રોહિંગ્યા મુસ્લિમો મુદ્દે એકલા પડી રહેલા આંગને મોદીજીનો હિંમતભર્યો ટેકો

હિન્દુત્વના પ્રચંડ મોજાએ એક સમયે ભારતમાંથી બહાર નીકળીને પૂર્વમાં જાપાન સુધી અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં યુરોપ અને અમેરિકા સુધી, દક્ષિણમાં શ્રીલંકા અને પશ્ચિમમાં અફઘાનિસ્તાન સુધી પોતાનો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ ઊભો કર્યો હતો. સનાતન ધર્મની જ એક શાખા કહી શકાય તેવા બૌદ્ધ પંથ અને ખાસ કરીને સમ્રાટ અશોક દ્વારા તેને રાજ્યાશ્રય મળવાના કારણે, અને રાજ્યાશ્રય જ નહીં, પરંતુ પોતાના પરિવારના સહિતના લોકોને જ બૌદ્ધ પ્રચારક તરીકે મોકલવાના કારણે બૌદ્ધ પંથ ભારતથી પૂર્વ અને દક્ષિણે આવેલા ભૂભાગમાં પ્રસરી ગયો હતો.

આમાંનો એક ભાગ એટલે મ્યાનમાર. જે પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્મદેશ અથવા બર્મા તરીકે ઓળખાતો હતો. બ્રહ્મા પરથી બર્મા અને તેના પરથી મ્યાનમાર નામ પડ્યું. તો બૈક્થાનો (Beikthano) નામ વિષ્ણુ ભગવાન પરથી આવ્યું છે. આ નામનું શહેર મ્યાનમારમાં આવેલું છે. આ શહેર રાજકીય રાજધાની પણ રહ્યું છે. આપણા ઈન્દ્ર મ્યાનમારમાં થાગ્યા મિન (Thagya Min) તરીકે પ્રસિદ્ધ દેવતા છે. વિરાટ ભારત વર્ષનો જ એક ભાગ હતું આ મ્યાનમાર. ગુજરાતમાં પણ આપણને બાર ગાઉએ બોલી બદલાતી દેખાય અને રીતરિવાજોમાં થોડો ફરક દેખાય તો આ તો પછી બૌદ્ધ પંથના જબરદસ્ત મોજા વખતે અને પ્રાદેશિકતાના કારણે બદલાય જ. બાકી મ્યાનમારના બાગો (પહેલાં પેગુ તરીકે જાણીતું હતું)માં આજની તારીખે પણ હસ્તીનાપુર નામનું શહેર (જે ઇસુ ખ્રિસ્તના જન્મના ૮૫૦ વર્ષ પહેલાંનું છે!) છે તે બતાવે છે કે હિન્દુત્વ અને હિન્દુઓ એક સમયે મ્યાનમારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. બિજયચંદ્ર મજુમદારે ‘ધ હિસ્ટરી ઑફ બંગાલી લેંગ્વેજ’માં લખ્યું છે કે ઈસુના જન્મના ૯૨૩ વર્ષ પહેલાં હિન્દુઓ મ્યાનમાર ગયા હતા. હસ્તીનાપુરના સાહસિક રાજાઓએ બર્માના ઉપરના પ્રદેશમાં વ્યાપક રાજ્ય બનાવ્યું હતું અને તેની રાજધાની ભામો હતી. તો તેલુગુ ભાષીઓએ પણ આરાકાન (જે હવે રખાઇન તરીકે ઓળખાય છે અને અત્યારે બૌદ્ધો અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો વચ્ચે હિંસક ટક્કરના લીધે ચર્ચામાં છે) પર પોતાની પ્રભુતા સ્થાપિત કરી હતી. ડૉનાલ્ડ એમ. સિકિંન્સ નામના લેખકે ‘હિસ્ટૉરિકલ ડિક્શનરી ઑફ બર્મા’માં નોંધ્યું છે કે મ્યાનમારના હૃદય સમા ઇરાવાડી (આર્યવાડી?) નદીના કિનારે પાંગરેલી સભ્યતામાં પણ હિન્દુઓની જેમ જ ચાર વર્ણ હતા- મિન-મ્યો (min-myo) અર્થાત્ શાસકો; પોન્ના-મ્યો (ponna-myo) અર્થાત્ બ્રાહ્મણો અથવા શાસ્ત્રમાં નિપુણ વિદ્વાનો); થુહતે-મ્યો (thuhtay-myo) અર્થાત્ વૈશ્યો અને સિન્યેથા-મ્યો (sinyetha-myo) અર્થાત્ ગરીબ વર્ગ. આ વર્ણવ્યવસ્થા પણ જે તે સમયે ભારતમાં ઘૂસી ગયેલા દૂષણની જેમ જન્મ આધારિત હતી અને માત્ર રાજાના આદેશથી જ તેને બદલી શકાતી હતી.

એક કિસ્સો તો વિચિત્ર છે. રંગૂનમાં (મોટા ભાગે ૧૯૯૦ના દાયકામાં) સૈનિકોને ખોદકામ દરમિયાન ‘પોલમ્મા’ નામના એક દેવીની મૂર્તિ ચમત્કારિક મળી આવી હતી. આ સૈનિકોએ સ્થાનિક દક્ષિણ ભારતીય મંદિરને આ મૂર્તિ મોકલાવી આપી. જે સૈનિકોએ આ કામ કર્યું તે સૈનિકોને લોહીની ઉલટી થઈ અને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા.

અંગ્રેજોએ તેને જીતીને ભારતમાં ભેળવી દીધું હતું. પરંતુ ત્યાં સ્વતંત્ર થવા જે સંઘર્ષ ચાલ્યો તે ભારતના ઘણા પ્રદેશોની જેમ હિંસક જ હતો. ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયા પછી તેણે રાષ્ટ્રસમૂહ (બ્રિટનના દાસ દેશોનો એક સમૂહ- કૉમનવેલ્થ)નો ભાગ થવાનું પસંદ ન કર્યું, પરંતુ તે સમયે ભારત નહેરુજીના નેતૃત્વમાં આ સમૂહમાં જોડાયો અને હજુ પણ તેનો ભાગ છે જ. આમ, મ્યાનમાર એ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને આયર્લેન્ડ જેવા સ્વાભિમાની દેશોની પંક્તિમાં આવે છે જે આ કૉમનવેલ્થમાં જોડાયું નથી.

આ મ્યાનમાર આજકાલ રોહિંગ્યા મુસ્લિમોનાં વર્ષ ૨૦૧૨થી બૌદ્ધો સાથે રમખાણો, તેમના અલગ દેશ, નાગરિકત્વની માગણીઓ અને તે પછી લશ્કર દ્વારા તેમના સફાયાના કારણે ચર્ચામાં છે અને સ્વાભાવિક જ અનેક દેશોની ટીકાને પાત્ર પણ બન્યું છે. મ્યાનમાર ભારત માટે પૂર્વીય દુનિયાનું પ્રવેશદ્વાર કહેવાય છે અને ચીન તથા ભારત વચ્ચે તે આવેલું હોવાથી વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ ભારત માટે ખૂબ ઉપયોગી તથા મહત્ત્વનું છે. ઈશાન રાજ્યોમાં જે બળવાખોર સંગઠનો છે તેમને પણ મ્યાનમાર તરફથી ટેકો મળતો રહ્યો છે, મ્યાનમાર તેમના માટે સ્વર્ગ ગણાય છે અને ત્યાંથી તેઓ કામ કરતાં રહ્યાં છે. આ પ્રવૃત્તિ ડામવા પણ મ્યાનમારનો સાથ અગત્યનો છે. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ૧,૬૪૩ કિમી લાંબી સરહદ આવેલી છે. વળી, ચીને ત્યાં મોટા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રૉજેક્ટ હાથ ધરીને તેને પોતાની પાંખમાં લેવાનો પ્રયાસ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કરવા લાગ્યો છે. તેથી પણ મ્યાનમાર ભારત માટે અગત્યનું બની જાય છે.

૧૯૬૨ સુધી મ્યાનમારમાં લોકશાહી રહી. પરંતુ આ વર્ષે ને વિને બળવો કરી લશ્કરનું શાસન આણી દીધું. તેણે બર્મા સૉશિયલિસ્ટ પ્રૉગ્રામ પાર્ટી નામનો પક્ષ સ્થાપ્યો અને સામ્યવાદી ઢબનું આ એક પક્ષનું શાસન ૧૯૮૮ સુધી રહ્યું અને તે પછી લશ્કરના સોવ મૌંગ નામના જનરલે બળવો કરી સત્તા કબજે કરી. તેણે સ્ટેટ લૉ એન્ડ ઑર્ડર રિસ્ટૉરેશન કાઉન્સિલ (SLORC) સ્થાપી જેનું શાસન ૨૦૧૧ સુધી રહ્યું. ને વિનના શાસન દરમિયાન ભારતીયો લશ્કરી શાસકોના અત્યાચારોનો ભોગ બન્યા. ૧૯૬૪માં લગભગ ત્રણ લાખ ભારતીયો જે પેઢીઓની પેઢીઓથી ત્યાં રહેતા હતા તેમને ઉચાળા ભરવાના આવ્યા. ભારતીયોની માલિકીના વેપારોનું ‘બર્મીઝ વે ટૂ સૉશિયલિઝમ’ (બર્માનો સમાજવાદ)ના નામે રાષ્ટ્રીયકરણ કરી દેવામાં આવ્યું. તેમને પાછા ફરવા માટે ૧૭૫ ક્યાત (મ્યાનમારનું ચલણ) આપવામાં આવ્યું જેથી તેઓ ભારત પાછા ફરી શકે પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકાર મૌન તમાશો જોતી રહી. ઉલટાનું ૧૯૫૨માં તો જવાહરલાલ નહેરુએ મ્યાનમાર જેવા ટચૂકડા દેશ સાથે શાંતિ ખરીદવા મ્યાનમારના વડા પ્રધાન યુ. નુને ખુશ કરવા કાબાહ ખીણ જે મણિપુર અને મ્યાનમાર સરહદે આવેલી છે તે ભેટ આપી દીધી હતી! આજે પણ જ્યારે મણિપુરના લોકો કાબાહ ખીણ વિશે વિચારે છે ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસું સરી પડે છે.

આવા વારસાની વચ્ચે નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા અને તેમણે પડોશી દેશો જે ચીનની પડખામાં સરી ગયા હતા તેમને ભારતના પડખામાં લેવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆત શપથવિધિથી જ થઈ ગઈ હતી. તે પછી ૨૦૧૪માં ‘આસિયાન’ (અગ્નિ એશિયાઈ રાષ્ટ્ર સંઘ)ની બેઠકમાં ભાગ લેવા તેમણે મ્યાનમારની મુલાકાત લીધી હતી પરંતુ તાજેતરમાં મ્યાનમારની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત તેમણે લીધી.
મ્યાનમાર પોતે અશાંત છે અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો દ્વારા ત્રાસવાદનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેની સામે કાર્યવાહી કરવાના કારણે વિશ્વભરના મુસ્લિમો- અરે! માનવ અધિકારવાદી કહેવાતી પાકિસ્તાની મલાલા યુસૂફઝાઈ દ્વારા પણ ટીકાને પાત્ર બન્યું છે. મ્યાનમારના સ્ટેટ કાઉન્સિલર (જે પડદા પાછળના દેશનાં વડાં પ્રધાન જ કહેવાય છે) આંગ સાન સુ કીએ તો આ મામલે વિશ્વ ભરના મુસ્લિમો દ્વારા ખોટા સમાચાર ફેલાવાતા હોવાનો દાવો કર્યો છે. ખાસ કરીને તુર્કીના નાયબ વડા પ્રધાન મહેમત સિમસેકે નેપાળના પૂર અને રવાન્ડાના હિંસાચારના ફોટાનો ઉપયોગ કરીને રોહિંગ્યા મુસ્લિમોની દશા મ્યાનમારમાં બહુ ખરાબ હોવાનું કહ્યું હતું તેની આંગ સાન સુ કીએ ટીકા કરી હતી.

સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદમાં વડા પ્રધાન મોદી અને આંગ સાન સુ કીએ ત્રાસવાદનો સફાયો કરવા સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. મોદીજીએ રખાઇનમાં હિંસા માટે ઉગ્રવાદીઓને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા. આ તબક્કે મોદીજીએ સદ્ભાવનાની ચેષ્ટા રૂપે ભારતીય જેલોમાં બંધ ૪૦ ભારતીયોને છોડવાની જાહેરાત પણ કરી હતી. ભારત અને મ્યાનમાર વચ્ચે ત્રાસવાદ અને સુરક્ષા, દરિયાઈ સુરક્ષા, સાંસ્કૃતિક વિનિમય કાર્યક્રમ, મેડિકલ પ્રૉડક્ટના નિયંત્રણ, આરોગ્ય તથા દવા, આઈટી, એમઆઈઆઈટી, વગેરે અનેક ક્ષેત્રોમાં ૧૧ સમજૂતી પત્રો (એમ.ઓ.યૂ.) પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ ઉપરાંત ભારત-મ્યાનમાર વચ્ચે જમીન સરહદ પાર કરવાની સમજૂતી પર પણ હસ્તાક્ષર થયા હતા.

જો આપણે વિદેશમાં રહેતા હોઈએ તો આપણા દેશમાંથી આવતી દરેક વ્યક્તિ આપણને પોતીકી લાગે. તે આવીને આપણને મળે, આપણા દેશના ખબરઅંતર જાતે આપે તો બહુ જ આનંદ થાય. મોદીજી સમસ્ત વિશ્વના ભારતીયોને એક તાંતણે બાંધવાનું કામ તેમના વિદેશ પ્રવાસોમાં અચૂક કરતા હોય છે. મ્યાનમારમાં પણ તેમણે ત્યાં વસતા ભારતીયોને સંબોધ્યા અને પોતાની સરકાર દ્વારા જીએસટી, નોટબંધી વગેરે મુદ્દે થયેલા કામોની માહિતી આપી.

તેમણે બ્રિટિશરો સામે લડતા વીરગતિ પામેલા લોકોના મૌસોલિયમની મુલાકાત લઈ શ્રદ્ધાસુમન અર્પિત કર્યા. ભારતની સ્વતંત્રતા માટે લડેલા બહાદૂર શાહ ઝફરની દરગાહની મુલાકાત લઈ તેમને પણ શ્રદ્ધાંજલિ આપી. તમિલ સ્થળાંતરિતો દ્વારા ૧૮૭૧માં બનેલા કાલિબરી મંદિરમાં દર્શન કર્યા. બૌદ્ધ મંદિર શ્વેદાગોન પગોડામાં પણ દર્શન કર્યા. બંને દેશોની એક સરખી સાંસ્કૃતિક વિરાસતના પ્રતીક રૂપે બોધિ વૃક્ષનું રોપણ કર્યું. બાગાનમાં તેમણે આનંદ મંદિરમાં પણ દર્શન કર્યા હતા.
આમ, મોદીજીની મ્યાનમાર મુલાકાત બહુઆયામી બની રહી. ખાસ કરીને, જ્યારે આંગ સાન સુ કી વિશ્વ ભરની ટીકાનો સામનો ઉગ્રવાદી રોહિંગ્યા મુસ્લિમો બાબતે કરી રહ્યા છે ત્યારે મોદીજીએ સામા પ્રવાહે જઈને તેમની પડખે ઊભા રહેવાનું હિંમતભર્યું કામ કર્યું હોય તેમ જણાય છે.

Advertisements

રામદેવજી: અપંગો-દલિતોની સેવા કરનાર, અસ્પૃશ્યતા સામે લડનારા રાજા

આજે રામદેવજીની વાત કરવી છે. ના, બાબા નહીં, પીરની. રામદેવ પીરની.

ગઈ કાલે રામદેવ પીરની હિન્દુ પંચાંગ (કેલેન્ડર) મુજબ (ભાદરવા શુક્લ દ્વિતીયા) જન્મજયંતિ ગઈ. ફરી એક વાર કહું કે ડાબેરીઓ, દલિતો તરફી કહેવાતી સંસ્થાઓ જે કુપ્રચાર કરે છે કે સવર્ણોએ તેમના પર અત્યાચારો જ કર્યા છે (અને સામે દલિતો દ્વારા થતા ખોટા એટ્રોસિટીના કેસો ભૂલી જવાય છે) ત્યારે રામદેવ પીરનો દાખલો ક્યારેય અપાયો હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી આવતું. હા, રામદેવ પીરના ભક્તો ઘણા છે પણ બુદ્ધિજીવીઓના મોઢે ક્યારેય તેમનું ઉદાહરણ સાંભળવા નથી મળતું. કોઈ છાપામાં તેમને યાદ નથી કરાતા.

રાજસ્થાનનું પોખરણ આમ તો બે વાર પરમાણુ પરીક્ષણો માટે દુનિયામાં વધુ જાણીતું છે પરંતુ ત્યાંના રુણિચાના શાસક રાજા અજમલ તંવરના પુત્ર તરીકે આ મહાપુરુષનો જન્મ થયો. (ગુજરાતમાં પણ તેમને માનનારા લાખો-કરોડો લોકો છે. ગુજરાતીમાં તેનો ઉલ્લેખ રણુજા તરીકે થાય છે. એ પણ સાંસ્કૃતિક એકતાનું અનોખું ઉદાહરણ છે કે તેમના માટે હેલો એટલે કે પોકાર-વિનંતી એ જન્મે બંગાળી ગાયક મન્ના ડેએ ગાયો હતો.) તેઓ સ્વામી વિવેકાનંદજીની જેમ અલ્પાયુ જ જીવ્યા, પણ જે જીવ્યા તેમાં સદીઓ સુધી ન થાય તેવાં કામો તેમણે કર્યાં. તેમનું આયુષ્ય માત્ર તેંત્રીસ વર્ષ જ રહ્યું.

પ્રભુ રામ જેવું જ જીવન રામદેવ પીરનું રહ્યું. દશરથ રાજાને જેમ સંતાન નહોતાં તેમ અજમલ દ્વારકાનાથ શ્રી કૃષ્ણના પરમ ભક્ત હોવા છતાં તેમને સંતાન નહોતાં. વળી, ભૈરવ નામના રાક્ષસનો આતંક પણ રાજ્યની પ્રજાને હેરાનપરેશાન કરી રહ્યો હતો. આથી રાજા અજમલ દ્વારકાધીશના દર્શન કરવા દ્વારકા આવ્યા. ભગવાનના દર્શન કરતાં કરતાં રાજાની આંખમાં આંસું આવી ગયાં. કહે છે કે ત્યારે ભગવાનના તેમને સાક્ષાત દર્શન થયા અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પોતાના પિતામ્બરથી તેમનાં આંસું લૂછ્યાં. ભગવાને કહ્યું કે “હું તારાં બધાં દુઃખો જાણું છું. માગ તારે માગવું હોય તે.”

રાજાએ માગ્યું કે “તમે મારા ઘરે પુત્ર તરીકે જન્મ લો અને રાક્ષસ ભૈરવને મારીને ધર્મની સ્થાપના કરો.” ભગવાને વચન આપ્યું અને પછી પહેલાં બલરામજીએ વીરમદેવ તરીકે અને શ્રી કૃષ્ણએ રામદેવ પીર તરીકે જન્મથી ક્ષત્રિય કુળમાં અવતાર લીધો. નાનપણમાં જ માતા મૈનાદેને પોતાની બાળ લીલા બતાવી. દાસી ગાયનું દૂધ લઈ આવી ત્યારે માતાજીએ તેને ગરમ કરવા ચૂલા પર મૂક્યું. એટલામાં લીલા બતાવવા બાળ રામે મોટા ભાઈ વીરમદેવને ચીંટિયો ભર્યો. વીરમદેવે ગુસ્સામાં રામને ધક્કો માર્યો. આથી રામ રોવા લાગ્યા. માતા તેમને શાંત કરવા ખોળામાં લઈ બેસી ગયા. એટલામાં ચૂલા પર મૂકેલું દૂધ ઉભરાઈ ગયું તો બાળ રામે ચમત્કાર બતાવતાં પોતાના હાથ લંબાવી તપેલી ઉતારી લીધી. આ જોઈ માતાજી અને દાસી સહિત તમામ લોકો દ્વારકાનાથનો જય જયકાર કરવા લાગ્યા.

આ જ રીતે દરજીએ બાળ રામ માટે કપડાંનો ઘોડો બનાવવા આપેલા કપડાંમાંથી થોડું કપડું ચોરી લીધું તો રામ એ ઘોડા પર બેસી આકાશમાં ચાલ્યા ગયા. આથી પિતા રાજાએ દરજીને જેલમાં પૂરી દીધો. થોડા સમય પછી રામદેવ પાછા આવ્યા ત્યારે દરજીએ પોતાની ભૂલ કબૂલી. રામદેવજી પાસે ક્ષમા માગી. રામદેવજીએ તેમની ભૂલ જતી કરી. આજે પણ ઘણા લોકો પોતાની માનતા પૂરી થાય તો રામદેવજીને કપડાંનો ઘોડો ચડાવે છે. તેમણે ભૈરવ રાક્ષસનો વધ કર્યો. બોહિતારાજ નામના વણિકને “જ્યારે ભીડ પડે ત્યારે યાદ કરજે, વહારે આવીશ” આવું કહી વચન આપ્યું અને જ્યારે તે દરિયાઈ માર્ગે આવી રહ્યો હતો અને એકાએક તોફાન આવ્યું ને તેણે પોકાર કર્યો ત્યારે રામદેવજી તેની વહારે આવ્યા અને ડૂબતું જહાજ બચાવેલું. બદલામાં તેની પાસે તે રામદેવજીને આપવા જે હાર ભેટ તરીકે લાવેલો (અને જેને જોઈને પછી તેને લાલચ આવી ગઈ કે આનું રામદેવજી શું કરશે? આ તો હું જ રાખી લઈશ, અને એટલે જ સમુદ્રમાં તોફાન આવેલું) તે હારની કિંમતમાંથી રામદેવજીએ વણિકને પાણી માટે તરસતા રાજસ્થાનના એ પ્રદેશ રુણિચામાં વાવ બનાવવા કહી. આ વાવડીનું નામ પરચા બાવડી છે અને રામદેવજીની કૃપાથી તેમનાં વચનો મુજબ જ તેનું પાણી ગંગા જેવું શુદ્ધ અને મીઠું છે.

શ્રી રામ હોય કે શ્રી કૃષ્ણ, દરેક સ્વરૂપે ભગવાન લીલાઓ ઉપરાંત ઘણાં બધાં એવાં કામો પણ કરે છે જે તેમને એક માનવતાના આદર્શ તરીકે સ્થાપે છે. ચમત્કાર માનવના હાથની વાત નથી. પરંતુ ભગવાને ઘણાં કામોને માનવ આદર્શ તરીકે રાખી શકે છે. જેમ કે પ્રભુ શ્રી રામે શબરીનાં એઠાં બોર ખાધાં, ગુહ રાજા અને કેવટ સાથે આત્મીય વ્યવહાર કર્યો, વનવાસી જેવા વાનરોની મદદ લઈ લડાઈ જીતી. શ્રી કૃષ્ણએ કુરૂપ કુબજાને રૂપવાનનો દરજ્જો આપ્યો. ગોવાળિયાઓની દોસ્તી કરી. રાજા દુર્યોધનના ઘરે મેવા ખાવાનું ત્યાગી દાસીપુત્ર વિદુરના ઘરે ભાજી ખાધી. આ જ રીતે શ્રી કૃષ્ણના અવતાર મનાતા રામદેવ પીરે પણ આંધળા, લૂલા, લંગડા, કોઢગ્રસ્તો અને ગરીબોની સેવા કરીને સર્વોચ્ચ ઉદાહરણો સ્થાપ્યાં. અસ્પૃશ્યતાને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ડાલી બાઈ નામની મેઘવાળ જ્ઞાતિની મનાતી કન્યા તેમને એક ઝાડ નીચે મળી હતી તેને બહેન તરીકે રાખી તેનું પાલનપોષણ કર્યું. કદાચ આ જ કારણે બાબા રામદેવના ભક્તોમાં દલિતોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે.

એ સમયે વિદેશી મુસ્લિમોનો બહુ આતંક હતો. લૂટારા મુસ્લિમો વારંવાર સમૃદ્ધ ભારતને લૂટવા ચડી આવતા. રામદેવજીની ખ્યાતિ વધતી જોતાં તેમજ રામદેવજી હિન્દુઓમાં ઊંચ-નીચ, જાતપાત અને આભડછેટ જેવું કંઈ નથી તેવો પ્રચાર કરતાં તેથી પંથાતરણ કરતા મૌલવીઓ અને મુલ્લાઓને ‘ઈસ્લામ ખતરે મેં’ લાગ્યો. તેમણે મક્કામાં રહેતા પોતાના આકાઓ એવા પીરોને સમાચાર મોકલાવ્યા. આથી તે પાંચ પીરો રામદેવજીના ‘સત’ની પરીક્ષા કરવા છેક મક્કાથી રાજસ્થાન આવ્યા.

ભારતમાં તો ‘અતિથિ દેવો ભવ’ની પરંપરા પહેલેથી રહી છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ પણ દુર્યોધને પોતાની સેના માગી તો આપી હતી. ભગવાન પોતાના દુશ્મનોને પણ મોક્ષ આપે છે. પાંચ પીરો પરીક્ષા લેવા આવ્યા ત્યારે તેમને ગામથી થોડે દૂર રામદેવજી મળ્યા. પીરોએ પૂછ્યું, “રુણિચા કેટલું દૂર છે?” રામદેવજીએ કહ્યું, “આ સામે ગામ દેખાય ને તે જ રુણિચા. પણ એ તો કહો કે તમારે જાવું છે કોને ત્યાં?” અત્યારે શહેરમાં ભૌતિકવાદની અસરમાં આવી કોઈ લાંબી પૂછપરછ ન કરે. અરે! એડ્રેસ બતાવે તે પણ ગનીમત કહેવાય. પીરોએ કહ્યું, “અમારે તો રામદેવજીને મળવું છે.” રામદેવજી કહે, “લે, એ તો હું જ છું. આવો, મારા ઘરે પધારો.”

પીરો તો આવ્યા રામદેવજીના મહેલે. તેમની સારી આગતા સ્વાગતા કર્યા પછી રામદેવજીએ કહ્યું કે “હવે ભોજન કરીને જ જજો.” પીરોને તો એટલું જ જોઈતું હતું. તેમણે કહ્યું, “ભોજન તો કરીએ પણ અમારાં ભોજનપાત્રો તો અમે મક્કામાં ભૂલી ગયા છીએ અને તે વગર અમે ભોજન કરી શકીએ નહીં.” આક્રમણખોર મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તી અંગ્રેજો આ રીતે હિન્દુઓના વટ, વચન અને વેરની મક્કમતાનો બહુ ગેરલાભ લેતા. કોઈને વચન આપ્યું હોય તે હિન્દુ તોડે નહીં. આક્રમણખોરો ગાયને આગળ ધરી દે તો હિન્દુ લડે નહીં. અંદરો અંદર વેર થઈ ગયા હોય તો પેઢીઓ સુધી ચાલે. આ જ રીતે ધર્મના મુદ્દે પણ હિન્દુ પાછી પાની ન કરે. ધર્મ એટલે ઉપાસના નહીં, પણ અલગ-અલગ ધર્મ અને તેમાં અતિથિ પ્રત્યેનો ધર્મ પણ આવી ગયો. ઘરના લોકોને અન્યાય થઈ શકે પણ અતિથિની મહેમાનગતિમાં કોઈ કમી ન રહેવી જોઈએ એ સિદ્ધાંતનો પણ અહીં ગેરલાભ લેવાયો. હવે જો રામદેવજી ભોજન ન કરાવી શકે તો અતિથિ ધર્મ લાજે. તેમની પ્રતિષ્ઠાને જબરી હાનિ પહોંચે. (અને વર્તમાન યુગ હોય તો મિડિયાની સમક્ષ હામીદ અન્સારી, મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન, ઈમરાન હાશ્મી વગેરેની જેમ આવા લોકો ઊંધી રજૂઆત પણ કરી શકે કે અમે મુસ્લિમ હતા એટલે જ અમને ભોજન પણ ન કરાવાયું. અમારી સાથે આભડછેટ રખાઈ.)

પરંતુ અહીં તો સાક્ષાત ભગવાન હતા એટલે રામદેવજીએ કહ્યું, “હમણાં જ તમારાં ભોજનપાત્રો મગાવી દઉં.” અને થોડી જ વારમાં વાસણો હાજર! આખરે પીરોને પણ માનવું પડ્યું અને પ્રણામ કરી તેમને કહ્યું કે તમે તો પીરોના પણ પીર છો. તમે રામદેવ પીર તરીકે ઓળખાશો. આથી ત્યાર પછી તેઓ રામદેવ પીર, રામસા પીર અન રામા પીર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. આ રીતે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું પણ તેઓ પ્રતીક બન્યા. તેમનાં લગ્ન અમરકોટના રાજા દલજી સોઢાની પુત્રી નૈતલદે, જે રૂક્મિણીનો અવતાર મનાય છે, તેમની સાથે થયાં હતાં.

આવા મહાપુરુષો લાંબું જીવતા નથી. તેઓ ટૂંકા ગાળામાં જ મોટાં કામો કરી જાય છે. તેમને કારકિર્દી કે જીવનમાં ટોચ પર હોય ત્યારે વિદાય લેતા આવડે છે. રામદેવજીએ તેંત્રીસ વર્ષ પૂરાં થયાં તે પછી ભાદરવા શુક્લ એકાદશીના રોજ સમાધિ લઈ લીધી. તે પહેલાં તેમણે બોધ આપેલો કે મારી સમાધિ પૂજનમાં કોઈ ભેદભાવ ન રાખશો. તેમની બહેન ડાલી બાઈએ તેમના બે દિવસ પહેલાં સમાધિ લીધી હતી તેમની બાજુમાં જ રામદેવજીએ પોતાની સમાધિનું સ્થળ પસંદ કર્યું જે આજે એક મંદિરના રૂપમાં વિદ્યમાન છે.

આ રીતે પોતાના પૂર્વ અવતારોની જેમ રામદેવજીએ પણ અનન્ય ઉદાહરણો પૂરાં પાડ્યાં છે. આજના રાજાઓ એટલે કે ધારાસભ્યો-સાંસદો પણ એકએક દલિત બહેનની જવાબદારી લે, પોતાને મળતી ભેટોને વાપરી નાખવાના બદલે કે પોતાની પાસે યાદગીરી તરીકે રાખવાના બદલે કૂવા, વાવ, પુસ્તકાલય, સંગ્રહાલય, શાળાની લેબોરેટરી, હૉસ્પિટલ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, કૉર્ટ કેસ વગેરે જેવાં કાર્યો માટે વાપરીને જનતાનો બોજો ઘટાડે તો કેટલા આશીર્વાદ (અને સાથે મત પણ) તેમને મળે! ભૈરવ જેવા પોતાના સમાજના રાક્ષસ હોય કે મક્કાથી બદદાનતથી આવેલા પાંચ પીર, જ્યાં ચમત્કાર બતાવવો પડે ત્યાં ચમત્કાર પણ બતાવવાનો. અને છેલ્લે પદને, ખુરશીને લાંબો સમય વળગી ન રહેતાં સમય વર્તીને નવી પેઢી અવગણવાનું શરૂ કરી દે તે પહેલાં માનભેર વિદાય લઈ લેવી.

તેમનો જન્મ ભાદરવા સુદ બીજે થયો હોવાથી ઘણા લોકો ‘બીજ ભરવા’ એટલે કે બીજના દિવસે રુણિચા, રણુજા, રામદેવરા કે રામદેરિયા એમ અલગ-અલગ નામે ઓળખાતા તેમના સ્થળે આવેલા મંદિરે (તેમના અવતાર ધામ- ઉન્ડૂ કાશ્મીર) દર્શન કરવા જાય છે. બીજથી અગિયારસ સુધી નવરાત્રિ ચાલે છે જેમાં ભક્તો તેમના ભાવ અને શક્તિ પ્રમાણે પૂજા કરે છે. રામદેવજીના ભક્તો રાજસ્થાન ઉપરાંત ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા, પંજાબ અને દિલ્લી એમ સાતેક રાજ્યોમાં પથરાયેલા છે. પાકિસ્તાનથી પણ મુસ્લિમ ભક્તો તેમને નમન કરવા આવે છે. કચ્છના અંજારમાં સમાધિ લેનાર મહાન ભક્તો જેસલ-તોરલ, રાજસ્થાનના રાજવી સંત ભક્તો રૂપાંદે-માલદે રામદેવજીના ભક્તો હતા.

રામદેવજીની કથામાં પણ કેટલાકે વિકૃતિકરણ કરી હવે રામદેવ પીરને મેઘવાળ સમાજના ગણાવવાનું શરૂ કર્યું છે અને તેઓ એવો દાવો કરે છે કે રાજા અજમલના ઘરે ઘોડાની દેખરેખ રાખતા સાયર જયપાલ જે મેઘવાળ સમાજના હતા તેમને ત્યાં રામદેવજીનો જન્મ થયો હતો. આવું કરીને તેઓ હિન્દુઓમાં નાતજાતના ભેદ મટાડવાના પ્રયાસને ધક્કો જ પહોંચાડે છે,  કેમ કે રામદેવજીએ કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિમાં જન્મ લઈ એક દલિત કન્યાને બહેન તરીકે અપનાવી અને એ સિવાય પણ અપંગો-દલિતો વગેરેની સેવા કરી, આભડછેટનો વિરોધ કર્યો તે વાતનો રામદેવજી પોતે દલિત કુટુંબમાં જન્મ્યા હોય તેવી વાત કરવામાં આવે તો તેનાથી છેદ ઊડી જાય તે સ્વાભાવિક છે.

ચીન વૈદિક સામ્રાજ્યનો જ એક ભાગ હતું!

(સાધના સાપ્તાહિક તા.૫/૮/૧૭માં પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)

વર્તમાનમાં ભૂતાનના ડોક લામ વિસ્તારમાં ચીને રસ્તો બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને તેને ભારતની રાજકીય અને સૈન્ય સત્તાએ અગમચેતી વાપરીને ત્વરિત નિર્ણય કરીને અટકાવવાનું કામ કર્યું તેના કારણે ત્યાં ચીન અને ભારતની સેના સામસામે ઊભી છે અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ સંજોગોમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો, તિબેટનો ત્રીજો ખૂણો સમજવાની જરૂર છે.

હકીકતે ચીન સાથે ભારતના સંબંધો મહાભારત કાળથી રહ્યા છે. આશ્ચર્ય લાગશે, પરંતુ મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ આવે છે. મહાભારતના વન પર્વના ઈન્દ્રલોકાભિગમન પર્વના શ્લોક ૨૧-૪૨માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને તેમના ઈન્દ્રપ્રસ્થની સમૃદ્ધિની યાદ અપાવતા કહે છે, “ઈન્દ્રપ્રસ્થમાં કુંતીકુમારો પાસે જે સમૃદ્ધિ હતી અને રાજસૂય યજ્ઞ સમયે મેં મારી આંખોથી જોઈ હતી, તે અન્ય નરેશો માટે દુર્લભ હતી. તે સમયે બધા ભૂમિપાલ પાંડવોનાં શસ્ત્રોના તેજથી ભયભીત હતા.” કયા કયા ભૂમિપાલો (રાજાઓની) વાત તેમાં આવે છે? “સિંહલ, બર્બર, મલેચ્છ, લંકાનિવાસી, પશ્ચિમના રાષ્ટ્ર, સાગરના નિકટવર્તી સેંકડો પ્રદેશ, દરદ, સમસ્ત કિરાત, યવન, શક, હુણ, ચીન, તુષાર, સૈન્ધવ, જાગુડ, રામઠ, મુંડ, સ્ત્રીરાજ, કેકય, માલવ અને કાશ્મીરદેશના નરેશ પણ રાજસૂય યજ્ઞમાં બોલાવાયા હતા અને મેં તે બધાને આપના યજ્ઞમાં રસોઈ પીરસતા જોયા હતા.” મનુસ્મૃતિમાં પણ ચીનનો યવન, શક વગેરેનો જાતિઓ તરીકે ઉલ્લેખ છે. એમ મનાય છે કે હિન્દુઓની જ એક સૂર્યવંશીય ક્ષત્રિય જાતિ ચીના તિબેટની પાર જઈને ચીનમાં વસી. (જોકે તેના માટે કોઈ નક્કર પુરાવા નથી મળતા). ચીનમાં તાંગ રાજવંશના શાસન (ઇ.સ. પૂર્વે ૬૧૮-૯૦૭)માં હિન્દુ પંચાંગનો ઉપયોગ પણ કરાતો હતો.

ચીન પરંપરામાં સુન વુકોંગ નામના વાનર દેવતાનું પૌરાણિક પાત્ર છે જે હનુમાનજી પરથી પ્રેરિત છે. તમિલનાડુની આય્યાવોલે અને મણિગ્રામમ નામની બે વેપારી મંડળીઓ મધ્ય યુગમાં દક્ષિણ ચીનમાં ગઈ ત્યારે પણ ત્યાં હિન્દુ ધર્મનો વધુ વિસ્તાર થયો હતો. આજે પણ ચીનમાં મંદિરોના રૂપમાં અવશેષો જોવા મળે છે. ‘વિશ્વનાં પગરખાં કારખાના’ તરીકે જાણીતા ચીનના જિનજિયાંગ નામના ઔદ્યોગિક નગરમાં ‘શીંગલી પેવેલિયન’ નામનું મંદિર આવેલું છે જેમાં લોકો એક દેવીની પૂજા કરે છે. ચાર હાથવાળી આ દેવી ગુઆન્યિનના રંગરૂપ હિન્દુ દેવી મહાકાળી જેવાં જ છે, જે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશના વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરોમાં જોવા મળે છે. ચીનના સ્થાનિક ઇતિહાસકારો માને છે કે સોંગ (૯૬૦-૧૨૭૯ એ.ડી.) અને યુવાન (૧૨૭૯-૧૩૬૮ એ.ડી.) રાજવંશના સમયમાં દક્ષિણ ભારતના લોકો ક્વાનઝોઉ ગયા ત્યારે તેમની સાથે હિન્દુ ધર્મનો પણ પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો. ક્વાનઝોઉમાં કૈયુઆન મંદિરમાં નરસિંહ ભગવાનની મૂર્તિ આનો પુરાવો છે.

‘ધ સર્પન્ટ ધ ઇગલ ધ લાયન એન્ડ ધ ડિસ્ક’ પુસ્તકમાં બ્રેનોન પાર્કર લખે છે, “ફુજિયાન પ્રાંતના ક્વાનઝોઉના શિનમેન વિસ્તારમાં શિવ મંદિરના અવશેષો છે. ત્યાં હજુ પણ પાંચ મીટર ઊંચું શિવલિંગ છે. ૧૯૫૦ના દાયકાના અંત સુધી સંતાનવિહોણી માતાઓ સંતાન માગવા ત્યાં દર્શન કરવા જતી હતી. આ જ રીતે લો યાંગ જિલ્લાના સુઆન વુ (Hsuan wu)માં એક સ્તંભ છે જેના પર સંસ્કૃતમાં લખાણ છે…” પાર્કર તો ચીનનું નામ પણ સંસ્કૃતમાંથી આવ્યું હોવાનું લખે છે, “ફ્રેન્ચ આર્ટ હિસ્ટૉરિયન રેને ગ્રોઉસ્સેટ મુજબ, ચીન નામ સંસ્કૃતમાં પૂર્વના પ્રદેશો માટે વપરાતા પ્રાચીન નામ પરથી પડ્યું છે. ચીનમાં વપરાતો શબ્દ ‘શિહ’ સંસ્કૃતના ‘સિંહ’ પરથી આવ્યો છે… ઇટાલીયન લેખક ગેરોલામો એમિલિયો ગેરિનીએ કહ્યું હતું: ઇ.સ. પૂર્વે ત્રીજી અને ચોથી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતના ક્ષત્રિયોના સાહસી વંશોએ બર્મા, સિયામ, લાઓસ, યુન્નાન, ટોન્કિન અને અગ્નિ ચીનમાં શાસન કર્યું હતું…’ચીન એન્ડ ઇન્ડિયા’ નામનો અભ્યાસ કહે છે કે “ચીન ભારતીય વૈદિક સામ્રાજ્યનો ભાગ હતું.” પ્રૉફેસર જી. ફિલિપ્સે ‘જર્નલ ઑફ ધ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી’ની ૧૯૬૫ની આવૃત્તિમાં પાના નં. ૫૮૫ પર આ સમજાવ્યું છે…ભારતના હિન્દુ વેપારીઓએ ચીનમાં લંગ-ગા નામથી કૉલોની વસાવી હતી જે નામ ‘લંકા’ પરથી પડ્યું હતું…

ચીનના પોતાના પ્રૉફેસર સ્વ. હુઆંગ શિનચુઆન જે બૈજિંગ યુનિવર્સિટીમાં ઑરિએન્ટલ ફિલૉસૉફી ડિપાર્ટમેન્ટમાં હતા તેમણે પણ કહ્યું હતું કે પ્રાચીન ચીનમાં અનેક વિષ્ણુ અને શિવ મંદિરો હતાં…એક ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રૉફેસરે મને ચીનના વૈદિક ભૂતકાળ વિશે અનેક પુરાવાઓ હોવાનું કહેલું. એટલું જ નહીં, પરંતુ એ પ્રૉફેસરે પોતાને ‘ધ લાસ્ટ ચાઇનીઝ હિન્દુ’ ગણાવેલા.

આ પુરાવાઓ ચીન હિન્દુ પ્રભુત્વવાળા બૃહદ ભારતનો એક ભાગ હોવાનું તો સાબિત કરે જ છે, તદુપરાંત, પશ્ચિમી અને સામ્યવાદી બુદ્ધિજીવીઓ, ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતમાં ઉત્તર-દક્ષિણ, આર્ય-દ્રવિડના ભેદ પાડીને ફૂટ પડાવવા કરાતા પ્રયાસની પણ પોલ ખોલી નાખે છે કારણકે ચીનમાં હિન્દુ ધર્મનો પ્રસાર કરવામાં તમિલ વેપારીઓની ભૂમિકા હતી.

ચીનમાં ઇ.સ. પૂર્વે ૫૦૦૦-૩૦૦૦માં યાંગશાઓ સંસ્કૃતિ હતી જે માતૃવંશીય હતી. હિન્દુ ધર્મમાં જ સ્ત્રીઓને વૈદિક કાળથી ઘણી બધી સ્વતંત્રતા હોવાનું પૂરવાર થઈ ચૂક્યું છે જેનાં ગાર્ગી, મૈત્રેયી, લોપામુદ્રા, કૈકેયી સહિત અનેક ઉદાહરણો છે. ચીનના જાણીતા તાંગ સામ્રાજ્યના શાસક શુયાંગજોંગ (Xuanzong)એ ઇ.સ. ૭૨૬માં આવેલા ભયંકર પૂરમાંથી રાજ્યને બચાવવા માટે ભારતીય બૌદ્ધ ભિક્ષુ વજ્રબોધિ (જે દક્ષિણ ભારતના બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા)ને બોલાવ્યા હતા. તેમણે પોતાની અગાધ શક્તિથી આ કામ સુપેરે પાર પાડ્યું હતું.

જોકે સામ્યવાદીઓએ ચીન પર કબજો કર્યો પછી હિન્દુ ધર્મ અને બીજા બધા પંથોને દબાવવાની કોશિશ કરી હતી અને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હતી. તે સમય દરમિયાન ઘણા સાંપ્રદાયિક (રિલિજિયસ) ઇમારતો અને સેવાઓને બંધ કરી દેવામાં આવી અને તેના સ્થાને તેનો ઉપયોગ ભૌતિક હેતુઓ માટે થવા લાગ્યો હતો.

બીજી તરફ, સનાતન અથવા હિન્દુ ધર્મમાંથી બુદ્ધના મારફતે ઉદ્ભવેલી આધ્યાત્મિક શાખા સમો બૌદ્ધ પંથ ભારતમાંથી જ ચીનમાં ૭૧ સી.ઇ.માં ગયો હતો.

ચીનના અમેરિકામાં રાજદૂત, ઇતિહાસકાર અને પેકિંગ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ હુ શિહે તેમના પુસ્તક ‘ઇંગ્લિશ રાઇટિંગ્સ ઑફ હુ શિહ: ચાઇનીઝ ફિલૉસૉફી એન્ડ ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હિસ્ટરી’ ભાગ-૨માં લખ્યું છે, “ચીન જ્યારે ભારતની સામોસામ આવ્યું ત્યારે ભારતીય રાષ્ટ્રના ધાર્મિક ઉત્સાહ અને પ્રતિભાથી અભિભૂત, ચકિત અને હતપ્રભ થઈ ગયું. ચીને તેની હાર સ્વીકારી અને તે સંપૂર્ણપણે જીતાઈ ગયું.”

તેમણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે “ભારતે ચીનને એક પણ સૈનિક સરહદ પાર મોકલ્યા વગર ૨૦ સદીઓ સુધી સાંસ્કૃતિક રીતે જીતેલું અને પ્રભુત્વ હેઠળ રાખ્યું હતું.” હુ શિહની આ વાત સામ્યવાદીઓના બીજા એક જૂઠનો ભંડાફોડ પણ કરે છે કે ભારત ક્યારેય એક રાષ્ટ્ર નહોતું.

ભારત-ચીન વચ્ચે પહેલી અથડામણ ક્યારે થઈ હતી? બૌદ્ધ સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમયમાં ચીન સાથેના સંબંધો ખૂબ જ સારા હતા. તેના સમયમાં ચીન પ્રવાસી હ્યુ એન ત્સાંગે ભારતની મુલાકાત લઈ પોતાની નોંધો ટપકાવી હતી.  હર્ષવર્ધને પણ ઇ.સ. ૬૪૩માં ચીનમાં દૂતો મોકલ્યા હતા. હર્ષવર્ધનના મૃત્યુ પછી રાજ્યમાં અરાજકતા વ્યાપી ગઈ અને અર્જુન નામનો કોઈ હિન્દુ રાજા આવ્યો. તે સમયે ચીને વાંગ શુઆન્સ (Wang Xuance)ને મોકલ્યો હતો. એમ કહે છે કે ત્યારે અર્જુને વાંગ અને તેના માણસોને કેદ કરી લીધા હતા. પરંતુ વાંગ ભાગવામાં સફળ રહ્યો અને તે ૭૦૦૦ નેપાળી અને ૧૨૦૦ તિબેટી સૈનિકોને લઈને અર્જુનના અંકુશ હેઠળના રાજ્ય પર આક્રમણ કર્યું અને તેણે કન્નૌજના રાજાને બંદી બનાવી ચીની દરબાર ‘ચાંગન’માં ઉપસ્થિત કર્યો, જોકે ભારતીય ઇતિહાસકારો આ ઘટનાને સત્ય માનતા નથી.

ચીન પહેલેથી પોતાના આજુબાજુનાં દેશો સાથે યુદ્ધ કરતું રહ્યું છે અને તેનું કારણ તેનો સામ્રાજ્યવાદી સ્વભાવ રહ્યો છે. જોકે તેણે અનેકવાર માર પણ ખાધો છે. અરે! તિબેટના હાથે માર ખાધો છે. ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. ‘હિમાલય પર લાલ છાયા’ પુસ્તકમાં ભાજપના નેતા અને હિમાચલ પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્યપ્રધાન શાંતાકુમાર લખે છે, ૧૬૪૨માં મંચૂરિયાના વિદેશી શાસકોએ મિંગ સામ્રાજ્યને હરાવીને ચીનને જીતી લીધું (જોકે વિકિપિડિયા કે ઇન્ટરનેટ પર ચીનના પ્રભાવના કારણે આ ઇતિહાસ બદલી નખાયેલો જણાય છે) અને આ શાસકો ચીની બની ગયા અને તેમણે ચીનને શક્તિશાળી બનાવ્યું. તેના શાસનમાં સિક્યાંગ, તિબેટ અને નેપાળ ચીનના સામ્રાજ્યનાં અંગ બની ગયાં. બર્મા અને એન્નમને ઉપહાર દેવા વિવશ કરાયા હતા. ફારમોસા, કોરિયા અને રયૂક્યૂને ચીનના અધિકાર હેઠળ લાવવામાં આવ્યા. જોકે આમાંથી ઘણા બધા દેશો વધુ સમય ચીનના સામ્રાજ્યને આધીન ન રહ્યા. ચીની (ચાહે તે સામ્યવાદી હોય કે રાષ્ટ્રીય) આ બધા દેશોને ફરીથી પોતાના સામ્રાજ્યનું અંગ બનાવવાનું સપનું જુએ છે.

આ જ કારણ છે કે ચીન નેપાળ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન, ભૂતાન વગેરે તમામ દેશોમાં ઉંબાડિયાં મૂકવા પ્રયાસ કરે છે અને તેમને પોતાના તાબા હેઠળ લાવવા પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ-સંજોગો જુદા છે. અક્સાઇ ચીન વખતે નહેરુજી ઉંઘતા રહ્યા. ભારતના વિદેશ સચિવ સબીમલ દત્તે ૧૯૫૮માં અક્સાઇ ચીનમાં ૧,૨૦૦ કિ.મી. રોડ બનતો હોવાનું લખ્યું ત્યારે નહેરુજીએ તેની જાણ ચીનને સત્તાવાર કરવાના બદલે મૌખિક કરવા આદેશ આપ્યો હતો! આ પ્રદેશ ભારતે ગુમાવી દીધો તે પછી પણ નહેરુજીએ સંસદમાં એમ કહ્યું હતું કે “ત્યાં ઘાસનું તણખલું પણ ઉગતું નથી.’ ત્યારે કૉંગ્રેસના જ એક સાંસદ મહાવીર ત્યાગીએ પોતાનો ટકો બતાવીને કહ્યું હતું, “અહીં પણ કંઈ ઉગતું નથી, શું હું તે બીજાને આપી દઉં?’

અત્યારે ભૂતાનમાં રસ્તો બને તે પહેલાં ભારતીય સેના ત્યાં જઈને તેને તોડી નાખે છે. વિયેતનામ, જાપાન, ફિલિપાઇન્સ સહિતના ચીનના આસપાસના શત્રુ દેશો સાથે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કારણે મજબૂત સંબંધો છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ દેશો પણ જરૂર પડે તો પડખે ઊભા રહે તેવી શક્યતા છે. સૌથી વધુ તો આપણે લશ્કરી રીતે મજબૂત છીએ. નહેરુજી તો પોતે જ લશ્કર રાખવાના વિરોધી હતા અને પોલીસથી કામ ચલાવવાના હિમાયતી હતા. એટલે અત્યારે ચીનને ૧૯૬૨ જેવી ભૂલ કરવી પરવડે તેમ નથી. ભૂલ કરવા જાય તો તેને જડબાતોડ જવાબ તો મળે જ, સાથે ભારતનું વિશાળ બજાર પણ ગુમાવવું પડે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ભારે નામોશી થાય. હા, ચીનની સરકારના ઈશારે ‘ગ્લૉબલ ટાઇમ્સ’માં ભારત વિરુદ્ધ છપાતી ધમકીઓ ભારતના કેટલાક ભારતવિરોધી મિડિયાનું મનોબળ જરૂર વધારે છે જેને તેઓ પ્રમુખ રીતે દર્શાવે-છાપે છે પણ ખરા!

 

બૉક્સ

ચીની કો તો હમ પાની મેં ઘોલ ઘોલ પી જાયેંગે

જાણીતા હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતા આશુતોષ રાણા એક દેશભક્તિથી ઓતપ્રોત કવિતા ગાય છે. આ કવિતા આખી તો જગ્યાના અભાવે ટાંકી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તેમાંથી ચીનને લગતી પંક્તિઓ સાંભળવા જેવી છે:

क्या कहते हो मेरे भारत से चीनी टकराएंगे ?

अरे चीनी को तो हम पानी में घोल घोल पी जाएंगे ।

वह बर्बर था वह अशुद्ध था , हमने उनको शुद्ध किया ,

हमने उनको बुद्ध दिया था , उसने हमको युद्ध दिया ।

आज बँधा है कफ़न शीष पर जिसको आना है आ जाओ,

चाओ-माओ चीनी-मीनी जिसमें दम हो टकराओ ।

 

ભારત અને ઈઝરાયેલ: મહાસત્તાની નવી ધરી બની રહેશે

(‘સાધના’ સાપ્તાહિક દિ.૧૫/૭/૧૭માં છપાયેલો લેખ)

જાગ્યા ત્યારથી સવાર. આ કહેવત ભારત અને ઈઝરાયેલના સંબંધોને લાગુ પડી શકે. આ સંબંધોમાં પ્રલંબ પાછળ એક માત્ર કારણ મુસ્લિમ મત બૅંક રહી. ઈઝરાયેલ ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયું. પરંતુ તેને માન્યતા આપવામાં નહેરુ સરકારે બે વર્ષ લગાડ્યાં! મહાત્મા ગાંધીએ તુર્કીના ખલીફાની ચળવળ- ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને ભારતના મુસ્લિમોને વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સાંકળતા કર્યા હતા. તે વખતે ભારતના મુસ્લિમો પણ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ આ પગલાં અને તે પછી આવાં પગલાંઓથી ઉત્તરોત્તર ભારતના મુસ્લિમો વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સંકળાવા લાગ્યા અને અહીંના પ્રશ્નો માટે વિદેશના મુસ્લિમો પાસે સમાધાન શોધતા થયા. એટલે જ ઓસામા બિન લાદેનનું એન્કાઉન્ટર થાય તો ભારતમાં વિરોધ થાય, ફ્રાન્સનું શાર્લી હેબ્દો મેગેઝિન મુહમ્મદ પયગંબરનું કાર્ટૂન છાપે તો અહીં વિરોધ થાય. આવા પ્રશ્નો પર અહીં તોડફોડ પણ કરવામાં આવે અને સંપત્તિને નુકસાન થાય, રમખાણો થાય.

ગાંધીજીને અને નહેરુને માત્ર મુસ્લિમો પરનો અત્યાચાર જ અત્યાચાર લાગતો હતો. અને આ દૃષ્ટિકોણ આજની કૉંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોએ બરાબર પકડી રાખ્યો છે. એટલે ગાંધીજી યહૂદીઓ પરના અત્યાચાર બાબતે શું માનતા હતા? તેમની સહાનુભૂતિ તો આરબો પ્રત્યે જ હતી! ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના ‘હરિજન’માં તેમણે લખ્યું હતું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે…” આટલા સ્વીકાર પછી પણ ગાંધીજી ઈઝરાયેલની ભૂમિ પર હક તો આરબોનો જ માને છે. તેમણે લખ્યું, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી (!) તેઓ જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ તેમણે રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું છે, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે, તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” એ વખતે ગાંધીજીને કોઈએ પૂછવું જોઈતું હતું કે તો પછી હિન્દુસ્થાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

૧૯૪૭માં જ્યારે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપવાનો પ્રસ્તાવ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં આવ્યો ત્યારે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ગુસ્સે થઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે “ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે.”

નહેરુએ એ વખતે કાશ્મીરને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ જવાની ભૂલ કરેલી, રશિયા તરફી ઝુકાવ રાખેલો, બલુચિસ્તાનની ભારતમાં ભળવાની માગણી ફગાવી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં પ્રવેશ માટે નરેન્દ્ર મોદી આકાશ-પાતાળ એક કરી રહ્યા છે, જે દેશમાં જાય છે ત્યાં આ હક સ્વમાન સાથે માગે છે, ત્યારે નહેરુએ અમેરિકાના પ્રમુખ કેનેડી દ્વારા કાયમી સભ્ય પદની માગણી ફગાવી દીધી હતી. નહેરુની આવી અનેક ભૂલો સાથે વધુ એક ભૂલ એટલે ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધ ન રાખવો.

નહેરુની આ નીતિ ઈન્દિરા- રાજીવ ગાંધીએ ચાલુ રાખી. પરંતુ વડા પ્રધાન નરસિંહરાવે ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ ઈઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો વિધિવત્ સ્થાપ્યા. ભલે નરસિંહરાવની સરકાર ઇતિહાસમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ગણાય, પરંતુ લાલબહાદૂર શાસ્ત્રી અને રાવની સરકાર એ અન્ય કૉંગ્રેસી સરકારો કરતાં વિચારસરણીની રીતે ભિન્ન હતી. નરસિંહરાવની સરકારને કૉંગ્રેસ પણ પોતાની સરકાર ગણતી નથી સિવાય કે ઉદારીકરણની નીતિનો જશ ખાટવો હોય. સોનિયા ગાંધીના ઈશારે રાવ ભૂતપૂર્વ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાન હોવા છતાં તેમને કૉંગ્રેસ કારોબારીમાં સ્થાન નહોતું અપાયું. નરસિંહરાવના અંતિમ સંસ્કાર દિલ્લીમાં થવા દેવાયા નહોતા.

૧૯૯૨માં વિધિવત્ સંબંધો પછી પણ ભારતના કોઈ રાષ્ટ્રપતિ કે વડા પ્રધાન એ ભૂખંડ ગયા પરંતુ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા નહોતા! નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી (પેલેસ્ટાઇનનો કહેવાતો ભાગ) ગયા હતા. ઉપરાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈન મે ૧૯૬૫માં અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી! મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ (કદાચ દેશપ્રેમી અને સજ્જન મુસ્લિમો પણ નહીં ઈચ્છતા હોય કે તેમનું આવું તુષ્ટીકરણ કરવામાં આવે.) કઈ હદે થયું તે જુઓ. વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ ત્રાસવાદ શરૂ કરનાર યાસીર અરાફતને વર્ષ ૧૯૮૯માં ૧૯૮૮ માટેનો જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેન્ડિંગ આપવામાં આવેલો!

તે પછી ધીમે ધીમે આપણા પ્રધાનો અને રાજ્ય સરકારના પ્રધાનો ઇઝરાયેલ જતા થયા. ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી તો વિદેશ પ્રધાન તરીકે જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ (જે અત્યારે ભાજપમાં છે) અને સુષમા સ્વરાજ પણ ઈઝરાયેલ ગયાં છે. ઈઝરાયેલના વડા ભારતની મુલાકાતે ક્યારે આવ્યા? ૧૯૯૭માં પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન, વર્ષ ૨૦૦૩માં વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન અને વર્ષ ૨૦૧૬માં પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન આવેલા. આ ત્રણેય મુલાકાતો વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે નોંધવું જોઈએ. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા તે વખતે ભાજપ સરકાર હતી. પ્રણવ મુખર્જી ઑક્ટોબર ૨૦૧૫માં ઈઝરાયેલ ગયા હતા. તો મોદીજી સિત્તેર વર્ષોમાં ઈઝરાયેલ જનારા (અને સાથે જ ગાઝા પટ્ટી-વૅસ્ટ બૅન્ક ન જનારા) પ્રથમ ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા. પેલેસ્ટાઇન ન જવું એટલે ઘર આંગણે ઘણા મુસ્લિમોને રોષિત કરવા. આ હિંમત મોદીજી દાખવી શક્યા છે.

ઈઝરાયેલ આપણી સાથે સંબંધો બાંધવા તલપાપડ. રીતસર કરગરે. એમનો આ તલસાટ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઈઝરાયેલ યાત્રામાં સ્પષ્ટ જોવા મળ્યો. આપણો કોઈ ભાઈ આપણી સાથે સંબંધો તોડી વર્ષોથી બેસી ગયો હોય અને વર્ષો પછી તેના પરિવારમાંથી કોઈ આપણા ઘરે આવે તો આપણને કેટલો હરખ થાય? તેવો હરખ ઈઝરાયેલમાં જોવા મળ્યો. ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે તો તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને વર્ષ ૨૦૧૩માં કહેલું, “જો તમે મુસ્લિમોના ડરથી ઈઝરાયેલ ન આવતા હોય તો ફરી વિચાર કરજો કારણકે ઈઝરાયેલને પોતાને પણ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઇજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે સારા સંબંધો છે.”

આટલી બધી ઉપેક્ષા છતાં ઈઝરાયેલે ભારતની મદદ કરવામાં ક્યારેય પાછી પાની નથી કરી. ઈઝરાયેલે ૧૯૬૨, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯ એ તમામ યુદ્ધોમાં ભારતની મદદ કરી હતી. ૧૯૬૨ અને ૧૯૭૧ વખતે તો આપણા રાજદ્વારી સંબંધો નહોતા એટલે પાછલા બારણે મદદ કરી હતી. નહેરુ તો સેનાને રાખવાના જ વિરોધી હતા. તેમને હતું કે “પોલીસથી કામ ચાલી શકે! વળી આપણો દેશ તો અહિંસાનો પૂજારી!” એટલે જ ૧૯૬૨ના ચીન સામેના યુદ્ધમાં ભારતને તકલીફ પડી ત્યારે ઈઝરાયેલે ૮૧ એમ.એમ. અને ૧૨૦ એમ.એમ. મૉર્ટાર અને દારૂગોળો પૂરો પાડેલો. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાનનું એફ-૮૬ સબ્રે વિમાન મેઇનટેનન્સ માટે ઈઝરાયેલ ગયું તો ઈઝરાયેલે તેને પાછું મોકલવામાં જાણી જોઈને વિલંબ કર્યો હતો. ૧૯૭૧માં તો અમેરિકા ભારત વિરુદ્ધ હતું અને ઈઝરાયેલની પોતાની પાસે પણ શસ્ત્રોની તંગી હતી, તેમ છતાં તેના તત્કાલીન વડા પ્રધાન ગૉલ્ડા મૈરે હસ્તક્ષેપ કરી ઈરાનને મોકલવાનાં શસ્ત્રો ભારતને આપ્યાં હતાં!

યહૂદીઓના આ અસીમ ભારતપ્રેમનું કારણ?

યહૂદીઓ મૂળ ઇઝરાયેલમાં વસતા હતા. અબ્રાહમથી યહૂદી પંથની શરૂઆત મનાય છે. અબ્રાહમના વંશજ મોસીસ (મુસા)એ યહૂદી પંથ સ્થાપેલો. તેનાં સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના વંશજ ઈશા (જિસસ ક્રાઇસ્ટ) દ્વારા ખ્રિસ્તી પંથ અસ્તિત્વમાં આવ્યો અને તેના સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના અન્ય વંશજ ઇસ્માઇલના પુત્ર મુહમ્મદે ઇસ્લામ પંથ સ્થાપ્યો. આ ત્રણેય પંથો અબ્રાહમિક રિલિજિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓ યહૂદીઓના કટ્ટર દુશ્મન બની ગયા અને તેમને પોતાની માતૃભૂમિમાંથી ભાગવા ફરજ પડી. આમ છતાં અન્ય દેશોમાં આશ્રય લેનારા યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓએ અસહ્ય અને અકલ્પનીય અત્યાચારો કર્યા. યહૂદીઓ તરફની આ નફરતને અંગ્રેજીમાં એન્ટી સેમિટિઝમ કહે છે. આવા સમયે એક માત્ર ભારત દેશ જ હતો જેમાં હિન્દુઓ શાસનમાં હોવાથી ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો ન થયા કારણકે અહીં હિન્દુઓ એકમ્ સત વિપ્રા: બહુધા વદન્તિમાં માનતા હતા.

યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

ડિસેમ્બર ૧૯૧૭માં અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ ભારતીય સૈનિકોએ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં લડીને ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર બનાવવામાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી તે યહૂદીઓ આજે પણ ભૂલ્યા નથી. તુર્કોના મુસ્લિમો પાસે મોટી સંખ્યામાં શસ્ત્રો અને દારૂગોળા હતા. એક સમયે બ્રિટિશ કમાન્ડર પણ લડવા તૈયાર નહોતા તો પણ મેજર દલપતસિંહના નેતૃત્વમાં જોધપુરના સૈનિકો લડ્યા અને ૪૦૨ વર્ષથી ગુલામ હૈફા શહેરને સ્વતંત્ર કરાવ્યું. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી શહીદ સૈનિકોના સ્મારકની મુલાકાત લેવાનું ભૂલ્યા નહીં.

સામે પક્ષે ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયાથી લઈને અનેક બાબતોમાં યહૂદીઓનું પણ ભારતમાં પ્રદાન અદ્વિતીય રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે પારસીઓ માટે ‘દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી જવું’ શબ્દપ્રયોગ થાય છે પરંતુ આ જ બાબત આ લઘુમતી માટે પણ વાપરી શકાય. હિન્દી સિનેજગતમાં સુલોચના (રૂબી માયર્સ), પ્રમીલા (એસ્થર વિક્ટૉરિયા અબ્રાહમ), નાદિરા (ફ્લૉરેન્સ એઝીકિએલ) સહિત અનેક અભિનેત્રીઓ, જાણીતા ચરિત્ર અભિનેતા ડેવિડ યહૂદી હતાં. અમદાવાદ પ્રાણી સંગ્રહાલયના સ્થાપક રૂબિન ડેવિડ, તેમનાં પુત્રી અને લેખક, કલાકાર તેમજ શિલ્પકાર એસ્થર ડેવિડ પણ યહૂદી.

હિન્દુ ધર્મ અને યહૂદી પંથ વચ્ચે સામ્યતાઓ ઘણી છે. બંનેમાં પંથાંતરણને અવકાશ નથી. કોઈને યહૂદી બનવું હોય તો ખૂબ જ આકરી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી જ બની શકાય છે. હિન્દુ પણ જન્મથી જ બની શકાય છે. બંને મતો પંથાતરણને ઉત્તેજન આપતા નથી. બંને લોકો પર અસંખ્ય આક્રમણો અને અત્યાચારો થયા. યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોએ ભરપૂર અત્યાચારો કર્યા જ્યારે હિન્દુઓ પર પણ મુસ્લિમો, ખાસ કરીને મોગલોના શાસનકાળમાં તેમજ ખ્રિસ્તી અંગ્રેજોના કાળમાં ખૂબ અત્યાચાર થયા. આમ છતાં આ બંને ટકી રહ્યા છે કારણ તેમની જિજીવિષા અને પ્રતિકાર શક્તિ અદ્ભુત છે. બંને દેશોનું વિભાજન હિંસક રહ્યું. બંનેની સ્વતંત્રતા પણ એકાદ વર્ષના અંતરવાળી રહી.

દર વર્ષે પાસ ઑવર (જેનું નામ ખ્રિસ્તીઓએ બદલી ઇસ્ટર કર્યું) સમારોહમાં ‘નેક્સ્ટ ઇયર ઇન જેરુસલેમ’ કહેતા યહૂદીઓ આખરે ઇઝરાયેલ મેળવીને જંપ્યા પરંતુ હજુ જેરુસલેમમાં તેમના મંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. આપણે રામમંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. જોકે એક મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી આપણે ત્યાં અંગ્રેજોની કઠપૂતળી જેવા શાસકો (બ્રિટનના ગાર્ડિયન સમાચારપત્રએ ૧૮ મે ૨૦૧૪ના તંત્રી લેખમાં આ શબ્દ વાપર્યા છે)ના લીધે ભારત પોતાના મૂળથી દૂર ને દૂર જતું ગયું. શશી થરૂરે લખેલા પુસ્તક ‘નહેરુ: ધ ઇન્વેન્શન ઑફ ઇન્ડિયા’ મુજબ, નહેરુ પોતાને ભારતીય કરતા અંગ્રેજ વધુ માનતા હતા. આમ પહેલા જ વડા પ્રધાન હિન્દુ ધર્મ પ્રત્યે સૂગ ધરાવતા હોય, તો પછી ભારતમાં હિન્દુત્વનો ખો કાઢવા પૂરા પ્રયત્નો થાય તે સ્વાભાવિક હતું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.” આમ, સ્વતંત્રતા પછી જ મૃત:પ્રાય હિબ્રૂને જીવંત કરવાના ભરપૂર પ્રયાસો થવા લાગ્યા અને તમે જોયું હોય તો વર્તમાન વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ ટ્વીટ હિબ્રૂમાં જ કરે છે. ભારતમાં તો સ્વતંત્રતા પછી ઉત્તરોતર સંસ્કૃત અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓને સતત મરણતોલ ફટકા પડતા રહ્યા ને અંગ્રેજીને જ મહત્ત્વ મળતું રહ્યું.

આજે ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં બધી બાબતોમાં આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ.

વર્ષ ૨૦૦૮માં મુંબઈમાં હુમલાઓ દરમિયાન યહૂદીઓના નરિમન હાઉસ જે હવે છાબડ હાઉસ તરીકે ઓળખાય છે, તેના પર હુમલો થયો. તેમાં આઠ ઇઝરાયેલીઓ માર્યા ગયા પરંતુ ભારતીય આયાના કારણે બે વર્ષનો મોશે હૉલ્ત્ઝબર્ગ બચી ગયો. મોદીજી તેને મળવાનું પણ ભૂલ્યા નહોતા.

હિન્દુઓ અને યહૂદીઓ વચ્ચે આંખે ઊડીને વળગે તેવો મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સમ્રાટ અશોક પછી મોટા ભાગે કોઈ રાજાએ સીમા વળોટીને આક્રમણ કર્યા નથી. હા, પોતાની સીમા પર જ્યારે આક્રમણ થાય ત્યારે જડબાતોડ જવાબ જરૂર આપ્યા, પરંતુ યહૂદી પ્રજા તેના શૌર્ય અને ખમીર માટે જાણીતી છે. ૧૯૬૬માં ઇજિપ્તે સ્ટ્રેઇટ ઑફ તિરાન (દરિયાઈ માર્ગ) ઈઝરાયેલ માટે બંધ કર્યો ત્યારે ઈઝરાયેલે ઇજિપ્તના સિનાઈમાં ઘૂસીને હલ્લો બોલ્યો હતો અને ઇજિપ્તને આ માર્ગ ખોલવા ફરજ પાડી હતી. ભારતની જેમ ઈઝરાયેલ પણ ચોતરફથી દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો દેશ છે પરંતુ તેની આ આક્રમક નીતિના કારણે તેની સામે કોઈ આંખ ઊંચી કરીને જોઈ શકતું નથી.

૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિકમાં પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદી સંગઠન બ્લેક સપ્ટેમ્બરે જર્મનીમાં ૧૧ ઈઝરાયેલી ખેલાડીઓને બંધક બનાવ્યા અને તેમની હત્યા કરી. તે પછી ઈઝરાયેલના લોકો માત્ર મીણબત્તી લઈને દેખાવો કરવા કે ફેસબુક પર (એ વખતે જે માધ્યમ હોય તે) ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવા પૂરતા સીમિત ન રહ્યા પરંતુ વીસ વર્ષ સુધી ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ ગુપ્ત રીતે ચલાવી આ હુમલામાં જોડાયેલા એક-એક પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદીને મારતા રહ્યા.

સામાન્ય રીતે રૂઢિચુસ્ત મનાતા યહૂદીઓ ભારતને અગાધ પ્રેમ કરે છે. તેથી જ વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ નમસ્તે કરીને અને હિન્દીમાં મોદીજીનું સ્વાગત કરતા જોવા મળ્યા, ભારતથી ગયેલા ઇઝરાયેલી માબાપની દીકરી અને ગાયિકા લિયોરા ઇત્ઝાકે ભારતનું રાષ્ટ્રગીત ગાયું તો મુસ્લિમ ટોપી પહેરવાનો ઇનકાર કરનાર મોદીજી યહૂદી ટોપી પહેરીને જોવા મળ્યા તે પણ મોટો સંકેત છે. ભારતમાં ૮૦ કરોડ હિન્દુઓ છે પરંતુ તેમાંની નોંધપાત્ર સંખ્યા સેક્યુલરિઝમ (એટલે માત્ર મુસ્લિમ-ખ્રિસ્તી પ્રેમ. યહૂદી, જૈન, પારસી પ્રેમ નહીં)થી ગ્રસિત છે. પરંતુ ઈઝરાયેલમાં ૮૦ લાખ યહૂદીઓ એક સમાન દેશભક્ત છે. તેથી ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં આટલું આગળ છે.

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

ઈઝરાયેલે કૃષિમાં ઓછા પાણી અને ઓછી કૃષિલાયક જમીન છતાં સંશોધન કરીને વધુ પાક મેળવવામાં સફળતા મેળવી છે. આઈ.ટી. ક્ષેત્રે પણ તેની બોલબાલા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે તે આત્મનિર્ભર છે. તેની જાસૂસી સંસ્થા મોસાદનો કોઈ જવાબ નથી. આ બંને દેશો જો એકત્ર આવશે તો વિશ્વમાં મહા સત્તાની એક નવી ધરી રચાતી જોવા મળશે. આમ છતાં, ઈઝરાયેલ માત્ર ભારત પ્રત્યે ઝૂકેલું છે તેમ આ મુલાકાતથી માનવું ભૂલભરેલું છે. વેપારી પ્રજા હોવાથી ઇઝરાયેલીઓ ચાલાક અને લુચ્ચા પણ ગણાય છે. તેઓ ભારત જેટલું જ મહત્ત્વ ચીનને પણ આપી રહ્યા છે કારણકે આજની તારીખે ચીન ઈઝરાયેલનું એશિયાનો સૌથી મોટો અને વિશ્વનો ત્રીજા ક્રમનો વેપાર ભાગીદાર દેશ છે. આમ છતાં, અમેરિકાના પ્રમુખ અને ખ્રિસ્તી ગુરુ પોપને જે સન્માન મળે તે મોદીજીને આપીને ઈઝરાયેલે મોટો સંકેત આપ્યો છે. નેતન્યાહુએ સાચું જ કહ્યું, ભારત અને ઇઝરાયેલ સ્વર્ગમાં બનેલી જોડી છે જેનો અમલ હવે ધરતી પર શરૂ થયો છે.

માલ અને સેવા વેરો: ઐતિહાસિક, અભૂતપૂર્વ, એકસૂત્રતા

(સાધના સાપ્તાહિક દિ. ૮/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

 મધરાત્રે જ શું કામ?

હિન્દુ પંચાંગમાં અષાઢ મહિનો શુભ છે. અષાઢી બીજે વરસાદ શુભસંકેત ગણાય છે. અષાઢ પૂર્ણિમા ગુરુપૂર્ણિમાના તહેવાર તરીકે ભારતવર્ષમાં ઉજવાય છે. વિ.સં. ૨૦૧૭૩ના અષાઢ મહિનાની શુક્લ અષ્ટમીના રોજ ભારતવર્ષમાં એક નવો યુગ મંડાયો.

આંગ્લ પંચાંગની રીતે તેને ૩૦ જૂન અને ૧ જુલાઈની વચ્ચેનો સમય કહી શકાય. ૩૦ જૂનની રાત્રે બાર વાગે ૧ જુલાઈની તારીખ બેસે એ જ સમયે સંસદના સેન્ટ્રલ હૉલમાં રાષ્ટ્રપતિએ મા.સે.વે. (જીએસટી)ની શરૂઆત કરી. સિત્તેર વર્ષ પહેલાં મધરાત્રે સ્વતંત્રતા સમયે જેવો ઉમંગ-ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ હતું અને સાથે જ મુસ્લિમ-હિન્દુઓનાં રમખાણો, મારકાપ, બળાત્કાર, લૂટફાટ, સ્થળાંતર, જે ભૂમિ પર વર્ષોથી રહેતા હતા તે રાતોરાત અલગ દેશ બની જતી હતી તેના કારણે અને ખાસ તો વિષૈલા વાતાવરણના કારણે ત્યાં રહેવું મુશ્કેલ બની ગયું હતું એટલે જે મળ્યું તે અને જે કપડાં પહેર્યાં હતાં તેમાં રાતોરાત ભારત આવી ગયા, ભારતના કેટલાક લોકો પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા તે રીતે ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ પણ હતું.

તો મા.સે.વે. વખતે પણ આ પ્રકારનું મિશ્ર વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. અંતર માત્ર એટલું છે કે આ વખતે બહુમતી સંખ્યા આ વેરાથી ખુશ છે પરંતુ વેપારીઓના એક નોંધપાત્ર વર્ગમાં ભય-ચિંતાનું વાતાવરણ આ વેરા અંગે પ્રવર્તતી શંકા-કુશંકાના કારણે દેખાય છે. ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ અંગ્રેજોથી સ્વતંત્રતા મળેલી તો અષાઢ શુક્લ આઠમ, વિ.સં. ૨૦૭૩ અને ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ના રોજ મધરાત્રે ૧૮ વેરાઓના બોજામાંથી સ્વતંત્રતા મળી અને તે બધાના સ્થાને એક મા.સે.વે. આવ્યો. (જુઓ બૉક્સ) મધરાત્રે દેશભરમાં તેની ઉજવણી થઈ.

અલબત્ત, જ્યારે એનડીએ સરકાર અનેક બાબતમાં ભારતીયતા લાવી રહી હોય ત્યારે આ કાર્યક્રમ પણ મોડી રાતના બદલે વહેલી સવારે રાખીને એક નવો ચીલો પાડી શકાયો હોત તો સોનામાં સુગંધ ભળત!

વિરોધીઓને સાથે લઈ ચાલ્યા

જ્યારે આવું મોટું કામ થવા જઈ રહ્યું હોય ત્યારે એક સાચા આગેવાનનું કર્તૃત્વ છે કે યશની વહેંચણી કરવી. સેન્ટ્રલ હૉલમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે આ ઐતિહાસિક વેરાના યશના ભાગીદારો તમામ રાજકીય પક્ષો છે.

વર્ષ ૨૦૦૦માં અટલ બિહારી વાજપેયીની એનડીએ સરકારે મા.સે.વે. માટે પાયાનો પથ્થર મૂકવાનું કામ કર્યું અને ઉદારતા જુઓ! વિચારસરણીથી ઘોર વિરોધી એવા સામ્યવાદીઓની પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નાણા પ્રધાન અસીમ દાસગુપ્તાને સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવ્યા! આ માટે અટલજીએ પોતે પ.બંગાળના મુખ્યપ્રધાન જ્યોતિ બસુને વિનંતી કરેલી કે અસીમ દાસગુપ્તાને આ કામ માટે ફાળવવામાં આવે. દાસગુપ્તાને આ દેશના ટોચના અર્થશાસ્ત્રીઓમાં ગણવામાં આવે છે. એટલે અટલજી પછી આવેલી કૉંગ્રેસ સરકારે પણ તેમને આ કામ માટે ચાલુ રાખ્યા. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૧માં કેરળની કૉંગ્રેસના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિએ અસીમ દાસગુપ્તાનું સ્થાન લીધું. મણિનું નામ કૌભાંડમાં આવતા વર્ષ ૨૦૧૫માં તેમની વિદાય થઈ.

મોદી સરકારે પણ અગાઉની સરકારોની પરંપરા ચાલુ રાખી અને મણિના સ્થાને પોતાના મોરચાના નહીં પરંતુ ઘોર વિરોધી એવા તૃણમૂલના નેતા તેમજ પ. બંગાળના નાણા પ્રધાન અમિત મિત્રાને મૂક્યા.

કૉંગ્રેસે દસ વર્ષમાં ન કર્યું, તે ત્રણ વર્ષમાં કેવી રીતે થયું?

યુપીએ સરકારમાં નાણા પ્રધાન ચિદમ્બરમે વર્ષ ૨૦૦૬માં જાહેરાત કરેલી કે વર્ષ ૨૦૧૦થી મા.સે.વે. લાગુ થશે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૧૪ સુધી આ શક્ય ન બન્યું. તો પછી મોદી સરકારે ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આ કામ કેવી રીતે કરી બતાવ્યું? કૉંગ્રેસની દલીલ છે કે નરેન્દ્ર મોદી જ ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન તરીકે વિરોધ કરતા હતા (જેના કાંટછાંટ કરીને અત્યારે વિડિયો પ્રચલિત થઈ રહ્યા છે) એટલે આ ન થયું અને મોદી સરકાર વખતે કૉંગ્રેસે સમર્થન આપ્યું એટલે તો આ વેરો આવી શક્યો.

એવું નથી. મોદી જ નહીં તે વખતે કૉંગ્રેસની રાજ્ય સરકારો પણ મા.સે.વે.ના વિરોધમાં હતી. તેમની ચિંતા એ હતી કે રાજ્યોને થનારી આવક ગુમાવવી પડે તેમ હતી. તેની સામે વળતરનું કોઈ પ્રાવધાન નહોતું. ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૨ના ‘ધ હિન્દુ’ના અહેવાલ પ્રમાણે, કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર સામે સૌથી મોટો અવરોધ જો કોઈ હોય તો તે (મોદી નહીં) પરંતુ મહારાષ્ટ્રની કૉંગ્રેસ-એનસીપી મિશ્ર સરકાર હતી! આ ઉપરાંત તમિલનાડુ અને ઓડિશા સરકારો પણ વિરોધમાં હતી. તો ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩ના ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ના અહેવાલ મુજબ, કેરળના નાણા પ્રધાન કે. એમ. મણિ (એ જ મણિ જે મા.સે. વે. સમિતિના અધ્યક્ષ બનેલા) એ તત્સમયે નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાત સરકારને પત્ર લખી મા.સે.વે. અંગે તેમની રાજ્ય સરકારની ચિંતા વ્યક્ત કરેલી. મણિએ સેવા વેરા તેમજ સપ્લાય નિયમો અંગે કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકાર માહિતી નહોતી આપી રહી તેની આ પત્ર દ્વારા જાહેરમાં ટીકા કરી હતી.

રાજ્યોને મુખ્યત્વે વાંધો આ બાબતો પર હતો: ૧. પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો-દારૂને મા.સે.વે.માંથી બાકાત રાખવામાં આવે, જેથી રાજ્યોને સારી આવક મળી રહે. આ અંગે પણ મોદી વિરોધીઓનો અપપ્રચાર છે કે મોદી સરકાર પેટ્રોલિયમ પદાર્થોને મા.સે.વે.માં એટલા માટે નથી લાવતી કે પછી પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થઈ જશે. હકીકતે રાજ્યોનો જ વિરોધ છે. ૨. આબકારી વિભાગને પણ બાકાત રાખવામાં આવે. ૩. એન્ટ્રી ટૅક્સને પણ મુક્ત રાખવામાં આવે અને ૪. આવકની ખોટ થાય તો કેન્દ્ર સરકાર તેનું વળતર ભરપાઈ કરે.

મોદી સરકારને પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવતી વખતે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજ્યસભામાં બહુમતી ન હોવાથી કૉંગ્રેસની માગણી પર આ ખરડો સિલેક્ટ કમિટીને આપવો પડ્યો હતો. પરંતુ વડા પ્રધાન મોદીએ સત્તા સંભાળ્યા પછી પહેલેથી આ કામને ટોચની પ્રાથમિકતા આપી હતી, તેથી વર્ષ ૨૦૧૫માં તેઓ, નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલી અને વેંકૈયા નાયડુ પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અને કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને મળ્યાં હતાં અને મા.સે.વે. પર સહકાર આપવા અનુરોધ કર્યો હતો. જેટલીએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં ૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬થી મા.સે.વે.નો અમલ કરવા જાહેરાત કરી હતી. નિયમ પ્રમાણે, ઓછામાં ઓછાં ૧૫ રાજ્યોએ પણ વિધાનસભામાં મા.સે. વે. ખરડો પસાર કરવો જરૂરી હતો. ઑગસ્ટ ૨૦૧૫માં રાજ્યસભામાં વિપક્ષોના વિરોધના કારણે મા.સે.વે. ખરડો પસાર ન થઈ શક્યો. આથી ૨૦૧૬ની ડેડલાઇન ચૂકી જવાઈ. છેવટે ૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬ના રોજ રાજ્યસભામાં મા.સે.વે. ખરડો પસાર થયો અને ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ૧૬ રાજ્યોએ મા.સે.વે. ખરડો પસાર કરી દીધો, તેથી માર્ગ મોકળો થયો.

આમ, મા. સે. વે. અમલી થવાની સિદ્ધિ મેળવીને મોદીજીએ એવા ખોટા અપપ્રચારની પોલ ખોલી નાખી છે કે તેઓ સરમુખત્યારની જેમ વર્તે છે, પક્ષના કોઈને સાથે લઈને ચાલતા નથી કે વિપક્ષો-રાજ્યોને ગણકારતા નથી.

તોફાન વચ્ચે શ્રીનગરમાં મા.સે.વે.ની બેઠકથી રાજકીય સંદેશ!

ચીલાથી હટીને નવી કેડી કંડારવા માટે જાણીતા નરેન્દ્ર મોદીએ મા.સે.વે.ને અમલી બનાવવાના રસ્તામાં એક બીજો રાજકીય સંદેશ પણ આપ્યો છે. બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું હશે કારણકે સમાચારપત્રોમાં મોદી વિરોધમાં ઘણા સમાચારો પર કાતર ચલાવી દેવાય છે.

મોદી સરકાર આવી તે પહેલાં બધી જ બેઠકો દિલ્લીમાં મળતી હતી. પરંતુ મોદીજીએ દિલ્લી બહાર બેઠકો કરવા લાગી. તદનુસાર, મા.સે.વે. પરિષદની બેઠક શ્રીનગરમાં પણ મળી હતી! અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે પથ્થરબાજી અને આતંકવાદીઓના હુમલા ચાલુ હતા ત્યારે! આ માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીરના પાકિસ્તાન પ્રેમી ઉપદ્રવી તત્ત્વોને જ સંદેશો નહોતો, પરંતુ ભારતની અંદર અને શેષ વિશ્વને પણ એક મજબૂત સંદેશો હતો કે કાશ્મીર ભારતનું અભિન્ન અંગ હતું, છે અને રહેશે.

રાજકીય વિરોધ હજુ ચાલુ જ છે!

આટલી મોટી ઐતિહાસિક ઘટના છતાં પણ દેશને નુકસાન કરનારી રાજનીતિ તો ચાલુ જ છે. કૉંગ્રેસે અને તેનું જ સંતાન એવી તૃણમૂલ કૉંગ્રેસે ઐતિહાસિક સંસદીય સત્રનો બહિષ્કાર કરીને રાજકીય અપરિપક્વતા દાખવી છે. તૃણમૂલના અમિત મિત્રા મા.સે. વે.ના એક ઘડવૈયા હોવા છતાં પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યપ્રધાન મમતા બેનર્જીએ રાજ્યમાં હજુ આ ખરડો પસાર કર્યો નથી. તેમણે આ વેરાનો અમલ મોકૂફ રાખવા પણ અનુરોધ કરેલો પરંતુ નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા પ્રમાણે, સપ્ટેમ્બરથી જે વેરાઓનું સ્થાન મા.સે. વે. લેવાનો છે તે વેરાઓ નિષ્ક્રિય થઈ જતા હતા, તેથી જો કોઈ વેરો ન હોય તો કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અર્થતંત્રને એટલે સરવાળે દેશના અર્થતંત્રને મોટું નુકસાન જવાની સંભાવના હતી તેથી અમલ મોકૂફી શક્ય નહોતી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ હજુ આ મા.સે.વે.ના અમલ માટે રાજ્યનો પોતાનો કાયદો પસાર થયો નથી.

વેપારીઓમાં ભય-શંકા અને કુશંકા- કેટલી સાચી, કેટલી ખોટી?

પહેલાં મજાકમાં એમ કહેવાતું હતું કે સ્ત્રીને સમજવી મુશ્કેલ જ નહીં, અશક્ય છે. પરંતુ હવે કહેવાય છે કે મા.સે.વે.ને સમજવો અશક્ય છે. દરેક તબક્કે વેરો કપાય છે, પરંતુ જેને વેરો ચૂકવાય છે તે દર વખતે સરકાર નથી હોતી. પી.એફ.નું ઉદાહરણ લઈએ તો જલદી સમજાશે. ખાનગી કંપનીઓ પી.એફ. પેટે કર્મચારીના પગારમાંથી પૈસા કાપે (અને પોતાના તરફથી ઉમેરવાના હિસ્સાના પણ) પરંતુ તે પૈસા જમા જ ન કરાવે તો? આવી મોટી કંપનીઓ સામે લડવાની કર્મચારીઓની ત્રેવડ હોતી નથી આથી પીએફમાં નુકસાન જતું હોય તેવાં ઉદાહરણો છે. આ જ રીતે ખરીદનાર વેચનારને મા.સે.વે. ચૂકવે પરંતુ વેચનાર તે સરકારમાં ભરે નહીં તો ખરીદનારને તેની ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, આવા સંજોગોમાં વેચનાર ગેરલાભ મેળવી જશે.

પેઢીનાં ગોદામો બીજાં રાજ્યોમાં હોય તો તે તેનાં ઉત્પાદનોને એકમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખસેડે તો તેણે વેરો ચૂકવવો પડશે પરંતુ જ્યાં સુધી માલ વેચાશે નહીં ત્યાં સુધી તેને ક્રેડિટ મળશે નહીં. આમ, લાંબો સમય પૈસા સલવાયેલા રહેશે.

પહેલાં નિકાસકારને વિદેશમાંથી કાચી સામગ્રી (ઇનપૂટ)ની આયાત પર વેરામુક્તિ હતી પરંતુ હવે તેણે મા.સે.વે. ચૂકવવો પડશે. અને તેની નિકાસ થાય તે પછી તેની ક્રેડિટ તે મેળવી શકશે. આમ, વેરો ભરવામાં અને રિફંડ વચ્ચે લાંબો અવકાશ પડી જવાની સંભાવના છે. મા.સે.વે.ના ઊંચા દરોથી પણ કાપડના વેપારીઓ સહિત ઘણાને પોતાનો ધંધો ઠપ થવાની ભીતિ છે જેના લીધે ઘણા કર્મચારીઓને બેરોજગાર થવાનો વારો આવી શકે છે. વાત એક જ વેરાની, એક જ દરની હતી પરંતુ મા.સે.વે.ના ત્રણ પ્રકાર છે- સીજીએસટી (કેન્દ્રનો વેરો), એસજીએસટી (રાજ્યનો વેરો), આઈજીએસટી (કેન્દ્ર-રાજ્યનો સંકલિત વેરો). દરના માળખા પણ ૫%, ૧૨%, ૧૮%, અને ૨૮% એમ અલગ-અલગ છે. અને આ તો હજુ શરૂઆત છે. આગળ જતાં આ દરો ઘટવાના બદલે વધવાની પૂરી શક્યતા છે!

જો કોઈ વ્યક્તિ એક રાજ્યમાં નોંધાયેલો હોય અને બીજા રાજ્યમાં વેપારાર્થે થોડા સમય માટે, માનો કે કોઈ પ્રદર્શનમાં જાય તો તે રાજ્યમાં પણ તેણે નોંધણી કરાવવી પડશે. મા.સે.વે.ની પૂરતી તૈયારી નથી અને તેને લાદી દેવાયો છે. આવા ઘણા મુદ્દાઓ છે.

બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ વિરોધીઓને યમરાજા સમાન લાગતા સુબ્રમણિયન સ્વામીએ પણ પોતે અર્થશાસ્ત્રી હોવાના સંબંધે ભીતિ વ્યક્ત કરી છે કે મા.સે.વે. નરેન્દ્ર મોદી સરકાર માટે વૉટરલૂ (જ્યાં નેપોલિયન ૧૮ જૂન ૧૮૧૫ના રોજ હાર્યો હતો.) સાબિત થશે.

કેટલાકને ભીતિ છે કે આ વેરાથી ફરીથી ઇન્સ્પેક્ટર રાજ (જે ઈન્દિરા-રાજીવના સમયમાં હતું) પાછું ફરશે. અધિકારીઓને દરોડા-ધરપકડની છૂટ મળી જશે.

ઘણાને ડર છે કે વર્ષનાં ૩૭ રિટર્ન ભરવા પડશે. આથી આ કામ વધી પડશે. ઉપરાંત અત્યાર સુધી ચોપડે કામ ચાલતું હતું, હવે કમ્પ્યૂટરથી કામ કરવું પડશે.

મા.સે.વે.ના ફાયદા અનેક છે

અત્યાર સુધી મોટો વર્ગ વેરાજાળની બહાર હોવાથી મોટા ભાગે નોકરિયાત વર્ગ જ વેરો ભરતો હતો. ઘણા વેપારીઓ ચીઠ્ઠિ પર વ્યવહાર કરી, ચોપડે ખોટ બતાવી વેરો ભરવામાંથી છટકી જતા હતા. બિલ આપતા નહોતા. આવકવેરાના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે વ્યવસાયિકો, હૉલસેલ વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ વગેરે રિટર્ન ભરતા હતા પરંતુ ટૅક્સ નહિવત ભરતા હતા. વેરામાંથી મળતી આવક કરતાં તેમના રિટર્નની ફાઇલની જાળવણીનો ખર્ચ વધી જતો હતો. આ બધું હવે મોટા પાયે અટકે તેવી શક્યતા છે. આના કારણે કાળાં નાણાંનું સર્જન થતું હતું.

નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીના કહેવા અનુસાર, “સતત ઓછી કર આવકના કારણે અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન જતું હતું. સરકાર દેવું કરે રાખતી હતી. આથી કરના દરો વધારીને કર ભરનારા પ્રમાણિક લોકોને દંડવા કરતાં આ કરજાળમાં વધુ લોકો આવે તે જોવું જરૂરી હતું.” જોકે સાથે સાથે શાસકોએ અને સાંસદો-ધારાસભ્યોએ પણ વૈભવી ઠાઠમાઠ-ઊંચા પગાર-ભથ્થાં-સંસદના કિંમતી સમયનો વેડફાટ-ઘટાડી સાદગી અપનાવવી જોઈએ તો પણ અર્થતંત્રનું ઘણું ભારણ ઘટે. ઉપરાંત હજુ અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકો તેમજ મોટા મોટા ખેડૂતો આ કરજાળમાંથી બાકાત છે તેમને પણ મતબૅંકનો મોહ ત્યજી કરજાળમાં લાવવા પડશે કારણકે આ લોકોની સંખ્યા અંદાજે ૫૦ ટકાથી વધુ છે.

મા.સે.વેરાથી વેરામાળખું સરળ બનશે. અનેક વેરાના બદલે એક જ વેરો ભરવો પડશે. નાણા સચિવ હસમુખ અઢિયાના કહેવા પ્રમાણે, “વેપારીઓએ મહિને એક જ રિટર્ન ભરવું પડશે. બાકીનાં બે રિટર્ન કમ્પ્યૂટર જાતે ભરી લેશે. કમ્પૉઝિટ ડીલરોએ તો ત્રણ મહિને એક રિટર્ન ભરવું પડશે અને તે પણ ખાલી ટર્નઑવરની વિગતો.”

વળી, જે દરોડા કે ધરપકડની જે જોગવાઈઓ છે તે વાજબી છે. અગાઉ આપેલાં ઉદાહરણ પ્રમાણે, ખરીદનાર વેચનારને વેરો ચૂકવી દે પરંતુ વેચનાર સરકારને તે વેરો ન ભરે તો સરકાર તે વેચનારને પકડશે. તેની સામે કાર્યવાહી કરશે. વેરો ઘટાડવામાં આવે પરંતુ તેનો લાભ જો વેપારી ગ્રાહકને ન આપે તો પણ સરકાર તેની સામે કાર્યવાહી કરશે.

આમ, માલ અને સેવા વેરાથી છેવટે ગ્રાહકને જે લાભ મળવો જોઈએ તે ન મળે તેવા સંજોગોમાં ધરપકડ અને દરોડાની કાર્યવાહી થવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૩૦ જૂને રાત્રે સંસદમાં કહ્યું કે આ વેરાથી આખો દેશ આર્થિક રીતે એકસૂત્રે બંધાઈ રહ્યો છે. અને આ વાત સાચી છે.

વળી, આ વેરાથી કાળું નાણું અને ભ્રષ્ટાચાર પણ અટકશે તેમ નીતિન ગડકરીનું કહેવું છે. રહી વાત પૂરતી તૈયારીની તો, મલયેશિયામાં મા.સે.વે.ની તૈયારી દોઢ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય અપાયા છતાં તેના ખરેખર અમલ પછી તીવ્ર વિરોધ ફાટી નીકળ્યો હતો.

સરકાર તરફથી આ ધ્યાન રખાવું જરૂરી

બિલ્ડરૉએ વેરાના અમલ પહેલાં જ મોટી લૂટ મચાવી હોવાનું બહાર આવ્યું છે. બિલ્ડિંગ પર ચાર ટકાનો વેરો લાગતો હતો પરંતુ મા.સે.વે. પછી ૧૨ ટકા લાગવાનો છે. ત્યારે તૈયાર થઈ ગયેલાં મકાનો પર કેટલાક બિલ્ડરોએ ૧૨ ટકા વેરો માગ્યાનું બહાર આવ્યું છે. જે રીતે નોટબંધીના કડક કાયદા છતાં કાળાં કામો કરનારાએ પોતાનાં ખોટાં કામો માટે રસ્તા શોધી લીધા હતા તેમ મા.સે.વે બાબતે ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડશે. મા.સે.વે. સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓ વેપારીઓને ખોટી રીતે ન રંજાડે તે જોવું પડશે. સિંગાપોરમાં આ વેરાના અમલ પછી મોંઘવારી ફાટીને ધૂમાડે ગઈ હતી તેવું ઓલરેડી મોંઘવારીથી પીડિત ભારતમાં ન બને તેનું સરકારે ધ્યાન રાખવું પડશે.

તો સાથે સાથે ગ્રાહકને લાભ ન મળતો હોય તેવા સંજોગોમાં આ અધિકારીઓ મોટા ઉદ્યોગપતિઓ-વેપારીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ન કરી લે તે જોવું જોઈએ. સૌથી મોટી ચિંતા આ વેરાના ડિજિટલાઇઝેશનના પાસા અંગે છે. ૧૫૦ દેશોમાં ‘વૉન્નાક્રાય’ નામના રેન્સમવૅરના હુમલા અને તેના કારણે અર્થંતંત્રને નુકસાન પછી આ ચિંતા સ્વાભાવિક છે. મેન્યુઅલી કામ (ચોપડાં)માં હૅકિંગ શક્ય નથી. પણ આ ચિંતા ન હોય તો પણ વેબસાઇટ ક્રેશ થાય, ધીમી ચાલે, ફૉર્મ ભરાઈ ગયું હોય ત્યાં એરર આવી જાય, અને નવેસરથી વિધિ કરવી પડે તેવું સ્કૂલ, કૉલેજ, બીએસએનએલ વગેરે સરકારી વેબસાઇટોમાં અનુભવો છે ત્યારે આ વેબસાઇટોની સાથે મા.સે.વે.ની વેબસાઇટ પણ વડા પ્રધાન જેવી જ વાઇબ્રન્ટ બનાવવી પડશે.

બૉક્સ-૧

આ ૧૮ વેરાનું સ્થાન મા.સે.વે.એ લીધું

૧. વૅટ/વેચાણ વેરો, ૨. મનોરંજન કર, ૩. લક્ઝરી કર, ૪. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પરનો કર, ૫. રાજ્યના ઉપકર (સેસ) અને સરચાર્જ, ૬. એન્ટ્રી ટૅક્સ, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. કેન્દ્રીય આબકારી જકાત (એક્સાઇઝ), ૯. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટમ, ૧૦. એડિશનલ કસ્ટમ ડ્યુટી, ૧૧. એડિશનલ ઍક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૨. મેડિકલ ઍન્ડ ટોઇલેટરિઝ પ્રીપરેશન ઍક્ટ હેઠળ એક્સાઇઝ ડ્યુટી, ૧૩. સેવા કર (સર્વિસ ટૅક્સ), ૧૪. કાઉન્ટરવેઇલિંગ ડ્યુટી, ૧૫. સ્પેશિયલ એડિશનલ ડ્યુટી ઑફ કસ્ટ્મ, ૧૬. શિક્ષણ ઉપકર, ૧૭. પ્રેસ/ટીવી/રેડિયો સિવાય જાહેરખબરો પરનો વેરો, ૧૮. લૉટરી, સટ્ટા અને જુગાર પર કેન્દ્રીય વેરો,

 

બૉક્સ-૨

આ વેરાઓ હજુ મા.સે.વે.માં નથી સમાવાયા

૧. બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી, ૨. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, ૩. વાહન વેરો, ૪. મિલકત વેરો, ૫. દારૂ પરની એક્સાઇઝ, ૬. વીજળીના વેચાણ/વપરાશ પરનો વેરો, ૭. ઇલેક્ટ્રિસિટી ડ્યુટી, ૮. અન્ય એન્ટ્રી ટૅક્સ અને ઑક્ટ્રોય, ૯. મનોરંજન કર (જે સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા લગાવાય છે), ૧૦. ભારતમાં આયાત થતી ચીજો પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યુટી અને સૅફગાર્ડ ડ્યુટી

અર્થ ડે-પર્યાવરણ રક્ષતિ રક્ષિત:

(સાધના સાપ્તાહિક, કવર સ્ટોરી, ૨૨/૦૪/૧૭)

આજે ૨૨ એપ્રિલે પાશ્ચાત્ય જગતે શરૂ કરેલી પરંપરા મુજબ, અર્થ ડે અથવા પૃથ્વી દિવસ મનાવાય છે. ૧૯૬૯માં યુનેસ્કોમાં જૉન મેકકૉનેલ નામના એક કાર્યકરે પૃથ્વીના માનમાં ૨૧ માર્ચ ૧૯૭૦થી આ દિવસ ઉજવવા પ્રસ્તાવ મૂકેલો કેમ કે ૨૧ માર્ચે વસંત ઋતુની શરૂઆત થતી હતી. (વસંત ઋતુનું મહત્ત્વ ફરી એક વાર સાબિત થયું. એટલે જ આપણા સહિત અનેક દેશોમાં વસંત ઋતુમાં જ નવ વર્ષ આવે છે.) જોકે અમેરિકાના ઉપલા ગૃહ સેનેટના વિસ્કૉન્સિનના એક સાંસદ ગૅલૉર્ડ નેલ્સને ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૭૦ના રોજ આ દિવસ મનાવાયો. અમેરિકામાં આ બધાની જરૂર પડે તે સ્વાભાવિક છે કારણકે તે ઉપભોગનો દિવસ છે. પર્યાવરણને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડનારા દેશો પૈકીનો એક. પૃથ્વી પર જીવન માટે સન્માન અને પ્રદૂષણ અંગે વધતી જતી ચિંતાના સંદર્ભમાં આ દિવસને ઉજવવો જોઈએ તેવો વિચાર નેલ્સનને આ દિવસે આવ્યો હતો. તેથી ૨૨ એપ્રિલે અર્થ ડે મનાવાય છે.

નવાઈની વાત એ છે કે હવે આપણા પત્રકારો અને મિડિયા પાશ્ચાત્ય રંગે રંગાઈને હિન્દુ તહેવારો પર મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયામાં અને સોશિયલ મિડિયામાં સંદેશાઓનો ધોધ પાડે છે કે દિવાળી પર ફટાકડા ન ફોડો, તેનાથી પ્રદૂષણ થાય છે, હોળી પર લાકડાં ન બાળો, તેનાથી વૃક્ષો કપાય છે, ધૂળેટીએ તિલક હોળી રમો અને પાણી બચાવો. મકર સંક્રાંતિએ પતંગ ન ચગાવવાની સલાહ અપાય છે. આ જ પત્રકારો અને મિડિયાને એ.સી.થી ઓઝોન પડને નુકસાન અને તેનાથી વધતી ગરમીની કોઈ ચિંતા નથી. મોબાઇલ બબ્બે રાખશે. ઘણી વાર તો ત્રણ-ત્રણ પરંતુ મોબાઇલ ઉત્પાદનથી પર્યાવરણને બેહદ નુકસાન પહોંચે છે. ચીનના બાઓતાઉ અને આસપાસના વિસ્તારની હાલત વિશે છાપાંઓમાં લખાતું નથી કારણકે જાણે તો બધા મોબાઇલ લેવાનું બંધ કરે! ફ્રીજ, માઇક્રોવેવ, ઑવન, કમ્પ્યૂટર, ગીઝર, વૉશિંગ મશીન..આ બધું વાપરવાનું બંધ કરવું પડે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ પત્રકારો અને મિડિયાએ પહેલાં પોતે પર્યાવરણને બચાવવા ગંભીર થવું જોઈએ. કાર-એ.સી., મોબાઇલ, હવાઈ મુસાફરી, આ બધું બંધ કરવું જોઈએ.

પર્યાવરણની સૌથી વધુ ચિંતા કરાઈ હોય તો તે હિન્દુ ધર્મમાં કરાઈ છે. આખો ધર્મ જ પર્યાવરણની આસપાસ ફરે છે. એટલું જ નહીં, હિન્દુ શાસ્ત્રો ખરેખર જે રીતે બીજા પંથનાં શાસ્ત્રો છે તેમ માત્ર આદેશો કે નિયમો કે પછી દંતકથાઓના ગ્રંથ નથી પરંતુ તેમાં એક-એક વાતમાં વિજ્ઞાન વણાયેલું છે. પર્યાવરણ વણાયેલું છે. કેવી રીતે? જુઓ.

અમેરિકામાં મોટા વૈજ્ઞાનિક કાર્લ એડવર્ડ સેગન ખગોળશાસ્ત્રી, કૉસ્મોલૉજિસ્ટ, એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ, ઍસ્ટ્રૉબાયૉલૉજિસ્ટ અને લેખક એમ બહુમુખી પ્રતિભા હતા. તેમણે અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. વિજ્ઞાનને લોકપ્રિય બનાવવામાં તેમણે મોટો ફાળો આપ્યો હતો. તેમને પુલિત્ઝર એવોર્ડ સહિત ઢગલાબંધ એવોર્ડ મળેલા. તેમના પુસ્તક ‘કૉસ્મોસ’માં ‘ધ એજ ઑફ ફૉરએવર’ નામના પ્રકરણની શરૂઆતમાં ભગવાન નટરાજની તસવીર છે. ૧૯૯૬ના વર્ષમાં (કાર્લ સેગનનું મૃત્યુ પણ આ જ વર્ષની ૨૦ ડિસેમ્બરે થયેલું) તેમણે એક મુલાકાતમાં આ તસવીર પાછળનો તર્ક સમજાવતાં કહેલું, “નટરાજની પરંપરાગત સમજૂતી એવી છે કે તેમનો એક હાથ બ્રહ્માંડનું સર્જનનું પ્રતીક છે. બીજો હાથ બ્રહ્માંડના વિસર્જનનું પ્રતીક છે.- ડમરુ અને જ્વાળા. આ જ તો કૉસ્મૉલૉજી (બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન) છે.” તેમના પુસ્તકમાં છપાયેલી આ તસવીર કેલિફૉર્નિયાના પાસાડેનાના મ્યુઝિયમમાં નટરાજની મૂર્તિ પરથી લેવાયેલી હતી. કાર્લ સેગને આશા વ્યક્ત કરેલી કે આગામી એક દાયકામાં (એટલે કે વર્ષ ૨૦૦૬ સુધીમાં) આ મૂર્તિ ભારતને પાછી આપી દેવાશે. (નટરાજની મૂર્તિ ત્રણેક વર્ષ પહેલાં ઈશ્વરના કણ અથવા ગૉડ્સ પાર્ટિકલ અથવા હિગ્ઝ બૉઝોન કણ જ્યાં શોધાયો તે જીનિવા સ્થિત સીઇઆરએનની પ્રયોગશાળામાં પણ નટરાજની બે મીટર ઊંચી પ્રતિમા છે. આપણે ત્યાં ઈસરોના વડા કે. રાધાકૃષ્ણન માર્સ મિશન અગાઉ પૂજા કરે તો તેનો વિવાદ થાય છે.)

કાર્લ સેગને ટીવી પર બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનને સરળ રીતે સમજાવવા ‘કૉસ્મોસ: અ પર્સનલ વૉયેજ’ નામની શ્રેણી પણ કરેલી. આ શ્રેણી અમેરિકામાં ઘણી બધી લોકપ્રિય થઈ હતી. તે રશિયા અને ચીન જેવા સામ્યવાદી દેશોમાં પણ બતાવાયેલી. પરંતુ ભારતમાં નહીં! ૧૯૯૬માં આપેલી એ મુલાકાતમાં કાર્લ સેગને આશા વ્યક્ત કરેલી કે આ શ્રેણી ક્યારેક ભારતમાં પણ દર્શાવવામાં આવશે તેવી તેમને આશા છે.

આ શ્રેણીના દસમા એપિસોડમાં તેમણે હિન્દુ ગ્રંથોનો આધાર લઈને બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનને સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો. મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું, “અમે તમિલનાડુમાં પોંગલ તહેવાર માટે ગયા હતા. વિશ્વભરના તહેવારોની જેમ આ તહેવાર પણ બદલાતી ઋતુને મનાવે છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણા પૂર્વજો ખગોળશાસ્ત્રીઓ (એસ્ટ્રૉનોમર) હતા. તેઓ પંચાંગ રાખતા અને આકાશનું અવલોકન કરતા. અને આ બધું વ્યવહારિક બાબતો માટે હતું: ક્યારે બી વાવવાં અને ક્યારે પાક લણવો. ખગોળશાસ્ત્રી માટે આ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન હતો.”

સેગને કહ્યું હતું, “પરંતુ આ એપિસોડ ભારતલક્ષી બનાવવાનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે હિન્દુ બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનનું અદ્ભુત પાસુ છે. તેણે આ વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ પૃથ્વી અને બ્રહ્માંડનો ટાઇમ સ્કેલ આપ્યો છે. આ ટાઇમ સ્કેલ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક કૉસ્મૉલોજી સાથે સાતત્યસભર છે. આપણે જાણીએ છીએકે પૃથ્વી ૪.૬ અબજ વર્ષ જૂની છે અને બ્રહ્માંડ તેના વર્તમાન રૂપમાં લગભગ ૧૦ કે ૨૦ અબજ વર્ષ જૂનું છે. હિન્દુ ધર્મ મુજબ, બ્રહ્માના દિવસ અને રાત (એક દિવસ ૪.૨ અબજ વર્ષનો અને રાત ૪.૨ અબજ વર્ષની- તે રીતે) ૮.૪ અબજ વર્ષના હોય છે. જ્યાં સુધી હું જાણું છું, માત્ર પ્રાચીન ધર્મ પરંપરા જ સાચા સમય પરિમાણ વિશે વાત કરે છે….પશ્ચિમમાં લોકો એમ માને છે કે આ બ્રહ્માંડ થોડા હજાર વર્ષ જ જૂનું છે. તેને કોઈ સમજી શકતું નથી. જ્યારે કે હિન્દુ અવધારણા (કન્સેપ્ટ) એકદમ સ્પષ્ટ છે. તેમાં અબજો વર્ષની વાત કરવામાં આવી છે.”

‘ગૉડ પાર્ટિકલ: ઇફ ધ યુનિવર્સ ઇઝ ધ આન્સર, વૉટ ઇઝ ધ ક્વેશ્ચન’ પુસ્તકના સહ લેખક અને અમેરિકી નાગરિક ડિક ટેરેસી કહે છે કે “આ પૃથ્વીનું આયુષ્ય ૪ અબજ વર્ષ કરતાં વધુ છે તેવો અંદાજ કાઢનારા પ્રથમ ભારતીય કૉસ્મૉલૉજિસ્ટ (બ્રહ્માંડ વૈજ્ઞાનિકો) હતા. તેઓ એટોમિઝમ, ક્વૉન્ટમ ફિઝિક્સ, અને અન્ય વર્તમાન થિયરીઓની એકદમ નજીક હતા. ભારતે સૌ પહેલાં અને બહુ શરૂઆતમાં, મેટર (દ્રવ્ય)ની એટમિસ્ટ થિયરી વિકસાવી હતી. સંભવત: ગ્રીક એટમિસ્ટ વિચાર ભારતના પ્રભાવ હેઠળ પર્શિયન સભ્યતા મારફતે આવેલો.”

તો ઑસ્ટ્રિયામાં જન્મેલા અને અમેરિકી ભૌતિકશાસ્ત્રી ફ્રિત્ઝોફ કાપ્રાએ ‘ધ ડાન્સ ઑફ શિવ: ધ હિન્દુ વ્યૂ ઑફ મેટર ઇન ધ લાઇટ ઑફ મૉડર્ન ફિઝિક્સ’ શીર્ષકવાળા લેખમાં નટરાજ અથવા શિવના નૃત્ય અને સબ એટોમિક પાર્ટિકલ્સના ડાન્સ વચ્ચે સરખામણી પર ચર્ચા કરી હતી. આ લેખ ૧૯૭૨માં ‘મેઇન કરન્ટ્સ ઇન મોડર્ન ફિઝિક્સ’માં પ્રકાશિત થયો હતો. ત્યાર બાદ કાપ્રાએ ‘તાઓ ઑફ ફિઝિક્સ’ નામના (૧૯૭૫માં પ્રકાશિત) ઇન્ટરનેશનલ બેસ્ટ સેલર પુસ્તકમાં શિવજીના નૃત્યને કેન્દ્રીય રૂપક બનાવ્યું હતું. આ પુસ્તકની ૨૩ ભાષામાં ૪૩ આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂકી છે.

તુલસીદાસજીએ હનુમાનચાલીસા લખ્યા તેમાં એક ચોપાઈ છે: જુગ સહસ્ર જોજન પર ભાનુ, લિલ્યો તાહિ મધુર ફલ જાનુ. ઉત્તર પ્રદેશમાં યના બદલે જ બોલાય છે જેમ કે યજ્ઞના બદલે જગ્ન. યજમાનને જજમાન કહે છે. આ રીતે જ યુગનું જુગ થયું. યોજનનું જોજન થયું. હિન્દુ કાલ ગણના મુજબ એક યુગ બરાબર ૧૨ હજાર વર્ષ. એક સહસ્ર એટલે હજાર. આમ, જુગ સહસ્ર એટલે ૧૨ હજાર ગુણ્યા ૧,૦૦૦ અને એક યોજન એટલે આઠ માઇલનું અંતર થયું એટલે કુલ ગુણાકારનો જવાબ આવે ૯,૬૦,૦૦,૦૦૦. ૯ કરોડ સાઇઠ લાખ માઇલ. માઇલને કિમીમાં ફેરવો તો ૧૫ કરોડ ૩૬ લાખ કિમી અંતર થાય. નાસાની વેબસાઇટ પર ૧૪,૯૬,૦૦,૦૦૦ કિમી આપેલો છે. અલબત્ત, વિજ્ઞાન ચોકસાઈમાં માને અને ૦.૦૦૦૧નો ફેર પણ ન જ ચાલે પરંતુ કોણ વધુ સાચું એ કહેવું મુશ્કેલ કારણકે વિજ્ઞાનમાં આજે કોઈ નવી થિયરી આવે તો તે જૂની થિયરીને ખોટી ઠેરવી શકે છે. એટલે કાલે સવારે સંશોધન થાય કે અંતર ૧૪.૯૬ કરોડ નહીં પરંતુ ૧૫.૩૬ લાખ કિમી છે તેવું બની શકે. અથવા બીજું એ પણ છે કે તુલસીદાસ કોઈ વિજ્ઞાનના સાધન વડે માપવા નહોતા ગયા. તેમણે શ્રી રામ અને હનુમાનજીએ જે સૂજાડ્યું તે લખ્યું છે. તોય તેમણે એક ચોપાઈમાં પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર આપી દીધું! પરંતુ કેટલાક હિન્દુ વિરોધી બુદ્ધુજીવીઓને આ વાત ગપ્પું લાગે છે કે સમય અને અંતરનો ગુણાકાર ન થઈ શકે. એક મિનિટ, તો પછી પાશ્ચાત્ય વિજ્ઞાનમાં પ્રકાશ વર્ષ એ અંતરનું એકમ કેમ છે? લાઇટ યર! એક વર્ષમાં પ્રકાશ જેટલું અંતર કાપે તેના બરાબર એસ્ટ્રોનૉમિકલ (ખગોળીય) અંતર. હિન્દુ ધર્મનો માત્ર પશ્ચિમી નજરે – તર્કવાદથી અધૂરો અભ્યાસ કરવા જાવ તો આવું જ થાય. હિન્દુ શાસ્ત્રો ગપ્પાં લાગે. બાકી, વિષ્ણુ પુરાણ સહિત અનેક શાસ્ત્રોનો જો નેગેટિવિટી મનમાં રાખ્યા વગર અભ્યાસ કરો અને તેને બરાબર સમજો તો તે શુદ્ધ વિજ્ઞાન સિવાય બીજું કંઈ નથી, જેમ કે વિષ્ણુ પુરાણ!

વિષ્ણુ પુરાણના દ્વિતીય અંશના સાતમા અધ્યાયમાં સાત ઉર્ધ્વ લોકનું વર્ણન છે. અહીં લોક એટલે પબ્લિક એ અર્થ નથી. લોક એટલે ભુવન અથવા તો સ્તર. તેનાં નામ છે- ભુર્લોક (એટલે પૃથ્વી), ભુવર્લોક, સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક, સત્યલોક. વિજ્ઞાનમાં તેને વાતાવરણનાં સ્તરો કહ્યા છે. વિજ્ઞાનમાં તેને વાતાવરણનાં સ્તરો કહ્યાં છે. તે છ છે: ટ્રોપોસ્ફીયર (ક્ષોભમંડળ), સ્ટ્રેટોસ્ફીયર (સમતાપમંડળ), મેસોસ્ફીયર (મધ્યમંડળ), થર્મોસ્ફીયર (તાપમંડળ), આયોનોસ્ફીયર (આયનમંડળ), એક્ઝોસ્ફીયર (બાહ્યમંડળ).

હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં જે સાત ઊર્ધ્વ લોક કહ્યા તેને મુખ્યત્વે બે લોકમાં વિભાજીત કરાયા છે: કૃતક લોક અને અકૃતક લોક. કૃતક લોકમાં પ્રલય અને ઉત્પત્તિનું ચક્ર ચાલતું રહે છે. અકૃતક લોકમાં સમય અને સ્થાન શૂન્ય છે. તો સાત લોકમાંથી કયા લોક કૃતક છે અને કયા અકૃતક? ભૂર્લોક (ધરતી), ભુવર્લોક (આકાશ) અને સ્વર્લોક (અંતરિક્ષ)માં જ પ્રલય થાય છે. જ્યારે જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક આ ત્રણ લોક પ્રલયથી પર છે.

વિષ્ણુ પુરાણમાં પરાશર મુનિ આ કૃતક અને અકૃતક લોકને સમજાવતા કહે છે, “ભૂ, ભુવ:, સ્વ: એ કૃતક ત્રૈલોક્ય કહેવાય છે અને જન, તપ તેમજ સત્ય એ ત્રણ અકૃતક લોક છે. કૃતક ત્રૈલોક્ય અને અકૃતક ત્રૈલોક્ય વચ્ચે મહર્લોક કહેવાય છે જે કલ્પાંતમાં માત્ર જનશૂન્ય થઈ જાય છે પણ નષ્ટ નથી થતું. તેથી તે કૃતકાકૃત કહેવાય છે.

વિષ્ણુ પુરાણમાં પરાશર મુનિએ કહ્યું છે કે આપણું છે તેવા કરોડો બ્રહ્માંડ રહેલાં છે. આધુનિક વિજ્ઞાન હજુ આ રહસ્યના ઉકેલ સુધી પહોંચી નથી શક્યું. ૧૯૫૨માં પહેલી વાર એર્વિન સ્ક્રોડિન્જરે અમેરિકાના ડબલિન શહેરમાં આપેલા વ્યાખ્યાનને અનેક બ્રહ્માંડોના વાદ (મલ્ટિ યુનિવર્સ થિયરી)નો પહેલો સંકેત માનવામાં આવે છે. સ્ક્રોડિન્જર નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા ઑસ્ટ્રિયન ફિઝિસિસ્ટ (ભૌતિકવિજ્ઞાની) હતા. એન્ડ્રુ ઝિમરમેન જૉન્સ જે પોતાને લેખક, ફિલોસોફર, એજ્યુકેટર, સાયન્સ ઍડ્વૉકેટ અને આંત્રપ્રિન્યોર ગણાવે છે તેમણે ડેનિયલ રોબિન્સ સાથે મળીને ફિઝિક્સની સ્ટ્રિંગ થિયરી સરળ ભાષામાં સમજાવી છે. તેઓ કહે છે, “એક કરતાં વધારે બ્રહ્માંડનો વિચાર ફિઝિક્સમાં તો બાદમાં આવ્યો, તે પહેલાં હિન્દુ ધર્મમાં તે આવી ગયો. હિન્દુ કૉસ્મોલોજી (બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન) પ્રમાણે, ચક્રીય અનંત વિશ્વોમાં એક કરતાં વધુ બ્રહ્માંડો આવેલાં છે. આપણું બ્રહ્માંડ અલગ-અલગ બ્રહ્માંડની અનંત સંખ્યા પૈકીનું એક છે.

આવાં તો ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય જે સાબિત કરી શકે કે આપણા વેદ-પુરાણ એ બીજું કંઈ નથી પરંતુ વિજ્ઞાન જ છે. આથી જ આ વિજ્ઞાનને પામી ગયેલા આપણા ઋષિ-મુનિઓએ સામાન્ય માનવીને સમજાય તે માટે કથાઓનો આશરો લીધો. પર્યાવરણને પરંપરા સાથે જોડી દીધું. તુલસીનો છોડ દરેક હિન્દુના ઘરમાં હોવો જ જોઈએ અને તેની પૂજા થવી જ જોઈએ કારણ ઔષધિની રીતે તુલસી ખૂબ જ ઉપયોગી છે. શરદી-ઉધરસ, બ્રૉન્કાઇટિસ, સ્કિન ઇન્ફેક્શન, હૃદય રોગ સહિત અનેક બીમારી-રોગોમાં તે ઉપયોગી છે. આથી તુલસીને વિષ્ણુ ભગવાનની પત્નીનું સ્વરૂપ આપી દીધું. તુલસી ૨૦ કલાક સુધી ઑક્સિજન આપે છે અને આપણે એ.સી. દ્વારા જે ઑઝોન પડને નુકસાન પહોંચાડીએ છીએ તેની ભરપાઈ તુલસી કરી આપે છે. તુલસી ચાર કલાક સુધી ઑઝોન આપે છે. તે કાર્બન મોનૉક્સાઇડ જેવા ઝેરી વાયુને શોષી લે છે. અમેરિકાની ફૉક્સ ન્યૂઝ વેબસાઇટ કહે છે કે હોલી બેઝિલ (તુલસી- અંગ્રેજો આપણી જ ચીજોના નામ બદલી નાખે જેથી આપણી ચીજ ન લાગે જેમ કે રામનું રામા, યોગનું યોગા, સાડીનું સારી…ઇત્યાદિ અને આપણે પાછાં આપણાં જ નામો અંગ્રેજોએ જે બગાડ્યા હોય તે રીતે બોલવામાં ગર્વ અનુભવીએ. “હું યોગ કરું છું” તેમ બોલવાના બદલે “હું યોગા કરું છું” તેમ કોલર ઊંચા કરીને બોલીશું.) સ્ટ્રેસ બસ્ટર અર્થાત્ તણાવ દૂર કરનારી છે.

આ જ રીતે શિવજીને ચડાવાતાં બિલીપત્ર અથવા બિલ્વ પત્ર (અંગ્રેજોએ તેનું નામ વૂડ એપલ રાખી દીધું) પેટની તકલીફો, કોઢ, હરસમસા વગેરેમાં ઉપયોગી છે. આપણે ત્યાં સાપ, કીડી, ઉંદર, મોર, સિંહ, વૃષભ, મત્સ્ય, કુર્મ વગેરે ઘણા પ્રાણી જે સામાન્ય રીતે ઉપદ્રવી કે બિનઉપયોગી ગણાય તેને ભગવાનના વાહન સાથે અથવા ભગવાનના અવતાર સાથે જોડી દેવાયા. અરે! આપણે ત્યાં ડુક્કરને પણ વરાહ તરીકે ભગવાન વિષ્ણુનો એક અવતાર મનાયો છે કારણકે પર્યાવરણના ચક્ર (ઇકો સાઇકલ)માં દરેકે દરેક જીવનું આગવું મહત્ત્વ છે તો જ કુદરત અથવા ઈશ્વર તેને ટકાવી રાખે. બિનઉપયોગી જીવની પ્રજાતિનો નાશ કરી નાખે. પૃથ્વીને માતા માનીને સવારમાં ઊઠીને ‘સમુદ્ર વસને દેવી’ મંત્ર બોલી પગે લાગવાનું, પીપળે પાણી રેડવાનું, ગાયને માતાનું સ્વરૂપ માની તેની પૂજા જ નહીં, સારી રીતે ઉછેર કરવાનું, નદીઓને માતા માની તેને સ્વચ્છ રાખવાની.. આ બધી પરંપરાના નામે જેને અંગ્રેજીમાં રિલિજિયન કહે છે તે રીતે જોડી દેવાઈ છે જેથી મનુષ્યના મનમાં પર્યાવરણ અને પૃથ્વીનું સતત મહત્ત્વ રહે.

હિરણ્યાક્ષ રાક્ષસ અને વરાહ અવતારમાં દર્શાવાયું છે કે એ સમયે પૃથ્વી મહાસાગરમાં ડૂબી ગઈ હતી. વિજ્ઞાન આ બાબતે સંમતિનો સૂર પુરાવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમની બ્રિસ્ટૉલ યુનિવર્સિટીના બ્રુનો ધુઇમેના નેતૃત્વમાં વૈજ્ઞાનિકોએ ૧૩,૦૦૦ ખડકોના નમૂના પરથી જે સંશોધન કર્યું હતું તે મુજબ, ત્રણ અબજ વર્ષ પૂર્વે ખંડો ખૂબ જ પાતળા હતા. ગત બે અબજ વર્ષ પૂર્વે પ્લેટ ઘર્ષણ જેવી ભૌગોલિક ક્રિયાઓના કારણે પડો મજબૂત થવાં લાગ્યાં અને હાલની સરેરાશ જાડાઈ ૩૫ કિલોમીટરે પહોંચ્યાં. જોકે ધૂમેઇ માને છે કે ધોવાણના કારણે પૃથ્વીનાં પડ પાછા પાતળા થવાં લાગ્યાં છે. જો આ ક્રિયા આગામી બે અબજ વર્ષ સુધી ચાલુ રહેશે તો પડ એવા તબક્કે પહોંચી જશે જ્યાં ખંડો મહાસાગરની અંદર ડૂબી જશે. અર્થાત્ વરાહ ભગવાનનો અવતાર ત્રણ અબજ વર્ષ પૂર્વે થયો હોવો જોઈએ! પૃથ્વી ૪.૬ અબજ વર્ષ જૂની છે તે વિજ્ઞાન પણ કહે છે અને આપણા વેદ-પુરાણો પરથી પણ તે વાત સિદ્ધ થાય છે.

આજે જેમ પર્યાવરણને નુકસાન અતિશય થઈ રહ્યું છે અને લોકો વિજ્ઞાન તેમજ આરોગ્ય વિજ્ઞાનની અદ્ભુત શોધોના પરિણામે ઈશ્વરને ભૂલીને ભોગવિલાસમાં પડેલા છે તે કરતાંય વધુ ભોગવિલાસમાં હિરણ્યાક્ષના સમયે પડેલા હશે. અને પર્યાવરણને અતિશય નુકસાન થવાથી પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી ગઈ હશે. તેને વરાહ જેવા કોઈ પ્રાણીએ બચાવી હશે. વિજ્ઞાન કહે છે કે જો આપણે અતિશય ભોગવિલાસ નહીં અટકાવીએ અને પર્યાવરણની કાળજી નહીં લઈએ તો આજથી બે અબજ વર્ષ પછી ફરી જળપ્રલય થવાની શક્યતા છે. ક્લાઇમેટ ચૅન્જ અત્યારથી આના સંકેતો આપી રહ્યું છે. સુરેન્દ્રનગર, અમરેલી, જૂનાગઢ વગેરે અનેક જગ્યાએ હજુ તો વૈશાખ શરૂ નથી થયો ત્યાં તાપમાન ૪૪-૪૫ ડિગ્રી સે. આસપાસ પહોંચી ગયું છે.

સિટી બસની સારી સુવિધા આપવામાં આવે, કાર-બાઇકનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે તો રસ્તા પહોળા કરવા માટે, વિકાસના નામે વૃક્ષો કપાતા જાય છે તે કપાય નહીં. ઉત્તરાખંડમાં પણ વિકાસનાં કામોના કારણે વર્ષ ૨૦૧૩માં ભયંકર પૂર આવ્યું હતું જેના કારણે હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયા હતા. વીજળીનો ઉપયોગ પણ ઓછો કરવો પડશે. રાત આખી દુકાન-શોરૂમ-મોલ વગેરે બંધ હોય તો પણ તેનાં પાટિયાં વીજળીથી ઝગમગતા રહે, સરકારી કે ખાનગી કંપનીઓમાં પોતે હાજર ન હોય તો પણ એ.સી., પંખા, લાઇટ, કમ્પ્યૂટર ચાલુ રહે, એ સારી ટેવ નથી. વીજળી, પાણી, પેટ્રોલ, ડીઝલ જેવાં કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ જરૂરિયાત પ્રમાણે જ કરવો જોઈએ. બેફામ કરવો યોગ્ય નથી. કોઈ દલીલ કરી શકે કે હજુ તો બે અબજ વર્ષ પછીની વાત છે ને. ત્યારે ક્યાં જીવતા હોઈશું? પરંતુ તમે તમારી પછીની પેઢીઓને શું આપી જશો તે અગત્યનું છે. હિન્દુ ધર્મમાં માનતા હો તો બની શકે કે એ વખતે તમારે પણ કોઈ માનવ કે પશુ-પંખીના અવતારમાં એ પ્રલયની પીડા ભોગવવી પડે. બીજું, બે અબજ વર્ષ પછીનું ન વિચારો તો કંઈ નહીં, અત્યારે ૪૪-૪૫ ડિગ્રી ગરમી, પૂર, માવઠાં, દુષ્કાળ, ગાત્રો થિજવતી ઠંડી વગેરે જે રીતે થઈ રહ્યા છે ત્યારે તેને પણ તમારે સહન કરવા જ પડે છે ને. તો પછી, અત્યારે નહીં ચેતો તો ક્યારે ચેતશો? ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિત: અર્થાત્ ધર્મ એનું જ રક્ષણ કરે છે જે ધર્મનું રક્ષણ કરે છે. આપણે આમ કહી શકીએ- પર્યાવરણ રક્ષતિ રક્ષિત:. આ વાત પર્યાવરણ-કુદરતના સંદર્ભમાં પણ લાગુ પડે છે. જો તમે કુદરતને નહીં બચાવો તો કુદરત તમને નહીં બચાવે.

રાષ્ટ્રગીત: સિનેમાગૃહોમાં જ કેમ, તેના માનમાં ઊભા કેમ થવાનું?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન માટે ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં લખેલો લેખ)

૨૮ નવેમ્બરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક મહત્ત્વનો આદેશ આપ્યો કે દેશભરનાં તમામ સિનેમાગૃહોમાં ફિલ્મ દર્શાવતા પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે અને તે વખતે હાજર તમામ લોકોએ ઊભા થવું પડશે. થિયેટરમાં આવવાના અને બહાર જવાના દરવાજા બંધ કરી દેવામાં આવે જેથી રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે કોઈ વ્યવધાન ન આવે. જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે પડદા પર રાષ્ટ્રધ્વજ જ દેખાડવો પડશે.

આ સિવાય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતનો કોઈ રીતે વ્યવસાયિક ઉપયોગ ન થઈ શકે જેથી કોઈ તેનો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે આર્થિક લાભ ઉઠાવી શકે. રાષ્ટ્રગીતનો નાટકીય ઉપયોગ ન થઈ શકે કે તેને મનોરંજન કાર્યક્રમનો હિસ્સો ન બનાવી શકાય. આવું એટલા માટે કારણકે જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગે છે ત્યારે ત્યાં હાજર બધા લોકોનું કર્તવ્ય છે કે તેના પ્રત્યે પૂરતું સન્માન પ્રદર્શિત કરવું પડે. રાષ્ટ્રગીતની નાટકીય પ્રસ્તુતિ સંપૂર્ણ રીતે કલ્પનાથી પર છે.

રાષ્ટ્રગીત કે તેનો કોઈ હિસ્સો કોઈ વસ્તુ પર છાપી ન શકાય અથવા તેને તે રીતે અથવા એ જગ્યાઓ પર પ્રદર્શિત ન કરી શકાય જ્યાં તેનું અપમાન થવાની (સન્માન ન થવાની) શક્યતા હોય. રાષ્ટ્રગીતના ગાયન-વાદનથી શિષ્ટાચારના નિયમ જોડાયેલા છે જેનાં મૂળ આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખ, રાષ્ટ્રીય એકતા અને સંવૈધાનિક દેશભક્તિની ભાવનામાં છે. રાષ્ટ્રગીતનું કોઈ પણ સંક્ષિપ્ત સંસ્કરણ (વર્ઝન) કોઈ પણ કારણથી બનાવવા અને તેનું પ્રદર્શન કરવાની અનુમતિ કોઈને પણ નથી.

સર્વોચ્ચે કહ્યું કે ભારતના દરેક નાગરિકની પવિત્ર ફરજ છે કે તે બંધારણમાં આપેલા આદર્શોનું પાલન કરે. આમાંનો એક આદર્શ છે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે સન્માન દર્શાવવાનો. સમય આવી ગયો છે કે દેશના નાગરિકો સમજે કે તેઓ એક રાષ્ટ્રમાં રહે છે અને તેમની ફરજ છે કે તેઓ રાષ્ટ્રગીત માટે સન્માન દાખવે. રાષ્ટ્રગીત એ બંધારણીય દેશભક્તિનું પ્રતીક છે. આ બાબતે કોઈ જુદા વિચાર કે વ્યક્તિગત અધિકારોના વિચારને કોઈ સ્થાન નથી. રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સન્માન દર્શાવે છે ત્યારે માતૃભૂમિ માટેના પ્રેમ અને સન્માનનું પ્રતિબિંબ દર્શાય છે.

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો આ આદેશ એક જાહેર હિતની અરજી પર આવ્યો હતો. મધ્યપ્રદેશના રહેવાસી શ્યામનારાયણ ચૌકસેએ આ અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજી પાછળની ભૂમિકા એવું છે કે જ્યારે ચૌકસે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરણ જૌહરની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’ જોવા થિયેટરમાં ગયા ત્યારે આ ફિલ્મના ભાગરૂપે એક દૃશ્યમાં રાષ્ટ્રગીત વાગ્યું. તેને માન આપવા ચૌકસે પોતાની જગ્યા પર ઊભા થયા. પાછળ બેઠેલા બીજા દર્શકો ઊભા ન થયા. (તેમના મનમાં રાષ્ટ્રગીત માટે માન નહોતું.) તેથી તેમણે વિરોધ કર્યો અને ચૌકસેની મજાક ઉડાવી. ચૌકસેએ સિનેમાગૃહના મેનેજરને ફરિયાદ કરી પણ તે બહેરા કાને પડી. તે પછી તેમણે રાષ્ટ્રગીતને સન્માન આપવા માટે ઝુંબેશ ઉપાડી અને જબલપુર ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી. અરજીમાં તેમણે કહ્યું હતું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાં રાષ્ટ્રગીતનો ખોટો ઉપયોગ કર્યો છે. ઉપરાંત જ્યારે હૉલમાં આ ધૂન વાગી ત્યારે તેના સન્માનમાં કોઈ ઊભું ન થયું. ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચૌકસેના પક્ષમાં આદેશ આપતા કહ્યું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાંથી આ દૃશ્ય કાઢવું પડશે પરંતુ નિર્માતા-નિર્દેશક કરણ જૌહરે સર્વોચ્ચમાંથી આ નિર્ણય પર સ્થગન આદેશ (સ્ટે) મેળવી લીધો.

તે પછી પણ ચૌકસેએ હાર ન માની. તેઓ અનેક વર્ષ સુધી આ મુદ્દા પર માહિતી મેળવતા રહ્યા. એટલે સુધી કે વર્ષ ૨૦૧૪માં તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન જયલલિતાના શપથગ્રહણ સમારંભમાં બાવન સેકન્ડની જગ્યાએ માત્ર ૨૦ સેકન્ડ જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવા સામે તેમણે ભોપાલમાં અરજી કરી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬માં તેમણે આ બાબતે ફરી યાચિકા કરી જેમાં તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ માટે રાષ્ટ્રગીતના વલણ પર રોક લગાવવી જોઈએ અને મનોરંજનમાં નાટક (ડ્રામા) બનાવવા માટે રાષ્ટ્રગીતનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. અરજીમાં એમ પણ કહેવાયું હતું કે રાષ્ટ્રગીત એક વાર શરૂ થાય તે પછી તેને અંત સુધી વગાડવું જોઈએ. વચ્ચેથી બંધ ન કરવું જોઈએ. ચૌકસેની મહેનત રંગ લાવી અને સર્વોચ્ચે પહેલી જ સુનાવણીમાં ઉપર મુજબ આદેશ આપ્યો.

જોકે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની પ્રથા નવી નથી! ભારત અને ચીન વચ્ચે ૧૯૬૨ના વર્ષમાં યુદ્ધ થયું ત્યારે મધ્યપ્રદેશના કૉંગ્રેસી નેતા દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર (જે બાદમાં રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન બનેલા)ની સલાહ પર તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારે (જવાહરલાલ નહેરુએ) દેશની જનતામાં દેશભક્તિની લાગણી જગાડવા માટે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું અનિવાર્ય બનાવ્યું હતું. યુદ્ધ થયું ત્યારે ઈન્દિરા ગાંધીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી. દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર તે વખતે જનસંપર્ક સમિતિના અધ્યક્ષ હતા. તે વખતે પણ સિનેમાઘરોના દરવાજા બંધ રાખવાનો નહેરુ સરકારે આદેશ આપ્યો હતો અને તે વખતે પડદા પર રાષ્ટ્ર ધ્વજ અને મહાત્મા ગાંધીજીનું ચિત્ર દેખાડવું ફરજિયાત હતું. તે વખતે થિયેટરમાં ફિલ્મના અંતમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું હતું. તે વખતે એક સાંસદે પૂછેલું કે રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડવું જોઈએ, કારણકે અંત વખતે લોકો ઘરે જવાની ઉતાવળમાં હોય છે. ત્યારે તત્કાલીન માહિતી અને પ્રસારણ ખાતાના નાયબ પ્રધાન શામ નાથે કહ્યું હતું કે દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડાતું નથી. આથી અમે પણ આવો જ નિર્ણય કર્યો છે.

પહેલાં થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીતનું નાનું સંસ્કરણ (વર્ઝન) વગાડાતું એટલે કે આખું નહોતું વગાડાતું પરંતુ ૨૩ માર્ચ ૧૯૬૩ના રોજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદની જન સંપર્ક સમિતિની બેઠક થઈ તે પછી આખું (એટલે કે ટાગોરે લખેલું આખું ગીત નહીં, પરંતુ જે અધિકારિક રીતે નક્કી થઈ છે તેટલી કડીનું) જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે.

મધ્યપ્રદેશના વરિષ્ઠ પત્રકાર દીપક તિવારીએ ‘રાજનીતિનામા મધ્યપ્રદેશ’ પુસ્તકમાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. દીપક તિવારી મુજબ, ચીનનું આક્રમણ દેશ પર ભારે વિપત્તિનો સમય હતો. તે દિવસોમાં સામાન્ય જનતામાં દેશ પ્રત્યે સમર્પણનો ભાવ જાગૃત કરવાની જરૂર હતી. આ હેતુથી જ કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી.

૧૯૬૧માં નહેરુની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદે ભલામણ કરી હતી કે શાળા-કૉલેજોમાં શરૂઆત રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી થવી જોઈએ. આ ભલામણનો અમલ સૌ પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને મદ્રાસ (તે વખતે મદ્રાસ રાજ્ય હતું) તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોએ કર્યો હતો. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબે પછી અમલ કરેલો.

માત્ર સિનેમા, કૉલેજોમાં જ નહીં, ટીવી પર પણ રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવતું હતું. તે વખતે ટીવી ઘરઘરમાં નહોતું, પરંતુ ૩ જૂન ૧૯૬૪ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશનાં સાંસદ સરલા ભદૌરિયાએ સરકારને પ્રશ્ન કરેલો કે ટીવી પર જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યારે  દિલ્લીમાં લોકો ટીવી સામે ઊભા નથી થતા, બેઠા જ રહે છે, ત્યારે માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સત્યનારાયણ સિંહાએ જવાબ આપેલો કે સરકારને આ બાબતની જાણ નથી.

સિનેમાગૃહોમાં ફરજિયાત રાષ્ટ્રગીત વગાડવા, તે માટે ઊભા થવા સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આદેશ કર્યો છે અને તેના લીધે લિબરલો-સેક્યુલરોને પેટમાં ફરી દુઃખાવો ઉપડ્યો છે. એટલે અમેરિકાના ‘હફિંગ્ટન પૉસ્ટ’ના આર્ટિકલમાંથી ઉછીના તર્ક-કુતર્ક લઈને તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આમેય લિબરલોના વિચારોનું ઉદ્ભવસ્થાન ક્યારેય ભારત નથી રહ્યું. કાં તો સોવિયેત સંઘ (રશિયા) અથવા અમેરિકા. નોટબંધી હોય કે રાષ્ટ્રગીત, કોઈ પણ બાબત વિદેશોમાં થતી હોવી જોઈએ. જો તે ન થાય કે તે નિષ્ફળ હોય તો ભારતમાં પણ તે નિષ્ફળ થશે તેવી (ખોટી) ત્રિરાશિ તેઓ બેસાડતા હોય છે.

સંજય લીલા ભણશાળીની ફિલ્મ ‘દેવદાસ’નો સંવાદ છે- બાબુજીને કહા ગાંવ છોડ દો, સબને કહા પારો કો છોડ દો, પારોને કહા શરાબ છોડ દો, આજ તુમને કહ દિયા હવેલી છોડ દો, એક દિન આયેગા જબ વો કહેગા દુનિયા હી છોડ દો.

આ દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો હોય છે- સારા અને ખરાબ. ખરાબ હંમેશાં સારા પર અતિક્રમણ કરે છે અને જો સારા લોકો પાછા હટતા જાય તો તેને પાછા જ હટતા જવું પડે છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરમાંથી હિન્દુઓ પર આક્રમણ શરૂ થયું. ઘણા બધા હિન્દુઓ જમ્મુ ચાલ્યા ગયા. કેટલાક દિલ્લી આવી ગયા. તો જમ્મુમાં તેમના પર હુમલાઓ થવા લાગ્યા. દિલ્લીમાં બૉમ્બ ધડાકા થવા લાગ્યા.

આવું જ ઘણું બધું આ રાષ્ટ્રના સ્વાભિમાનનાં પ્રતીકો સાથે થયું છે. લિબરલો-કટ્ટર મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રગીત તરીકે પસંદ ન કરાયું. રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવ્યું. ચાલો, વાંધો નહીં. વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવાયું તેમાંય તેમના વિરોધને માન્ય રાખીને માત્ર પહેલી બે કડી જ રખાઈ. અન્ય ત્રણ કડી ગવાતી નથી. કારણકે તેમાં મા દુર્ગાની સ્તુતિ છે. અને હવે પહેલી બે કડીવાળા વંદેમાતરમ્ નો પણ કટ્ટર મુસ્લિમો વિરોધ કરે છે. તે કેવું!

આઝાદી પહેલાં ફરકાવાતા રાષ્ટ્રધ્વજમાં વંદેમાતરમ્ લખાયેલું હતું. પરંતુ ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિ પછી તેને સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રધ્વજનો દરજ્જો ન મળ્યો. તેમાંથી પણ વંદેમાતરમ્ શબ્દ ગયો. ધ્વજના રંગ પણ સાંપ્રદાયિકતાના આધારે નક્કી કરાયા. સ્વયં પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૩૧માં પટ્ટાભી સીતારામય્યાને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે “આપણે એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે આપણા ધ્વજમાં રંગ પાછળ કોઈ સાંપ્રદાયિક ગણતરીઓ ન હોવી જોઈએ. કોઈ રંગ કોઈ સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી કે કરશે નહીં.” પરંતુ પછી સાંપ્રદાયિક ગણતરીથી જ તિરંગાને સ્થાન અપાયું. તેમાં પહેલાં માત્ર ભગવા અને લીલા રંગ જ હતા પરંતુ સફેદ રંગ અન્ય સંપ્રદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો.

જેના માટે એક તર્ક એવો પણ છે કે તે ઇંગ્લેન્ડના રાજા જ્યૉર્જના માનમાં ગવાયું હતું તે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના જન ગણ મનને રાષ્ટ્રગાન તરીકે અપનાવાયું (તે વખતના દૈનિક અમૃત બઝાર પત્રિકા જે અત્યારે એબીપી ટીવી ચેનલ પણ ધરાવે છે તેમાં તો એવું લખાયેલું કે કૉંગ્રેસે રાજા જ્યૉર્જ પ્રત્યે વફાદારીનો ઠરાવ પણ પસાર કરેલો!) તેમાં પણ માત્ર એક કડી જ રખાઈ અને બીજી ચાર ન રખાઈ. ચાલો, તેનો કંઈ વાંધો નથી. અને હવે લિબરલો એ રાષ્ટ્રગીત ‘જનગણમન’ વાગવા સામે પણ વિરોધ કરે છે, તેના માનમાં ઊભા થવા સામે પણ વાંધો ઉઠાવે છે!

વંદેમાતરમ્ સામે કટ્ટર મુસ્લિમો વાંધો ઉઠાવે છે તો રાષ્ટ્રગીત સામે ખ્રિસ્તી પંથનો એક પેટા સંપ્રદાય! જેહોવાસ વિટનેસીસ નામના આ સંપ્રદાયનાં ત્રણ બાળકોએ શાળામાં રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. (હિન્દુવાદીઓની ટીકા કરતા લિબરલો આ વાત લખશે પણ આ બાળકો ખ્રિસ્તી પંથના હતા તેમ લખતા ડરશે) તેના વિરુદ્ધ કેરળ વિધાનસભામાં હંગામો થયો હતો અને તે વખતે (૧૯૮૫માં) કેરળમાં અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. આ બાળકો શાળામાં રાષ્ટ્રગીત વાગતી વખતે ઊભા થયાં હતાં પરંતુ તેમણે ગાયું નહોતું. કારણકે તેમની ઉપાસનાપદ્ધતિ તેની પરવાનગી આપતી નથી. આ પંથના લોકો દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત નથી ગાતા. કટ્ટર મુસ્લિમો પણ વંદેમાતરમ્ માટે આવું જ તો કહે છે કે તેઓ અલ્લાહ સિવાય કોઈને નમન કરતા નથી. આમ, આ પંથો માટે તેમનો પંથ (રિલિજિયન) પહેલાં અને દેશ પછી આવે છે. અત્યારે અમેરિકામાં પણ આવો જ એક વિડિયો પ્રચલિત છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અમેરિકા ફર્સ્ટ નામના ટ્વિટર હેન્ડલ પરથી મૂકાયેલા આ વિડિયોમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રગીત વખતે મુસ્લિમ ભાઈ ઊભા થતા નથી.

ઉપરોક્ત બાળકોના કેસમાં કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો અને કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતમાં એવું કંઈ નથી કે તેનાથી તમારી ઉપાસના પદ્ધતિની લાગણી દુભાય. તેણે ત્રણ બાળકો બીજોય એમ્યુએલ, તેની બહેન બિનુ અને બિન્દુની હકાલપટ્ટીને માન્ય રાખી. તેઓ અનુક્રમે દસ, નવ અને પાંચમા ધોરણમાં ભણતા હતા. વિચાર કરો, કે આવડાં બાળકોને કેવું કટ્ટર સાંપ્રદાયિક શિક્ષણ ઘરમાં અપાયું હશે! મામલો સર્વોચ્ચમાં ગયો. સર્વોચ્ચે ઉચ્ચ ન્યાયાલય વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો. આ સમયે કેન્દ્રમાં રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ સરકાર હતી. અને રાજીવ ગાંધી પોતાને સર્વોચ્ચની ઉપર સમજતા હતા. થોડા સમય પહેલાં જ તેમણે કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને ખુશ કરવા શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચના ચુકાદાને પલટાવી નાખતો ખરડો પસાર કર્યો હતો. આથી પોતાને રાષ્ટ્રવાદી બતાવવા તેમણે ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬ના રોજ જાહેર કર્યું કે (શાહબાનો કેસની જેમ) આ મામલામાં પણ સર્વોચ્ચનો ચુકાદો પલટાવવા સરકાર બંધારણમાં અનુકૂળ સુધારો કરશે. (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬) રાજીવ ભક્ત મોહમ્મદ યુનૂસે તો એમ કહી નાખ્યું કે જેમણે આ ચુકાદો આપ્યો છે તે ન તો ભારતીય છે, ન તો જજ! જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડ ચગ્યું અને ચૂંટણી આવતાં સરકાર ગઈ પરિણામે સર્વોચ્ચનો આ ચુકાદો સંસદમાં ખરડો પસાર કરીને રાજીવ ગાંધી સરકાર પલટી ન શકી.

ત્યારે કોઈ ઉહાપોહ ન થયો કારણકે લિબરલોને-સેક્યુલરોને ઘી-કેળાં હતાં. ઈન્દિરા ગાંધીના સમયમાં સિનેમાગૃહોમાં સરકારનો પ્રચાર કરતી દસ્તાવેજી ફિલ્મો થિયેટરમાં મૂવી પહેલાં બતાવવી ફરજિયાત હતી. પરંતુ તેનો કોઈ વિરોધ નહોતો. હકીકતે તો સિનેમેટોગ્રાફ ઍક્ટની કલમ ૧૨ (૪) મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર શૈક્ષણિક હેતુ માટે, વિજ્ઞાનની ફિલ્મ, સમાચાર કે સાંપ્રત બનાવોને લગતી દસ્તાવેજી ફિલ્મ મૂળ ફિલ્મ પહેલાં દર્શાવવા સિનેમાગૃહોને બાધ્ય કરી શકે છે. વિચારો કે જો વર્તમાન સરકાર આવો કોઈ નિર્ણય કરે તો કેવો વિરોધ થાય?

અત્યારે સર્વોચ્ચના ચુકાદા પછી પણ જબરો વિરોધ થયો છે. અને વિરોધમાં કોઈ સીમા બાકી નથી રાખી. લિબરલો જાત-જાતની દલીલો કરી રહ્યા છે. માત્ર સિનેમાગૃહોમાં જ શું કામ? અરે ભાઈ. તમે તો દલીલ કરવાના કે સવારે ઉઠવાનું શું કામ? રાત્રે સૂવાનું શું કામ? તમારું ચાલે તો રાત કો ખાઓ પીઓ દિન કો આરામ કરો. પરંતુ દુનિયામાં કેટલાક નિયમો હોય છે. તમે તો પ્રશ્ન કરવાના કે પેન્ટ નીચે જ શા માટે પહેરવાનું? ઉપર કેમ નહીં? શર્ટને ઉપરના બદલે નીચે પહેરીએ તો ન ચાલે? સિનેમાગૃહોમાં એટલા માટે રાષ્ટ્રગીત કારણકે તેની સાઇકૉલૉજિકલ અસર થતી હોય છે. ટોળાની એક માનસિક અસર સર્જાતી હોય છે. જેમ ૩૧મી ડિસેમ્બરે થતી ઉજવણીમાં દેખાદેખીમાં લોકો જોડાતા હોય તો પછી થિયેટરમાં અંધારામાં ફિલ્મ જોતી વખતે તેની માનસિક અસર નથી થતી? ફિલ્મની હિરોઇનને તેની સાસુ દુઃખ દેતી હોય કે હીરોને હેરાન કરાતો હોય ત્યારે તેની સાથે દર્શક જોડાતો નથી? તો પછી સ્વાભાવિક છે આ રાષ્ટ્રગીતની પણ અસર થાય જ. રાષ્ટ્રગીત માટે ઊભા કેમ થવાનું? માન આપવાની એ એક રીત છે. તમે ઘરમાં બેઠા હો અને કોઈ મહેમાન આવે તો ઊભા થઈ જાવ છો અને મહેમાન બેસે પછી જ બેસો છો. કોઈ શોમાં કોઈ વ્યક્તિ સારું ગાય કે નાચે ત્યારે તેને માન આપવા ઊભા થાય તેને સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન કહે છે. સ્કૂલમાં શિક્ષક વર્ગખંડમાં આવે ત્યારે બધા વિદ્યાર્થી કેમ ઊભા થઈ જાય છે?

વિકલાંગનું શું? તો તેના માટે તો સર્વોચ્ચે છૂટ આપી જ દીધી છે. તેમ છતાં એક વાત વિચારવા જેવી છે. અત્યારે મોટા ભાગના થિયેટર મોલના ટોચના માળે છે તો દિવ્યાંગ ગમે તેમ મેળ કરીને લિફ્ટમાં ઉપર પહોંચીને થિયેટરમાં પગથિયા ઉતરીને પોતાની બેઠક સુધી પહોંચે જ છે ને. તો તે બાવન સેકન્ડ પૂરતો આજુબાજુવાળાનો સહારો લઈને ઊભો/ઊભી ન રહી શકે? અને કોઈ તકલીફ હોય તો પહેલાં જ આજુબાજુવાળાને કહી દે જેથી તેના પ્રત્યે કોઈ રોષે ન ભરાય. લોકો પણ એટલા તો અબૂધ-ગમાર નથી કે કારણ વગર મારવા લાગે. ફિલ્મના મૂડનું શું? તમે મૂડને ચોવીસ કલાક સાથે રાખો છો? ઘરમાં ઝઘડો થયો હોય તો તેની ઑફિસના કામ પર અસર થવા દો છો? ફિલ્મ જોતા પહેલાં ન ગમતી જાહેરખબર દર્શાવાય તો તેની અસર ફિલ્મ જોવા પર થાય છે?

જે દેશમાં સામ્યવાદીઓ એવું કહેતા હોય કે આ દેશ તો અનેક રાષ્ટ્રોનો સમૂહ છે ત્યાં આવો ચુકાદો આપવો પડે અને તે ખેદજનક જ છે. બાકી તો રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાનું જ હોય અને ગાવાનું જ હોય. આ શાળામાંથી જ શીખવાડવું જોઈએ. પરંતુ શાળામાં પણ આ દેશ પ્રત્યે સન્માન જાગે તેવું શિક્ષણ અપાતું ન હોય ત્યાં શું વાત કરવી? થોડોક સરકારનો વાંક, થોડો મિડિયાનો વાંક…આ બધાના કારણે નેગેટિવિટી એટલી પ્રસરી રહી છે કે આપણને આ દેશ પ્રત્યે ગૌરવ થતું જ નથી. ઘણાં માતાપિતા તેમનું બાળક જન્મે ત્યારથી જ તેને વિદેશ મોકલવાની પેરવી શરૂ કરી દેતાં હોય છે. હજારો વર્ષની વિદેશી મુસ્લિમ અને અંગ્રેજોની ગુલામીનાં મૂળિયાં અને તે પછી ચાલુ રહેલી સાંસ્કૃતિક ગુલામીના કારણે આપણને આ દેશની એકેય વાત સારી નથી લાગતી. આ જ કારણે આવો ચુકાદો આપવો પડે છે.

મૂળ તો લિબરલોની દલીલ વાતોને આડા પાટે ફંટાવવાનો પ્રયાસ જ હોય છે. નોટબંધી આવશે તો કહેશે કે શું બધી જનતા કાળું નાણું ધરાવે છે? મોલમાં સુરક્ષા તપાસ થશે તો કહેશે કે શું અમે આતંકવાદી છીએ? પણ એ જ લિબરલો અમેરિકામાં લેક્ચર આપવા જશે તો હોંશે હોંશે કપડાં ઉતરાવી તપાસ કરાવડાવશે. કેમ કે ત્યાં ડૉલર મળે છે.

આ દેશને પોતાનો માનતા હો તો બીજા કોઈ પ્રશ્ન આવે જ નહીં. તેના માટે કોઈ દલીલ આવે જ નહીં. પરંતુ લિબરલોની તકલીફ એ છે કે તેમને અહીં કોઈ કાયદા પાળવા નથી અને અમેરિકા વગેરે વિદેશોમાં કમાણી કરી અહીં સરકાર સામે વાંધા-વચકા ઉઠાવતા રહેવા છે.

મૂળ પ્રશ્ન માત્ર એટલો જ છે કે દેશ માટે બાવન સેકન્ડ ઊભા રહેવામાં પેટમાં કેમ ચૂંક ઉપડે છે?