન્ટ, ભરૂચનો ગૉલ્ડન બ્રિજ, વિદ્યા સહાયકો-આશા વર્કરોના પગારમાં વધારો, શ્રમિકો માટે રૂ. દસમાં ભોજન, જેનેરિક દવા, દારૂબંધી અને ગોવંશ રક્ષાનો કડક કાયદો, સરહદે દર્શન, વૃદ્ધો માટે યાત્રાધામોના પ્રવાસની શ્રવણ યોજના, આનંદીબહેન દ્વારા આર્થિક પછાત એવા કથિત સવર્ણો માટે ઉચ્ચ ભણતરમાં સહાય, આનંદીબહેનનું મહિલાલક્ષી બજેટ …આવા અનેક મુદ્દા છે અને આ પછડાટ પછી નરેન્દ્રભાઈ-અમિતભાઈ પણ હવે વિધાનસભામાં કોઈ કચાશ નહીં રાખે. આ સંજોગોમાં આવનારી વિધાનસભા ચૂંટણી પણ ખરાખરીની લડાઈ બની રહેશે તેમાં શંકા નથી.

ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

(મુંબઈ સમાચારને જુલાઈ ૨૦૧૭માં ૧૯૫ વર્ષ પૂરા થયા તે નિમિત્તે વાર્ષિક અંકનો લેખ)

ગુજરાત ભલે ત્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૨માં પ્રથમ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક જ કૉંગ્રેસ બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવી હતી. કૉંગ્રેસે ત્યારથી લઈ, ૧૯૬૦માં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર છૂટાં પડ્યાં ત્યારથી નવા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૯૭૫ સુધી અબાધિત રીતે રાજ્ય કર્યું. તે પછી ૧૮ જૂન ૧૯૭૫થી ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ એમ નવ મહિના બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ તેમજ ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭થી ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ ૧૦ મહિના વળી પાછા બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના જનતા મોરચાના એમ કુલ ૧૯ મહિનાને બાદ કરો તો ૧૯૮૯ સુધી કૉંગ્રેસે સત્તા ભોગવી.

૧૯૯૦માં ચીમનભાઈ પટેલ, જૂના કૉંગ્રેસી, પરંતુ નવા જનતા દળ પક્ષના સહારે સત્તામાં આવ્યા ખરા, પરંતુ રામમંદિર આંદોલન પછી કેન્દ્રમાં વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારને ભાજપે ટેકો પાછો ખેંચ્યો તે પછી ચીમનભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રહેલી જનતા દળ – ભાજપની સંયુક્ત સરકારને પણ ફટકો પડ્યો. કેન્દ્રના નેતાઓએ ચીમનભાઈને ભાજપના સભ્યોનાં રાજીનામાં લઈ લેવા કહ્યું અને ભાજપના ધારાસભ્યોએ સામે ચાલીને રાજીનામાં ધરી દીધાં. તે પછી ચીમનભાઈએ સત્તા માટે પોતાનો અલગ પક્ષ જનતા દળ (ગુજરાત) રચી કૉંગ્રેસનો ટેકો લઈ ફરી સરકાર બનાવી. આ સરકાર ચાર વર્ષ ચાલી. ચીમનભાઈના અવસાન બાદ છબીલદાસ મહેતા મુખ્યપ્રધાન બન્યા અને તેમણે એક વર્ષ સુધી સરકાર ચલાવી.

૧૯૯૬માં ભાજપમાંથી બળવો કરી શંકરસિંહ વાઘેલા જુદા પડ્યા અને રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ (રાજપ) રચ્યો. તેમણે પણ કૉંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર ૨૩ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ના રોજ બનાવી અને ૨૭ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭ સુધી ‘ટનાટન’ ચલાવી. દિલ્લીની દેવગોવડા સરકારની જેમ ગાંધીનગરમાં પણ કૉંગ્રેસને વાંધો પડ્યો અને દિલ્લીની જેમ જ એક જ વર્ષમાં ગાંધીનગરમાં પણ સુકાની બદલાયા અને દિલીપ પરીખ આવ્યા. દિલીપ પરીખ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭થી ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ મુખ્યમંત્રી કૉંગ્રેસની મહેરબાનીથી રહ્યા. આમ, શંકરસિંહના પક્ષ રાજપએ એક વર્ષ પાંચ મહિના કૉંગ્રેસના ટેકાથી સત્તા ભોગવી.

આ રીતે જોઈએ તો કૉંગ્રેસે ૧૯૬૦થી ૧૯૮૯ એમ ૨૯ વર્ષ સીધું અને તે પછી ચીમનભાઈ-છબીલદાસના પાંચ અને શંકરસિંહ-દિલીપ પરીખના દોઢ વર્ષ એમ સાડાં છ વર્ષ આડકતરી રીતે શાસન કર્યું. કુલ સાડા પાંત્રીસ વર્ષ શાસન કર્યું.

ભાજપ ૧૯૯૮થી વર્તમાન સમય સુધી એમ કુલ ૧૯ વર્ષથી અબાધિત શાસન કરી રહ્યો છે. તેણે પરોક્ષ રીતે પોતાના પૂર્વાવતાર જનસંઘ તરીકે બાબુભાઈ જ. પટેલની ૧૯૭૫માં તેમજ ૧૯૭૭માં ફરીથી બાબુભાઈ જ. પટેલની રચાયેલી સરકારમાં એમ કુલ એક વર્ષ સાત મહિના પરોક્ષ શાસન કર્યું. એટલે ભાજપ કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિનાથી સત્તા ભોગવે છે.

ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ૧૯૬૦માં. આમ અત્યારે કુલ ૫૭ વર્ષ થયાં. તેમાંથી કૉંગ્રેસે કુલ સાડાં પાંત્રીસ વર્ષ અને ભાજપે કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિના શાસન કર્યું. એટલે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતમાં રાજકારણની વિકાસ યાત્રાના બે ધ્રૂવ કૉંગ્રેસ અને ભાજપ રહ્યાં છે. આજનું ગુજરાત જે કંઈ ઉચ્ચ સ્થાને છે તે આ બંને પક્ષોને આભારી છે અને જે કંઈ ખૂટે છે તે પણ આ બંને પક્ષોને આભારી છે.

ગુજરાતમાં પક્ષો તો ઘણા આવ્યા અને ગયા. કેટલાક ટકી ગયા પરંતુ તેમાંના આ ચીમનભાઈ પટેલના અલ્પજીવી કિસાન મજૂર લોક પક્ષ (કિમલોપ), રાજપ જેવા એકાદ બેને બાદ કરો તો કોઈ શીર્ષ સ્થાને પહોંચી શક્યો નથી.

ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં સિંહફાળો ગણાય તેવા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતના, મોરારજી દેસાઈ પણ ગુજરાતના હોવાથી ગુજરાતને પ્રાદેશિકતાવાદનો રંગ મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોની જેમ ક્યારેય નથી લાગ્યો અને તેના પરિણામે જ અહીં બેય રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું. કિમલોપ, રાજપ, જનતા દળ (ગુ) અને કેશુભાઈ પટેલનો ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષ જેવા ગુજરાતના પોતાના પ્રાદેશિક પક્ષો રચાયા ખરા, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો સાથે ભળી બાળ મરણ પામ્યા.

કિસાન મજદૂર પ્રજા પક્ષ અને સમાજવાદી પક્ષોના ઉદ્દેશ સમાન હતા તેથી બંનેએ ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી જોડાણ કરી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ બનાવ્યો. ગુજરાતમાં અશોક મહેતા, જસુ મહેતા, સનત મહેતા, જયંતી દલાલ વગેરેએ પ્રજા સમાજવાદી પક્ષનો પાયો નાખેલો. તેને સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો આવકાર મળેલો પરંતુ તે લાંબો વખત ન ચાલ્યો. સ્વાધીન ભારતમાં કૉંગ્રેસ પછી સમાજવાદી પક્ષ લોકપ્રિય હતો, પરંતુ તે તેનો વિકલ્પ ન તો અખિલ ભારતીય સ્તરે બની શક્યો કે ન તો ગુજરાતના સ્તરે બની શક્યો. અને પછી તો તે કૉંગ્રેસમાં જ ભળી ગયો.

ગુજરાતના મહાન હસ્તી કનૈયાલાલ મુન્શી, રાજગોપાલાચારી અને મીનુ મસાણીએ ૧૯૫૯માં સ્વતંત્ર પક્ષ રચેલો. આ પક્ષને ખેડૂત, ઉદ્યોગપતિ, વેપારીઓ, રાજવી અને સનદી અધિકારીઓનો ટેકો મળ્યો હતો. ગુજરાતમાં ૧૯૬૨ની ચૂંટણીમાં તેને ૨૬ બેઠકો મળેલી અને તે સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો હતો. ૧૯૬૭ની ચૂંટણીમાં તેને ૬૬ બેઠકો મળી હતી. આમ, તે ફરી અસરકારક વિરોધ પક્ષ બન્યો. પરંતુ ૧૯૭૨માં તેનું ધોવાણ થઈ તેને માત્ર ચાર બેઠકો જ મળી હતી. તેનું કારણ તેના કોઈ સિદ્ધાંતો નહોતા. પટેલો અને ક્ષત્રિયોના આધારે ચૂંટણી લડતો અને બેઠકો જીતવા માટે પક્ષના પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોની અવગણના કરી જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોને પસંદ કરતો. આ વ્યૂહરચના લાંબી ન ચાલી. પક્ષમાંથી કાર્યકરો નીકળવા લાગ્યા. ૧૯૭૨ પછી તે જનતા મોરચામાં વિલીન થઈ ગયો.

માધવસિંહ સોલંકી અને ઝીણાભાઈ દરજીની ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન આદિવાસી અને મુસ્લિમ) થિયરીથી દુઃખી રતુભાઈ અદાણી, મહિપત મહેતા, વાડીલાલ કામદારે રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરેલી પરંતુ તેનું પણ બાળમરણ થઈ ગયું.

સોવિયેત સંઘમાં સામ્યવાદી વિચારસરણી ઉદ્ભવી અને દુનિયાભરમાં ફેલાઈ. ભારત અને ગુજરાત તેની અસરમાંથી બાકાત રહ્યું નહીં. પરંતુ તેની અસર બહુ નજીવી રહી. ખાસ કરીને ભાવનગર જિલ્લા આસપાસ તે વિદ્યમાન રહ્યો. આજે પણ અરુણ મહેતા તેને જાળવીને બેઠા છે. અલબત્ત, સત્તા સ્થાને કે તેના ટેકાથી સરકાર બને તેવું થયું નથી. સીપીઆઈ (એમ)ના બટુક વોરા પાલિતાણામાંથી ધારાસભ્ય બન્યા હતા. નીરુબહેન પટેલ પણ ભાવનગરમાં સક્રિય રહ્યાં. પરંતુ ગુજરાતને અને સામ્યવાદી વિચારસરણીને બાર ગાઉનું છેટું રહ્યું.

એક સમયે ભાજપમાં ગૃહ પ્રધાન રહેલા ગોરધન ઝડફિયાએ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પોતાની ઉપેક્ષા બાદ ભાજપમાંથી રાજીનામું આપી વર્ષ ૨૦૦૮માં મહા ગુજરાત જનતા પક્ષ રચેલો. પરંતુ ૨૦૧૨ની ચૂંટણી આવતા સુધીમાં તેમનો પક્ષ ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષમાં જોડાઈ ગયો. આ નવો પક્ષ કોનો હતો? જેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ ૧૯૯૫ અને ૧૯૯૮માં સત્તામાં આવેલો તે કેશુભાઈ પટેલનો આ પક્ષ હતો. વર્ષ ૨૦૦૧માં જેમના કારણે સત્તા ગુમાવવી પડી તે નરેન્દ્ર મોદીને હરાવવા તેમણે જીપીપી રચ્યો હતો. જોકે આ પક્ષના પણ દાળિયા ઉપજ્યા નહીં. માત્ર બે જ બેઠકો મળી. છેવટે તે ભાજપમાં સમાઈ ગયો. કેશુભાઈ નિવૃત્ત થઈ ગયા, તેમના દીકરા ભરતભાઈ પટેલ ભાજપમાં આવી ગયા.

આ બધા તો ઠીક, પરંતુ જેના કારણે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, મતલબ જેમના કારણે ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તેવા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક ઉર્ફે ‘ઈન્દુચાચા’એ મહા ગુજરાત જનતા પરિષદ નામનો પક્ષ રચેલો. તેમને આચાર્ય કૃપલાણી તેમને મુક્કા-ભુક્કા યાજ્ઞિકજી કહેતા કારણ તેઓ બોલતા- ભુક્કા કાઢી નાખો. તે વખતે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય સ્તરના દિગ્ગજ નેતા મોરારજી ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિરોધી હતા. તેથી ૧૯૫૬ની ૯ સપ્ટેમ્બરે આ નવા પક્ષની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ (અરવિંદ કેજરીવાલના આમ આદમી પક્ષની જેમ) વિરોધાભાસી વિચારસરણીના લોકોનો સમુદાય હતો. તેમાં સામ્યવાદીઓ પણ હતા અને જમણેરી પણ હતા. પ્રજા સમાજવાદીઓ પણ તેમાં હતાં. અમદાવાદ શહેર, ખેડા જિલ્લા અને મહેસાણામાં તેનો પ્રભાવ સારો હતો. સૌરાષ્ટ્રમાં તેની અસર નહીંવત્ હતી. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના માટે તેનો જન્મ થયો હોવાથી કૉંગ્રેસને તે પડકારરૂપ જણાતો હતો. તેણે ધારાસભાની ચૂંટણીમાં કુલ ૧૩૨ બેઠકમાંથી ૮૪ બેઠક પર અને લોકસભાની ૨૨ બેઠકમાંથી ૧૭ બેઠક પર પોતાના ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ વિરોધાભાસી વિચારધારાવાળા હોવાથી સંગઠનમાં સમન્વય-સંકલનનો અભાવ હતો. તેથી તેને ધારાસભામાં માત્ર ૨૯ અને લોકસભામાં માત્ર પાંચ બેઠક જ મળી. ૧૯૫૬માં આ પક્ષના કુલ ૧.૮૨ લાખ સભ્યો હતા જે માત્ર બે જ વર્ષમાં ઘટીને ૩૬ હજાર થઈ ગયા. ૧૯૬૦માં અલગ ગુજરાત રાજ્ય બનતાં પક્ષનો મુખ્ય મુદ્દો જતો રહ્યો. નવા મુદ્દા તેણે પકડ્યા નહીં. રાજ્યની રચના અગાઉ જ માર્ચ  ૧૯૬૦માં વીસનગરના અધિવેશનમાં આ પક્ષને વિખેરી નાખવા નિર્ણય થયો. તેમાંના કેટલાક કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. કેટલાક ડાબેરી લોકોએ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકને સાથે લઈ નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ રચ્યો. ૧૯૬૯માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પડતાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક પોતે જ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. આમ, મહાગુજરાત જનતા પરિષદ અને નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ નામશેષ થઈ ગઈ.

આમ, અહીં પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સફળ ન થયા અને પ્રદેશ વાદ પણ ખાસ ન ચાલ્યો.

ગુજરાતમાં આંદોલનો ઘણાં થયાં, પડકારો પણ ઘણા આવ્યા પરંતુ વિકાસયાત્રા અવિરત ચાલતી રહી. ગુજરાતે અનેક દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતાઓ પણ આપ્યા. ગુજરાતની સ્થાપનાથી જ પહેલા મુખ્યપ્રધાન ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે વિરોધનો વાવંટોળ કૉંગ્રેસમાં ફૂંકાયેલો. કૉંગ્રેસના જ એક વર્ગે તેમની વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવા વિચાર્યું હતું! છેવટે કામરાજ યોજના હેઠળ તેમને રાજીનામું આપવા ફરજ પડી.

પછી કચ્છમાં છાડબેટ સહિતના પ્રદેશ પર આક્રમણ થયું ત્યારે સીઆરપીએફ અને રાજ્યના પોલીસ કર્મચારીઓએ તેને બહાદૂરીપૂર્વક ખાળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની હલકાઈના કારણે બીજા મુખ્યપ્રધાન બળવંત મહેતાનું વિમાન તૂટી પડ્યું અને તેઓ શહીદ થયા હતા. કચ્છના અગ્રગણ્ય પત્રકાર કીર્તિ ખત્રી મુજબ, જ્યારે પાકિસ્તાને છમકલાં શરૂ કર્યાં ત્યારે જ વિધાનસભામાં અબડાસાના તત્કાલીન ધારાસભ્ય માધવસિંહ જાડેજાએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારના ગૃહ પ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તે પ્રશ્નને હસી કાઢતાં કહ્યું હતું કે “આ વાર્તા જેવું લાગે છે.” (મુંબઈ સમાચાર, રવિવારની પૂર્તિ, કચ્છ મુલકજી ગાલ કૉલમ) પરિણામે આપણે છાડબેટ સહિત કચ્છનો કેટલોક ભાગ ગુમાવવો પડ્યો! આની સામે તમામ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ કચ્છમાં ખાવડાથી સત્યાગ્રહ કર્યો પરંતુ તેનું પરિણામ કંઈ આવ્યું નહીં.

બળવંત મહેતા રાજા પૃથુ પછી પંચાયતી રાજના બીજા હિમાયતી હતા. તેમની અધ્યક્ષતામાં સંસદની એસ્ટિમેટ કમિટી લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનો અહેવાલ આપ્યો હતો જે પંચાયતી રાજ તરીકે હવે જાણીતો છે.

ભાવનગર જિલ્લાના મહુવાના જશવંત મહેતાની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતીઓએ દીવ,દમણ અને ગોવા મુક્તિનો સંગ્રામ પણ કર્યો.

નવનિર્માણ આંદોલન પણ ગુજરાતમાંથી થયું જેણે અશોક ભટ્ટ, નરહરિ અમીન, નરેન્દ્ર મોદી સહિત અનેક નેતાઓ આપ્યા. આ આંદોલન કેન્દ્ર અને રાજ્યના નેતા વચ્ચેની ટક્કરમાંથી જન્મેલું. ચીમનભાઈ પટેલ ઈન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કરી કાંતીલાલ ઘિયા સામે ચૂંટાઈને મુખ્યપ્રધાન બનેલા જેના પરિણામે ઈન્દિરાએ કેન્દ્ર તરફથી ગુજરાતને મળતો ઘઉંનો પૂરવઠો ઓછો કરી નાખ્યો. ૧.૫ લાખ ટનમાંથી માત્ર ૫૫ હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા. રેશનમાં ઘઉંના ભાવ સિત્તેર પૈસા પ્રતિ કિગ્રા હતા પરંતુ બજારમાં પાંચ રૂપિયા! આથી વિદ્યાર્થીઓને હૉસ્ટેલમાં મળતી સબસિડીને ચીમન પટેલે રદ્દ કરી. આથી ભોજન ખર્ચ પાંચ ગણો વધી ગયો. આથી ચીમનભાઈને ઉથલાવવા જ ઈન્દિરાના ઈશારે નવનિર્માણ શરૂ થયું, ચંદ્રશેખર ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન જે તે સમયે ઇફ્કૉના ફુલપૂર પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન માટે આવેલા તેમણે તત્કાલીન નાણા પ્રધાન જશવંત મહેતાને કહેલું કે “તમને ચીમનભાઈ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવા કહેવાયું છે? પાછા જઈ તમારા નેતાને કહો કે ચીમનભાઈને દૂર કરવા જે આંદોલન તેમણે (ઈન્દિરાએ) શરૂ કરાવ્યું છે તે તેમના હાથમાંથી જતું રહેશે.” અને થયું એવું જ. બાદમાં તે વિરોધ પક્ષના હાથમાં જતું રહ્યું. (કૉંગ્રેસ ફ્રૉમ સોનિયા ટૂ ઇન્દિરા, વિજય સંઘવી)

આ ગુજરાતના રાજકારણની તાસીર છે. ગુજરાતીઓ કોઈને છેડતા નથી પરંતુ તેમને કોઈ છંછેડે તો તેને છોડતા નથી. ૧૯૭૯ની મચ્છુ ડેમ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧નો કચ્છ ભૂકંપ, ૧૯૯૮નું કચ્છ બંદરગાહ પર ત્રાટકેલું વાવાઝોડું, સુરતમાં ૧૯૯૪માં પ્રસરેલો પ્લેગ કે ૨૦૦૬માં આવેલું ભયંકર પૂર, ૧૯૮૬-૨૦૦૦-૨૦૧૨માં દુષ્કાળ કે અપૂરતા વરસાદ, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની ભયંકર તંગી, અને સૌરાષ્ટ્રમાં તો ૧૯૮૦થી ૧૯૮૭ સુધી સતત દુષ્કાળ રહ્યા, આ બધામાંથી ગુજરાતે માર્ગ કાઢ્યો છે અને આપત્તિને આશીર્વાદ માનીને માર્ગ કાઢ્યો છે. સુરતમાં પ્લેગ પછી સ્વચ્છતા એટલી વધી કે તે દેશનું ચોથા ક્રમનું સ્વચ્છ શહેર બન્યું તો કચ્છ પણ ભૂકંપ પછી આશ્ચર્યજનક રીતે નવનિર્માણ પામ્યું. એક સમયે પાણીની ભારે તંગી ભોગવતા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ નર્મદાનાં જળ પહોંચવાના કારણે પ્રમાણમાં પાણીની બાબતમાં સુખી છે. મુસ્લિમ- હિન્દુઓ વચ્ચેનાં રમખાણો ચાહે તે ૧૯૬૯નાં હોય કે ૧૯૮૫નાં, ૧૯૯૨-૯૩નાં હોય કે ૨૦૦૨નાં, ગુજરાતે તોફાન પણ જોયાં છે અને સદ્ભાવના પણ જોઈ છે. અને આ તોફાનોમાંથી જન્મતા રાજકારણને પણ જોયું છે અને તેમાંથી ફેંકાતા (માધવસિંહ) કે પછી ક્રમશ: વડા પ્રધાન તરીકે આગળ આવેલા (નરેન્દ્ર મોદી)ને પણ જોયા છે. અનામત વિરોધી આંદોલન પણ અહીં ૧૯૮૩માં થાય અને ૨૦૧૫માં ફરીથી જન્મ લે. અને બંને વખતે મુખ્યપ્રધાનોએ (૨૦૧૫ પછી આનંદીબહેન પટેલને) વિદાય લેવી પડી છે. ચીમનભાઈ પટેલે નર્મદા માટે ગુજરાતની અસ્મિતા જગાડી અને કેન્દ્ર સ્તરે ગુજરાતનો અવાજ સંભળાતો કર્યો.

૧૯૯૦માં રામમંદિર નિર્માણ માટે સોમનાથથી નીકળેલી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાએ તો ગુજરાત અને દેશના રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો જ વળાંક આપ્યો અને હિન્દુત્વવાદી ગણાતી ભાજપ સરકારોનું ગાંધીનગર અને (૧૯૯૬માં ૧૩ દિવસ, ૧૯૯૮-૧૯૯૯થી ૨૦૦૪ એમ છ વર્ષ તેમજ ૨૦૧૪) દિલ્લીની ગાદી પર સ્થાપન પણ કરી દીધું. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાદ ગુજરાતમાં મૂડીરોકાણ લાવવા નરેન્દ્ર મોદીએ વિકાસનો મંત્ર ગૂંજતો કર્યો. સાથે ગુજરાતની અસ્મિતાની આહલેક જગાડી. ૨૦૧૧માં સદ્ભાવના ઉપવાસ સાથે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસનો મંત્ર આપ્યો. આ મંત્ર હાલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર એમ ઠેકઠેકાણે ચૂંટણીમાં આ મંત્રની ગૂંજ સંભળાઈ હતી.

વર્તમાનમાં ત્રણ આંદોલનો પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલનમાંથી ત્રણ નેતાઓ તો બહાર નીકળ્યા છે જેમાં હાર્દિક પટેલનો પ્રભાવ ખાસ દેખાતો નથી. અલ્પેશ ઠાકોર નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે, આગામી સમયમાં તે પોતાનો પક્ષ રચે છે કે ભાજપ કે શંકરસિંહ વાઘેલા તરફ જાય છે તે જોવું રહ્યું, તો ત્રીજી તરફ જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સામ્યવાદી ઝુકાવ ગુજરાતમાં ખાસ અસર પાડી શકે તેમ લાગતો નથી.

પક્ષાંતર, રાજ્યપાલો-કલમ ૩૫૬નો દુરુપયોગ: આ અનીતિઓની જનક કૉંગ્રેસ જ છે

અત્યારે ચારે કોર વિપક્ષો તૂટી રહ્યા છે. પક્ષપલટા થઈ રહ્યા છે. પરમ દિવસે અને ગઈ કાલે ગુજરાત કૉંગ્રેસમાંથી કુલ છ ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં પડ્યાં. તેમાંથી ત્રણ- બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રીબહેન પટેલ અને પી. આઈ. પટેલ ભાજપમાં જોડાઈ ગયા. તેનાથી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં અહમદ પટેલની જીત પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાઈ ગયો છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં સમીકરણો પણ બદલાઈ ગયાં છે.  હજુ બીજાં ચૌદેક ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસ છોડે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં સમાજવાદી પક્ષના બે અને બહુજન સમાજવાદી પક્ષના એક વિધાન પરિષદ સભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં છે.

આના સંદર્ભમાં ભાજપની તડજોડની રાજનીતિ ચર્ચામાં રહે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં રામ-રાવણનું યુદ્ધ પણ લડાય અને મહાભારતનું યુદ્ધ પણ લડાય. રામ-રાવણનું યુદ્ધ પ્રમાણમાં યુદ્ધના નીતિનિયમ મુજબ લડાયું હતું અને મહાભારતમાં કૌરવોએ નાનપણથી મામા શકુનિની ચડામણીથી અને શાસક ધૃતરાષ્ટ્રના આંખ આડા કાનની નીતિ (આમેય તેમની આંખો તો દૃષ્ટિવિહીન જ હતી ને)થી પાંડવો પર અનેકાનેક અત્યાચારો કર્યા. યુદ્ધમાં પણ નીતિનિયમો નેવે મૂકાયા. પરિણામે છેવટે કૃષ્ણએ સારથિ તરીકે શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્ ની નીતિ ન અપનાવી હોત તો મહાભારતનું યુદ્ધ પાંડવો જીતત ખરા એ પ્રશ્ન છે. આથી એ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે આ તડજોડની રાજનીતિ ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થઈ?

અહીં કૃષ્ણ કે પાંડવો સાથે ભાજપની સરખામણીનો કોઈ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ભારતની સ્વતંત્રતાથી ૨૦૧૪ સુધી સાઇઠ કરતાં વધુ વર્ષ શાસન કરનાર કૉંગ્રેસે રમતના જે નિયમો ચાતર્યા, નક્કી કર્યા તે જ નિયમો પર હવે ભાજપ રમી રહ્યો છે. પક્ષપલ્ટાનો ખેલ ક્યારથી શરૂ થયો હતો ખબર છે? સ્વતંત્રતા પછી તુર્ત જ!

સૌથી શરૂઆતમાં પક્ષાંતર કરનારાઓમાં ત્રણ નામો આવે છે- ટી. પ્રકાશમ્, અશોક મહેતા અને આચાર્ય રઘુવીર. સ્વતંત્રતા પહેલાં અંગ્રેજોના શાસનમાં આંશિક સ્વરાજ હેઠળ ચૂંટણીઓ થઈ હતી તેમાં ટી. પ્રકાશમ્ કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ, આંધ્ર તથા તેલંગણા)ના મુખ્યપ્રધાન બન્યા હતા. તેમણે વંચિતો માટે અનેક આર્થિક યોજનાઓ લાગુ કરી હતી. આથી તેમની સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો. તેમાં તેમનો પરાજય થયો અને તેમણે પ્રજા પક્ષ રચ્યો.

અશોક મહેતા ભાવનગરના સમાજવાદી પક્ષના નેતા હતા. સમાજવાદી પક્ષ તેમજ કિસાન મજદૂર પક્ષ એ બંને પક્ષો પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં વિલીન થયા તેથી તેઓ તેમાં જોડાયા. આ જ રીતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પણ ધારાસભાનો બહિષ્કાર કરવાના કૉંગ્રેસના નિર્ણયના વિરોધમાં પહેલાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા. તે પછી નહેરુ સરકારમાં જોડાયા પરંતુ નહેરુની કાશ્મીર નીતિ અને હિન્દુઓને ખોળ અને મુસ્લિમોને ગોળ નીતિના વિરોધમાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વે એક હિન્દુવાદી વિદ્વાન નેતા આચાર્ય રઘુવીર હતા. તેઓ ભાષાવિદ અને પાકા રાષ્ટ્રવાદી હતા. તેઓ કૉંગ્રેસમાં હતા. એપ્રિલ ૧૯૫૨થી એપ્રિલ ૧૯૬૨ એમ દસ વર્ષ તેઓ રાજ્યસભાના સભ્ય રહ્યા. તેઓ ભારતીય બંધારણ સભાના સભ્ય પણ હતા. તેમણે પંજાબ વિશ્વ વિદ્યાલય દ્વારા ભારતીય ભાષાઓની ઉપેક્ષાનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉપરાંત દેશમાં દસમા ધોરણ સુધી ભારતીય ભાષાઓમાં શિક્ષણ નહોતું અપાતું તેનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ તેમના મોટા પ્રશંસક હતા. તેમણે હિન્દુઓની રક્ષા માટે હિન્દુ રક્ષક સંઘ બનાવેલો. રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિનું પ્રારૂપ પણ ઘડ્યું.

નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે રાષ્ટ્રહિતની ભારે ઉપેક્ષાથી વ્યથિત થઈને તેમણે કૉંગ્રેસમાંથી ત્યાગપત્ર આપ્યો અને ડિસેમ્બર ૧૯૬૨માં તેઓ ભારતીય જનસંઘ (આજનો ભાજપ)ના અધ્યક્ષ બન્યા.

આ જ રીતે નહેરુજીની ચીન સંદર્ભે નીતિથી વ્યથિત થઈ મધ્યપ્રદેશના રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર)એ પણ કૉંગ્રેસ છોડેલી. તેમણે તો ત્યાં સુધી ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. દુર્ભાગ્યે આ આગાહી સાચી પડી. તેઓ પહેલાં જનસંઘ અને બાદમાં પ્રજા સમાજવાદી પક્ષમાં જોડાયા હતા. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધી સાથે તેમને સારું બનતું. આથી ઈન્દિરાના હાથમાં કૉંગ્રેસ આવી ત્યારે તેઓ પાછા ફર્યા અને મધ્યપ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૩માં તેઓ જ્યારે મધ્યપ્રદેશના મુ.પ્ર. બન્યા ત્યારે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠક હતી. તે વખતે પ્રજા સમાજવાદી પક્ષના ચોવીસ ધારાસભ્યો પક્ષાંતર કરીને કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું કદાચ તે પહેલું ઉદાહરણ હતું.

૧૯૬૭ના વર્ષ સુધીમાં લોકો કૉંગ્રેસની નીતિઓના કારણે કંટાળવા લાગ્યા હતા. આ વર્ષથી દેશમાં અનેક રાજ્યોમાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો આવવા લાગી. કુલ નવ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી હતી. તે સાથે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા પક્ષાંતરનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી અનીતિપૂર્વક સત્તા કબજે કરવાનો ખેલ શરૂ થયો.

પંજાબમાં અકાલી દળ અને જનસંઘે મિશ્ર સરકાર રચેલી તો કૉંગ્રેસે અકાલીઓને તોડ્યા અને તેમને સમર્થન દઈ સરકાર બનાવી હતી. હરિયાણામાં પણ આ જ ખેલ ભજવાયો. એમાં એક ઉદાહરણ તો બહુ વિચિત્ર બન્યું. ગયા લાલ નામના એક ધારાસભ્યએ તો એક પખવાડિયામાં જ ત્રણ વાર પક્ષપલ્ટો કર્યો. તેના પરથી જ ‘આયારામ ગયારામ’ની કહેવત શરૂ થઈ.

એક અંદાજ પ્રમાણે ૧૯૬૭થી ૧૯૭૧ સુધી સંસદમાં કુલ ૧૪૨ અને રાજ્યોમાં કુલ ૧૯૬૯ પક્ષાંતર થયા. તે સમયે ૩૨ સરકારોનું પતન થયું હતું. ૨૧૨ નેતાઓ જેમણે પક્ષાંતર કર્યું તેમને સીધી મંત્રીપદની ભેટ મળી હતી! (અત્યારે કયા મોઢે કૉંગ્રેસ ભાજપ પર લોભલાલચ કે ધાકધમકીનો આક્ષેપ ગુજરાત સંદર્ભે કે બીજા કોઈ પણ રાજ્ય સંદર્ભે કરી શકે?)

અરે! કેન્દ્રમાં ઈન્દિરા ગાંધીનું જૂથ પણ લઘુમતીમાં આવી ગયેલું કારણકે કામરાજ, મોરારજી દેસાઈ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી કૉંગ્રેસીઓ તેમની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસમાંથી હાંકી કાઢેલાં. સ્વતંત્રતાના આંદોલનમાં ભાગ ન લેનાર, ચીન સામેના યુદ્ધમાં સંદિગ્ધ ભૂમિકા ભજવનાર અને કૉંગ્રેસથી સાવ વિપરીત વિચારસરણીવાળા  સામ્યવાદી પક્ષો- સીપીઆઈ અને સીપીઆઈ(એમ) તેમજ જાતિવાદી-પ્રભુ શ્રી રામ વિરોધી ડીએમકેની સાથે સગવડિયું ગઠબંધન કરીને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં ટકી રહ્યાં. આના કારણે જ પછી ઇતિહાસ હોય કે શિક્ષણ જગત, કે પછી સરકારી મિડિયા, બધે જ સામ્યવાદીઓ ઘૂસી ગયા.

કૉંગ્રેસમાં ભાગલા બાદ ઈન્દિરા માટે ૧૯૭૧માં વિજય મેળવવો બહુ જ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બની ગયો હતો. તે તેમણે મેળવ્યો પણ ખરો, પરંતુ કઈ રીતે? અનીતિપૂર્વક. તેમની સામે હારેલા ઉમેદવાર રાજ નારાયણે અલ્હાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી અને તેમાં તેઓ જીતી ગયાં. ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ અવલોકન કર્યું કે ઈન્દિરાએ એક સરકારી કર્મચારી યશપાલ કપૂરને તેમના પૉલિટિકલ એજન્ટ રાખ્યા હતા અને પોતાના અંગત ચૂંટણી સંબંધી કામ માટે સરકારી અધિકારીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ન્યાયાધીશે તેમને છ વર્ષ માટે ગેરલાયક ઠરાવ્યા, અને કોઈ પણ બંધારણીય પદ પર તેઓ રહી શકે તેમ નહોતાં. તેથી તેમણે બીજા જ દિવસે કટોકટી લાદી દીધી!

૧૯૭૭માં કૉંગ્રેસ અર્થાત્ ઈન્દિરા સત્તા બહાર થયાં તો જનતા પક્ષમાં આંતરવિરોધ તો હતો જ (આંતરવિરોધ હોય તો જ પક્ષ તૂટે, અત્યારે ગુજરાત કૉંગ્રેસ પણ આંતરવિરોધના કારણે તૂટી રહી છે) પરંતુ તેને તોડવામાં ઈન્દિરા ગાંધી અને પડદા પાછળ ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની મોટી ભૂમિકા હોવાનું કહેવાય છે કારણકે જનતા પક્ષની સરકાર ઉદ્યોગપતિઓ વિરુદ્ધ હતી. આથી ૧૯૭૯માં જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી ફરીથી સત્તામાં પાછા ફર્યાં ત્યારે ધીરુભાઈએ તેની પાર્ટી આપેલી અને ઈન્દિરાજી તેમાં હાજર પણ રહ્યાં હતાં. (અને એ ઈન્દિરાના પૌત્ર રાહુલ ગાંધી નરેન્દ્ર મોદીને અદાણી-અંબાણીના એજન્ટ કહે તે કથરોટ કુંડાને જોઈ હસે તેવો ઘાટ જ કહેવાય ને.)

બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાય ત્યારે તેને તોડી, તેમાંથી નવો પક્ષ બનાવી તેને ટેકો આપી સરકાર બનાવવી અને તે એક વર્ષ સુધી ચલાવવી. પછી કોઈ ને કોઈ બહાને ટેકો પાછો ખેંચી લેવો અને ચૂંટણી આવે તેવું કરવું. કૉંગ્રેસની આ નીતિ ૧૯૭૯થી ચાલી આવે છે, જેનું પુનરાવર્તન ૧૯૯૦માં, ૧૯૯૬, ૧૯૯૭માં કેન્દ્રસ્તરે જોવા મળ્યું. ૧૯૭૯માં તો ચરણસિંહની સરકાર માત્ર ૨૪ દિવસ જ ચાલેલી. ચરણસિંહને સંસદમાં બહુમતી પણ પૂરવાર કરવા નહોતી દીધી! ઈન્દિરાએ માગણી કરી હતી કે ચરણસિંહ તેમની સામે કાર્યવાહી માટે રચાયેલાં વિશેષ ન્યાયાલયો બંધ કરી દે, પણ ચરણસિંહે તે માગણી માની નહીં અને પરિણામે કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. ૧૯૮૯માં વી. પી. સિંહની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ. ૧૯૯૦માં ચંદ્રશેખરે વી. પી. સિંહની સરકાર પાડી દીધી. તે વખતે તેમને ધીરુભાઈ અંબાણી અને જયંત મલ્હોત્રા જેવા ઉદ્યોગપતિઓનું પીઠબળ હોવાની ચર્ચા હતી. ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીએ પોતાની જાસૂસી કરવાના આરોપસર ચંદ્રેશેખરને ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. અને આમ ફરી એક વાર કૉંગ્રેસે એક વર્ષમાં જ સરકાર ઉથલાવી.

૧૯૯૬માં તો દેવેગોવડાને હટાવીને નવા વડા પ્રધાન બનાવીને કૉંગ્રેસે સંતોષ માની લીધો પરંતુ તેને પણ એક જ વર્ષ ટકાવ્યા. તે પછી ઈન્દ્રકુમાર ગુજરાલ વડા પ્રધાન બન્યા. રાજીવ ગાંધીની હત્યા અંગે જૈન કમિશનનો રિપોર્ટ આવ્યો જેમાં ડીએમકેના નેતાઓ એલટીટીઇનો ટેકો લેતા હોવાની વાત હતી. (આ ડીએમકેનો ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૬૯માં ટેકો લીધો હતો અને સોનિયા ગાંધીની કઠપૂતળી જેવી યુપીએ સરકારે ટેકો લીધો હતો અને ૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ પણ ડીએમકેના લીધે થયું.) કૉંગ્રેસે જીદ પકડી કે ગુજરાલ તેમના મંત્રીમંડળમાંથી ડીએમકેના ત્રણ પ્રધાનોને કાઢી મૂકે. ગુજરાલે ના પાડી અને કૉંગ્રેસે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. આમ, સરકાર ગઈ. પરંતુ ૧૯૭૯માં ચરણસિંહને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી કૉંગ્રેસનું સત્તામાં પુનરાગમન થયું હતું. ૧૯૯૧માં ચંદ્રશેખરને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ચૂંટણીમાં રાજીવની હત્યા ન થઈ હોત તો કૉંગ્રેસનું પુનરાગમન થયું હોત કે કેમ તે પ્રશ્ન છે કારણકે ત્યારે રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે સમગ્ર ભારતમાં હિન્દુત્વનું પ્રચંડ મોજું હતું તેથી ભાજપને એકલા હાથે સત્તા મળે તેવી ભરપૂર શક્યતા હતી. તેમ છતાં રાજીવની હત્યાની સહાનુભૂતિ છતાં નરસિંહ રાવની કૉંગ્રેસ સરકાર પાસે બહુમતી તો નહોતી જ. અને ૧૯૯૩માં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ વખતે નરસિંહ રાવ સરકારે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાના શિબુ સોરેન સહિતના સાંસદોને લાખો રૂપિયા દઈને ખરીદ્યા હોવાના તે વખતે આક્ષેપો થયા હતા. પરંતુ ૧૯૯૭માં ગુજરાલ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યા પછી ૧૯૯૮ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસની કારી ન ફાવી અને તેણે સત્તા ગુમાવી.

આ જ પરિદૃશ્ય ગુજરાતમાં પણ રચાયેલું. ૧૯૯૫માં ભાજપ પહેલી વાર એકલા હાથે સત્તામાં આવેલો, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમાં સત્તાની સાઠમારી ચાલુ થઈ ગઈ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ બળવો કર્યો. (તે વખતે કૉંગ્રેસે જ તેમને પડદા પાછળ ટેકો આપેલો. મુખ્યપ્રધાન દિગ્વિજયસિંહે મધ્ય પ્રદેશના ખજૂરાહોમાં સુવિધાઓ આપેલી. હવે એ જ શંકરસિંહ કૉંગ્રેસને નડે છે! લાઇફ ઇઝ અ ફૂલ સર્કલ) સમાધાન પણ થયું. તે વખતે કેશુભાઈ પટેલને હટાવી સુરેશ મહેતાને મુખ્યપ્રધાન બનાવાયા. પરંતુ તે સમયે કૉંગ્રેસના શક્તિસિંહ ગોહિલ સહિતના ધારાસભ્યોએ વિધાનસભામાં માઇક-કાગળ ફેંકાયા. રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહ કૉંગ્રેસના હતા. કેન્દ્રમાં સરકાર કૉંગ્રેસના ટેકાવાળી હતી. ગૃહ પ્રધાન સામ્યવાદી ઈન્દ્રજીત ગુપ્ત હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ પાસે સુરેશ મહેતા સરકારને બરખાસ્ત કરાવી વિધાનસભા સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી! આમાં કાયદા-વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ક્યાંય ખરાબ નહોતી, માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રેસે તોફાન કર્યું હતું એટલું જ. સુરેશ મહેતાએ વિધાનસભા ભંગની ભલામણ કરી હોવા છતાં તેમણે દિલ્લીમાં વડા પ્રધાન આઈ. કે. ગુજરાલ અને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે ફોન પર વાત કરી શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સમય આપ્યો હતો જેથી તેમને હૉર્સ ટ્રેડિંગનો પૂરતો સમય મળી રહે. (રાજ્યપાલ બંધારણની રૂએ વડા પ્રધાન સાથે વાત કરે તે સમજાય પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સાથે વાત કરે તે ગળે ઉતરે? તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો કે રાજ્યપાલ દેશના બંધારણને નહિ પણ કૉંગ્રેસને નિષ્ઠાવાન હતા.) તે સમયના ‘ઇન્ડિયા ટૂડે’ના અહેવાલ પ્રમાણે, જ્યારે રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે (નફ્ટાઈથી) કહ્યું કે “જ્યારે શંકરસિંહ મને મળવા આવ્યા ત્યારે મેં તેમને પૂછ્યું કે તેમને બહુમતી પૂરવાર કરવા સમય જોઈએ છે? ત્યારે તેમણે હા પાડી હતી.” અહીં બે મુદ્દા નોંધવા જેવા છે. એક, સામાન્ય રીતે મુ.પ્ર.ના દાવેદાર બહુમતી માટે સમયની માગણી કરે પણ અહીં રાજ્યપાલ સામેથી પૂછે છે. બીજું, આ બધું લેખિતમાં હોવું જોઈએ તેના બદલે મૌખિકમાં થયું!

પરંતુ ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ સાથે પણ એ જ ખેલ ભજવાયો જે કેન્દ્રમાં દેવેગોવડા સાથે ભજવાયો. શંકરસિંહ હટ્યા, દિલીપ પરીખ મુખ્યપ્રધાન બન્યા પરંતુ તેમને પણ એક જ વર્ષમાં ટેકો પાછો ખેંચી લેવાયો. પરિણામે, ચૂંટણી આવી પડી પરંતુ કેન્દ્રની જેમ જ ગુજરાતમાં પણ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસે સત્તા ગુમાવી તે આજ સુધી તે સત્તામાં નથી આવી શકી.

૧૯૯૮માં સોનિયા ગાંધીએ તેમના ઘોર વિરોધી સુબ્રમણિયન સ્વામી અને જયલલિતા સાથે ટી પાર્ટી કરી અટલ બિહારી વાજપેયીને ગબડાવવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે કૉંગ્રેસના સાંસદ ગિરિધર ગમાંગ ઓડિશામાં કૉંગ્રેસ જીતતાં મુખ્યપ્રધાન બનેલા. તેમણે સાંસદ તરીકે રાજીનામું નહોતું આપ્યું તેથી નૈતિક રીતે તેઓ મતદાન ન કરી શકે પરંતુ કાયદાની જોગવાઈ પ્રમાણે તેઓ મતદાન કરી શકે તેમ હતા અને આ એક મતથી અટલ સરકારનું પતન થયું પરંતુ ૧૯૯૯માં પ્રજાએ કૉંગ્રેસની આ મેલી રમતથી દાઝે ભરાઈ ફરીથી અટલ સરકારને જ ચૂંટી.

અને કૉંગ્રેસે નિમેલા રાજ્યપાલો તેમજ કલમ ૩૫૬ના દુરુપયોગના તો અસંખ્ય દાખલા છે. ૧૯૭૨માં બીજુ પટનાયકે ઉત્કલ કૉંગ્રેસ બનાવી જેથી નંદિની સતપથી સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ. પટનાયક પાસે પર્યાપ્ત સમર્થન હતું પરંતુ કૉંગ્રેસી રાજ્યપાલે તેમનું કંઈ ન સાંભળ્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી. મણિપુરમાં યુનાઇટેડ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના દસ ધારાસભ્યોને કૉંગ્રેસે તોડ્યા અને સીપીઆઈ સાથે સરકાર બનાવવાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો પરંતુ તે સમયે રાજ્યપાલે તેનું ન માન્યું અને વિધાનસભા ભંગ કરી દીધી હતી.

બિહારમાં બિનકૉંગ્રેસી પક્ષોના ૧૫ ધારાસભ્યો કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. તે સમયે પહેલી બિનકૉંગ્રેસી મહામાયાપ્રસાદ સિંહાની સરકાર કૉંગ્રેસે પાડી હતી. હરિયાણામાં ભજનલાલે ઈન્દિરા ગાંધીના કહેવા પર જનતા પક્ષના ૪૦ ધારાસભ્યોનું કૉંગ્રેસમાં પક્ષાંતર કરાવ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૦૯માં હરિયાણામાં કૉંગ્રેસને સ્પષ્ટ બહુમતી નહોતી મળી. ત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામના એક જ મહિના પછી નવેમ્બર ૨૦૦૯માં હરિયાણા જનહિત કૉંગ્રેસના પાંચ ધારાસભ્યોએ તેમનો પક્ષ કૉંગ્રેસમાં વિલીન કર્યો, પરંતુ એચજેસીના કુલદીપ બિશ્નોઈએ હાઇ કૉર્ટમાં અરજી કરતાં આ પાંચ ધારાસભ્યો ગેરલાયક ઠર્યા હતા. જોકે સુપ્રીમ કૉર્ટે આ ચુકાદા પર સ્થગન આદેશ આપ્યો હતો.

૧૯૮૦માં ઈન્દિરા પુન: સત્તામાં આવ્યાં ત્યારે તેમના કહેવાથી યશપાલ કપૂર જ્યાં જ્યાં બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી ત્યાં ત્યાં પક્ષાંતર કરાવવા માટે ફરી વળ્યા હતા. પરંતુ તેઓ હરિયાણા, કર્ણાટક, સિક્કિમ અને હિમાચલમાં જ પક્ષાંતર કરાવી કૉંગ્રેસની સત્તા લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી નહોતી. આથી ઈન્દિરાએ રાજસ્થાન, બિહાર, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ એમ કુલ નવ રાજ્યોમાંથી બિનકૉંગ્રેસી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી હતી!

૧૯૮૯માં કર્ણાટકમાં જનતા દલની એસ. આર. બોમ્માઈની સરકારમાંથી કેટલાક ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યાં. તેના પર રાજ્યપાલ પી. વેંકટસુબૈયાએ રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરી દીધી. ૧૯૯૨માં અયોધ્યા ઈમારત ધ્વંસ પછી કૉંગ્રેસ સરકારે ૩૫૬નો દુરુપયોગ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો બરખાસ્ત કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું હતું. ૧૯૯૮માં જગદંબિકા પાલ કલ્યાણસિંહની સરકારમાંથી નીકળ્યા ત્યારે કલ્યાણસિંહ પાસે બહુમતી હતી તેમ છતાં તેમને તે પુરવાર કરવાની તક આપ્યા વગર મૂળત: કૉંગ્રેસના નેતા એવા રાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સ્પષ્ટ અંચઈ કરી પાલને મુખ્યપ્રધાન બનાવી દીધા. પાલ એક દિવસ પૂરતા જ મુખ્યપ્રધાન રહ્યા. હાઇ કૉર્ટે જગદંબિકા પાલને મુખ્યપ્રધાન સ્વીકારવા ઈનકાર કર્યો અને કલ્યાણસિંહની સરકાર પુન: સ્થાપી. (જોકે એ અલગ વાત છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં પાલ ભાજપમાં જોડાઈ તેની ટિકિટ પર લડ્યા અને જીત્યા!)

આ જ રીતે કૉંગ્રેસના બુટાસિંહે પણ બિહારના રાજ્યપાલ તરીકે કૉંગ્રેસ પ્રત્યે નિષ્ઠા (!) બરાબર નિભાવી હતી. ૨૦૦૫માં નીતીશકુમાર-ભાજપને જનાદેશ મળ્યો હતો પરંતુ બુટાસિંહે તેમને સરકાર રચવા તક ન આપી અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દીધું. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ માટે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસના ગૃહ પ્રધાન શિવરાજ પાટીલ અને રાજ્યપાલ બુટાસિંહ બંનેની ઝાટકણી કાઢી હતી. સર્વોચ્ચના આદેશના કારણે બુટાસિંહને રાજીનામું આપવું પડ્યું અને આ રીતે રાજીનામું આપનાર તેઓ પહેલા રાજ્યપાલ બન્યા હતા.

આ ઉપરાંત મુલાયમ-માયાવતી સામે સીબીઆઈનો દુરુપયોગ કરી કૉંગ્રેસે ૨૦૦૮માં કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ મત જીત્યો હતો. વૉટ ફોર કેશનું કૌભાંડ પણ થયું હતું. ડીએમકેએ ૨૦૧૩માં યુપીએ સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો તેના બીજા જ દિવસે ડીએમકે નેતા કરુણાનીધિના પુત્ર સ્ટાલિનને ત્યાં સીબીઆઈ દરોડા પડ્યા હતા. આંધ્રમાં સૌથી વધુ બેઠકો દ્વારા ૨૦૦૪માં અને ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસને સત્તામાં લાવવામાં મદદરૂપ થનાર વાય. એસ. આર. રેડ્ડીના રહસ્યમય મૃત્યુ પછી તેમના દીકરા જગને આત્મહત્યા કરનારા ખેડૂતોને મળવા ઓડુર્પુ યાત્રા કાઢી તો કૉંગ્રેસ મોવડી મંડળ (સોનિયા ગાંધી એમ વાંચો)એ તેમને ના પાડી પણ બળુકા જગને ન માન્યું. તે પછી જગને પોતાનો અલગ પક્ષ વાયએસઆર કૉંગ્રેસ રચ્યો. તે વખતે કિરણ રેડ્ડી સરકારના આઠ કૉંગ્રેસી પ્રધાનો પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હતા પણ (સોનિયાના ઈશારે) સીબીઆઈ માત્ર જગન રેડ્ડીની પાછળ પડી ગઈ. આવાં અનેક કારણો તેમજ કોલસા કૌભાંડમાં રિપોર્ટ બદલી નખાતાં સુપ્રીમ કૉર્ટે ૨૦૧૩માં સીબીઆઈને ‘પાંજરામાં બંધ પોપટ’ની ઉપમા આપેલી. સ્વયં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ સામે પણ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારે સીબીઆઈનો ઓછો દુરુપયોગ કર્યો છે?

ચૂંટણી પહેલાં અલગ-અલગ લડવું પરંતુ ચૂંટણી પછી ભાજપને સત્તામાં અટકાવવાના નામે ગઠબંધન કરી સત્તામાં આવી જવું આ બધું કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, મુલાયમસિંહ યાદવ અને ડાબેરીઓ કરતા આવ્યા છે.

અત્યાર સુધી અટલ-અડવાણી આ નીતિઓ સામે માત્ર વિરોધ કરતા રહ્યા. લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ કરતા રહ્યા. લોકોએ સહાનુભૂતિથી જીતાડ્યા પણ સ્પષ્ટ બહુમતી તો ન જ આપી. આથી મોરચા સરકાર રચવી પડી. ૧૯૯૮માં પહેલી એનડીએ સરકાર વખતે જયલલિતાએ તમિલનાડુની ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી હતી. અટલ-અડવાણીએ તે ન માની. પરિણામે ઉપર કહ્યું તેમ ટી પાર્ટી પછી સરકાર ગુમાવવાનો વારો આવ્યો. સિદ્ધાંત અને આદર્શોની રાજનીતિથી સત્તામાં ટકાતું નથી એ કડવું સત્ય છે. કદાચ જનતાને પણ એવા નેતા પસંદ છે જે રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાના બદલે કૃષ્ણનીતિથી સામ-દામ-દંડ-ભેદથી સામેના પક્ષોને હંફાવે. આથી જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ પહેલેથી નક્કી કરીને બેઠા છે કે અટલ-અડવાણીની જેમ કૉંગ્રેસના કાવાદાવાનો ભોગ બની સત્તા ગુમાવવા કરતાં આટલાં વર્ષોથી જે લોકો અનીતિની જ ભાષા સમજે છે તેમને હરાવવા તેમની જ ભાષા વાપરવી જરૂરી છે. પરંતુ ભાજપે એ સાવધાની રાખવા જેવી છે કે રાક્ષસ સામે લડતા રાક્ષસ જેવા ન થઈ જવાય કારણકે અનીતિઓ આચરીને તત્કાળ તો સત્તા મળી જાય છે પણ લાંબા ગાળે કૉંગ્રેસ જેવા હાલ થવાની શક્યતા રહે છે.

ગોહત્યા: યુવા કૉંગ્રેસના રાક્ષસી કૃત્યથી ભાજપને ભાવતું જડશે

કૉંગ્રેસે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, હિમાચલ પ્રદેશ વગેરેની ચૂંટણી પહેલાં સામે ચાલીને ભાજપને તાસક પર મુદ્દો ધરી દીધો છે. હવે ભાજપ આ મુદ્દો ગજવશે, પરંતુ યુવા કૉંગ્રેસના કાર્યકર્તાઓએ જે રીતે વિડિયો શૂટિંગ સાથે એક કાયદાના વિરોધમાં ગોહત્યા કરી છે તેની ટીકા કરવા માટે તમામ શબ્દો ઓછા પડે. આ રાક્ષસી કૃત્ય છે અને માત્ર કૉંગ્રેસ જ શું કામ? સામ્યવાદીઓ અને શોભા ડે જેવા લિબરલ બુદ્વુજીવીઓ પણ રોજેરોજ હિન્દુઓની લાગણી દુભાવે તેવા વાણીવિલાસ અને કૃત્યો કરે છે જેનાથી હિન્દુઓ ઉગ્ર બની રહ્યા છે. આ અટકવું જોઈએ.
એક સમયે ઈન્દિરા ગાંધી વખતે કૉંગ્રેસનું નિશાન ગાય-વાછરડું હતું. કૉંગ્રેસમાં હિન્દુત્વનો ઝોક હતો. ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ કૉંગ્રેસી મુખ્યમંત્રી હોવાનો યશ ધરાવતા સંપૂર્ણાનંદે દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને લિબરલ જવાહરલાલ નહેરુની ઈચ્છા વિરુદ્ધ જઈને ઉત્તર પ્રદેશમાં ગોહત્યા વિરોધી કાયદો પસાર કરેલો. નહેરુજીએ તે વખતે રાજીનામું આપવાની ધમકી સુદ્ધાં આપેલી પણ સંપૂર્ણાનંદજીએ તેની પરવા કર્યા વગર આ શુભ કાર્ય કરેલું. પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, ગાંધીજી વગેરે પણ ગોહત્યા સામે કડક કાયદો ઈચ્છતા હતા.
આપણા બંધારણમાં કલમ ૪૮ ગોરક્ષા માટે છે જ. ગાયને કોઈ પંથ સાથે જોડીને જોવી ન જોઈએ કારણકે હિન્દુ ધર્મ તો વિશાળ સમાજને ઉપયોગી દરેક ચીજનું મહત્ત્વ સમજાવવા તેને પવિત્ર બનાવી દે છે. પશુપાલકો માત્ર હિન્દુઓ જ નથી હોતા, કચ્છ, રાજસ્થાન કે કાશ્મીરમાં મુસ્લિમ પશુપાલકો પણ હોય તો ડેનમાર્ક જેવા ખ્રિસ્તી બહુમતીવાળા દેશમાં પણ ગાયનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઉછેર થતો હોય.
સામે પક્ષે પશુપાલકો પણ ગાયને રઝળતી મૂકી દે. આપણે વડા પ્રધાનની વારંવાર અપીલ છતાં કચરાને સૂકા-ભીના અને પ્લાસ્ટિક આમ ત્રણ વિભાગમાં વહેંચીને અલગ ન કરીએ અને પરિણામે ગાયને પ્લાસ્ટિક ખાવાનો વારો આવે. ઉનાળામાં તો ગાયની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થતી હોય છે કારણકે રઝળતી ગાયને પાણી પીવું હોય તો ક્યાં જાય? જાહેર પાણીની પરબ પણ ઓછી થતી જાય તો પ્રાણી માટે અવેડો તો સ્માર્ટ સિટી બનવા તરફ જતા વિકસિત શહેરમાં ભૂલી જ જવાનો. મેં મારા ઘર આગળ માટલું રાખેલું તો તે કોઈક ઉઠાવી ગયેલું! આ છે શહેરી માનસિકતા!
સિંહ, વાઘ, દીપડાની વસતિની ચિંતા કરતા આપણે લોકોને ગાયની ચિંતા કેમ નથી થતી? ગાયની ઉપયોગિતા અનેકગણી વધુ છે માટે તે પૂજનીય મનાઈ છે.
અને આ લિબરલો-બુદ્ધુજીવીઓ-સામ્યવાદીઓને શું કહેવું? એકાદ વર્ષ પહેલાં જ.ન.વિ. (જેએનયુ)માં બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો અને ગઈ કાલે પણ કેરળમાં તેમણે બીફ ફેસ્ટિવલ રાખેલો. બુદ્ધુજીવી લેખિકા શોભા ડેએ પણ બીફ ખાવાની તરફેણમાં ટ્વીટ કરેલું. આ લોકો એ. આર. રહેમાન સામે ફતવો બહાર પડે કે સોનુ નિગમ સામે ફતવો બહાર પડે ત્યારે તેમના દરમાં છુપાઈ જતા હોય છે. ત્યારે તેમની મર્દાનગી કે નારીત્વ ગાયબ થઈ જાય છે.  દિવાળી પર ફટાકડાનો વિરોધ, ધૂળેટી પર પાણીથી રમવા પર વિરોધ, જન્માષ્ટમી પર દહીહાંડીનો વિરોધ, શ્રાવણમાં દૂધાભિષેક સામે વિરોધ, મકરસંક્રાંતિ પર  મૂંગા પક્ષીઓના નામે પતંગ ચગાવવા પર વિરોધ, જલ્લીકટ્ટુમાં બળદની લડાઈ પર વિરોધ કરનારી આ જમાતને ગાય આ રીતે જાહેરમાં કપાય તેના પ્રત્યે અનુકંપા થતી નથી.  સેક્યુલરિઝમના નામે માત્ર હિન્દુઓની લાગણી પર જ સતત આઘાત કરતા રહેવું તેમની પ્રકૃતિ બની ગઈ છે કારણકે બોલકા હિન્દુઓ માત્ર બોલકો વિરોધ કરે છે. હિન્દુઓ જો લાંબા ગાળે આત્યંતિક બનશે તો તેમાં આવા તત્ત્વોનો ફાળો ૧૦૦ ટકા હશે તે લખી રાખજો.