Posted in sanjog news, society, technology, vichar valonun

ફૉન, સૉશિયલ મિડિયા અને ઇન્ટરનેટથી વ્યક્તિ કેમેરા કૉન્સિયસ બની રહ્યો છે!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૭/૬/૧૮)

“આપણે પણ આવો એકાદ વિડિયો મૂકી દઈએ તો રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી જાય.”

એક મિત્રએ આવું કહ્યું એટલે મનમાં સૉશિયલ મિડિયા, ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટ ફૉનની ત્રિપુટીએ મચાવેલા તરખાટની સામાજિક અસરોનો વિડિયો ચાલવા લાગ્યો. મિત્રને આ વિચાર આવ્યો હતો પેલા ડાન્સિંગ અંકલના વિડિયો પરથી. એ જ સંજીવ શ્રીવાસ્તવ. વ્યવસાયે તો ઇલેક્ટ્રૉનિક્સના પ્રાધ્યાપક. નાનપણથી કંઈક ઓળખ મેળવવાની તીવ્ર ઈચ્છા જે ૪૬ વર્ષે પૂરી થઈ. આમ તો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ડાન્સને સ્નાનસૂતકનોય સંબંધ નહીં, પરંતુ ઇલેક્ટ્રૉનિક્સની જ એક ચીજે તેમને રાતોરાત પ્રખ્યાત બનાવી દીધા જે કદાચ તેમને તેમના શિક્ષણના વ્યવસાયમાંથી ક્યારેય ન મળત.

મધ્ય પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન શિવરાજસિંહ ચૌહાણે પણ એ જ સૉશિયલ મિડિયા પરથી તેમને અભિનંદન આપી દીધા. વિદિશા મહાનગરપાલિકાએ તેમને પોતાના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર પણ બનાવી દીધા. વિદિશાને પણ થયું હશે કે ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ ગ્રૂપના સ્થાપક તંત્રી રામનાથ ગોયન્કા તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અટલ બિહારી વાજપેયી તેને ત્યાંથી ચૂંટાઈને સાંસદ બન્યા, અરે! મુખ્યપ્રધાન શિવરાજસિંહ પણ ત્યાંથી પાંચ વાર ચૂંટાઈને સાંસદ બનેલા તોય તેને આટલી પ્રસિદ્ધિ ન મળી તો લાવો ને બાજુમાં આવેલા ભોપાલના સંજીવ શ્રીવાસ્તવને ઉછીના લઈએ. સંજીવના ઠુમકા જોઈ જોઈને વિદિશાનું પણ નામ રોશન થઈ જાય.

વર્તમાનમાં આવી બધી યુક્તિઓને યોગ્ય, ઉપયુક્ત અને ઉચિત માનવામાં આવે છે. ગનીમત છે કે હજુ કોઈ શહેરે સન્ની લિયોનીને બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર નથી બનાવી. નહીંતર કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો તો એવી પણ દલીલ કરે તેવા છે કે તેમાં ખોટું શું છે? સંજીવ શ્રીવાસ્તવની નૃત્ય કળામાં નિપુણતા વિશે કોઈ ટીપ્પણી નથી. તેઓ તો એવો ડાન્સ કરી જાણે છે કે આજકાલ બધા અભિનેતા પાણી ભરે. વર્તમાન અભિનેતાઓ કૃત્રિમ અને ઝડપી ડાન્સ જ કરી જાણે છે. મોઢા પર હાવભાવ આવતા જ નથી.

વાત વિડિયોથી પ્રસિદ્ધિની છે. હવે તો વિડિયોથી કમાણીની લાલચ છે અને તે જરા જુદી રીતે. ડાન્સિંગ અંકલની રીતે નહીં. હવે એવી ઍપો જ આવવા લાગી છે જેમાં તમે તમારો વિડિયો મૂકો અને કમાણી કરો. પ્રસિદ્ધિ મળે તે તો લટકામાં. વિગો વિડિયો, ક્વાઇ વગેરે ઍપો આવી જ છે. તેમાં લાઇકને ફ્લેમ કહે છે. એક ફ્લેમના બદલામાં વપરાશકારને ૦.૦૦૧૫ અમેરિકી ડૉલર (ભારતના દસ પૈસા) મળે છે. કમાણી અને પ્રસિદ્ધિની લાલચે હવે સામાન્ય લોકો પણ પોતાના વિડિયો બનાવીબનાવી મૂકવા લાગ્યા છે.

તેમાં ચોંકાવનારું પ્રમાણ સ્ત્રીઓનું ઝાઝું છે. ૧૫-૧૬ વર્ષની વયથી લઈને ૪૦ સુધીની ઉંમરની સ્ત્રીઓ પોતાના વિડિયો મૂકવા લાગી છે. કોઈ હિન્દી કે અંગ્રેજી ગીત, સંવાદો, કોઈ રમૂજ વગેરે પર હવે તેઓ પોતાના વિડિયો બનાવે છે. તેમાં સંવાદો, રમૂજ બીજા કોઈના અવાજમાં હોય છે. વિડિયો બનાવનાર વ્યક્તિએ માત્ર અભિનય કરવાનો હોય છે. પ્રેટી આલિયા નામની યુઝર પ્રૉફાઇલ ધરાવતી એક કન્યાના આવા વિડિયો ખૂબ વાઇરલ થયા છે. ‘બંદર જૈસે મુંહવાલે અંકલ’, ‘કૌન થી વો લડકી’ વગેરે રમૂજો પર તેની અદાકારી, હાવભાવ આવી દરેક વિડિયો એપ પર અને યૂટ્યૂબ પર જોવા મળે છે. ડબસ્મેશ પણ આવી જ એપ છે જેમાં પણ લોકો પોતાના આવા વિડિયો બનાવી શકે છે.

‘એફઆઈઆર’ સિરિયલથી ખ્યાત કવિતા કૌશિકને એફઆઈઆર સિરિયલથી જેટલી પ્રસિદ્ધિ કદાચ નહીં મળી હોય એટલી ડબસ્મેશથી મળી હશે. તેનું કારણ તે પોતે નથી, પણ તેનો એક સાથી છે જે માત્ર ચાર વર્ષનો (વિડિયો બનાવ્યો ત્યારે, આજે તો સાત વર્ષનો થઈ ગયો હશે) જ છે. તેનું નામ ઋષિ છે. તે તેનો પડોશી છે પરંતુ કવિતા તેની સાથે યોગ કરે છે, ઓઉમ્ કાર કરે છે. રમતો રમે છે.
પણ આમાં તાજેતરમાં એક કન્યાનો જે વિડિયો આવ્યો છે તે ચોંકાવનારો છે. ખૂબ જ સુંદર, ઉદ્ઘોષક કે આરજે કક્ષાનો અવાજ ધરાવતી એક કન્યા સાહિત્યિક ઢબે “કવિએ માટલાને પૂછ્યું, કાળઝાળ ગરમીમાં તું આટલું શીતળ જળ કઈ રીતે આપે છે?…” આ રીતે આખી વાત શરૂ કરે છે અને આપણને થાય કે માટલાનો જવાબ કોઈ સુવિચાર પ્રકારનો હશે અથવા રમૂજી હશે પરંતુ છેલ્લે રમૂજમાં ગાળ આવે છે. આ ચોંકાવનારી વાત એટલે છે કે ગુજરાતની કન્યાઓ આ પ્રકારની ગાળ આ રીતે પોતાનો વિડિયો બનાવીને મૂકે તે માની શકાય નહીં. હિન્દીમાં “ચાય બના દું?” વિડિયો આવે જ છે જેમાં કોઈ નાનો છોકરાનો અવાજ છે પરંતુ અભિનય આવી કન્યાઓ કરી રહી છે.

પ્રસિદ્ધિની ભૂખ લોકોમાં વધી રહી છે અને તે માટે કોઈ પણ રસ્તા અપનાવવા પડે તે માટે તૈયાર પણ છે. ઢિંચક પૂજા હોય કે પૂનમ પાંડે, આ બધાને રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ મળી. આ લોકો ક્યાં ખોવાઈ ગયા? રાખી સાવંત હોય કે નેહા ધૂપિયા, વિવાદાસ્પદ નિવેદનો કરીને જે તે સમયે તેમને પ્રસિદ્ધિ મળી, પરંતુ ઇતિહાસમાં તેમની કેટલી અને કઈ રીતે નોંધ લેવાશે?

સૉશિયલ મિડિયા લોકોને કેમેરા કૉન્સિયસ કરી રહ્યું છે. જ્યાં પણ જઈએ ત્યાં ફોટો પાડવો જરૂરી છે અને ફોટો પાડવો હોય તો સારા દેખાવું જરૂરી છે. સારાં કપડાં પહેરેલાં હોવા જરૂરી છે. સારા દેખાવામાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ થવાના કારણે લોકો ક્યાંક કૃત્રિમ જીવન તો નથી જીવવા લાગ્યા ને? કૃત્રિમ સ્મિત, કૃત્રિમ હાવભાવ…લાગે છે કે સામાન્ય લોકો પણ હવે અભિનય કરવા લાગ્યા છે.
અનેક વ્યાવસાયિક તસવીરકારો માને છે કે પહેલાં લોકો એટલા તસવીર માટેના શોખીન નહોતા અને તેમને તસવીર માટે પૉઝ આપવા વગેરે આવડતું પણ નહોતું. ખાસ કરીને લગ્ન વગેરે પ્રસંગોનું જે કામ કરે છે તે તસવીરકારોનું આ માનવું છે.

આજથી દસ પંદર વર્ષ પહેલાંના આલબમો જોઈ લો. આજે તો, લાગે છે કે, બાળક જન્મના એકાદ વર્ષની અંદર જ કેમેરા કૉન્સિયસ બનવા લાગે છે. એકાદ વર્ષમાં તેને સેલ્ફી લેતા આવડી જાય છે. આ માનવામાં નહીં આવે, પણ હકીકત છે. તેને વૉટ્સએપમાં ઑડિયો મેસેજ મોકલતા, વિડિયો કૉલ કરતા આવડે છે. બેએક વર્ષના બાળકને વાંચતા નહીં આવડતું હોય, પરંતુ તેને ચિત્રની રીતે અક્ષરોને ઓળખતા આવડે છે એટલે પોતાના કાકા, ફઈ, કે માસીના નંબર કયા છે તે તેને ખબર પડે છે.

તસવીરોનો શોખ રાજકારણીઓને હોય તે સ્વાભાવિક છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની જેટલી સારીનરસી તસવીરો છે (તેઓ ધૂમ્રપાન કરતા હોય કે તેમની સાથે સ્ત્રી હોય તેવી તસવીર પણ છે) તેટલી કદાચ બીજા કોઈ મોટા રાજકારણીની ભાગ્યે જ હશે. તે પછી અત્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ સતત કેમેરા કૉન્સિયસ રહે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તેઓ ફેસબુકના સીઇઓ માર્ક ઝુકરબર્ગ કેમેરામાં વચ્ચે આવતા હતા તો તેમને બાજુમાં ખસેડતા હોય તેવો વિડિયો ખૂબ પ્રસારિત થયો હતો. તેમની આ ચેષ્ટાની તરફેણ અને ટીકા બંને થઈ હતી. પરંતુ હવે સાદગીમાં માનતા, સાદી સાડી અને સ્લિપર પહેરતાં, પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્ય પ્રધાન મમતા બેનર્જી પણ આ પ્રકારની ચેષ્ટામાંથી બાકાત રહી શક્યા નથી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પશ્ચિમ બંગાળ ગયા હતા ત્યારે નરેન્દ્ર મોદીની આગળ રાજ્યપાલ ઊભા હતા. ઓન કેમેરા રેકૉર્ડ થયેલા વિડિયોમાં, મમતા રાજ્યપાલને બાજુએ ખસેડી રાજ્યપાલ, મોદી અને મમતા ત્રણેય કેમેરામાં આવી શકે તેવી ચેષ્ટા કરતાં નજરે પડ્યાં હતાં.

ઘણા લોકો સેલિબ્રિટી સાથે ફોટો પડાવવાના શોખીન હોય છે. તો સેલિબ્રિટીઓ પણ પોતાની લોકચાહના દેખાય અને તેમની તસવીરો વધુ પ્રસારિત થાય તે માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે તસવીર પડાવવા તૈયાર થઈ જાય છે. તે વખતે આ વ્યક્તિ કોણ છે તે તેમને ખબર નથી હોતી. તેનો ભૂતકાળ કે વર્તમાન પણ કદાચ જાણતા નથી હોતા. પરંતુ આવી તસવીરો સેલિબ્રિટીઓથી માંડીને રાજકારણીઓ માટે ભવિષ્યમાં ગળાની ફાંસ સાબિત થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ લાગે ત્યારે તે વ્યક્તિની નેતા કે કલાકારની તસવીર તે નેતા કે કલાકારના વિરોધી કે મિડિયાને હાથ લાગે તો પ્રચાર શરૂ થઈ જાય છે કે તે આરોપી સાથે તે નેતા કે કલાકારના પણ સંબંધ છે અને તેમના આશીર્વાદથી જ આરોપીએ ગુનો કર્યો છે.
આવી તસવીરમાં કોઈ એકાદ ક્ષણને પકડીને પણ વિરોધીઓ અપપ્રચાર કરતા હોય છે. કોઈ પણ સજ્જન વ્યક્તિ પણ કોઈ સ્ત્રીની સાથે હાથ મિલાવતી વખતે તેની સામે જુએ તે ક્ષણની તસવીર જો એવા વિધાન સાથે પ્રચારિત કરવામાં આવે કે તે લોલુપ નજરે જુએ છે તો કેટલાક આવા અપપ્રચારના શિકાર થઈ જવાના. બાબા રામદેવ કે નરેન્દ્ર મોદીની સ્ત્રીઓ સાથેની આવી તસવીરો વિરોધી છાવણીઓ દ્વારા અવારનવાર પ્રચારિત કરવામાં આવે છે. સંસદમાં લાઇવ ટેલિકાસ્ટ જોયું હશે તેઓ એ વાત સ્વીકારશે કે નરેન્દ્ર મોદી ક્યારેય ઝપકી કે સૂતા દેખાતા નથી. પરંતુ કોઈ પણ એકદમ જાગતી વ્યક્તિની આંખ તો પટપટે જ અને સિક્વન્સ ફોટોગ્રાફીમાં આ આંખ જ્યારે બંધ થાય તે તસવીરને જો વહેતી કરવામાં આવે તો તેને ઊંઘતી બતાવી શકાય. નરેન્દ્ર મોદીની આવી તસવીર પણ વિરોધી મિડિયાએ વહેતી કરી હતી. જોકે કૉંગ્રેસ વિરોધી છાવણી પણ આવું કરતી હોય છે.

આજે દરેકના હાથમાં ફૉનની રીતે કેમેરા છે અને તેથી દરેક વ્યક્તિ ફૉટોગ્રાફર છે. દરેકને હીરો પણ થવું છે. પરંતુ હીરો થવા જતાં ખલનાયક સાબિત થઈ શકાય છે. ઉના કાંડમાં આપણે આ જોયું છે. તમારી આસપાસ કોઈ ઘટના બને ત્યારે કોઈ શૂટિંગ કરતું હશે તેની ખબર હોતી નથી. ભીડમાં હો ત્યારે તો ખાસ. તેમાંય હવે તો સ્પાય કેમેરા આવી ગયા છે જે શર્ટનાં બટન-પેન, બેગના બટનમાં ફિટ થઈ શકે છે. તમને ખબર પણ ન હોય અને તમારું શૂટિંગ પણ થતું હોય. આથી કેમેરા કૉન્સિયસ રહેવું પડે છે. દર પળે સજાગ રહેવું જરૂરી છે. સેલિબ્રિટીએ ખાસ.

Advertisements
Posted in sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં ફેમિનિઝમ અને સેક્સ ક્રાંતિનો પ્રણેતા- કલ્ચરલ ટેરરિઝમ વાદ!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૧૦/૬/૧૮)
(ગત અંકથી ચાલુ)
(લેખાંક-૧ વાંચવા ક્લિક કરો: https://jaywantpandya.wordpress.com/2018/06/03/hina-khan-priyanka-chopra-cultural-terrorism/)
ગયા રવિવારે આપણે હીના ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા, ઇંગ્લેન્ડમાં નારીવાદીઓ પુરુષોના હોજમાં તરણ કરવા ઘૂસી ગઈ વગેરે ઉદાહરણો જોયાં અને તે પછી એ પણ જોયું કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપમાં મજૂર વર્ગ બુર્જુઆ (મૂડીવાદી મધ્યમ વર્ગ) સામે સંઘર્ષે ન ચડ્યો એટલે ઈટાલીના ઍન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી અને હંગેરીના જ્યૉર્જી લ્યુકાસે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અપનાવી. ગ્રામસ્કીને તો ઈટાલીના ફાસિસ્ટ (જેની ગાળ નરેન્દ્ર મોદીને પડે છે, પણ હકીકતે કૉંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધીના પિતા સ્ટીફેનો માઇનો મુસૉલિનીના પરમ વફાદાર હતા. જુઓ ‘આઉટલુક’ના ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮ના અંકમાં સોનિયાજીના પિતાનો ઇન્ટરવ્યૂ) મુસોલિનીએ પકડીને જેલમાં પૂરી દીધો હતો. જ્યારે જ્યૉર્જી લ્યુકાસે હંગેરીમાં સંસ્કૃતિ મંત્રી તરીકે આ ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરી અમલમાં મૂકી હતી.
તેણે સીધું શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા બાળકોનું જ બ્રેઇન વૉશ ચાલુ કર્યું હતું. તેમના મનમાંથી ખ્રિસ્તી પંથ પ્રત્યેની આસ્થા મટાડવાનો તેનો ઈરાદો હતો અને એટલું જ નહીં તેઓમાં સેક્સની ભાવના ભડકે તે રીતે ચિત્રો સહિતની સામગ્રી મૂકાતી. પરંતુ ભારતમાં જ માત્ર નૈતિકતામાં માનતા લોકો હોય તેવું નથી. હંગેરીમાં પણ હતા. તેઓએ વિરોધ કર્યો. રોમાનિયાએ હંગેરી પર હુમલો કર્યો ત્યારે કાયર લ્યુકાસને ભાગી જવું પડ્યું. આ વાત હતી ૧૯૧૯ની.
૧૯૨૩ સુધી બધું બરાબર ચાલ્યું. ૧૯૨૩માં જર્મની (સામ્યવાદના જનક મનાતા કાર્લ માર્ક્સ પણ જર્મનીના હતા)ના ફ્રૅન્કફર્ટમાં ‘માર્ક્સિસ્ટ સ્ટડિઝ વીક’ માટે માર્ક્સવાદીઓ ભેગા થયા ત્યારે ફરીથી ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો મુદ્દો સળવળ્યો. ત્યારે આ ભાગેડુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ ફેલિક્સ વેઇલ નામના યુવાન ધનવાન વ્યક્તિને મળ્યો. અત્યાર સુધી સામ્યવાદીઓ માત્ર આર્થિક ક્રાંતિમાં જ માનતા હતા જેમાં મજૂરોએ બુર્જુઆને મારી હટાવવાના હતા. પરંતુ જ્યૉર્જી લ્યુકાસ નવી થિયરી લઈને આવ્યો હતો. તેના માર્ક્સવાદમાં સાંસ્કૃતિક (ખરેખર તો વિકૃતિ) દૃષ્ટિકોણ હતો જેનાથી વેઇલ પ્રભાવિત થયો.
આમ, સામ્યવાદી હોય કે અન્ય કોઈ પણ વાદી, તેને મૂડી વગર ચાલે નહીં. લ્યુકાસને પણ ધનની જરૂર હતી અને એટલે જ તેણે વેઇલને પકડ્યો હતો. વેઇલ આ નવા વિચારને ધન દ્વારા પોષવા તૈયાર થયો. આ રીતે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સૉશિયલ રિસર્ચ જે પછીથી ફ્રૅન્કફર્ટ સ્કૂલ તરીકે જાણીતી બની તેને ધન મળવા લાગ્યું.
૧૯૩૦માં મેક્સ હૉર્કહૈમર નવા ડાયરેક્ટર બન્યા. નવી ટીમે સિગમંડ ફ્રૉઇડ (જેના ઘણા વિચારોને દુનિયાના ઘણા લોકો ફગાવે છે, ખાસ કરીને સેક્સની બાબતમાં. કેટલાક તો એમ પણ માને છે કે ફ્રૉઇડ પોતે જ વિકૃત હતો. ફ્રૉઇડ વિશે એક અલગ લેખ થઈ શકે તેમ છે) અને માર્ક્સના વિચારોની ભેળસેળ કરી. આ રીતે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમનો જન્મ થયો.
માર્ક્સિઝમમાં એવો વાદ હતો કે શ્રમજીવી વર્ગને સામંતો, જમીનદારો વગેરે (જેને સામ્યવાદીઓ રૂલિંગ ક્લાસ ગણે છે) દબાવે છે, તેમનું શોષણ કરે છે, તેમના પર અત્યાચારો કરે છે. પરંતુ આ જે નવી થિયરી આવી – કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ- તેમાં તો એવું દર્શાવવામાં આવ્યું કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની સંસ્થાઓ દ્વારા દરેક વ્યક્તિનું માનસિક રીતે શોષણ થાય છે. ભારતના સંદર્ભમાં અહીં પશ્ચિમીના બદલે હિન્દુ ધર્મ મૂકી દેવો. અર્થાત્ ભારતમાં એવું ઠસાવવામાં આવે છે કે હિન્દુ ધર્મ એ શોષણખોરોનો ધર્મ છે.
દરમિયાનમાં જર્મનીમાં ૧૯૩૩માં નેશનલ સૉશિયલિસ્ટ (હિટલર)ની સરકાર આવી. આથી મેક્સ હૉર્કહૈમરને ભાગવું પડ્યું. તે પહેલાં જીનેવા ગયો અને પછી ન્યૂયૉર્કમાં. ૧૯૩૪માં કૉલમ્બિયન યુનિવર્સિટીના પ્રમુખે મેક્સને પોતાની સંસ્થા દેશની બહાર અમેરિકામાં (જે રીતે તિબેટના લોકો ભારતમાં પોતાની સરકાર ચલાવે છે તેમ) ચલાવવા મંજૂરી આપી. આમ, અમેરિકામાં રહીને આ થિયરી અમેરિકી સંસ્કૃતિ સામે ચલાવવામાં આવી. જોકે અહીં મજાની વાત એ હતી કે અમેરિકામાં જે શાસકો હતા તેમણે પણ મૂળ ભારતીય વતની (નેટિવ ઇન્ડિયન)ની સંસ્કૃતિને દબાવીને પોતાની ખ્રિસ્તી સંસ્કૃતિ લાદી હતી. હવે તેમની સામે કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમની થિયરી આવી હતી.
મેક્સની સ્કૂલે જે સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરી તેમાંની એક હતી- ક્રિટિકલ થિયરી. આ થિયરીમાં પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનાં તમામ પાસાંની ટીકા કરવામાં આવી હતી. પરિવાર, લોકશાહી, એક સમાન કાયદો, વાણીની સ્વતંત્રતા અને બીજું ઘણું બધું.
આ પછી બીજું પુસ્તક આવ્યું- ઑથૉટેરિયન પર્સનાલિટી. તેમાં પુરુષ અને મહિલાઓ બાબતે અમેરિકાના વિચારોની ટીકા કરવામાં આવી. આમ, આ સ્કૂલની થિયરીમાં દુનિયાને બે વિભાગમાં વહેંચી દેવાઈ- શોષણખોરો અને પીડિતો. પહેલાં આ વ્યાખ્યા માત્ર મજૂરો અને સામંતો પૂરતી હતી, પરંતુ આ નવી વ્યાખ્યામાં હવે શોષણખોરોમાં પુરુષો સહિત ઘણાનો સમાવેશ થતો હતો. આમ, આમાંથી જન્મ થયો નારીવાદ અથવા ફેમિનિઝમનો. તેમની દલીલ હતી કે આ તો શોષણખોરોએ પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે તફાવત રાખ્યો છે, બાકી તેમની વચ્ચે કોઈ તફાવત જ નથી. (તેમનું ચાલે તો તેઓ જેણે પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે શારીરિક-માનસિક એમ બધી રીતે તફાવત રાખ્યો છે તે કુદરત અથવા ઈશ્વરને પણ શોષણખોરમાં ખપાવી દે).
મેક્સની ટોળીમાં બીજા બે જણા પણ હતા- થિયોડર એડૉર્નો અને હર્બર્ટ માર્ક્યુઝ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયું તે પછી મેક્સ અને એડૉર્નો જર્મની ભેગા થઈ ગયા (કારણકે હિટલરની હાર થઈ હતી એટલે હવે તેમનામાં હિંમત આવી હતી). પરંતુ હર્બર્ટ અમેરિકા જ રહ્યો.
હર્બર્ટે ‘ઇરૉઝ એન્ડ સિવિલાઇઝેશન: અ ફિલૉસૉફિકલ ઇન્ક્વાયરી ઇન ટૂ ફ્રૉઇડ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું. આમાં પણ કાર્લ માર્ક્સ અને સિગમંડ ફ્રૉઇડના વિચારોની ભેળસેળ હતી. તેમાં ‘પૉલિમૉર્ફસ પર્વર્સિટી’ (જે ફ્રૉઇડનો કન્સેપ્ટ હતો) માટે અનુરોધ કરાયો. તેમાં પરંપરાગત નિયમોની બહાર સેક્સની મજા લેવાનો વિચાર મૂકાયો હતો. અર્થાત્ લફરા કરો અને મજા કરો! આ પુસ્તકે આ રીતે અમેરિકામાં ૧૯૬૦ના દશકમાં સેક્સ્યુઅલ ક્રાંતિના પાયા નાખ્યા. ૧૯૬૦ પછી જ અમેરિકામાં લગ્ન બહારના સેક્સને સ્વીકૃતિ મળવા લાગી અને તેની પાછળ હર્બર્ટનું આ પુસ્તક અને તેની પાછળ એન્ટૉનિયો ગ્રામસ્કી તેમજ જ્યૉર્જી લ્યુકાસનો ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’નો સિદ્ધાંત હતો.
હર્બર્ટે પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં માત્ર શ્રમથી જ સ્વતંત્રતા નહોતી વિચારી, તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા વિચારી હતી જે ખરેખર તો સ્વચ્છંદતા જ હતી. ગુલઝારનું ગીત યાદ આવે છે ને? ‘સારે નિયમ તોડ દો, નિયમ પે ચલના છોડ દો, ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ.’ આપણા ફિલ્મના મોટા ભાગના કલાકારો-બલરાજ સહાની, એ. કે. હંગલ, કે. એ. અબ્બાસ (જેમણે રાજ કપૂરની ‘આવારા’, ‘જાગતે રહો’ વગેરે લખી હતી), ઋત્વિક ઘટક, ઉત્પલ દત્ત, સલીલ ચૌધરી વગેરે સામ્યવાદથી પ્રભાવિત સંસ્થા ‘ઇપ્ટા’ (ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિએશન)ના સભ્યો હતા. એટલે જ આપણી ફિલ્મોના પ્રારંભિક કાળને બાદ કરો તો તે પછી આવેલી ફિલ્મોમાં જ્યૉર્જી લ્યુકાસની ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ની થિયરીનો પડઘો હળવા સૂરે દેખાતો- ગરીબ અને વંચિતને પીડિત બતાવાતો અને સામે પક્ષે કથિત ઉચ્ચ વર્ણની વ્યક્તિને શોષણખોર જ બતાવાતો. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના તમામ નિયમોને તોડવાની વાત થતી. પરંતુ તે વખતે ફિલ્મોના વિતરકો બહુ પ્રભાવશાળી હતા. આથી તેઓ વાર્તામાં-ગીતોમાં ફેરફાર કરાવતા. અને દર્શકો પણ એટલા આધુનિક વિચારસરણીથી પ્રભાવિત નહોતા. તેથી ફિલ્મોમાં વાર્તા ગમે તે હોય, અંતે તો નૈતિકતાનો વિજય દેખાડવો જ પડતો.
પરંતુ ૧૯૮૦માં કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ અથવા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં કલ્ચરલ સ્ટડિઝના રૂપે છવાયું. ૧૯૬૯માં ઈન્દિરા ગાંધી સામે મોરારજી દેસાઈ અને તેમના સાથીઓનો પડકાર જોતાં ઈન્દિરાજીને સામ્યવાદીઓનો સહારો લેવો પડ્યો. પરિણામે શિક્ષણ સંસ્થાઓ, ઇતિહાસ વગેરે દરેક સંસ્થાઓમાં સામ્યવાદી વિચારસરણીના લોકો ઘૂસ્યા. એટલી હદે ઘૂસ્યા કે આજના પ્રખર સામ્યવાદી સીતારામ યેચૂરીના નેતૃત્વમાં જેએનયુના વિદ્યાર્થીઓએ ઈન્દિરાજીને યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડેલી. ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા, પૂણે પણ આવી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. જેએનયુ હોય, પશ્ચિમ બંગાળની જાદવપુર હોય કે એફટીઆઈઆઈ વગેરેમાં લ્યુકાસ જેવા કેટલાક અધ્યાપકો તેમના વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસના બહાને વૈશ્વિક વિચારવાનું કહે છે. ફ્રી સેક્સ બાબતે પ્રેરે છે જેથી તેઓ પોતે પણ વ્યભિચાર કરી શકે. તેથી તેમને ભારત કરતાં વધુ ચિંતા પાકિસ્તાનની હોય છે. અફઝલ ગુરુની હોય છે. તેમને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી લાગે છે. દુઃખની વાત એ છે કે હમણાં એક ટેલિવિઝન ચર્ચામાં એક ગુજરાતી મહિલા ઉદ્યોગપતિ (મોટા ભાગે ભાગ્યેશ સોનેજી)એ પણ કહ્યું કે શિક્ષણમાં તો દાઉદના પણ સમર્થકો હોવા જોઈએ અને દાઉદના વિરોધી પણ! શું આપણે આવું શિક્ષણ રાખવું છે જેમાંથી દાઉદના સમર્થકો નીકળે?
આ રીતે એકતા કપૂર હોય કે પછી રામગોપાલ વર્મા, મોટા ભાગના ફિલ્મકારો ફ્રી સેક્સ અને લિબર્ટીની વાત કરતા થઈ ગયા છે. આ લોકો જાણેઅજાણે કલ્ચરલ ટેરરિઝમની થિયરી પર ચાલી રહ્યા છે. પરિવાર, લોકશાહી, વાણીની સ્વતંત્રતા, હિન્દુ ધર્મ આ બધા પર રોજ દિવસ પડે ને નવો આઘાત થઈ રહ્યો છે. રૅન્ડી ડી. શિલરે ‘ધ નેકેડ લૅફ્ટિસ્ટઃ અ કન્ઝર્વેટિવ્સ પર્સ્પેક્ટિવ ટૂ અંડરસ્ટેન્ડિંગ લિબરલ્સ ઍન્ડ સૉશિયલિસ્ટ્સ’ નામના પુસ્તકમાં અંતિમ પ્રકરણ લખ્યું છે તેનું નામ ‘કલ્ચરલ શૉક’ રાખ્યું છે.
આ લિબરલો, સામ્યવાદીઓ પોતાની કોઈ ને કોઈ હરકત દ્વારા રોજ આપણને સાંસ્કૃતિક આઘાત પહોંચાડતા રહે છે. સોનમ કપૂરે તાજેતરમાં મંગળસૂત્રને કાંડા પર ઘડિયાળની જેમ બાંધી આવો આઘાત આપ્યો હતો. ચાહે તે એમ. એફ. હુસૈન હોય, હીના ખાન હોય કે પ્રિયંકા ચોપરા (જેની ગયા સપ્તાહે આપણે વાત કરી હતી) કે પછી ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની શ્વેતા કૌશલ જેને ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’માં પોતાના ભાવિ ભરથાર યુવરાજના કુટુંબના મિલનથી ખુશી થતાં દોડવા લાગતી સોનમ કપૂરની એ ખુશીમાં ‘સંસ્કારી ઑર્ગેઝમ’ દેખાય છે, તે બધાં પોતાનાં લખાણો, પોતાનાં વક્તવ્યો, પોતાની કલા-સંસ્કૃતિ દ્વારા નવું કરવાના બહાને સાંસ્કૃતિક આઘાત આપી રહ્યા છે. જરા વિચાર કરજો કે ૨૦૦૧માં એકતા કપૂરની ‘ક્યોંકિ સાસ કભી બહુ થી’ સિરિયલ શરૂ થઈ, તે પછી કેટલા પરિવારો તૂટ્યા?
હર્બર્ટની વિચારસરણી તો આજે ભારતમાં ઠેરઠેર ફેલાઈ ગઈ છે. સ્ત્રી હોય, દલિત હોય, મુસ્લિમ હોય, ખેડૂત હોય કે પછી નોકરિયાત હોય, દરેકને પોતે શોષિત જ લાગે છે. દરેકને હિન્દુ ધર્મ સાથે જોડાયેલી વાતો હવે બંધનકારી અને પોતાનું શોષણ કરનારી લાગે છે. હિન્દુ અને ખ્રિસ્તી પંથમાં આવા આઘાતો પહોંચાડી શકાય છે પરંતુ મુસ્લિમોમાં કટ્ટરવાદીઓ આવા આઘાત પહોંચાડનારની સામે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે અને તેના દાખલા છે, તેથી ત્યાં આવો કોઈ ચાળો આ લોકો કરી શકતા નથી.
જો સંઘ, હિન્દુ મહાસભા, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, ગાયત્રી પરિવાર, સ્વાધ્યાય પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ, સદ્ગુરુ જગ્ગી વાસુદેવ વગેરે હિન્દુવાદી સંસ્થાઓ તેમજ જૈનો-શીખો વગેરેની સંસ્થાઓએ ખરેખર આ દેશ-પોતાનો ધર્મ બચાવવો હશે તો માત્ર રાજકીય, મજદૂર કે ધર્મના ક્ષેત્રે ધ્યાન આપવાથી નહીં ચાલે. બાળકોને ભણતરથી જ કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટ બનાવતી અને પોતાની કલા દ્વારા કલ્ચરલ ટેરરિઝમ ફેલાવતી વિચારસરણીને શિક્ષણ, કલા અને સાહિત્ય વગેરે ક્ષેત્રમાં મજબૂત પગપેસારો કરી ઉખાડી ફેંકવી પડશે.
(સમાપ્ત)

Posted in sanjog news, vichar valonun

હીના ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા અને કલ્ચરલ ટેરરિઝમ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૩/૬/૧૮)

(કલ્ચરલ ટેરરિઝમ- લેખાંક-૧)

તાજેતરમાં ચાર ઘટનાઓ ધ્યાન દેવા લાયક બની. ત્રણ ઘટનાઓમાં કેન્દ્રમાં મહિલા હતી. એક આપણે ત્યાં, બીજી બાંગ્લાદેશમાં અને ત્રીજી ઇંગ્લેન્ડમાં. આપણે ત્યાં ‘યે રિશ્તા ક્યા કહલાતા હૈ’ની નાયિકા અક્ષરા બનેલી હીના ખાને તાજેતરમાં પોતાના ફૉટો શૂટ કરેલી તસવીર અને વિડિયો મૂક્યા. આનાથી સૉશિયલ મિડિયા પર કેટલાક મુસ્લિમો ભડકી ઊઠ્યા. તેમણે હીનાને સલાહ આપી દીધી કે રમઝાન મહિના દરમિયાન તેણે આવું કામ કરવું જોઈતું નહોતું. પોતાને પાક (પવિત્ર) કરી લે.
આ ઘટનાની કારણરૂપ વ્યક્તિ જો હિન્દુ હોત તો કથિત સેક્યુલર, લિબરલ, બુદ્ધુજીવીઓ (જેમની કલમ હંમેશાં હિન્દુઓને શિખામણ આપવા જ ચાલે છે) અને ફેમિનિસ્ટોએ ફેસબુક અને ટ્વિટર પર કેમ્પેઇન ચલાવ્યું હોત; જેમ અગાઉ ‘કિસ ઑફ લવ’ અને ‘પિંક ચડ્ડી’ કેમ્પેઇન ચલાવેલું. પરંતુ અહીં જે લોકો સલાહ આપનારા હતા તેમના પંથના કારણે આ લોકોની હિંમત ચાલી નહીં. અહીં વાત એ નથી કે મુસ્લિમ બંધુઓની લાગણી ખોટી હતી કે સાચી. અહીં વાત સેક્યુલર, લિબરલ અને બુદ્ધુજીવીઓનાં બેવડાં વલણોની છે.
ઈંગ્લેન્ડમાં લંડનના હેમ્પસ્ટેડ ગામડામાં એક વિચિત્ર ઘટના બની. સામાન્ય રીતે સ્વિમિંગ પૂલમાં પુરુષો અને મહિલાઓનો સમય અલગ-અલગ હોય છે. મહિલાઓના સમયમાં પુરુષો જઈ શકતા નથી અને પુરુષોના સમયમાં મહિલાઓ. આનું કારણ સ્વાભાવિક છે કે તરણ વખતે જે પોશાક પહેરવામાં આવે છે તેમાં ભદ્રતા જળવાય, મહિલાઓની પોતાની ગરીમા જળવાય તેથી આવું કરવામાં આવે છે. પરંતુ ત્યાંની કેટલીક મહિલાઓને તેનો વિરોધ હતો. તેઓ કથતિ પુરુષ તરફી કાયદાઓનો વિરોધ કરવા ત્યાં પહોંચી ગઈ. આ મહિલાઓએ શું ભદ્રતા જાળવી? ના!
તેમાં કોઈ મહિલાએ નકલી દાઢી-મૂછ લગાડેલી. તો કોઈએ ‘મેન્કિની’ પહેરી હતી. (પુરુષો માટેની બિકિનીને મેન્કિની કહે છે!) અને મેન્કિનીમાં ભારે અંગપ્રદર્શન થાય છે. ઈંગ્લેન્ડ જેવા દેશોને બુદ્ધુજીવીઓ બહુ એડવાન્સ માને છે અને બધી જ છૂટછાટોવાળો માને છે પરંતુ ત્યાં પણ ભદ્રતાના કેટલાક નિયમો હોય છે. હેમ્પસ્ટેડમાં મહિલાઓએ આવું કર્યું એટલે પોલીસ આવી અને શાંતિનો ભંગ ન થાય તે માટે મહિલાઓને પકડીને બહાર લઈ ગઈ. હેમ્પસ્ટેડમાં મહિલાઓએ આ જે કર્યું તે ત્યાં ચાલી રહેલા ‘ManFriday’ નામના અભિયાનનો ભાગ હતો. આ અભિયાનમાં મહિલાઓ પોતાને પુરુષ જેવી ગણાવે છે. દક્ષિણ લંડનના ડલવિચ લૅઝર સેન્ટર જેવી જગ્યાએ પુરુષો માટેના કપડાં બદલવાના ઓરડામાં જઈ પોતે કપડાં બદલે છે!
ઈંગ્લેન્ડમાં એક કાયદો છે- સમાનતા કાયદો. તેમાં ફેરફારની વાત ચાલી રહી છે. સૂચિત ફેરફારો હેઠળ જે પુરુષો મહિલા બનવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ રહ્યા હોય તેમને મહિલાઓ માટેની જગ્યા વાપરવા મળે છે! મહિલાઓ આ કાયદાનો વિરોધ કરી રહી હતી. આ મહિલાઓનું કહેવું છે કે આ સૂચિત સુધારાથી પુરુષો પોતાને મહિલા ગણાવી મહિલાઓ માટેની જગ્યા વાપરી શકશે. તેનાથી મહિલાઓની છેડતી, બળાત્કાર જેવી ઘટનાઓ બનશે.
આ મહિલાઓની વાત સાચી છે પરંતુ જે પ્રકારે તેમણે વિરોધ કર્યો તે રીત શું વાજબી છે? કોઈ સજ્જન આ વાત સાથે સહમત ન થઈ શકે. વિરોધની રીત વાજબી નથી. પરંતુ આ ઈંગ્લેન્ડની આ ઘટનાના સમાચાર ભારતમાં પ્રાદેશિક મિડિયામાં જોવા મળ્યા? ના. કારણકે પશ્ચિમી દેશોની છબી ખરડાય તેવા સમાચાર આપણે ત્યાં છપાતા નથી. બધા જ અખબારોમાં કંઈ આવું નથી હોતું પરંતુ જે ચારપાંચ નેશનલ મિડિયા છે તે નથી છાપતાં, ટીવી પર બતાવતાં કે વેબસાઇટ પર મૂકતાં અને પરિણામે પ્રાદેશિક મિડિયા પણ (જેના સૉર્સ મોટા ભાગે હિન્દી છાપાં/ચૅનલ/વેબસાઇટ હોય છે) જે તે દેશના વિવિધ અંગ્રેજી અખબારોની વેબસાઇટ પર જઈને સમાચાર જોવાની તસદી નથી લેતા કારણકે ત્યાંના અખબારોનું અંગ્રેજી સમજાવવું જોઈએ ને. એ બધી લપમાં કોણ પડે?
ત્રીજી ઘટના એટલે પ્રિયંકા ચોપરાનું યુનિસેફના ગુડવિલ એમ્બેસેડર તરીકે બાંગ્લાદેશના રૉહિંગ્યા મુસ્લિમોના શિબિરમાં જઈ બાળક સાથે સુંદર તસવીર ખેંચાવવી. પ્રિયંકા ચોપરા ક્યારેય કાશ્મીરી પંડિતોના બાળકો સાથે તસવીર પડાવવા પહોંચી નથી, તેથી તેનો સૉશિયલ મિડિયા પર આકરો વિરોધ થયો. જમ્મુ-કાશ્મીરના કઠુઆ કાંડમાં રૉહિંગ્યાઓનો હાથ હોવાનું મનાય છે. રૉહિંગ્યાઓએ મ્યાનમારમાં બૌદ્ધોનું જીવવાનું હરામ કરી નાખ્યું હતું તેથી તો તેમની સામે બૌદ્ધ પ્રજા ઉશ્કેરાઈ. (શ્રીલંકામાં પણ થોડા મહિના પહેલાં બૌદ્ધો અને મુસ્લિમોના પંથાંતરણ માટે હિંસક લડાઈ થઈ ગઈ.)
ચોથી ઘટના જમ્મુ-કાશ્મીરની છે. કહેવાતી હિન્દુવાદી નરેન્દ્ર મોદી સરકારે મહેબૂબા મુફ્તિની વાત માનીને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રમઝાનમાં યુદ્ધવિરામ જાહેર કર્યો. પરંતુ જે લોકો માત્ર કહેવા પૂરતા ઇસ્લામી છે તેવા પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ રમઝાનને પવિત્ર મહિનો જુદી રીતે ગણે છે. તેઓ માને છે કે આ મહિનામાં પણ તેમની જેહાદ તો ચાલુ રાખી જ શકાય છે. તાલિબાનના એક પ્રવક્તાએ ગત વર્ષે ૩૦ મેએ જ નિવેદન આપેલું કે ‘રમઝાનના મહિનામાં તો જેહાદ ચાલુ રાખવી જ જોઈએ. તેનાથી તો જિહાદનું ફળ અનેક ગણું મળે છે!’ એટલે પાકિસ્તાને યુદ્ધવિરામ ભંગ કર્યો અને તેની ગોળીથી આઠ મહિનાના એક નાનકડા બાળકનું મૃત્યુ થયું.
જો આ બાળકનો પંથ મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી હોત તો સમગ્ર દુનિયામાં તેની તસવીર ચાર-ચાર કૉલમમાં છપાત. તેની હૃદયસ્પર્શી ફૉટો કૅપ્શન લખાઈ હોત. આવી તસવીર ખેંચવાવાળાને બેસ્ટ ફૉટૉગ્રાફીનું ઈનામ મળ્યું હોત. પરંતુ આ બાળકનું નામ નીતિન કુમાર હતું. તે તેનો વાંક. આ બાળકની કોઈ તસવીર ન છપાઈ કે તેનાં અપમૃત્યુના સમાચાર જોરશોરથી બતાવાયા કે છપાયા.
સિરિયાના યુદ્ધના કારણે એક બાળકની લાશ દરિયાકિનારે પડી હતી તેની તસવીરે દુનિયાભરમાં કેવી કરુણા-અનુકંપા પેદા કરેલી? કારણ મિડિયા! પરંતુ ભારતીય મિડિયાની સહાનુભૂતિ માત્ર એક ચોક્કસ પંથ માટે જ કેમ હોય છે? શું હિન્દુ, જૈન, બૌદ્ધ, પારસી, યહૂદી, વગેરે કરુણા-અનુકંપાને પાત્ર નથી? શું આ લોકો જુલ્મી જ છે?
હમણાં સ્ટાર, ઝી જેવી ચેનલો પર સિરિયલોની એવી જાહેરખબરો બને છે કે તે જોઈને આપણને હિન્દુ હોવા પર શરમ આવે. સ્ટાર પ્લસ પર પહેલાં ‘સીયા કે રામ’ ધારાવાહિકમાં એવી જાહેરખબર બતાવાતી હતી કે સીતાજી લક્ષ્મણને કહે છે કે શૂર્પણખાનાં નાક-કાન કાપીને તેં નારીની ગરીમાને ઠેસ પહોંચાડી છે. (પરંતુ શૂપર્ણખાએ જે રીતે રામ અને લક્ષ્મણને પોતાની જાળમાં લપેટી કામુકતા સંતોષવા પ્રયાસ કર્યો તેનાથી નારીની ગરીમા વધી જતી હતી?) શું સીતાજી ખરેખર આવું બોલ્યાં હોય? આ સિરિયલમાં નીચે ડિસ્ક્લેમર મૂકી દેવાતું કે આ કાલ્પનિક કથા છે. શું આવું અન્ય કોઈ પંથના ગ્રંથ વિશે લખીને ગમે તે બતાવી શકાય?
મહેશ ભટ્ટની આત્મકથા પર બનેલી સિરિયલ ‘નામકરણ’માં એક નાનકડી છોકરીને એવો પ્રશ્ન પૂછતી બતાવે છે કે ‘કન્યાદાન શું હોય છે? પહેલાં પિતાનું નામ અને પછી પતિનું નામ પાછળ કેમ લાગે છે?’ આ સિરિયલની માત્ર જાહેરખબર જ આવી હતી, બાકી સિરિયલમાં સાસુ-વહુના ડ્રામા સિવાય બીજું કંઈ નહોતું.
અત્યારે ઝી ગ્રૂપની એન્ડ પિક્ચર્સ પર ‘લક્ષ્મણરેખા’નો પ્રૉમો ચાલે છે. તેમાં મોડી રાત્રે પુરુષ બાઇક પર નીકળે છે ત્યારે સ્ત્રીઓને પત્તા રમતી અને પુરુષને છેડતી બતાવાય છે. નાયિકાના મુખે કહેવાયું છે કે તે રાવણ સામે લડવા લક્ષ્મણરેખા શા માટે ન ઓળંગે?
ટૂંકમાં, ભારતની મનોરંજન ચેનલો, ફિલ્મો, વેબસીરિઝો, મિડિયા અને અમુક અંશે રાજકારણ પણ આજકાલ આ છદ્મ મહિલાવાદને સમર્થન આપે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ ફેમિનિઝમ પણ કોઈ ચોક્કસ પંથો પૂરતું સીમિત કેમ છે? ઈસ્લામ પંથની વાત આવે, તીન તલાકની વાત આવે ત્યારે ફેમિનિસ્ટો ક્યાં ખોવાઈ જાય છે? (બાય ધ વે, સાઉદી અરેબિયા જેનો તાજેતરમાં ખૂબ જ પ્રચાર થયો કે ત્યાં મહિલાઓ તરફી સુધારા થઈ રહ્યા છે, ત્યાં હવે એ મહિલાવાદીઓને પકડીપકડીને જેલમાં પૂરવામાં આવી રહ્યા છે અને તેમને વકીલો પણ પૂરા પાડવામાં આવતા નથી.) ઉપર લખેલી ઘટનાઓ પાછળ એક કારણ કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમ પણ છે.
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલાં માર્ક્સવાદીઓ (મૂળ તો સામ્યવાદીઓ) એમ માનતા હતા કે યુરોપમાં યુદ્ધ થશે તો મજૂરો, મૂડીવાદી મધ્યમ વર્ગ (જેને સામ્યવાદીઓ બુર્જુઆ કહે છે) સામે યુદ્ધે ચડશે અને આ સંઘર્ષથી સામ્યવાદી ક્રાંતિ થશે. જોકે ૧૯૧૪ના યુદ્ધમાં આવું કંઈ થયું નહીં. શ્રમિક વર્ગ પણ લશ્કરી ગણવેશ પહેરીને યુદ્ધમાં જોડાઈ ગયો.
આ પછી સામ્યવાદીઓમાં પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યો કે આપણું ધારેલું તો કંઈ થયું નહીં. તો શું કરવું? બે અગ્રણી માર્ક્સવાદી- ઈટાલીના ઍન્ટૉનિયો ગ્રામ્સ્કી અને હંગેરીના જ્યૉર્જ લ્યુકાસને અલગ-અલગ રીતે પણ એકસરખો વિચાર આવ્યો કે યુરોપનો શ્રમજીવી વર્ગ પશ્ચિમની લોકશાહી અને મૂડીવાદથી પ્રભાવિત છે. જ્યાં સુધી આ બંનેનો નાશ નહીં થાય ત્યાં સુધી સામ્યવાદી ક્રાંતિ નહીં થાય. ગ્રામ્સ્કીને તો મુસોલિનીએ જેલમાં પૂરી દીધો, પરંતુ લ્યુકાસ ૧૯૧૮માં બૉલશેવિક હંગેરીમાં સંસ્કૃતિ મંત્રી બની ગયો. આ સમય દરમિયાન તેને થયું કે જો કુટુંબ પ્રથા અને સેક્સ અંગેની નીતિમત્તાને નાબૂદ કરવામાં આવે તો સમાજ પડી ભાંગશે. આ બંને હેતુ સાથે લ્યુકાસે ‘કલ્ચરલ ટેરરિઝમ’ નામની નીતિ અમલમાં મૂકી. તેના ભાગરૂપે નક્કી થયું કે લેક્ચરો દ્વારા બાળકોનું બ્રેઇનવૉશ કરવું જેથી તેઓ ખ્રિસ્તી સિદ્ધાંતોને ફગાવી દે. (આપણે ત્યાં શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ઘૂસી ગયેલા-અભિનેત્રી સ્વરા ભાસ્કરની માતા-ઈરા ભાસ્કર જેવા લોકો આ જ કામ હિન્દુત્વ અને ભારત બાબતે કરી રહ્યાં છે).
આ લેક્ચરમાં ચિત્રો સાથે સેક્સની ઈચ્છા ભડકે તેવી સામગ્રી બાળકો સામે મૂકાતી અને તેમને શિખવાડાતું કે સેક્સમાં કોઈ ખરાબી નથી. (આપણે ત્યાં ઘણા કલમઘસુઓ આ કામ કરીને કલ્ચરલ ટેરરિઝમનો જાણેઅજાણે હાથો બની રહ્યા છે).
જોકે જેમ ભારતમાં બને છે તેમ હંગેરીમાં પણ બન્યું. લોકો લ્યુકાસના આ પ્રૉગ્રામ સામે રોષે ભરાયા. રોમાનિયાએ હંગેરી પર ૧૯૧૯માં હુમલો કર્યો ત્યારે આ કાયર લ્યુકાસ (આવા બુદ્ધુજીવીઓ પાછા કાયર જ હોય, ભગતસિંહ જેવા ન હોય જે સામે ચાલીને પોતાની ધરપકડ થવા દે.) હંગેરીમાંથી ભાગી ગયો.
તો આ કલ્ચરલ ટેરરિઝમ અથવા કલ્ચરલ માર્ક્સિઝમની થિયરી ફરીથી બેઠી કેવી રીતે થઈ? તેની વાત આવતા અંકે.

(ક્રમશઃ)

ભાગ-૨ઃ અમેરિકામાં ફેમિનિઝમ અને સેક્સ ક્રાંતિનો પ્રણેતા- કલ્ચરલ ટેરરિઝમ વાદ!

Posted in politics, sanjog news, vichar valonun

કર્ણાટકની ચૂંટણીમાંથી રાહુલ ગાંધી બોધપાઠ લેશે?

(વિચાર વલોણુ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૨૦/૫/૧૮)
કર્ણાટકનાં પરિણામ ૧૫મીએ આવી ગયાં. મતદારોએ સહુને માપમાં રાખ્યા. ગુજરાત પછી આ બીજી ચૂંટણી છે જ્યાં બધાના દાવાને મતદારોએ ખોટા પાડ્યા. કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસ ૧૨૦ બેઠકોનું સ્વપ્ન જોઈ રહી હતી, રાહુલ ગાંધી વડા પ્રધાન થવાનું દીવાસ્વપ્ન જોવા લાગ્યા હતા, ભાજપે ૧૩૦થી વધુ બેઠકોનો દાવો કર્યો હતો. આ લખાય છે ત્યારે હજુ અંતિમ રીતે પરિણામો બહાર નથી પડ્યાં, પરંતુ ભારે ઉતારચડાવ પછી ભાજપ ૧૦૪થી ૧૦૬ બેઠક વચ્ચે સ્થિર થાય તેમ દેખાય છે.
ભાજપ સૌથી મોટો પક્ષ હોવા છતાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીએ દેવેગોવડાને ફૉન કરી તેમની સરકારને બહારથી કૉંગ્રેસનું સમર્થન આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકી દઈ ભાજપ કંઈ કરે તે પહેલાં આબાદ દાવ ખેલ્યો છે. આ બતાવે છે કે સોનિયા ગાંધી રાજકારણનાં પાકાં ખેલાડી છે જ્યારે રાહુલ ગાંધી કાચા.
ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસની બેઠકો ગત વખત કરતાં વધી ત્યારે તેને રાહુલ ગાંધી અને કૉંગ્રેસની મૉરલ વિક્ટરી કહેનારા અત્યારે ગોત્યા જડે તેમ નથી. આવા લોકોના કારણે જ કૉંગ્રેસ બેઠી થઈ શકતી નથી. મોદી તરફી વાતો કરનારાને મોદીભક્તો કહેવાય છે પરંતુ કૉંગ્રેસની તરફેણમાં ગુજરાતનાં પરિણામો વખતે મૉરલ વિક્ટરીની વાતો કરનારા વર્ગના માટે હજુ યોગ્ય શબ્દ ધ્યાનમાં નથી આવતો. તેમને ચમચા કહેવું યોગ્ય છે? ખબર નહીં.
ગુજરાત પછી કર્ણાટક જેવું સમૃદ્ધ રાજ્ય કૉંગ્રેસે ગુમાવ્યું છે. ગુજરાતના વિજયને કૉંગ્રેસનો નૈતિક વિજય કૉંગ્રેસ પ્રેમીઓ કહે તે સાચું છે કે તે નહીં તેની ચર્ચામાં નથી ઉતરવું, પરંતુ કર્ણાટકમાં કૉંગ્રેસની જનતા દળ (સેક્યુલર) સાથે સરકાર બને તો પણ કૉંગ્રેસની મૉરલ ડીફિટ તો જરૂર કહેવાશે જ. આ કેમ થયું તેનું જો આત્મમંથન કૉંગ્રેસ નહીં કરે તો નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનું ‘કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નું સ્વપ્ન જરૂર સાકાર થશે.
કર્ણાટકમાં સિદ્ધરામૈયાની સરકારે સારાં કામો કર્યાં જ નહોતાં તેવું તો નથી. તેની ગરીબો માટેની યોજનાઓ જેને સંયુક્ત રીતે ‘ભાગ્ય’ યોજનાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે સારી જ હતી. આટલાં વર્ષોમાં બેંગ્લુરુ પહેલાં ઇલેકટ્રૉનિક્સ સિટી અને પછી આઈ. ટી. હબ બન્યું તે પણ કૉંગ્રેસ અને તે પછી રામકૃષ્ણ હેગડે, એસ. આર. બોમાઈની જનતા પક્ષની સરકાર અને તે પછી દેવેગોવડાની જનતા દળની સરકાર, કૉંગ્રેસની સરકારોને આભારી છે. પરંતુ કૉંગ્રેસ આ વાત જનતા સુધી પહોંચાડવામાં નિષ્ફળ રહી. સ્વયં મુખ્યપ્રધાન સિદ્ધરામૈયાએ ૧૭ ઑક્ટૉબર ૨૦૧૭ના રોજ જ સ્વીકાર્યું હતું કે તેમના પ્રધાનો સરકારની સિદ્ધિઓ જનતા સમક્ષ લઈ જવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા છે.
કૉંગ્રેસને આ તકલીફ હંમેશાં પડે છે. ૨૦૧૪માં આર. ટી. આઈ., આર. ટી. ઇ., ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદો, બળાત્કાર વિરોધી કાયદો કડક કરવો જેવાં પગલાં તે જનતા સમક્ષ પહોંચાડી શકી નહીં. એ વાતનો પણ ઇનકાર થઈ શકે તેમ નથી કે ૨૦૧૪માં તેની હારનું મુખ્ય કારણ તેનાં અનેક હજારો કરોડોનાં કૌભાંડો હતાં. બાબા રામદેવ અને અણ્ણા હઝારેનાં આંદોલનોના કારણે જનતામાં તેના વિરુદ્ધ આક્રોશ ઊભો થયો હતો. ૨૦૦૯માં માત્ર સો દિવસમાં મોંઘવારી ઘટાડવાના વચન સાથે સત્તામાં આવેલી કૉંગ્રેસ ૨૦૧૪ સુધી મોંઘવારી ઘટાડી શકી નહોતી, ઉલટું સબસિડીવાળા ગેસના બાટલાની સંખ્યા ઘટાડીને મધ્યમ વર્ગના રોષનો ભોગ બની હતી. ગરીબી રેખાની વ્યાખ્યા બદલી નખાઈ હતી. રોજના રૂ. ૩૨ કમાતા હોય તો ગરીબ ન કહેવાય તેવી મજાકભરી વ્યાખ્યા આયોજન પંચના ઉપાધ્યક્ષ મોન્ટેકસિંહ અહલુવાલિયાએ કરી હતી.
ત્રાસવાદ અને નક્સલવાદ પણ સતત વધતો જતો હતો. દેશમાં અમદાવાદ, મુંબઈ, દિલ્લી, હૈદરાબાદ વગેરે અનેક જગ્યાએ બૉમ્બ વિસ્ફોટોમાં લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. મુંબઈમાં તો ત્રણ દિવસ કસાબ આણિ મંડળીનો હિંસાચાર આજેય ભૂલાઈ તેમ નથી. આ બધાં પૈકી કેટલાંક પરિબળો તો આજે પણ છે, પરંતુ તે વખતે કૉંગ્રેસના પ્રધાનો અને નેતાઓ પ્રજાના ઘા પર મલમ લગાવવાના બદલે મીઠું ભભરાવતા હોય તેવાં નિવેદનો કરી પ્રજાના રોષનો ભોગ બનતા હતા. પ્રજા જાણે કે મૂંગા મોઢે ચૂંટણીની રાહ જોતી હોય તેમ એક પછી એક બધા જ જખ્મોને હૃદયમાં કોતરતી જતી હતી. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે પ્રજાએ ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં કચકચાવીને બદલો લીધો અને ભાજપને એકલા હાથે બહુમતી આપી દીધી.
આમાંથી અમુક પરિબળો આજે પણ વિદ્યમાન છે. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી સરકારી યોજનાઓ સરળ ભાષામાં લોકોને સમજાવવામાં સફળ નિવડે છે. નરેન્દ્ર મોદી સામે પણ લોકોના એકાઉન્ટમાં પંદર લાખ રૂપિયા જમા નથી થયા તેવા પ્રશ્નો કૉંગ્રેસના કારણે લોકોના મગજમાં ફરે છે, પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સૉશિયલ મિડિયા ટીમ લોકોને એ સમજાવવામાં સફળ થાય છે કે વિવિધ યોજનાના કારણે લોકોના પૈસાની એટલી બચત થઈ કે લોકોને પંદર લાખ કરતાંય વધુ ફાયદો થયો. દા.ત. મોદી લોકોને સમજાવે છે કે સૌભાગ્ય યોજનાના કારણે લોકોને એલ.ઇ.ડી. બલ્બ વગેરેને કારણે વીજળી બિલમાં બચત થઈ છે.
કૉંગ્રેસે તો ગેસના સબસિડીવાળા બાટલાની સંખ્યા ઘટાડી હતી પરંતુ મોદીએ બાટલા પરથી સબસિડી માટે આવકની મર્યાદા નિર્ધારિત કરી પાત્ર ન હોય તેમના માટે બાટલા સબસિડી વગર કરી નાખ્યા. સબસિડી સીધી જનતાના ખાતામાં જમા થાય તેવું કરી નાખ્યું. કાળા બજાર સમાપ્ત કરી નાખ્યો. અને ગરીબ મહિલાઓને ગેસ કનેક્શન આપ્યાં. આ વાત મોદી લોકોને સારી રીતે સમજાવી શકે છે.
કૉંગ્રેસની તકલીફ ઈન્દિરા ગાંધીના ગયા પછી એ રહી કે તેમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તા જ નથી જ્યારે ભાજપમાં હિન્દી ભાષી સારા વક્તાઓની મસમોટી સેના છે. કૉંગ્રેસમાં મનમોહનસિંહ, ચિદમ્બરમ્, પ્રણવ મુખર્જી, કપિલ સિબલ, જયરામ રમેશ, શશી થરૂર જેવા વિદ્વાન નેતાઓની ભરમાર છે, પરંતુ કોઈ સરળ હિન્દીમાં વાત કરી શકતા નથી. શશી થરૂર તો અધૂરામાં પૂરું, અંગ્રેજી પણ અઘરું લખે અને બોલે છે. રાહુલને હિન્દી આવડે છે પરંતુ તર્કબદ્ધ વાત કરતા નથી આવડતું અને શીખવું પણ નથી. હકીકતે, રાહુલે જો ખરેખર આગળ વધવું હોય અને દેશના વડા પ્રધાન થવું હોય તો પહેલાં તેમણે પોતાના દાદીના પિતા એટલે કે જવાહરલાલ નહેરુનું ‘ભારત એક ખોજ’ પુસ્તક વાંચવું જોઈએ. હિન્દુ ધર્મગ્રંથો અને અન્ય પંથોના ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ભારતની સંસ્કૃતિ સમજવી જોઈએ.
માત્ર ચૂંટણી સમયે મંદિરે-મંદિરે કે મઠે-મઠે જવાથી કંઈ ન વળે. મંદિરે જઈ આરતીના થાળ નીચે દબાવીને દક્ષિણા મૂકવી અને તેના વિડિયો પણ ઉતરવા દેવા- તેવું કરવાથી રાહુલ પોતાને જ મજાકનું પાત્ર બનાવે છે. આજે સૉશિયલ મિડિયા છે. આવા વિડિયોથી રાહુલની કિંમત અંકાય છે. તેમના પ્રત્યે માનમાં સ્વાભાવિક જ ઘટાડો થાય છે. નેપાળના ભૂકંપ વખતે શ્રદ્ધાંજલી-સાંત્વનાનો સંદેશ મોબાઇલમાંથી જોઈને લખતા રાહુલનો વિડિયો પણ તેમને મજાકને પાત્ર બનાવે છે.
રાહુલે કંઈ નહીં તો, તેમની માતા સોનિયા ગાંધીમાંથી શીખવું જોઈએ. સોનિયા ગાંધીએ કૉંગ્રેસને આવી જ સ્થિતિમાંથી બેઠી કરી હતી. સોનિયા ગાંધી આવ્યા ત્યારે ભાજપ દ્વારા તેમની ખૂબ જ ટીકા તેમના વિદેશી કુળના લીધે થઈ હતી. પરંતુ સોનિયા હિન્દી શીખ્યા, ભલે કદાચ અંગત રીતે અપનાવી હોય કે ન અપનાવી હોય, પરંતુ જાહેરમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અપનાવી. જાહેર સભામાં ઈન્દિરા ગાંધી મુજબ હંમેશાં માથું ઢાંકેલું રાખતાં.
ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં પોતાની પડતી સ્વીકારી ચરણસિંહની સરકારને સમર્થન આપેલું. પરંતુ રાહુલ ગાંધીએ તો કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં સિદ્ધારામૈયાની યોજનાઓના પ્રચારના બદલે ૨૦૧૯માં પોતે જ વડા પ્રધાન બનશે તેવું જાહેર કરી દીધું. આવી ઉતાવળની શું જરૂર હતી? કર્ણાટકની ચૂંટણીમાં જીત મેળવ્યા પછી આવું કહી શક્યા હોત. નવેમ્બરમાં આવનારી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢની ચૂંટણી પછી કહ્યું હોત તો વધુ ઉત્તમ સમય ગણાત. પરંતુ કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં પ્રચાર દરમિયાન આવી જાહેરાતથી લોકોએ રાહુલની સરખામણીમાં સ્વાભાવિક જ મોદીને વધુ પસંદ કર્યા.
આ સિવાય ગુજરાતની જેમ જ કૉંગ્રેસ જાતિવાદ રમવા ગઈ. ગુજરાતમાં તેણે ‘ખામ’ થિયરી અપનાવી તો કર્ણાટકમાં ‘અહિન્દા’ (દલિતો અને મુસ્લિમો)ની થિયરી અપનાવી. લાગે છે કે કૉંગ્રેસના નેતૃત્વને કોઈક સામ્યવાદીનો દોરીસંચાર લાગે છે જે આવી થિયરી અપનાવવા સલાહ આપે છે. આના કારણે બીજા વર્ગો કૉંગ્રેસથી દૂર ભાગે છે અને દલિતો-મુસ્લિમો પણ આવી પ્રતીકાત્મક વાતોમાં હવે આવતા નથી, કેમ કે તેઓ પણ જુએ છે કે જ્યારે ત્રેવડા તલાકની વાત આવે છે ત્યારે કૉંગ્રેસ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોના પ્રભાવમાં આવી આ મુદ્દેથી દૂર ભાગે છે. દલિતો પણ સમજે છે કે કૉંગ્રેસનાં આટલાં વર્ષોના શાસન પછી પણ દલિતોની સ્થિતિ જેટલી સુધરવી જોઈએ તેટલી નથી સુધરી.
કર્ણાટકની ચૂંટણી પહેલાં જ એસ. સી. એસ. ટી. કાયદા પર સર્વોચ્ચમાં જે ચુકાદો આવ્યો તે જાણે કે મોદી સરકારે ડિક્ટેક્ટ કરાવ્યો હોય તેમ કૉંગ્રેસના પીઠબળથી દલિત સંગઠનોએ ભારત બંધ કરાવ્યો. ગુજરાતના ટીંબી ગામમાં દલિત યુવકની ઘોડી ખરીદવાથી હત્યા થઈ તેમ જૂઠો પ્રચાર કર્યો, જેનું સત્ય બહાર કંઈક જુદું જ આવ્યું છે. પ્રદીપ રાઠોડની હત્યા દરબારોએ નહીં પરંતુ એક કોળી યુવાને કરી હોવાનું અને તે પણ તેની પત્ની સાથે પ્રદીપને અનૈતિક સંબંધો હતા તેથી આ હત્યા થઈ છે. આવા સમાચારોના પગલે કૉંગ્રેસે જિજ્ઞેશ મેવાણી અને અભિનેતા પ્રકાશ રાજના ખભે બંદુક ફોડી દલિતોને પોતાની તરફ કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા. તે ઊંધા પડ્યા. એ તો ઠીક, પણ ગુજરાતની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસનું આઈ. ટી. સેલ અને સૉશિયલ મિડિયામાં ગુજરાત સરકાર વિરુદ્ધ ફરતા થયેલા સંદેશાઓ બાબતે જેની પ્રશંસા થઈ હતી તે દિવ્યા સ્પંદના કર્ણાટકનાં છે અને પ્રકાશ રાજ પણ કર્ણાટકના. પરંતુ આ બંનેએ મતદાન જ ન કર્યું!
૨૦૧૪ની ચૂંટણી પછી પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ હારનું આકલન કરી કેટલાંક પગલાં સૂચવ્યાં હતાં. પરંતુ આ પગલાંનો રિપૉર્ટ ક્યાંક ધૂળ ખાતો લાગે છે. શંકરસિંહ વાઘેલા આ રિપૉર્ટનો અમલ કરવા માથું પછાડી પછાડી થાકી ગયા પણ રાહુલે તેમને સાંભળ્યા જ નહીં. આ રીતે રાહુલે હેમંત બિશ્વા શર્માને પણ તેમની વાત ન સાંભળીને ગુમાવ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે આસામ સહિત ઈશાન ભારતનાં અનેક રાજ્યો કૉંગ્રેસના હાથમાંથી સરકી ગયાં. ગુજરાતમાં હાર પછી પણ નવા પ્રદેશ પ્રમુખ અમિત ચાવડા અને વિપક્ષના નેતા પરેશ ધાનાણી વચ્ચે બધું સમુસૂતરું નથી. મધ્યપ્રદેશમાં પણ કમલનાથને સુકાન સોંપાતા દિગ્વિજય નારાજ હોવાના અહેવાલો હતા. જૂથવાદ પર કાબૂ મેળવવો પડે.
હવે કાં તો સોનિયાએ પાછું સુકાન પોતાના હાથમાં લેવું રહ્યું અથવા પ્રિયંકાને મેદાનમાં ઉતારવાં રહ્યાં. બાકી, રાહુલના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસનો સંઘ કાશીએ પહોંચે તેમ લાગતો નથી, સિવાય કે હજુ પણ રાહુલમાં કંઈક સુધારો આવે.

Posted in national, sanjog news, vichar valonun

નહેરુ માનતા હતા કે દેશની રક્ષા કરવા સેનાની જરૂર જ નથી, પોલીસ પૂરતી છે!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૩/૫/૧૮)

કર્ણાટકની ચૂંટણીની સાથેસાથે એક વિવાદ સર્જાયો. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સેનાના જનરલો સાથે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુએ કરેલા વર્તનની વાત ઊછાળી. કૉંગ્રેસે તેનો વિરોધ કર્યો. કૉંગ્રેસના વિરોધને શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકારે પીઠબળ પૂરું પાડ્યું. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેન્દ્રિત કૉંગ્રેસ તો લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને ભૂલાવી દેવા માગતી હોય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શેખર ગુપ્તા જેવા પત્રકાર પણ કૉંગ્રેસની જ ચાલ રમે તે કેવું કહેવાય? એક સમાચારપત્રમાં શેખર ગુપ્તાએ લખ્યું કે “૧૯૭૧ને બાદ કરતાં કોઈ પણ યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત હાંસલ નથી થઈ.”
શેખર ગુપ્તા કદાચ ભૂલી ગયા કે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાને હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતે તેને મારી ભગાડ્યું હતું, એ તો નહેરુ આ પ્રશ્નને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ ગયા એટલા માટે અડધું કાશ્મીર પાકિસ્તાન પચાવી શક્યું. આ જ રીતે ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં પણ ભારતની ટાંચાં સાધનો (તેના માટે પણ નહેરુ જવાબદાર છે જેની વાત આ લેખમાં આગળ લખીશ) છતાં જીત થઈ હતી.

જો શેખર ગુપ્તા જીતને રાજદ્વારી રીતે પણ આંકતા હોય તો તો કારગીલને બાદ કરતાં એકેય યુદ્ધમાં ભારતની સ્પષ્ટ જીત થઈ જ નથી કારણકે દર વખતે ટેબલ પર મંત્રણામાં ભારતના રાજકીય નેતાઓએ પાકિસ્તાનના નેતૃત્વ સામે શરણાગતિ જ સ્વીકારી છે. કારગીલ વખતે પણ આવું થવાની શક્યતા હતી. નવાઝ શરીફ અમેરિકામાં પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનને મળવા ધસી ગયા હતા, બિલે પણ અટલજીને તેડું પાઠવ્યું હતું પરંતુ અટલજીએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી અને કહ્યું, “પહેલાં શરીફને કહો, સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત.” બિલ ક્લિન્ટનના વિશેષ સહાયક બ્રુસ રિએડલે આજથી બરાબર ૧૬ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૧૯ મે ૨૦૦૨ના રોજ આ વાત કહી હતી.

નહેરુનું સેના વિશેનું દર્શન કેવું હતું? જાણીને હસવું આવશે. સેના વિશેના ઇતિહાસકાર શિવ કુણાલ વર્માએ ‘૧૯૬૨: ધ વૉર ધેટ વૉઝન્ટ’માં લખ્યું છે તે સંદર્ભ સાથે વાત કરીએ.

૧૯૩૮માં ગાંધીજીએ સુભાષચંદ્ર બોઝને (ત્રાગા કરીને) હાંસિયામાં ધકેલી દીધા અને કૉંગ્રેસ છોડવા વિવશ કર્યા. બોઝ એક માત્ર રાજકીય નેતા હતા જે સેનાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા. બોઝના ગયા બાદ અને સરદાર પટેલના મૃત્યુ બાદ એક પણ વ્યક્તિ નહોતી જે સેનાના પુનર્ગઠન માટે પ્રેરણા આપી શકે જે આ દેશને દુશ્મનોથી બચાવી શકે.

૧૯૨૮માં જ હકીકતે નહેરુના સેના વિશેના વિચારો સ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા જે સ્વતંત્રતા પછી પણ અકબંધ રહ્યા હતા. કેરળમાં પ્રાંતીય પરિષદમાં તેમણે કહેલું: “ભારતને એકેય દિશા તરફથી ખતરો નથી. અને જો ખતરો ઊભો થશે તો પણ આપણે તેમને પહોંચી વળશું.” કદાચ માની લઈએ કે આદર્શવાદી નહેરુ ત્યારે પાકિસ્તાનની સંભવિત રચનાથી અજાણ હોય. પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ચૂકી હતી ત્યારે?

સ્વતંત્રતા પછી બ્રિટિશ વ્યક્તિ લૅફ્ટ. જનરલ રૉબર્ટ લૉકહાર્ટ ભારતીય સેનાના વડા હતા. તેઓ વડા પ્રધાન નહેરુ આગળ સેના વિશેની યોજના લઈને ગયા. તેમને હતું કે સરકાર આ બાબતે ઉત્સાહ દેખાડશે. સંરક્ષણ નીતિ પર કોઈ દિશાનિર્દેશ આપશે. તેઓ મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની ઑફિસમાં નિસ્તેજ પાછા ફર્યા. (મેજર જનરલ ‘જિક’ રૂદ્રની આત્મકથામાં પણ આ વાત નોંધાયેલી છે.) તેમને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, “વડા પ્રધાને મારા કાગળ પર એક નજર જ ફેંકી અને ગુસ્સે થઈ ગયા. “રબિશ! રબિશ!” નહેરુ બરાડી ઊઠ્યા હતા. આપણને કોઈ સંરક્ષણ યોજનાની જરૂર નથી. આપણી નીતિ અહિંસાની છે. આપણને સૈન્ય પડકાર નથી (આપણી પર કોઈ આક્રમણ કરવાનું નથી). સેનાને વિખેરી નાખો. આપણી સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પોલીસ જ પૂરતી છે!” પોલીસથી દેશની સીમાનું રક્ષણ થાય તેવું નહેરુ સમજતા હતા. તેમને વધુ પડતા લાગણીશીલ સમજવા કે મૂર્ખ?
“જિક”ની આત્મકથા અનુસાર, કાશ્મીર જે કંઈ ભારત પાસે બચ્યું તેમાં નહેરુનો કોઈ ફાળો નહોતો, પણ એ બચ્યું હતું સેનાના કારણે. જોકે ૧૯૭૧ના યુદ્ધની જીતના હીરો જનરલ સામ માણેક શૉ મુજબ તો જ્યારે પાકિસ્તાને કબીલાઈઓની મદદથી કાશ્મીર પર આક્રમણ કરી દીધું ત્યારે નહેરુને તેને બચાવવાની ઉતાવળ નહોતી. લેખક પ્રેમશંકર ઝા ‘કાશ્મીર ૧૯૪૭, રાઇવલ વર્ઝન્સ ઑફ હિસ્ટરી’ નામના પુસ્તકમાં જનરલ શૉનો ઇન્ટરવ્યૂ મૂક્યો છે. તેમાં માણેક શૉએ એ સમયનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું, “બપોરના ૨.૩૦ વાગ્યા હતા. જનલર સર રૉય બુચર મારા રૂમમાં દાખલ થયા અને કહ્યું, “એહ, તમે જાવ અને તમારું ટૂથબ્રશ લઈ લે. તમારે વી. પી. મેનન સાથે શ્રીનગર જવાનું છે. ફ્લાઇટ ચાર વાગે ઉડાન ભરશે. “ મેં (શૉએ) પૂછ્યું, “હું શા માટે, સાહેબ?”

બુચરે કહ્યું કે કાશ્મીરની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. શૉ તે વખતે ડિરેક્ટૉરેટ ઑફ મિલિટરી ઑપરેશન્સ હતા. તેઓ સમગ્ર ભારત, પશ્ચિમી સીમા, પંજાબ બધે જ ચાલતાં ઑપરેશન માટે જવાબદાર હતા. કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ તેમને ખબર હતી. આજે કૉંગ્રેસ સહિત ઘણા લોકોને મોહમ્મદ અલી ઝીણા માટે પ્રેમ છલકાય જાય છે પરંતુ ઝીણાએ અખંડ ભારતમાં ડાયરેક્ટ ઍક્શન દ્વારાં રમખાણો તો ભડકાવ્યાં જ પરંતુ અલગ પાકિસ્તાન લઈને પણ તેમને ચેન નહોતું પડ્યું.

શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે પાકિસ્તાનની સેના, કબીલાઈ લોકો તે વખતે કાશ્મીરમાં રેઇડ કરી રહ્યા હતા, બળાત્કારો કરી રહ્યા હતા. જોકે તે અમારા માટે સારું હતું. મહારાજાની સેનામાં ૫૦ ટકા મુસ્લિમો અને ૫૦ ટકા ડોગરાઓ હતા. મુસ્લિમોએ તે વખતે બળવો કરી દીધો હતો અને પાકિસ્તાની સેના સાથે જોડાઈ ગયા હતા. મહારાજા હરિસિંહને ભારતમાં જોડાવા માટે મનાવવા સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન ગયા હતા. મહારાજા માની ગયા. સરદાર, મેનન અને જનલર શૉ ફ્લાઇટમાં દિલ્લી પાછા આવી ગયા.

માઉન્ટબેટનની અધ્યક્ષતામાં કેબિનેટની બેઠક મળી રહી હતી. નહેરુ, સરદાર પટેલ, સરદાર બલદેવસિંહ સહિતના પ્રધાનો હાજર હતા. સરદાર બલદેવસિંહ સંરક્ષણ પ્રધાન હતા. માઉન્ટ બેટને મને (માણેક શૉને) પૂછ્યું, “કમ ઑન માણેકજી, (કાશ્મીરમાં) સેનાની શું સ્થિતિ છે?” માણેક શૉએ વિગતો આપીને કહ્યું કે આપણે સેનાને તાબડતોબ ફ્લાઇટમાં કાશ્મીર નહીં મોકલીએ તો આપણે શ્રીનગર ગુમાવી બેસીશું, કારણકે સડક માર્ગે જવામાં દિવસો લાગી જશે અને જો કબીલાઈઓના હાથમાં ઍરપૉર્ટ આવી ગયું તો આપણે સેનાને ફ્લાઇટ દ્વારા પણ નહીં મોકલી શકીએ.”
માણેક શૉએ એ ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, “હંમેશની જેમ નહેરુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, રશિયા, આફ્રિકા, ઈશ્વર વિશે વાતો કરતા રહ્યા. આખરે સરદાર પટેલે તેમનો પિત્તો ગુમાવ્યો. તેમણે સીધું જ પૂછ્યું, “જવાહરલાલ, તમારે કાશ્મીર જોઈએ છે કે પછી તમે તેને આપી દેવા માગો છો?” તેમણે (નહેરુએ) કહ્યું, “હા, હું કાશ્મીર ઈચ્છું છું.” પટેલે કહ્યું, “તો પછી આદેશ આપો ને.” પણ નહેરુ કંઈ બોલે તે પહેલાં સરદારે જ માણેશ શૉ તરફ ફરીને કહ્યું, “તમને તમારા આદેશ મળી ગયા છે.”

શિવ કુણાલ વર્મા પોતાના ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “જનરલ કરિયપ્પાએ નહેરુને ચીન વિશે ચેતવ્યા હતા કે ભારતની સેના ચીનની સેનાનો સામનો કરી શકે તેવી સક્ષમ નથી. સેના અને વિવિધ સમિતિઓની વારંવારની ચેતવણીઓ છતાં નહેરુએ સેનાને મજબૂત બનાવવા કંઈ કર્યું નહીં…નહેરુને સેના વિશે અણગમો હતો..તેમનો રાજકીય સિદ્ધાંત સેનાના નેતૃત્વની ક્ષમતાને વખાણી પ્રોત્સાહિત કરવાના બદલે તેને ઉતારી પાડવાનો હતો…
ભારતીય સેનાના પહેલા જનરલ નિયુક્ત કરવાના હતા ત્યારનો કિસ્સો પણ જાણીતો છે. આ માટેની બેઠકનું નેતૃત્વ સ્વાભાવિક જ નહેરુએ કર્યું હતું. નહેરુનો શું મત હતો? જાણીને આઘાત લાગશે પણ નહેરુએ કહ્યું હતું કે (સ્વતંત્ર થયા પછી પણ) આપણે ભારતીય સેનાના વડા તરીકે કોઈ ભારતીય અધિકારીના બદલે બ્રિટિશ અધિકારીને નિયુક્ત કરવા જોઈએ કારણકે ભારતીય અધિકારીઓમાં અનુભવની ખામી છે.

ત્યાં હાજર બધા જ લોકોએ નહેરુની વાતનું સમર્થન કર્યું. પરંતુ બેઠકમાં એક સૈન્ય અધિકારી ઊભા થયા અને તેમણે કહ્યું, “આપણી પાસે દેશને આગળ વધારવાનો અનુભવ નથી તો શું વડા પ્રધાન તરીકે પણ કોઈ બ્રિટિશરને નિયુક્ત ન કરવા જોઈએ?” આ અધિકારીની વાતથી બેઠકમાં સોપો પડી ગયો. કાપો તો લોહી ન નીકળે તેવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. આ અધિકારીએ કહ્યું, “આપણી પાસે ઘણા લાયક અધિકારીઓ છે.” અને પછી આ અધિકારીએ કરિયપ્પાનું નામ સૂચવ્યું. આ બહાદુર અધિકારી હતા નથુસિંહ રાઠોડ.

જોકે નહેરુને સેના પ્રત્યે આટલો અણગમો કેમ હતો? એક સંભવિત તર્ક એ પણ છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી સ્વતંત્ર થયેલા ઘણા દેશોમાં સેનાએ બળવો કરી સત્તા હસ્તગત કરી હતી. જનરલ થિમય્યા પણ નહેરુની સેના તરફની અવગણનાથી દુઃખી હતા. જાહેરમાં નહેરુ થિમય્યાના વખાણ કરતા થાકતા નહોતા, પરંતુ અંદરખાને એવા કાવાદાવા કરતા જે સ્પષ્ટ બતાવતી હતી કે નહેરુને ડર હતો કે થિમય્યા તેમના શત્રુ છે જે ભારતના નિર્વિવાદિત વડા તરીકે તેમને ઉથલાવી શકે છે.

થિમય્યા સેનાના વડા બન્યા પછી જ્યારે પહેલી વાર નહેરુને મળ્યા ત્યારે સામાન્ય રીતે શાંત ‘ટિમ્મી’ (થિમય્યાનું હુલામણું નામ) રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે નૉર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર ઍજન્સી (જે આજે અરુણાચલ પ્રદેશ તરીકે ઓળખાય છે) સેનાને સોંપવાના નિર્ણયનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે સેનાને પૂરતાં સંસાધનો આપ્યા વગર સરહદો આપી દેવી એ નિરર્થક નિર્ણય હતો. તેનાથી ચીનને તક મળી જશે કે હકીકતે ભારત આક્રમણ કરે છે.
થિમય્યાને આ ભૂલ ભારે પડી. થોડા દિવસો પછી તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણ મેનન થિમય્યાને મળવા ગયા અને તેમને વડા પ્રધાનનો સીધો સંપર્ક કરવા બદલ ખખડાવી નાખ્યા. દુઃખી થિમય્યાએ તરત જ ત્યાગપત્ર આપી દીધો. થિમય્યાને મનાવવા નહેરુએ ડોળ કર્યો. તેમને બોલાવ્યા. મનાવવા ઉપરછલ્લો પ્રયાસ કર્યો. પણ તેઓ મક્કમ રહ્યા એટલે તેમના ત્યાગપત્રના સમાચાર મિડિયામાં લીક કરવામાં આવ્યા (કૉંગ્રેસનું મિડિયા મેનેજમેન્ટ તે સમયથી જોરદાર હતું) પરંતુ ત્યાગપત્રમાં શું વાત લખેલી છે તે જાહેર ન કરાયું. ન તો મિડિયાએ જાણવા પ્રયાસ કર્યો. સંસદમાં નહેરુએ કહ્યું કે થિમય્યાએ તો નજીવા કારણસર રાજીનામું આપી દીધું છે. ચીન-ભારતના છમકલાં વચ્ચે સેનાના વડાના ત્યાગપત્ર બદલ નહેરુએ તેમને બદનામ પણ કર્યા. હકીકતે કૃષ્ણ મેનનના અપમાનજનક વર્તન દ્વારા નહેરુએ જ થિમય્યાને રાજીનામું આપવા વિવશ કર્યા હતા. સેનાને અનુત્સાહિત કરવાનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૬૨નું ચીન સામેનું યુદ્ધ ભારત હારી ગયું.

અને કદાચ આ આઘાતમાં જ પછી નહેરુનું પણ અવસાન થયું…તેમ મુલાયમસિંહ યાદવ સહિત અનેક લોકો માને છે.

Posted in media, politics, sanjog news, vichar valonun

મિડિયાની સ્વતંત્રતા જોખમમાં: વાંક કોનો છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૬/૫/૧૮)

હમણાં માધ્યમોની સ્વતંત્રતાનો એક અહેવાલ આવ્યો જેમાં ભારતનો ક્રમ નીચે ઉતરી ૧૩૮મા ક્રમે પહોંચ્યો. વ્યાપક ચર્ચા થઈ કે ભારતમાં મોદી સરકાર આવ્યા પછી માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દિનપ્રતિદિન હણાઈ રહી છે. એ અલગ વાત છે કે જેઓ આવું કહેતા હોય છે તેઓ ઘણી વાર ટીવી પર ચાલુ ચર્ચાએ પણ કહેતા હોય છે. જો ખરેખર માધ્યમોની સ્વતંત્રતા હણાઈ હોય તો રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા પત્રકારો ચોવીસે કલાક પોતાનો એજન્ડા દેખાડતા રહી શકે?

ગૌરી લંકેશની હત્યા થઈ ત્યારે પત્રકારો ઉકળી ઊઠ્યા હતા. સાચી વાત છે. પરંતુ બીજાં રાજ્યોમાં પત્રકારોની હત્યા થાય ત્યારે કેમ લોહી ઉકળતું નથી? રાહુલ ગાંધીની જન આક્રોશ રેલીમાં ખાલી ખુરશીઓ બતાવતા પત્રકારને કૉંગ્રેસીઓ ઘેરીને ધક્કે ચડાવે ત્યારે કેમ પત્રકારોની તરફેણમાં આગળ નથી આવતા? તાજેતરમાં જામનગરમાં એક વકીલની હત્યા થઈ ત્યારે કોઈ સમાચારમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ ન થયો તે સારું જ થયું, પરંતુ જ્યારે કથિત દલિતની હત્યા થાય ત્યારે હેડિંગમાં દલિતનો ઉલ્લેખ થાય તે વાજબી તો નથી જ.

માધ્યમોને દબાવવાની પ્રવૃત્તિ તો કૉંગ્રેસના કોઈ પણ શાસનકાળમાં પણ થઈ જ છે. સ્વતંત્રતા સમયે શરૂ થયેલાં સમાચારપત્રો સ્વતંત્રતાના મિશનવાળાં હતાં. સાથે તેઓ સામાજિક નિસબત ધરાવતાં હતાં. રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન જે કંઈ બોલે તે અક્ષરશઃ પહેલા પાને છપાતું. નામની આગળ શ્રી અથવા મિસ્ટર લગાડાતું. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો દૂધે ધોયેલી નહોતી. સરકારોનાં કૌભાંડો તો પહેલી નહેરુ સરકારથી જ બહાર આવવાં લાગ્યાં હતાં. કેટલાંક સમાચારપત્રો હિંમત કરીને છાપવાં લાગ્યાં. વાત એટલી વણસી કે નહેરુ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દબાવવા માટે બંધારણમાં પહેલો સુધારો લાવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય તેમજ બ્રિજભૂષણ વિ. દિલ્લી રાજ્ય એમ બે કેસમાં લોકોની વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારને જાળવી રાખતા ચુકાદા આવ્યા.

નહેરુએ કહેલું, “ભારતીય પ્રેસનો એક ભાગ ગંદો છે, તે અશ્લીલતા, અસભ્યતા અને જૂઠાણાં ફેલાવવાનું કામ કરે છે.’ નહેરુએ જે અખબારી સ્વતંત્રતાને દાબવા કડક હાથે કામ લીધેલું તે આજે મોદી કરે તો તો દેશવિદેશમાં થૂથૂ થઈ જાય. ઈન્દિરા ગાંધીના શાસન કાળમાં કટોકટી વખતે કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગનાં માધ્યમો ઝૂકવાના બદલે દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યાં હતાં. રાજીવ ગાંધીએ પણ તેમના શાસનકાળમાં માધ્યમોને દબાવવા લોકસભામાં બદનક્ષીનો કુખ્યાત ખરડો લાવેલો. સોનિયા-રાહુલના દસ વર્ષના પરોક્ષ શાસનમાં આઈટી કાયદા, ૨૦૦૮માં કલમ ૬૬એને દાખલ કરવા પ્રયાસ કરેલો. મોદી સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ખોટા સમાચારના નામે માધ્યમોને દબાવવા કોશિશ કરી પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કોઈ વિવાદ થાય તે પહેલાં તેને પાછો ખેંચી લીધો. ટૂંકમાં, સત્તા પક્ષ હંમેશાં મિડિયાને દબાવવા પ્રયાસ કરે જ છે.

આમાં વાંક કોનો છે? વાંક બંને પક્ષનો છે. કૌભાંડો બહાર ભલે મિડિયા કે વિપક્ષના લોકો લાવે, હકીકતે ઘણા કિસ્સામાં તેની માહિતી છૂપી રીતે શાસક પક્ષના કેટલાક લોકોએ જ આપી હોય છે. શાસક પક્ષના અસંતુષ્ટ મંત્રીઓ કે રાજકારણીઓ જ તેમના સાથીઓનું કદ ઘટાડવા માટે કૌભાંડની માહિતી લીક કરતા હોય છે. પરંતુ જેમની માહિતી બહાર આવે તેમને તે પસંદ પડતું નથી હોતું. જો તેઓ શક્તિશાળી હોય તો તેઓ મિડિયાને દબાવવા કોશિશ કરે છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ગુજરાતમાં આવું થયું હતું. જોકે માધવસિંહે એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં એ અખબારની ઑફિસ સળગાવવા માટે ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી તરફ ઈશારો કરતા તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા આ માટે જવાબદાર હોવાનું કહેલું. કેટલીક વાર બ્યૂરૉક્રેટ પણ પોતાનું ધાર્યું ન થાય કે ‘ખાવા’ ન મળે ત્યારે સમાચાર લીક કરતા હોય છે. વિપક્ષોમાં અભ્યાસુ નેતાઓ પોતાનું નામ માધ્યમોમાં ચમકે તે માટે શાસક પક્ષોને ઉઘાડા પાડતા હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં ખરેખર સમાચારસૂંઘું પત્રકારો માહિતી બહાર લઈ આવતા હોય છે.

રાજકારણીઓ જ્યારે વિપક્ષમાં હોય છે ત્યારે તેમને મિડિયા પસંદ હોય છે કારણકે સરકાર સામેના આક્ષેપો પ્રસારિત કરવા મિડિયા હંમેશાં તૈયાર હોય છે. આનું એક કારણ એ રહ્યું કે ૧૯૮૫ પછીના સમયથી મિડિયા મોટા ભાગે એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ વલણ અપનાવવા લાગ્યું. સરકારની જેટલી વધુ ટીકા કરો એટલું છાપું કે ટીવી ચૅનલ વધુ ચાલે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ એ જ સમય હતો કે જ્યારે કૉંગ્રેસનાં વળતાં પાણી થવાં લાગ્યાં હતાં. એ સમયે કટોકટી, તે પછી શીખોનો ખુલ્લેઆમ નરસંહાર અને તેને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીનું સમર્થન, બૉફૉર્સ તોપ, દૂરદર્શન રાજીવ દર્શન બની જવું, શાહબાનો કેસ અને સેતાનિક વર્સિસથી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ…આ બધા ઘટનાક્રમોથી લોકોમાં કૉંગ્રેસ સામે જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. તેથી મિડિયાનો આ એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટવાળો ટ્રેન્ડ બહુ ચાલ્યો.

ધીમેધીમે પેઇડ ન્યૂઝનો જમાનો આવવા લાગ્યો. રાજકારણ હોય કે કૉર્પોરેટ, પોતાના તરફી કે વિરોધીઓ સામેની વાત છપાવવા માટે સમાચાર ‘ઊભા કરાતા’ થયા. અમેરિકા સહિત વિદેશોમાં તો આ જાણીતી વાત છે. ચાવાળી કંપની પોતાની ચા વેચાય તે માટે કૉફીથી કેન્સર થાય છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે તો તેના બે જ મહિના પછી કૉફીવાળી કંપની ચાથી નપુંસકતા આવે છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે. ભારતમાં પણ આયોડિનવાળું મીઠું જેવાં ઘણાં તૂત ચાલ્યાં.

પરંતુ પેઇડ ન્યૂઝમાં જમ ઘર ભાળી જાય તેવો ઘાટ એ થયો કે મિડિયામાં સરકારની કોઈ પણ બાબતમાં ગેરવાજબી રીતે ટીકા થવા લાગી. ઉદાહરણ અત્યંત આત્યંતિક છે પરંતુ સમજવા માટે આપવું પડશે. માનો કે પચાસ માણસોને પોતાના ઘરમાં ગંદકીથી તાવ આવી જાય તો તેમાં પણ સરકારને દોષ દેવાશે. અને આમાં ભાજપ કે કૉંગ્રેસનો સવાલ નથી આવતો.

કૉંગ્રેસની સરકારો વખતે પણ આવું થયેલું જ. યુપીએ સરકાર વખતે પણ આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો, મનરેગા જેવાં ઘણાં સારાં પગલાં હતાં જ. પરંતુ સરકારનાં સારાં પગલાં મિડિયાએ પ્રશંસવા જોઈએ તે ન થયું. એ તો ઠીક, પણ સમાજના હકારાત્મક સમાચારો પણ છાપવાના-દર્શાવવાના ઓછા થઈ ગયા. સરકાર દ્વારા કે ખાલી ચણા જેવા લોકો દ્વારા પ્રસિદ્ધિ માટે પેઇડ ન્યૂઝ, જાહેરખબરના કારણે એક મત એવો પ્રસર્યો કે કોઈને હકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ આપવી જ નહીં. ભાવનગરના જનાર્દન ભટ્ટ જેવા સામાન્ય પેન્શનર નિવૃત્તિ પછી રૂ.૧.૦૨ કરોડનું દાન સૈનિકો માટે કરે એ સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી? ધોળા જંક્શનના કથિત સવર્ણ શિક્ષકો દ્વારા આંબેડકર જયંતીના દિને કથિત દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજનના સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી?

આનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતામાં નેગેટિવિટી ઘર કરતી ગઈ. ભારતમાં કંઈ સારું જ નથી તેવો મત બંધાતો ગયો. કૉલમિસ્ટો પણ પશ્ચિમની પ્રશંસા અને ભારતની દરેક વાતમાં ટીકા કરતા થયા. રાજકીય પક્ષો બાબતે લખવાનું કે બોલવાનું હશે તો પણ લખશે કે બોલશે કે એકેય રાજકીય પક્ષ સારો નથી. એના કરતાં તેમણે જે મુદ્દો હોય તે મુદ્દા પર જે પક્ષનું વલણ સાચું હોય તેનું સમર્થન અને જેનું ખોટું હોય તેની ટીકા કરવી જોઈએ.

આના લીધે સરકાર અને જનતા વચ્ચે ખાઈ વધતી ગઈ. કોઈ સરકાર કંઈ કરતી જ નથી એ વિચાર એટલી હદ સુધી જનતાના મગજમાં ઘૂસી ગયો છે કે જનતા વેરો ભરવો, શેરી સ્વચ્છ રાખવી, બસ-ટ્રેન-જાહેર ઈમારતો સહિતની સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું, ટ્રાફિક સિગ્નલો ન તોડવા જેવી પોતાની ફરજો બજાવવાનું બંધ કરવા લાગી. આ બહુ નુકસાનકારક છે. આ દેશને અરાજકતાભણી લઈ જવા જેવું પગલું છે.

એમાં હવે કોઈ શંકા નથી કે મિડિયા એ બિઝનેસ બની ગયું છે. ન્યૂઝમાં વ્યૂઝની ભેળસેળ થવા લાગી. હજુ તો ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન મંત્રણા કરે છે ત્યાં પહેલા પાને ‘ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનના વડાં પ્રધાન વચ્ચે લીસી લીસી વાતોઃ પરિણામ શૂન્ય’ જેવા તંત્રી લેખ પ્રકારનાં હેડિંગ સાથે સમાચાર છપાવાં લાગ્યાં. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ જેવું છાપું ‘એન્ડ ધે હેન્ગ્ડ યાકૂબ મેમણ’ જેવા ત્રાસવાદી તરફી હેડિંગ સાથે પહેલા પાને સમાચાર છાપવા લાગ્યું. રાજકારણ તો સમજ્યા, પરંતુ કોઈ પણ નિવેદનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ વગર અર્થઘટન કરીને સમાચાર આપવા લાગ્યા છે.

હવે લોકો સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેમની પાસે સમાચારના એક કરતાં વધુ સ્રોત છે જે તેમને પોસાય પણ છે. અગાઉ તેવું નહોતું. જે છાપું કે ચેનલ કહે તે લોકોને માની લેવું પડતું. આજે મોબાઇલમાં આંગળીના ટેરવે અનેક ઍપ, વેબસાઇટ અને ટીવી ચૅનલો છે. લોકો સમાચારની ખરાઈ જાતે કરી શકે છે.

આજે પત્રકારોના બદલે સીધા તંત્રીઓ અને માલિકો મેનેજ કરાતા થઈ ગયા છે. સામાન્ય લોકો પણ જાણે છે કે મિડિયામાં ચમકવું હોય તો શું કરવું? પહેલાં પત્રકાર-મિડિયાની જે પ્રતિષ્ઠા હતી તે આજે કેટલાંક પત્રકારો અને મિડિયાના કારણે સાવ તળિયે પહોંચી છે. એક તરફ, સુધીર ચૌધરી જેવા સેલ્ફી પત્રકારો છે અને બીજી તરફ રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા ચોવીસે કલાક કોઈ પણ ઘટના માટે મોદીને ભાંડ્યા કરતા પત્રકારો છે. હદ તો ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે જેએનયુમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર મામલે આ રવીશકુમાર કાળો પડદો કરી નાખે છે અને પોતાની જ નાત સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. વાચકો અને દર્શકો માટે જાયે તો જાયે કહાં જેવી કરુણ પરિસ્થિતિ છે. શું આનો હલ એ હોઈ શકે કે મિડિયા દરેક પક્ષ-પંથ-જાતિના સમાચારોને સરખું મહત્ત્વ આપે, હેડિંગ માત્ર તથ્ય આધારિત અને ઉશ્કેરણી વગરનું હોય. પોતાના અભિપ્રાયોને રજૂ કરવા માટે તંત્રી લેખ, કૉલમ કે દસ તક જેવા કાર્યક્રમો છે જ. મિડિયામાં ચમકવા વાહિયાત નિવેદનો કરનારા નેતાઓ હોય કે કહેવાતા સાધુ-ઇમામો-પાદરીઓ હોય કે રાખી સાવંત પ્રકારનાં કલાકારો, તેમનાં નિવેદનો છાપવાં જ નહીં. ન મિલેગી પ્રસિદ્ધિ, ન હોગી નિવેદનબાજી.

આનાથી ટૂંકા ગાળા માટે ટીઆરપી અને જાહેરાતોનું નુકસાન થશે પણ લાંબા ગાળા માટે પ્રતિષ્ઠા ફરીથી નિર્માણ થશે. પ્રતિષ્ઠા બચશે તો જ લોકો છાપું વાંચશે કે ટીવી-વેબ જોશે. નહીં તો ટૂંકા ગાળાનો લાભ એ લાંબા ગાળાનું નુકસાન બનશે અને આવાં મિડિયા હાઉસોને તાળાં મારવાનો વારો આવશે.

Posted in national, politics, sanjog news, vichar valonun

સંવૈધાનિક સંસ્થાઓને નબળી કોણે પાડી?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ,તા.૨૯/૪/૧૮)
અચાનક ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા છે? કે પછી અસહિષ્ણુતા અને એવૉર્ડ વાપસી પછી કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓનું આ બીજું એક અભિયાન મોદી સરકાર સામે છે? ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જાહેરમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે બળવો પોકારીને દીવાસળી ચાંપવાનું કામ કર્યું હતું ત્યારે તેમાં સામ્યવાદી ડી. રાજાની બળવાખોર ન્યાયમૂર્તિ જે. ચેલમેશ્વર સાથેની મુલાકાતના કારણે સામ્યવાદીઓ આ અભિયાન પાછળ હોવાની શંકા ગયા વગર નથી રહેતી. તે પછી કૉંગ્રેસ અને વિપક્ષોએ મહાભિયોગની દરખાસ્ત માટે નૉટિસ આપી પરંતુ તેની ગુણવત્તાના આધારે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ તેને ફગાવી દીધી.
આ મહાભિયોગની દરખાસ્ત પર પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ, પી. ચિદમ્બરમ્, પૂર્વ કાયદા પ્રધાન અશ્વિની કુમાર, પૂર્વ પેટ્રોલિયમ પ્રધાન વીરપ્પા મોઇલી અને પૂર્વ માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન મનીષ તિવારીએ આ દરખાસ્ત પર સહી કરવાની ના પાડી દીધી! અલબત્ત, સમાચાર માધ્યમોએ યશવંતસિંહાના સમાચાર જેટલા ચગાવ્યા તેટલા આ સમાચારને મહત્ત્વ ન આપ્યું. પરંતુ રિમૉટ કંટ્રૉલ ગણાતા મનમોહને પણ તેના પર સહી કરવાની ના પાડી! એ તો ઠીક, વિપક્ષોમાં પણ તૃણમૂલ, ડીએમકેએ કૉંગ્રેસના આક્ષેપોના પુરાવા માગ્યા.
પરંતુ કૉંગ્રેસના નેતા અને પૂર્વ માનવ સંસાધન વિકાસ પ્રધાન કપિલ સિબલ તો એટલી હદે ગયા કે તેમણે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કૉર્ટનો બહિષ્કાર કરવાની જાહેરાત કરી! કેમ? કદાચ એટલા માટે કારણકે રામમંદિર, પી. ચિદમ્બરમ્ ના પુત્ર કાર્તિ ચિદમ્બરમ્ નો કેસ, અમિત શાહના પુત્ર જય શાહનો માનહાનિનો કેસ સામા પક્ષ વતી, કપિલ સિબલ લડે છે. અને આ બધા કેસ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર પાસે છે. કપિલ સિબલે રામમંદિરનો કેસ ૧૫ જુલાઈ ૨૦૧૯ સુધી મોકૂફ રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો. કદાચ તેમને અથવા કૉંગ્રેસને ડર છે કે આ કેસનો ચુકાદો હિન્દુઓ તરફી આવ્યો તો તેનો સીધો ફાયદો ભાજપને લોકસભાની ચૂંટણીમાં થશે.
દીપક મિશ્રના નામે ત્રાસવાદી યાકૂબ મેમણને ફાંસી, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર કેસમાં કડક ચુકાદો, ૨૦૦૮ના બળાત્કારના કેસમાં કડક ચુકાદો, સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો બોલે છે. આના કારણે એક દલીલ એવી પણ થાય છે કે કૉંગ્રેસ અને સાથી પક્ષોની મતબૅંક પર અસર પડતી હોવાથી તેઓ આટલી હદે ઉકળી ઉઠ્યા છે.
આ કપિલ સિબલે ન્યાયમૂર્તિ રામાસ્વામીની સામે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો માટે મહાભિયોગ વખતે તેમનો જોરદાર બચાવ કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ સૌમિત્ર સેનના મહાભિયોગ વખતે તેઓ ૨૦૧૦માં એમ કહેતા હતા કે રાજકારણીઓએ ન્યાયાધીશોના મહાભિયોગમાં પડવું જ ન જોઈએ!
ન્યાયમૂર્તિ લોયાના મૃત્યુ કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે કે ૨૦૦૨ના નરોડા પાટિયા કેસમાં ઈચ્છિત ચુકાદો ન આવે એટલે ન્યાયતંત્રના કાળા દિવસો આવી ગયા તેવી બૂમરાણ મચાવવી કેટલી હદે વાજબી? અને એમ જોવા જાવ તો ખરેખર ન્યાયતંત્ર, સંસદ કે સરકારી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા સૌથી વધુ ક્યારે ખતરામાં હતી? અને કોના થકી?
પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ઘણી વાર ફરિયાદ કરતા કે ન્યાયાધીશો તેમના ‘આઇવરી ટાવર’માં રહે છે અને તેથી તેઓ બહુ રૂઢિચુસ્ત છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૭ના રોજ પહેલી વાર સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે સંઘર્ષ થયો. ગોલકનાથ કેસ તરીકે જાણીતા કેસમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ કે. સુબ્બા રાવે છ વિરુદ્ધ પાંચની બહુમતીથી સરકારને મૂળભૂત અધિકારોમાં ચેડા કરતા અટકાવી દીધી હતી.
૧૯૬૯માં અજિતનાથ રે (એ.એન.રે)ને ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે ત્રણ સિનિયર જજોને બાકાત રાખીને તેમનાથી જુનિયર હોવા છતાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા હતા. એ. એન. રે વિશે એવું કહેવાય છે કે તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી કે તેમના સલાહકારોને ટેલિફૉન કરી કરીને નાનાનાના કેસોમાં પણ તેમનો અભિપ્રાય માગી તે મુજબ ચાલતા.
જે ન્યાયમૂર્તિઓ એ. એન. રે કરતાં સિનિયર હતા તેમાં એક હતા ન્યાયમૂર્તિ જયંતિ મણિલાલ શેલત. તેમની નિવૃત્તિને આડે એક મહિનો જ બાકી હતો તેથી કદાચ એમ બહાનું કાઢી શકાય કે તેમની નિમણૂક એક મહિના માટે જ શા માટે કરવી? પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ કાવદૂર સદાનંદ હેગડેની નિવૃત્તિમાં હજુ બે વર્ષ બાકી હતાં. ઈન્દિરાની ચૂંટણીને પડકારતી એક અરજી તેમની કૉર્ટમાં અનિર્ણિત હતી. તેમને જણાયું હતું કે ઈન્દિરા ગાંધીએ જે સોગંદનામું કર્યું છે તે ખોટું છે. આથી તેમણે તો ઉલટું ઈન્દિરાને મદદ કરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ઈન્દિરાના ચમચાઓને લાગ્યું કે તેઓ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધ છે. આથી તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ન બનાવાયા. અમરનાથ ગ્રોવરે પોતાની સિનિયૉરિટી છતાં એ. એન. રેને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવાયા તેના વિરોધમાં રાજીનામું આપી દીધું હતું!
જે ન્યાયાધીશોને પાછળ રાખીને એ. એન. રે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બન્યા હતા, તેમણે કહ્યું હતું કે સંસદ બંધારણના મૂળભૂત માળખામાં ફેરફાર ન કરી શકે. એ. એન. રે આ ન્યાયાધીશો સાથે અસંમત અને સરકાર સાથે સંમત હતા. આ ચુકાદાના કારણે ઈન્દિરા ગાંધીને બંધારણમાં ફેરફાર (ખરેખર તો ચેડા) કરવાની છૂટ મળી ગઈ. આ ફેરફાર ૪૨મો સુધારો ગણાય છે જેમાં આમુખથી માંડીને ઘણી કલમોમાં ફેરફાર કરી નખાયા. ચૂંટણીના વિવાદો કૉર્ટના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર રખાયા. રાજ્ય સરકારો સામે કેન્દ્ર સરકારની સત્તા વધી ગઈ. ન્યાયતંત્ર સામે સંસદની સત્તા વધી ગઈ. બંધારણના આમુખમાં સેક્યુલર અને સૉશિયલિસ્ટ શબ્દો ઉમેરાયા. તેમ છતાં ઈન્દિરા ગાંધી પછીની કોઈ પણ સરકારે આ ફેરફારો પાછા ખેંચ્યા નથી.
કટોકટી કાળમાં વિરોધીઓને ઈન્દિરા ગાંધીના આદેશથી પોલીસ પકડી પકડીને જેલમાં પૂરી દેતી હતી. તેથી પોતાના લોકોની ભાળ મેળવવા માટે થયેલા હેબિયસ કૉર્પસ કેસમાં સરકાર વિરુદ્ધ વલણ લેનાર હંસરાજ (એચ. આર.) ખન્ના સૌથી સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવ્યા નહોતા.
કૉંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના કટોકટી કાળમાં રાજ્યો કરતાં વધુ સત્તા કેન્દ્ર સરકારને આપી દીધી લોકતંત્રને નબળું પાડ્યું. તેણે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદ્યાં, રાજ્યપાલોની મદદથી સરકારો ઉથલાવી, પક્ષપલ્ટાને પ્રોત્સાહન આપી લોકતંત્રને નબળું પાડવા કોશિશ કરી તેટલી કોઈ પક્ષે કરી નથી. ગુજરાતમાં માત્ર વિધાનસભામાં કૉંગ્રસના સભ્યોએ તોફાન કર્યું તેના પર રાજ્યપાલ કૃષ્ણપાલ સિંહે રાજ્યમાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ નબળી પડી ગઈ હોવાનો રિપૉર્ટ કર્યો હતો અને વિધાનસભાને સુષુપ્ત અવસ્થામાં મૂકાવી દીધી હતી! કૉંગ્રેસ પ્રમુખ સીતારામ કેસરી સાથે વાત કરી આ જ રાજ્યપાલે ૧૯૯૭માં શંકરસિંહ વાઘેલાને બહુમતી પૂરવાર કરવા સાત દિવસનો સારો એવો સમયગાળો સામેથી આપ્યો હતો જેથી તેમને ધારાસભ્યોની ખરીદી-વેચાણ માટે સમય મળી રહે!
૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી લોકસભાના વિસર્જનની પ્રક્રિયામાં રાજીવ ગાંધી વિલંબ કરી રહ્યા હતા. તે વખતે એવી અફવા પ્રસરી કે અજિતસિંહ હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશથી ખેડૂતોનો મોરચો કાઢી દિલ્લી આવી રહ્યા છે જેથી રાજીવ પર લોકસભાના વિસર્જન માટે દબાણ કરી શકાય. તે વખતે દિલ્લીના ઉપરાજ્યપાલ રોમેશ ભંડારીએ સેના બોલાવી હતી! જોકે તેઓ તેમના પ્રયાસમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ વાત ભંડારીએ તેમની આત્મકથામાં નોંધી છે.
સંવૈધાનિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા પર પણ સૌથી વધુ તરાપ કૉંગ્રેસે જ મારી હતી. આકાશવાણી અને દૂરદર્શન માત્ર નહેરુ, ઈન્દિરા અને રાજીવ દર્શન બનીને રહી ગયાં. મોરારજી દેસાઈની જનસંઘ અને અન્ય વિપક્ષો સાથેની સરકાર વખતે સંચાર માધ્યમોની સ્વાયત્તતા માટે એક સમિતિ જ્યૉર્જ વર્ગીઝના નેતૃત્વમાં બનાવાઈ હતી. ‘જનસત્તા’ હિન્દીના પૂર્વ તંત્રી સ્વ. પ્રભાષ જોશીએ પોતાના ‘જબ તોપ મુકાબિલ હો’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે “આ સમિતિએ અધ્યયન કર્યું, સૂચનો પણ કર્યાં, પરંતુ દૂરદર્શન અને આકાશવાણી જેવાં માધ્યમ સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર થઈ જાય તેવું કૉંગ્રેસ ક્યારેય ઈચ્છતી નહોતી. અઢી વર્ષમાં જનતા સરકારનું પતન થઈ ગયું અને ઈન્દિરા ગાંધી સત્તામાં પાછાં ફર્યાં. તેમની હત્યા પછી પાંચ વર્ષ સુધી (રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં) કૉંગ્રેસની સરકાર રહી. દૂરદર્શન પર સતત અને વારંવાર ઈન્દિરા ગાંધીનું શબ દેખાડી દેખાડીને અને તેમની શહીદીને તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી માટે સહાનુભૂતિ તેમજ મતોમાં પરિવર્તિત કરવામાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીની મોટી ભૂમિકા રહી.
૧૯૯૦માં જ્યારે વી. પી. સિંહના જનતા દળની સરકાર બની ત્યારે પ્રસાર ભારતીનો ખરડો પસાર થયો. પરંતુ તેના પર રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર થાય અને સરકારી અધિસૂચનાથી તે અમલમાં આવે તે પહેલાં તે સરકાર પણ જતી રહી. કેટલાક સમય સુધી ચંદ્રશેખરની કૉંગ્રેસના ટેકા સાથેની સરકાર રહી. તે પછી નરસિંહરાવની કૉંગ્રેસ સરકારે પણ આ ખરડાને કાયદો બનાવવાની કોશિશ ન કરી. દેવેગોવડા અને ગુજરાલ સરકારમાં માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન જયપાલ રેડ્ડી અને ગુજરાલે પોતે પ્રસાર ભારતીને પુનર્જીવિત કરવામાં રૂચિ લીધી. ત્યારે પણ રાજ્યસભામાં કૉંગ્રેસની બહુમતી હતી અને તે સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ હતી. આથી નવો ખરડો સંસદમાં પસાર થઈ શકે તેમ નહોતો. આથી ગુજરાલ સરકારે જૂના ખરડામાં કેટલાક સુધારા કર્યા અને વટહુકમ બહાર પડ્યો. આ રીતે પ્રસાર ભારતી બૉર્ડની રચના થઈ.
પ્રભાષ જોશી લખે છે કે આ બૉર્ડમાં ગુજરાલના મિત્રો અને વામપંથીઓની બોલબાલા હતી. આમ છતાં પહેલી વાર ચૂંટણીમાં દૂરદર્શન અને આકાશવાણીએ પ્રમાણમાં સ્વાયત્તતા દાખવી અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કર્યું.
૨૦૦૬માં યુપીએ સરકાર વખતે વિદેશ સચિવની નિમણૂક વખતે મનમોહનસિંહના માનીતા શિવશંકર મેનનની પસંદગી ૧૨ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને અવગણીને કરાઈ હતી. કે. કે. પૉલ પછી કિરણ બેદી દિલ્લી પોલીસ કમિશનર બને તેમ હતાં, પરંતુ કિરણ બેદીને બ્યુરો ઑફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશનનાં વડાં તરીકે સાઇડલાઇન કરી દેવાયાં. તેમના બદલે તેમનાથી બે બૅચ જુનિયર વાય. એસ. દડવાલની પસંદગી કરાઈ હતી. ૨૦૧૩માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા તરીકે યશોવર્ધન આઝાદથી એક બૅચ જુનિયર એવા સૈયદ આસીફ ઇબ્રાહિમની પસંદગી કરાઈ હતી.
વર્ષ ૨૦૧૩માં કૉલસા કૌભાંડની સુનાવણી સુપ્રીમ કૉર્ટમાં ચાલી રહી હતી. અને તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ચાલી રહી હતી. સુપ્રીમના ન્યાયમૂર્તિ આર. એમ. લોઢાએ તે વખતે સીબીઆઈને પાંજરામાં પૂરાયેલો પોપટ અને ‘માસ્ટર્સ વૉઇસ’ કહી હતી. સીબીઆઈની તપાસ સરકારની સૂચના મુજબ થતી હોવાના આક્ષેપો ઘણા સમયથી વિપક્ષો કહી રહ્યા હતા, તેને આ અનુમોદન હતું. ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૩ના રોજ ડીએમકેએ કેન્દ્રમાં કૉગ્રેસના ગઠબંધનવાળી સરકારને ટેકો પાછો ખેંચ્યો અને તેના બે દિવસમાં જ ડીએમકેના વડા કરુણાનીધિના વડા એમ. કે. સ્ટાલિનના ઘરે સીબીઆઈએ દરોડા પાડ્યા હતા!
ભારતના વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ અમેરિકા હતા ત્યારે સરકારમાં કોઈ જવાબદારી પણ ન ધરાવતા રાહુલ ગાંધીએ સરકારે લાવેલો એક ખરડો પત્રકાર પરિષદમાં ફાડીને ફેંકી દીધો હતો.તે ગેરબંધારણીય પગલું હતુ઼ જ પણ સાથે પોતાના પક્ષના જ વડા પ્રધાનની કૉંગ્રેસને અને દેશને પોતાની જાગીર માનતા ગાંધી પરિવારને મન કેટલી કિંમત છે તે સાબિત થયું હતું.
હવે મા-દીકરા સોનિયા અને રાહુલ ગાંધી સંવિધાન બચાવો કે લોકતંત્ર બચાવો રેલી યોજે ત્યારે કેટલું હાસ્યાસ્પદ લાગે!