Posted in international, national, sanjog news, vichar valonun

વિદેશમાં વાહ વાહ, પણ કાશ્મીર ભડકે બળે છે તેનું શું?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૮/૨/૧૮)

તમે ક્રિકેટર હો અને કોઈ વિશ્વવિક્રમ તોડો તે જ દિવસે તમારા બીમાર પિતાજીનું અવસાન થાય ત્યારે એક તરફ આનંદ-ઉત્સાહની લાગણી અને બીજી તરફ ઘેરા અવસાદની-દુઃખની લાગણી આમ બંને લાગણી ઘેરી વળે. એક તરફ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની પેલેસ્ટાઇન, યુએઇ અને ઓમાનની સફળ મુલાકાત અને બીજી તરફ ઘર આંગણે કાશ્મીરમાં એક જ અઠવાડિયામાં એક પછી એક એમ ચારથી પાંચ ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને પાંચથી સાત જવાનોની શહીદી!

એક તરફ, પેલેસ્ટાઇન હવે અમેરિકાના બદલે કે બીજા કોઈ દેશના બદલે ભારત પાસે ઈઝરાયેલ સાથે શાંતિ સ્થાપવા માટે આશા રાખે, વડા પ્રધાન મોદીને ત્યાંનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર (ગ્રાન્ડ કૉલર ઑફ ધ સ્ટેટ) આપે તે ઘટના નાનીસૂની નથી. આ ઘટના પેલેસ્ટાઇનના સમર્થનમાં મોદીની ઈઝરાયેલ મુલાકાતના વિરોધમાં ભારતમાં છાજિયા લેતી સેક્યુલર ગેંગના મોઢે કચકચાવીને પેલેસ્ટાઇને જ મારેલો તમાચો છે. ઈઝરાયેલની પહેલી મુલાકાત લેનારા ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા પછી ત્યાંના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતાન્યાહુની લાગણીસભર સરભરા કરીને ઇઝરાયેલ સાથે અનેક કરારો કરીને પછી પેલેસ્ટાઇન સાથે પણ એટલી જ હૂંફાળી દોસ્તી કરવી એ તંગ દોરડા પર ચાલવા જેવો ખેલ છે, જે આજ સુધીના ભારતના કોઈ નેતાએ દેખાડ્યો નથી.

ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન મુંબઈ આવે ત્યારે તેમના માનમાં યોજાયેલી પાર્ટીમાં કહેવાતા સુપરસ્ટાર ખાન કલાકારો ગેરહાજર રહીને પોતાની અસલિયત દેખાડે પણ તેનાથી પાકિસ્તાન સિવાય કોઈ મુસ્લિમ સમુદાયને ફેર નથી પડતો તે સાબિત થઈ ગયું. ભારતના કેટલાક મુસ્લિમો સાવ અલગ દુનિયામાં જ વસે છે તે ફરી એક વાર દેખાઈ આવ્યું. અહીં ઇસ્લામની રીતે મસ્જિદ ન ગણાય તેવી જગ્યા છોડવા પણ કેટલાંક મુસ્લિમ સંગઠનો તૈયાર નથી અને આજે પણ દર છ ડિસેમ્બરે સેક્યુલર હિન્દુઓ છાજિયા લે છે ત્યારે યુએઇમાં હિન્દુ મંદિરનો શિલાન્યાસ થાય, અહીંના મુસ્લિમોમાંનો એક વર્ગ વંદેમાતરમ્ અને ભારત માતા કી જય બોલવામાં હિણપત અનુભવે જ્યારે યુએઇમાં દુબઈનું ઑપેરા હાઉસ ‘ભારત માતા કી જય’થી ગૂંજી ઊઠે તે બતાવે છે કે અત્યાર સુધી કૉંગ્રેસ, ડાબેરી પક્ષો, મમતા બેનર્જી, રાષ્ટ્રીય જનતા દળ, સમાજવાદી પક્ષ, બસપ, વગેરે સેક્યુલર પક્ષોએ જે રીતે મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ કરી કરીને મુસ્લિમોને મુખ્ય પ્રવાહમાં ભળતા રોક્યા તેના લીધે જ આ અલગાવવાદ મુસ્લિમોમાં સર્જાયો છે અને તેના મૂળ ગાંધીજી દ્વારા એકપક્ષીય રીતે ખિલાફત આંદોલનને ટેકો દેવામાં રહેલા છે.

એ પણ ઐતિહાસિક વાત રહી કે વડા પ્રધાન મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત દરમિયાન ચૉપર જૉર્ડન સરકારે પૂરું પાડ્યું અને તેની સુરક્ષા ઈઝરાયેલની વાયુ સેનાના ચૉપરો કરી રહ્યા હતા! મતલબ કે ઈઝરાયેલને પણ વડા પ્રધાન મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત સામે કોઈ વાંધો નહોતો. જ્યારે મોદી વડા પ્રધાન નહોતા બન્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું કે ભારત ઘણી મોટી તાકાત છે, ઘણું મોટું બજાર છે. તે ધારે તો દુનિયાને ઝુકાવી શકે છે. મોદી આ વાતને સિદ્ધ કરી રહ્યા છે.

પરંતુ ઘર આંગણે કાશ્મીર ભડકે બળી રહ્યું છે. ૪ ફેબ્રુઆરીથી ૧૨ ફેબ્રુઆરી સુધીમાં ત્રાસવાદીઓએ ચારથી પાંચ હુમલા કર્યા છે જેમાં એકમાં તો હૉસ્પિટલમાંથી પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીને છોડાવીને લઈ ગયા છે. ગયા રવિવારે આ જ વિષય પર લેખ લખી સેના અને મોદી સરકારની પીઠ થાબડી હતી. મોદી સરકારની નિષ્ઠા બાબતે કોઈ શંકા નથી. પરંતુ એક જ અઠવાડિયામાં આટલા હુમલા થયા તેના પરિણામે હવે જમ્મુ-કાશ્મીર સરકાર પર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ચારેક વર્ષના શાસન દરમિયાન તંત્ર બદલવામાં કોઈ મોટી સફળતા મળી નથી તેનું ઉદાહરણ ત્રાસવાદીઓ હૉસ્પિટલમાંથી પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીને છોડાવીને લઈ ગયા તેમાં ઝળકે છે. આ સફળતા પાછળ સૌથી મોટું કારણ ભારતની અંદરના- કાશ્મીરની અંદરના લોકો જ છે અને તેમાં પોલીસ પણ ઘણું કૂણું વલણ ધરાવે છે. ફારુક અબ્દુલ્લાના શાસન દરમિયાન પોલીસ સહિત ત્યાંના સરકારી તંત્રમાં પાકિસ્તાન પ્રેમી લોકો ઘણી હદે ઘૂસી ગયા છે. પરિણામે ૧૯૯૦થી આટલા બધા હુમલા થતા આવ્યા છે. ભારતના પક્ષે ત્રાસવાદી હુમલાથી થયેલી ખુવારી અનહદ છે. આટલી ખુવારી અમેરિકા, ઈઝરાયેલ કે બીજા કોઈ દેશના પક્ષે થઈ હોત તો પાકિસ્તાન જેવા મગતરા દેશનું નામોનિશાન ન રહ્યું હોત.

એક તરફ સેનાના મેજર આદિત્યકુમાર સામે ગોળીબારમાં ત્રણ નાગરિકોનાં મૃત્યુ માટે જમ્મુ-કાશ્મીર સરકાર એફ.આઈ.આર. કરે અને બીજી તરફ, ૯,૭૩૦ પથ્થરબાજો સામેના કેસો પાછા ખેંચી લે! આ કેવું દુર્ભાગ્ય! અને જો સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકનો જશ મોદીને-ભાજપને ખાટવો હોય તો ઉપરોક્ત બંને બાબતોએ અપજશ પણ મોદીને-ભાજપને જ મળે કારણકે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પીડીપી-ભાજપની મિશ્ર સરકાર છે. આટલા બધા હુમલા પછી હવે આ રાજ્ય સરકારને રહેવાનો કોઈ અધિકાર નથી. જો ભાજપ વિપક્ષમાં હોત તો તેણે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં મહેબુબા મુફ્તી અને નિર્મલસિંહનાં રાજીનામાંની માગણી સાથે સંસદ ખોરવી નાખી હોત. પરંતુ દુર્ભાગ્યે કૉંગ્રેસના લોકો હજુ પણ ‘રામાયણ’ સિરિયલની શુર્પણખા જેવા અટ્ટહાસ્યમાંથી બહાર નથી આવી રહ્યા. તેમનું ગુમાન હજુ પણ જતું નથી. તેના સસ્પેન્ડેડ નેતા મણિશંકર અય્યર પાકિસ્તાન જઈને ત્યાંના લિટરેચર ફેસ્ટિવલમાં જઈને ‘આઈ લવ પાકિસ્તાન’ કહે અને ‘પાકિસ્તાનના નેતાઓ ભારત સાથે શાંતિ ઈચ્છે છે પણ ભારત પાકિસ્તાન સાથે શાંતિ નથી ઈચ્છતું’ જેવું કહી ભારતનો આખો કેસ બગાડે અને સરકારના કર્યા-કારવ્યા પર પાણી ફેરવી નાખે, તેનાથી ભાજપને ‘મેરે દાગ ઉનકે દાગ સે અચ્છે હૈ’ કહેવાનો મોકો મળી જાય છે.

આવામાં સંઘના વડા મોહન ભાગવત ‘સેનાને તૈયાર કરવામાં છ મહિના લાગશે, સંઘના સ્વયંસેવકને તૈયાર કરતા માત્ર ત્રણ દિવસ જ લાગશે’ કહીને વિવાદ છંછેડી દે તેનાથી વિપક્ષોને ફાવતું જડી જાય છે. સંઘનો ઇતિહાસ જોતાં, તેણે ૧૯૪૭માં પાકિસ્તાન હુમલા વખતે સેનાને કરેલી મદદ, કોટલીમાં તેના યુવાનોએ નાળાની પેલે પારથી દારૂગોળો લાવવામાં વહોરેલી શહીદી, નહેરુએ ૧૯૬૩ની ગણતંત્ર દિવસની પરેડમાં સ્વયંસેવકોને પરેડ કરવાની આપેલી છૂટ, લાલબહાદુર શાસ્ત્રીએ ૧૯૬૫ના યુદ્ધ વખતે સર્વપક્ષીય બેઠકમાં સંઘના દ્વિતીય વડા મા.સ. ગોળવળકરને આપેલું આમંત્રણ, આ બધું જોતાં સંઘની દેશભક્તિ પર કોઈ પ્રશ્ન ન ઉઠાવી શકે, પરંતુ તેમ છતાં આવા વિવાદો સર્જાય જાય છે- સર્જવામાં આવે છે. (હકીકતે તો એ પ્રવચન સંઘના સ્વયંસેવકો માટે મૌખિક ગાઇડલાઇન જેવું હતું જેમાં મોહનજીએ પૂર્ણ ગણવેશના નિયમોથી માંડીને સંઘમાં નેતા પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરવી કે ચરણસ્પર્શ કરવા જેવું કેટલાક કરે છે તે મુદ્દે સ્વયંસેવકોએ શું કરવું જોઈએ- શું નહીં તેના નિર્દેશો આપ્યા હતા.)

આના પરિણામે વિપક્ષોને કહેવાનો મોકો મળી ગયો છે કે સંઘના સ્વયંસેવકોએ સરહદ પર જવું જોઈએ, શ્રીનગરમાં રેલી કાઢવી જોઈએ…વગેરે વગેરે. આમ, એક તરફ પાકિસ્તાન ભારતીય જવાનોની ખુવારી કરવામાં વ્યસ્ત છે ત્યારે ભારત આંતરિક રીતે શાબ્દિક યુદ્ધ કરવામાં વ્યસ્ત છે અને કૉંગ્રેસના નેતા પાકિસ્તાન ભક્તિ કરવામાં. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વસેલા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને હટાવીને પાછા મ્યાનમાર ભેગા કરવાની ત્રેવડ અને રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ કોઈ પક્ષમાં જણાતી નથી. ૨૦૧૫માં માત્ર દેખાવ પૂરતો કાશ્મીરી પંડિતોને પાછા વસાવવાનો મામલો ઊઠેલો-ઊઠાવાયેલો જેથી કોઈ કહી ન શકે કે ભાજપને કાશ્મીરી પંડિતોની પડી નથી, પરંતુ તે પછી આ મામલે આગળ વધી શકાયું નથી. કલમ ૩૭૦ અને ૩૫-એનું પણ આવું જ છે. પરંતુ હવે જો મોદી સરકાર કાશ્મીર બાબતે કડક પગલાં નહીં ભરી શકે તો તેની કૉર વૉટ બૅન્ક જે દેશભક્તિના નામે મોંઘવારી, બજેટમાં મધ્યમ વર્ગની ઉપેક્ષા વગેરે સહન કરી લેતી આવી છે, તે પણ મોઢું ફેરવી લેશે. માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય વાહ વાહથી કામ નહીં ચાલે, કાશ્મીરમાં જેટલું કરીને દેખાડ્યું છે તે સેનાને આભારી છે. અલબત્ત, એમાં રાજકીય છૂટો દોર પણ જવાબદાર છે જ અને કૉંગ્રેસની સરકારો કરતાં પ્રમાણમાં વધુ ત્રાસવાદીઓ મરાયા છે- પાકિસ્તાની સૈનિકો મરાયા છે તે પણ હકીકત છે (જે ગયા અઠવાડિયે લખેલું પણ ખરું), પરંતુ એક અઠવાડિયામાં ચારથી પાંચ હુમલાઓથી ઉપસેલું ચિત્ર ચિંતાજનક છે.

પાકિસ્તાન ભારતમાં ત્રાસવાદને વકરાવે છે અને કાશ્મીરમાં સ્વાતંત્ર્યના નામે ચાલતી ચળવળને ખુલ્લેઆમ ટેકો આપે છે, બુરહાન વાનીને સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ગણાવે છે, ત્યારે પાકિસ્તાનના બલુચિસ્તાન, ગિલગિટ-બાલ્ટીસ્તાન, પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીર, સિંધમાં પાકિસ્તાન સામે અસંતોષનો ઉકળતો ચરુ છે. ભારત શા માટે તેને ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપી તેને ભડકાવી ન શકે? પાકિસ્તાનમાં ખૂંખાર ત્રાસવાદી હાફીઝ સઈદ હવે રાજકારણમાં પ્રવેશી ચૂક્યો છે. શું ભારતના નેતાઓ એ રાહ જોઈને બેઠા છે કે હાફીઝ સઈદના હાથમાં સત્તા આવી જાય અને પરમાણુ શસ્ત્રોનું બટન તેના હાથમાં હોય? યાદ રહે કે પાકિસ્તાનમાં આ વર્ષે જુલાઈ ૨૦૧૮માં સંસદની ચૂંટણી યોજાવાની છે. એ ઈચ્છનીય રહેશે કે મોદી માત્ર નહેરુની જેમ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસા મેળવવા પૂરતા સીમિત રહી જમ્મુ-કાશ્મીર બાબતે ગાફેલ પુરવાર ન થાય.

Advertisements
Posted in international, sanjog news, vichar valonun

પાકિસ્તાનની નાપાક હરકતોની સામે સૈન્ય કાર્યવાહીને મોળી ન આંકો

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૧/૨/૧૮)

ગત રવિવારે (૪ ફેબ્રુઆરીએ) જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજૌરી જિલ્લામાં પાકિસ્તાનના તોપમારામાં ભારતના ચાર જવાનો શહીદ થયા. સ્વાભાવિક જ આના ઉગ્ર પ્રત્યાઘાતો પડ્યા. ફરીથી પડી રહેલી ઠંડીની વચ્ચે લોકોનું લોહી ફરી ઉકળી ઊઠ્યું. ભારતના ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ તો માત્ર વાણી વિલાસ જ કરે છે ને નરેન્દ્ર મોદી તો માત્ર વિરોધ પક્ષમાં હતા ત્યારે જ એક સામે દસ જવાનોને મારવાની વાત કરતા હતા તેવી વાતો ફરી વહેતી થઈ.

આ બધી ટીકાથી સૈન્યનું મનોબળ કેટલું ઘટે છે તે આપણે વિચારતા નથી. સૈન્ય જડબાતોડ જવાબ આપે જ છે, પરંતુ આપણે વિચારીએ એટલે તેવું ન બને કે સૈન્ય તરત જ બદલો લે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આ સૈન્ય મોદી સરકારમાં બે વાર સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ચૂક્યું છે. આ જ બહાદુર સૈનિકોએ ગત ૧૫ જાન્યુઆરીએ પૂંચમાં જડબાતોડ જવાબમાં પાકિસ્તાનના સાત જવાનો મારી નાખ્યા હતા. આ ઉપરાંત ગત ૨૫ ડિસેમ્બરે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ત્યારે પાકિસ્તાનના ત્રણ સૈનિકો મારી નાખ્યા હતા.

એટલે આપણે હાથ પર હાથ ધરીને બેઠા છીએ તેવી છાપ અત્યારના સંજોગોમાં ઉપસાવવી એ પ્રજા અને પ્રસાર માધ્યમો (મિડિયા) બંને પક્ષે ખોટું છે. વિપક્ષની તો વાત કરવા જેવી જ નથી કારણકે અત્યારનો વિપક્ષ મોદી સરકારના વિરોધમાં પાકિસ્તાનની પડખે બેસી જાય તેવો દાખલો બેસાડતો રહ્યો છે. જે  વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ) દેશના સંકટ સમયે (ડોકલામ મડાગાંઠ) ચીનના રાજદૂત સાથે વાટાઘાટ કરે કે પાકિસ્તાન જઈને ‘મોદી સરકારને પછાડવા અમને ટેકો આપો’ એવી ભીખ માગે કે પછી જે વિપક્ષના સાંસદ (સમાજવાદી પક્ષના નરેશ અગ્રવાલ) કુલભૂષણ જાદવને ત્રાસવાદી કહી પાકિસ્તાનના તેના અને તેના પરિવાર પ્રત્યેના વ્યવહારને ઉચિત ઠેરવે તેની શું વાત કરવી? જે વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ)ના સાંસદ (સંદીપ દીક્ષિત) સૈન્યના વડા તો ગુંડાની ભાષા બોલે છે તેમ કહી સૈન્યનું મનોબળ ઘટાડે તેની શું વાત કરવી?

અને આંકડા પર પણ નજર નાખવા જેવી છે. મોટા ભાગના મિડિયાના અહેવાલો જોતાં સામાન્ય છાપ એવી ઉપસે કે કાશ્મીરમાં ભારતીય પક્ષે જ બહુ ખુવારી થાય છે. પરંતુ રક્ષા વિશેષજ્ઞો કહે છે કે મોદી સરકારમાં સૈન્યને જે ખુલ્લી છૂટ મળેલી છે તે અગાઉ એકેય સરકારમાં મળી નહોતી. રક્ષા વિશેષજ્ઞો એમ પણ કહે છે કે અત્યાર સુધી કાશ્મીરમાં ઘૂસી આવતા ઘૂસણખોર ત્રાસવાદીઓને જ ભારત મારતું હતું (તેમાંય મસૂદ અઝહર, કસાબ વગેરેને તો પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા અને બિરયાનીઓ ખવડાવાતી) પરંતુ પહેલી વાર ભારત પાકિસ્તાનના સૈનિકોનેને મારી રહ્યું છે. અર્થાત્ તીર દુશ્મનની નાભિમાં મરાઈ રહ્યું છે કેમ કે ત્રાસવાદીઓને ભારતમાં ઘૂસાડવા પાકિસ્તાનનું હરામખોર સૈન્ય જ કવર ફાયરિંગ કરતું હોય છે.

કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે ત્રણ વર્ષમાં ૧૭૨ ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે તેમાં માત્ર કાશ્મીરમાં ૨૦૩ જવાનો છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં શહીદ થયા છે. પરંતુ એની સામે એકલા વર્ષ ૨૦૧૭માં ૨૦૦થી વધુ ત્રાસવાદીઓ જેમાં બુરહાન વાની, યાસીન યતૂ જેવા હિઝબુલ મુજાહિદ્દીનના ટોચના કમાન્ડર પણ સામેલ છે. ઉપરાંત ૧૩૮ પાકિસ્તાની સૈનિકો પણ માર્યા ગયા છે.

એની સામે વર્ષ ૨૦૧૨માં તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ સંસદમાં આપેલી માહિતી પર નજર કરવા જેવી છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે ૨૦૦૦થી ૨૦૧૨ સુધીમાં આપણા ૩,૯૮૭ સૈનિકો શહીદીને વહોર્યા હતા. યુપીએ સરકારમાં સૈનિકોનું મનોબળ કેટલું નિમ્ન સ્તરે પહોંચ્યું હતું તેની કલ્પના કરો. ૨૦૦૯થી ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૨ સુધીમાં ૩૯૪ જવાનોએ આત્મહત્યા કરી હતી. ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪ સુધીના યુપીએ-૧ અને યુપીએ-૨ એટલે કે સોનિયા ગાંધીના કૉંગ્રેસી શાસનમાં કુલ ૧,૧૭૭ જવાનો શહીદ થયા હતા, પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રભાવિત મિડિયાએ આ દસ વર્ષમાં આપણી સમક્ષ ક્યારેય આ આંકડા પહોંચાડ્યા જ નહીં.

સામાન્યત: કોઈ પણ પક્ષની સરકાર હોય ત્યારે વર્ષોથી ચાલી આવતા વલણના કારણે રિવાજ છે કે સરકારનો આંધળો વિરોધ કરવો. પરંતુ બધા મુદ્દાઓ સર્વગ્રાહી રીતે ચકાસ્યા પછી આ વિરોધ થાય તો વાજબી છે. કાશ્મીરના ઊડીમાં હુમલો થયા પછી જ્યારે કેરળના કોઝીકોડમાં નરેન્દ્ર મોદીએ પાકિસ્તાન સામે નરમ વલણ અપનાવ્યું હોય તેવું ભાષણ કર્યું હતું કે આવો આપણે ગરીબી સામે લડીએ. તે પછી તરત જ આ લેખકે તીવ્ર કટાક્ષરૂપે એક બ્લૉગ પૉસ્ટ લખેલી કે આપણે માત્ર ‘બેબી’ જેવી ફિલ્મમાં જ હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને ભારત લઈ આવીને સંતોષ માનવાનો છે. એ સમયે આ આલોચના બરાબર હતી, પરંતુ તે પછી કેટલાં પાણી વહી ગયાં છે તે પણ ચકાસવું જરૂરી છે.

પહેલેથી વાત માંડીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તામાં આવ્યા તે પહેલા દિવસથી જ તેમની પાકિસ્તાન અને પડોશી દેશોની નીતિને સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા આપી હતી. તેમની શપથવિધિમાં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ અને સાર્ક સંગઠનના સભ્ય દેશોના વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું. એટલું જ નહીં, પરંતુ શપથવિધિના બીજા દિવસે શરીફ સાથે દિલ્લીના હૈદરાબાદ હાઉસમાં મંત્રણા પણ તેમણે કરી હતી. તેના એક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાનથી પરત ફરતી વખતે ઓચિંતા તેમણે લાહોર ઉતરીને નવાઝ શરીફને જન્મદિવસની અને તેમની પૌત્રી મહેરુન્નિસાના લગ્નના વધામણાં આપ્યાં હતાં.

વિપક્ષો જ્યારે પાકિસ્તાન અને નરેન્દ્ર મોદીની વાત નીકળે ત્યારે આ વાત અચૂક કરતા હોય છે, પરંતુ તેઓ ક્રમને ખોટો દર્શાવે છે, કેમ કે મોદીએ શાંતિની આ પહેલ શરૂઆતમાં કરી દીધી હતી, પરંતુ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત બંધ કરી દેવામાં આવી છે. ક્રિકેટ મેચ પણ રમાતી નથી. જ્યારે યુપીએ સરકારમાં ૨૦૧૩માં ભારતના બે સૈનિકોનાં માથાં વાઢીને પાકિસ્તાનના જવાનો ચાલ્યા ગયા પછી તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેરની દરગાહના દર્શન કરવા આવ્યા ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે ‘મેરા પિયા ઘર આયા’ની ભાવનાથી તેમના માનમાં ભોજનનું આયોજન કર્યું હતું. અરે! તે સમયે અજમેર દરગાહના દીવાન સૈયદ ઝૈનુલ અબેદીન અલી ખાને પણ રાજા પરવેઝ અશરફનો વિરોધ અને બહિષ્કાર કર્યો હતો પરંતુ સલમાન ખુર્શીદ અને વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ જેમણે કહેલું કે આ દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો હક મુસ્લિમોનો છે તેઓ પોતાના મતદારોને ખુશ કરવા માટે આ હદે ગયા હતા.

જ્યારે મોદીએ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન પ્રત્યે એકધારું કડક વલણ અપનાવ્યું છે. હકીકતે, ભાજપની બીજી કોઈ પણ બાબતે ટીકા કરી શકાય પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાન-કાશ્મીરની વાત આવે ત્યારે તેની નિષ્ઠા અને કડક વલણની ટીકા થઈ શકે તેમ નથી. ‘સાઉથ એશિયા ટેરરિઝમ’ પૉર્ટલ અનુસાર અટલ બિહારી વાજપેયીના શાસનમાં વર્ષ ૨૦૦૧માં ૨,૮૫૦ ત્રાસવાદીઓ મરાયા હતા. ભારતના ઇતિહાસમાં કોઈ એક વર્ષમાં સૌથી વધુ ત્રાસવાદી મરાયા હોય તો તે વર્ષ ૨૦૦૧માં મરાયા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ, ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ અને પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રીકરની ટીમે આ બાબતે ખૂબ જ પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું છે. સુષમા સ્વરાજે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પાકિસ્તાનને જડબાતોડ શાબ્દિક જવાબ આપવાનાં કાર્યો કર્યાં છે અને સાથેસાથે માનવીય રીતે પાકિસ્તાનના નાગરિકોને આરોગ્ય કે બીજી મદદ કરવાનું કાર્ય કર્યું છે. રાજનાથસિંહે સુરક્ષા દળો અને મનોહર પાર્રીકરે સેનાનું મનોબળ અને સુવિધા વધારવાનું કામ કર્યું છે, જે હવે સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે નિર્મલા સીતારમણ પણ કરી રહ્યાં છે. વડા પ્રધાને તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પાકિસ્તાનને તમામ રીતે એકલું પાડવાનો સફળ પ્રયાસ કર્યો છે. ગત સપ્ટેમ્બરમાં બ્રિક્સમાં બળુકા ચીનના વિરોધ છતાં પાકિસ્તાન સ્થિત ત્રાસવાદી જૂથોનો બ્રિક્સના ઘોષણા પત્રમાં સમાવેશ એ ભારતનો મોટો રાજદ્વારી વિજય હતો. મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતની અમેરિકા સાથે વધતી ગાઢ દોસ્તીના કારણે અમેરિકાએ પાકિસ્તાનને ૨૫.૫ કરોડ ડૉલરની સહાય અટકાવી દીધી છે. અમેરિકા પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનાં નિવેદનો એવું સૂચવે છે કે ત્રાસવાદીઓ સામે લડવાના બહાને સહાય પડાવીને પાકિસ્તાને અમેરિકાને અત્યાર સુધીમાં મૂર્ખ જ બનાવ્યું છે.

અમેરિકા અને રશિયા જેવી પરસ્પર વિરોધી ધરીનો ત્રાસવાદ અને પાકિસ્તાન બાબતે ટેકો મેળવવામાં ભારત સફળ થયું છે અને ‘ફાઇનાન્શિયલ ઍક્શન ટાસ્ક ફૉર્સ’ની ગત નવેમ્બરમાં આર્જેન્ટિનામાં બેઠક હતી તેમાં આ સંગઠને પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ રીતે ત્રાસવાદીઓને ભંડોળ અટકાવવા સૂચના આપી છે.

એ ઉપરાંત, સૌથી મોટી જરૂરિયાત કાશ્મીરમાં રહીને ભારતના પૈસે ખાઈને ભારતનું ખોદતા અલગાવવાદીઓ પર સંકજો કસવાની હતી. અત્યાર સુધીની તમામ સરકારો (એમાં વાજપેયી સરકાર પણ આવી ગઈ) આ અલગાવવાદીઓને પોષતી હતી, એમ માનીને કે પાકિસ્તાન સાથે મધ્યસ્થી કરવામાં અને કાશ્મીરીઓનું દિલ જીતવામાં તેઓ આપણને મદદ કરશે, પરંતુ આ અલગાવવાદીઓએ હંમેશાં પાકિસ્તાન પ્રત્યે જ નમકહલાલી કરી છે. એટલે મોદી સરકારે આ અલગાવવાદીઓને કાશ્મીરમાં અશાંતિ ફેલાવવા માટે તિહાડ જેલમાં પૂરી દીધા છે.

કેટલાક ભલે ન માને, પણ નોટબંધીથી કાશ્મીરમાં પથ્થરમારાને અને ત્રાસવાદીઓને મોટો ફટકો પડ્યો છે. (જોકે ભવિષ્યમાં તેઓ કદાચ નવો રસ્તો શોધી પણ લે-જેમ બીજા બધા કાયદામાં છટકબારી શોધી લેવાતી હોય છે તેમ) તો એન્ફૉર્સમેન્ટ ડાયરેક્ટોરેટે કાશ્મીર અને દિલ્લીમાં બદામના વેપારીઓ પર દરોડા પાડીને ત્રાસવાદીઓને અને કાશ્મીરના પથ્થરબાજોને જે માર્ગે પૈસા પૂરા પડાતા હતા તે માર્ગ પણ બંધ કરી દીધો છે.

મોદી સરકારને અત્યારે જરૂર છે વિપક્ષોના અને પ્રજાના સમર્થનની. સૈન્ય ત્રાસવાદીઓને પકડવા જાય ત્યારે પથ્થરબાજો પથ્થરમારો કરી ત્રાસવાદીઓને ભગાડવાનું કામ કરતા હોય છે. આવા પથ્થરબાજો સૈન્ય કાર્યવાહીમાં માર્યા જાય તો આપણું સેક્યુલર મિડિયા Army kills two stone pelters એમ લખે અને એટલું જ નહીં સાથે એમ પણ લખે કે Setback to peace process! અરે! શાંતિપ્રક્રિયાને ફટકો પથ્થરમારાથી પડે છે કે સૈન્ય કાર્યવાહીથી? આ મિડિયા તો એ હદ સુધી જાય તેમ છે કે જો ભવિષ્યમાં ભારતીય સૈન્ય પાકિસ્તાનના જવાબમાં કાર્યવાહી કરશે તો પણ લખશે કે સેટબૅક ટૂ પીસ પ્રૉસેસ. આપણા હિન્દી ફિલ્મ જગત અને ક્રિકેટ ક્ષેત્રમાં અત્યારે તો પાકિસ્તાન પ્રત્યેના પ્રેમમાં ઓટ આવી છે પરંતુ પાકિસ્તાન પ્રેમના જીવાણુઓ હજુ પણ ઘણાના શરીરમાં ખદબદી રહ્યા તો હશે જ. આવા જીવાણુઓ ધરાવતા એક-એક જણને જ્યાં સુધી ભારતની બહારનો દરવાજો અથવા જેલનો દરવાજો નહીં બતાવવામાં આવે ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન આપણને આમ ને આમ કનડતું જ રહેશે

Posted in international, sanjog news, society, vichar valonun

મૂડીવાદ, મિડિયા અને મનોરંજન આપણને ક્યાં લઈ જશે?

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૪/૨/૧૮)

એક અદ્ભુત વિડિયો વૉટ્સએપમાં મળ્યો. આ વિડિયો મગજને ખળભળાવી મૂકે તેવો છે. અલબત્ત, કેટલાક ખળભળાવી મૂકનારા વિચારો તો ઘણા સમયથી મારા મગજમાં દોડતા હતા અને તેને આ વિડિયોએ વાચા આપી છે. પરંતુ આ વિડિયો અનેક પ્રશ્નોની શ્રૃખંલા છે. આ વિડિયો એક વિદેશી જેમ્સ સ્કૉટમૉર નામના ભાઈનો છે, પરંતુ તમને થશે કે આ વિડિયો મારો છે અને તમારો પણ છે.

આ ભાઈ કોણ છે? એ પ્રશ્ન અસ્થાને હોવો જોઈએ, પરંતુ અત્યારે ફૅક ન્યૂઝની દુનિયામાં ઘણું બધું ફૅક ચાલતું હોય ત્યાં જિજ્ઞાસાવૃત્તિ કહે છે કે પહેલાં આ ભાઈ કોણ છે તેની તપાસ કરવી જોઈએ. તપાસ કરતાં તેનું નામ જેમ્સ સ્કૉટમોર નીકળ્યું. યૂટ્યૂબ પર તેનો વિડિયો ‘બ્રૉકન સોસાયટી’ના નામે છે. આ વિડિયો પર અપલૉડર તરીકે જેમ્સનું નામ જ છે. તેની પ્રૉફાઇલ ખોલતાં તેમાં ફેસબુકની લિંક છે, પરંતુ આ લિંક કોઈક રીતે બંધ છે. યૂટ્યૂબમાં ગૂગલ પ્લસની પ્રૉફાઇલ લિંક પણ છે, જેમાં તેના પરિચયમાં તેણે લખેલું છે કે તે ૨૫ વર્ષનો લેખક અને સમાજસેવક (જેને આજકાલ કર્મશીલ કે એક્ટિવિસ્ટ પણ કહે છે) છે.

જો ખરેખર તે ૨૫ વર્ષનો હોય તો તેની ઉંમરના પ્રમાણમાં તેના વિચારો ઘણા પરિપક્વ અને દુનિયા આખીના તાર ઝણઝણાવી મૂકે તેવા છે. તેણે સમગ્ર વિશ્વની પ્રણાલિ અને સમાજ સામે કેટલાક પ્રશ્નો મૂક્યા છે. આ વિડિયોમાં તે જે કૉમેન્ટ્રી બોલે છે તેની સાથે દૃશ્યો પણ તમારા મનને બેચેન બનાવી દે તેવાં છે. એ વિડિયો અનેક વાર સાંભળ્યા પછી, (જી હા, જોવા કરતાં સાંભળવો વધુ અગત્યનો છે.) મેં તેના કેટલાક વાક્યો ટપકાવ્યા છે. અહીં હું તેના વાક્યો ‘જે.સ્કૉ..:’ પછી મૂકીશ અને પછી ‘જ.પં.:’ તરીકે મારી ટીપ્પણી કરી તેને ભારતના સંદર્ભમાં સમજાવવાનો પ્રયાસ કરીશ.

જે.સ્કૉ..: હું એક તૂટેલા સમાજ (બ્રૉકન સૉસાયટી)માં ફસાયેલો એક માણસ છું. તૂટેલા સમાજથી મારો મતલબ છે, મારી આસપાસ જાળીદાર સમાજ છે જ્યાં નસીબથી અધિકારો મળે છે અને એક ટકા સંપત્તિ અન્યોની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે.

જ.પં.: જેમ્સ સ્કૉટમોર કહેવા માગે છે કે અહીં તમે ક્યાં જન્મો છો, કેવા રૂપરંગમાં જન્મો છો, તેનાથી તમારા અધિકારો નક્કી થાય છે. માનો કે, તમે મૂકેશ અંબાણી કે કુમારમંગલમ્ બિરલાના ઘરે જન્મ્યા તો તમારો બેડો પાર. તે એમ પણ કહે છે કે એક ટકા સંપત્તિ અન્યોની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે. ધનવાનોને ત્યાં કામ કરતાં લોકો પ્રતિભાવાન હોય છે. આને ધનવાનો પૂરતું સીમિત ન રાખીએ અને કોઈ પણ કંપનીના બૉસ સુધી પણ લઈ જઈ શકાય. ઘણા બૉસ તેમની નીચેના કર્મચારીઓની પ્રતિભાથી ઉજળા હોય છે. મહેનત અને બુદ્ધિ આ કર્મચારીઓની કામ કરતી હોય છે, બૉસ માત્ર પદ અને પદના લીધે મળેલી સત્તાના રૂઆબથી કર્મચારીઓ પાસે કામ કરાવી જાય છે અને કર્મચારીઓની મહેનત અને પ્રતિભાથી જશ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

જે.સ્કૉ.: આ યુગ મૂડીવાદ, સ્પર્ધા અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો છે. અહીં ભ્રષ્ટાચાર, નફા અને ઉત્પાદનની બોલબાલા છે. ત્યાગ અને નિષ્ઠાની અહીં અવગણના થાય છે. આપણે પર્યાવરણનો વિનાશ કરીએ છીએ. સાચી બુદ્ધિના બદલે સામાન્ય બુદ્ધિવાળાઓનું મહિમામંડન થાય છે. ૨૧મી સદીમાં સ્વાગત છે. સદી જે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેકબુક-ફેસબુકની છે. આ સદીમાં જો તમે નૈતિક મૂલ્યોમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હો તો તમારી અવગણના થશે. પરંતુ તમારો દેખાવ સારો હશે તો તમારી પૂજા થશે, કારણકે અહીં સ્વાર્થી વૃત્તિને તાકાત તરીકે ચિતરવામાં આવે છે અને દયાભાવ-ઉદારતાને નબળાઈ ગણી લેવામાં આવે છે.

જ.પં.: એકદમ સીધી અને સટ વાત છે જેમ્સની. આ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો, મૂડીવાદનો અને સ્પર્ધાનો જમાનો છે. ઉલટું સ્પર્ધાના બદલે ગળાકાપ સ્પર્ધા કહેવી જોઈએ. અને ગળાકાપ સ્પર્ધા હોય એટલે તેમાં નફાની બોલબાલા હોય. નફા માટે ઉત્પાદન અને ભ્રષ્ટાચાર જન્મ લે. આ બધામાં સ્વાભાવિક છે કે તમારા ત્યાગ અને નિષ્ઠાની અવગણના થવાની. તમે કંપની માટે કે દેશ માટે ત્યાગ કરો તો તમને કોઈ પૂછવા નહીં આવે. કારણકે અહીં ઘણી બધી જગ્યાએ ટોચ પર મિડિયોકર લોકો બેઠા છે. અહીં આવા મિડિયોકર લોકોની બોલબાલા છે અને સાચી બુદ્ધિવાળા લોકોની ઉપેક્ષા છે. આ બધામાં ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ આવા મિડિયોકર લોકોને વધુ આગળ ધકેલે છે, કારણકે ફેસબુક ક્યારેક ક્યારેક જૂઠાણાં ફેલાવવાનું નિમિત્ત પણ બને છે. આવી દુનિયામાં જો તમે નૈતિક મૂલ્યોમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હો તો તમારી અવગણના થશે.

તમે જો સંસ્કાર, પ્રમાણિકતા, કુટુંબપ્રેમ, ભાષાની શુદ્ધતા,રાષ્ટ્રપ્રેમની વાત કરશો તો તમારી ગણના વેદિયા-વેવલામાં થશે. પરંતુ જો તમે દેખાવડા હશો તો તમારી પૂજા થશે. સ્વાર્થીપણાને તાકાત માની લેવામાં આવી છે. દરેક ઘરમાં માબાપ બાળકને શીખવે છે પહેલાં પોતાનું વિચારવાનું, પછી બીજાનું. દરેક ચીજ અને કાર્ય પાછળ ‘મારું શું અને મને શું’ એ જ હેતુ બની ગયો છે. નિ:સ્વાર્થવૃત્તિથી સંબંધો રખાતા નથી. જ્યાં સુધી પોતાના માટે કોઈ વ્યક્તિ કામની હોય ત્યાં સુધી તેની આગળ-પાછળ આંટા મારવા, તેની ચાંપલૂસી કરવી, તેને ઘરે જમવા બોલાવવા, તેના ઘરે જવું, પરંતુ જ્યારે તે વ્યક્તિ કામની ન રહે એટલે તેના ફૉન પણ ન ઉપાડવા સુધીની હદે આજે માણસો જઈ શકે છે. આજે દયાભાવને નબળાઈ માની લેવામાં આવી છે. હિન્દુઓની આ દયાભાવ-ઉદારતા જ તેમના માટે હેરાનગતિનું કારણ બનતી રહી છે. આવો અનુભવ દરેક દયાળુ માણસને ક્યારેક ને ક્યારેક થયો જ હશે.

જે.સ્કૉ.: અને મિડિયા આપણને જે અગત્યનું છે તેની ઉપેક્ષા કરવાનું અને તેના બદલે જે લોકપ્રિય છે તેને અનુસરવાનું શીખવે છે. સફળ થવા માટે આપણે સંપત્તિવાન હોવું જરૂરી છે. સન્માન જેવા સાચા સદ્ગુણો હવે અપ્રાસંગિક બની ગયા છે. લોકો તેમની આર્થિક સમૃદ્ધિના કારણે વધુ માન પામે છે. પરંતુ બધી શ્રેષ્ઠ ચીજો આપણી પાસે હોય તેનાથી આપણે શું શ્રેષ્ઠ બની જઈએ છીએ? જો આપણે એક દિવસ પણ સ્માર્ટ ફૉન વગર ન વિતાવી શકીએ તો આપણી સ્વતંત્રતા ખરી સ્વતંત્રતા કહેવાય નહીં. શું શાળાઓ આપણને કઈ રીતે વિચારવું તે શીખવે છે? શું વિદ્યાર્થીઓને ખરેખર શિક્ષણની જ પડી હોય છે કે પછી તેઓ ખાલી ડિગ્રી પાછળ જ ભાગે છે? કદાચ તેઓ (શાળાઓ) આપણને સત્તા સામે કઈ રીતે ઝૂકેલા રહેવાનું શીખવે છે અને આ તૂટેલી પ્રણાલિ માટે આપણને તૈયાર કરે છે. શું સંપ્રદાયો અને રાષ્ટ્રીયતા સાચી છે? શું તેમને ગંભીરતાથી લેવાં જોઈએ? આપણે શા માટે તેમના મુદ્દે લડીએ છીએ? લોકો માનવતા શા માટે ભૂલી જાય છે? છેવટે આપણે બધા માનવો છીએ. લોકોની ગુણવત્તા તેની ચામડીના રંગ કે વંશના આધારે નક્કી ન થવી જોઈએ. આ ચીજો આપણા હાથની નથી. આથી તેમની પાસે કોઈ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા કે તક છિનવવાની સત્તા ન હોવી જોઈએ.

જ.પં.: સાચી વાત કહી જેમ્સે. આર્થિક સમૃદ્ધિ જ આજે સન્માનનો માપદંડ છે. નાણાં વગરનો નાથિયો અને નાણે નાથાલાલ. શિક્ષણ પ્રણાલિ વિશે પણ જેમ્સે ચોટદાર પ્રશ્નો ઉપાડ્યા છે. આજે શિક્ષણ પ્રણાલિ એ કોઈ સરકારી કે ખાનગી કંપનીમાં સફેદ કોલરના મજૂરો કે ફૅક્ટરીના મજૂરો તૈયાર કરવાનું કારખાનું બનીને રહી ગઈ છે. વિદ્યાર્થીઓને પણ સાચું શીખવામાં રસ નથી. આ જાત અનુભવ છે. જો શિક્ષકે ખોટું શીખવાડ્યું હોય તો વિદ્યાર્થીને મારા જેવા કોઈ સગા કે આત્મીય વ્યક્તિ સાચું શીખવાડે તો તે ના પાડશે. અમારા શિક્ષક કહે તે જ સાચું. અને વળી, માર્ક આપવાની સત્તા પાછી શિક્ષક પાસે જ હોય. આજે ભારત સહિતના દેશોમાં ત્વચાના રંગના આધારે વ્યક્તિ પ્રત્યે માનની લાગણી ઊભી થાય કે મરી જાય છે. અમેરિકા-બ્રિટન જેવા દેશોમાં વંશના આધારે થતા ભેદભાવો સદીઓ જૂના છે.

જે.સ્કૉ.: શા માટે પોતાની આસપાસ એક દડાને કિક મારનારની પૂજા થાય છે જ્યારે ભૂખે મરતા બાળક તરફ લોકોનું બહુ ઓછું ધ્યાન જાય છે? શા માટે હવામાનમાં ફેરફાર (ક્લાઇમેટ ચૅન્જ, યૂ નો) કરતાં ફૉન, કાર, ઘરેણાં જેવી ચીજોનું મહત્ત્વ અનહદ વધુ છે? શા માટે પૉપ કલ્ચર અને મનોરંજનને આપણે ન્યાય અને ભૂખમરા કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય આપીએ છીએ? શા માટે જે સેલિબ્રિટી અનૈતિકતાસભર સંદેશાઓ ફેલાવે છે તેમને રોલ મૉડલ તરીકે માનવામાં આવે છે? શા માટે આપણે મૂર્ખ લોકોને તેમની અભદ્રતા માટે જાણીતા બનાવી દઈએ છીએ? આપણને શેની હરહંમેશ પરવા હોય છે? સ્ટેટસ, આપણી ઇમેજ, આપણને મળતા ખિતાબની?

જ.પં.: તાજેતરમાં જ આઈપીએલમાં કરોડો રૂપિયામાં ક્રિકેટરો ખરીદાયા ત્યારે જેમ્સ સ્કૉટમોરનો આ પ્રશ્ન જલદી સમજી શકાશે. જેમ્સ પોતાને યુ.કે.નો ગણાવે છે અને ભારત સિવાય દુનિયાભરમાં ફૂટબૉલ વધુ લોકપ્રિય છે તેથી તે ફૂટબૉલનું ઉદાહરણ આપે છે. તે કહે છે કે આપણે આઈપીએલ, ક્રિકેટ મેચો, ડાન્સ, બિગ બૉસ, સંગીત એ બધામાં એટલા ખોવાઈ જઈએ છીએ કે ભૂખે મરતા બાળક જેવા સાચા પ્રશ્નો આપણને દેખાતા જ નથી. આપણને ફૉન, કાર વગેરે ભૌતિક ચીજોનું વળગણ અનહદ થઈ ગયું છે. મિડિયા પણ આવી જ બાબતો ચગાવે છે. કોઈ પણ મિડિયાના પ્રિન્ટ, ટીવી કે વેબસાઇટ પર જોશો તો સેલિબ્રિટીને છિંક આવી હશે તો પણ મોટા સમાચાર હશે. આજે મોટા ભાગના હિન્દી કલાકારોની વાતો નૈતિકતાસભર નથી હોતી. આદર્શો, કુટુંબપ્રેમ સાથે ચાલનારા અમિતાભ બચ્ચન જેવા ઓછા છે. અનૈતિક વાતો કરનારા કલાકારો કે ક્રિકેટરો રૉલ મોડલ મનાય છે. રાખી સાવંત, પૂનમ પાંડે, અરશી ખાન, સન્ની લિયોન જેવા સ્ટુપિડ (એટલે સાવ બુદ્ધિ વગરના નહીં પરંતુ જેમનો એક માત્ર ધર્મ વલ્ગારિટી ફેલાવવાનો છે) લોકોને મિડિયા અહોભાવથી દર્શાવે છે અને હવે તો સમાજ પણ તેમને ઉદ્ઘાટનો કરવા બોલાવે છે, પોતાનાં સંતાનો તેમની પાસે ઊંચકાવે છે.

જે.સ્કૉ.: આપણે શા માટે ફૂડ ચેઇન માટે પ્રાણીઓને મારી નાખીએ છીએ? આપણે કેટલાંક પ્રાણીઓને જોકે સારી રીતે પણ રાખીએ છીએ પરંતુ તેમાં એક શરત છુપાયેલી હોય છે અને તે એ કે તેઓ આપણને અંગત લાભ કરાવતા હોય છે. આપણે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ તરફ આગળ વધતા જ જઈએ છીએ અને ચીમનીઓમાંથી ધૂમાડા નીકળતા જ રહે છે. આનાથી ભવિષ્યમાં સભ્યતા (સિવિલાઇઝેશન) ખતમ થઈ જશે. તેનું પતન થઈ જશે. જો તેના તરફ તમારું ધ્યાન ન ગયું હોય તો આ જાગવાનો સમય છે. આપણે શા માટે એવી પ્રણાલિ માટે કામ કરવું જોઈએ જે સ્વાર્થીને ધનવાન અને નિ:સ્વાર્થને ગરીબ બનાવે છે? વિશ્વની માત્ર એક ટકા વસતિ પાસે વિશ્વની ૩૫ ટકા સંપત્તિ છે. આ ન્યાયી અને આવકાર્ય કહેવાય? સફળતા તમે કોને ઓળખો છો તેના પર આધાર રાખે છે, નહીં કે તમે શું જાણો છો? આ આજના યુગની વાસ્તવિકતા છે. આપણે આ યુગનો- પ્રણાલિનો ભાગ છીએ. તેમાં કેટલાક લોકો જીતે છે, પરંતુ મોટા ભાગના હારે છે, કારણકે આ પ્રણાલિ માત્ર થોડાક લોકોને જ લાભ આપે છે. અહીં ગરીબોનું શોષણ કરવાનો કેટલાક વિશેષાધિકાર માને છે. આ નિષ્ફળ પ્રણાલિનાં લક્ષણો છે. આ તૂટેલી સદીને જોડવાની જરૂર છે. ક્રાંતિનો સમય આવી ગયો છે. વિચારજો.

જ.પં.: આ છેલ્લા પેરેગ્રાફ અંગે કોઈ કોમેન્ટ કરવાની જરૂર લાગતી નથી, પણ હા એટલું જરૂર કહેવું છે કે કોઈ અભિનેત્રીનું સ્કર્ટ ઊંચું થાય કે કોઈ અભિનેતા વિવાદાસ્પદ બોલે તો તે વિડિયો થોડા જ કલાકોમાં લાખો લોકો જોઈ લે છે, ત્યારે યૂ ટ્યૂબ પર આ વિડિયો હજુ સુધી ૨૨ હજારથી વધુ કેટલાક લોકોએ જ જોયો છે. તે બતાવે છે કે જેમ્સના મુદ્દા સાચા છે.

Posted in education, hindu, language, national, sanjog news, vichar valonun

બ્રિટિશ અને મોગલ ગુલામીમાંથી હવે તો બહાર આવીએ!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૮/૧/૧૮)

પરમ દિવસે આપણે ૬૯મો પ્રજાસત્તાક દિવસ મનાવ્યો. પરંતુ શું આપણે ખરેખર પ્રજાસત્તાક થયા છીએ? શું આ દેશમાં હજુ પણ બ્રિટિશ કાળની પરંપરાઓ ચાલી નથી આવતી? શું હજુ પણ આપણે મોગલ શાસકોના સમયની માનસિકતાના ગુલામ નથી?

ગયા વર્ષે બજેટની તારીખ ૨૮ (જો ૨૯નો મહિનો હોય તો ૨૯) ફેબ્રુઆરીના બદલે ૧ ફેબ્રુઆરી કરી નખાઈ. બાકી આટલાં વર્ષોથી અંગ્રેજોના સમયની પરંપરાને આંધળી રીતે અનુસરતા આવ્યા હતા. એ પહેલાં બજેટનું ભાષણ સાંજના પાંચ વાગ્યાથી શરૂ થતું. તે વખતે સમાચારપત્રોમાં કામ કરનારા પત્રકારોને ખબર હશે કે કેટલી મુશ્કેલી પડતી પાનાં તૈયાર કરવામાં? બ્રિટિશરોના સમયમાં આ પ્રથા એટલા માટે હતી કે ભારતમાં સાંજના પાંચ વાગ્યા હોય ત્યારે બ્રિટનમાં સવારના ૧૧ વાગ્યા હોય. ઑફિસના કલાકો શરૂ જ થયા હોય. પરંતુ બ્રિટિશરો ભારત છોડી ગયા ત્યારથી ૨૦૦૧ સુધી કોઈ સરકાર મક્કમ રીતે આ પ્રથા બદલવાનો નિર્ણય ન કરી શકી.

આવી જ એક પ્રથા રેલવે બજેટની હતી. રેલવે અને નાણાં બજેટનાં ભાષણો મોટાંમોટાં અને તેમાં હાહાહીહી, શેરોશાયરી વધુ થતી. લાલુપ્રસાદે તેને કોમેડી શૉ બનાવી નાખેલો અને મોટા ભાગના રેલવે પ્રધાનો બિહારના રહેતા. તેમાં કયા રાજ્યને કેટલી ટ્રેન મળી તે વધુ જોવાતું અને પરિણામે પ્રદેશવાદ વધતો. કોઈને એ બુદ્ધિ ન સૂજી કે માત્ર રેલવે બજેટ જ અલગ રીતે કેમ? વિમાન બજેટ કેમ નહીં? સડક બજેટ કેમ નહીં? મહિલા અને બાળ કલ્યાણ મંત્રાલયનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? માનવ સંસાધન વિભાગનું અલગ બજેટ કેમ નહીં? પણ ૧૯૨૦ના દાયકાથી આંધળી રીતે આ પ્રથા ચાલી આવતી હતી અને આપણે ૨૦૧૭ સુધી તેને અનુસરતા રહ્યા. આ બંને નિર્ણયો મોદી સરકારના શાસનમાં આવ્યા છે તે ઉલ્લેખનીય છે.

આ જ રીતે વિશ્વવિદ્યાલયો (યુનિવર્સિટી)ના પદવીદાન સમારંભોમાં મોટા ભાગે કાળું ગાઉન અને માથે ટોપી પહેરી પદવી આપનાર અને લેનાર આવે તે બ્રિટિશના સમયની પ્રથા વર્ષોથી ચાલુ રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજ્યપાલ, જે હોદ્દાની રૂએ વિશ્વ વિદ્યાલયના કુલપતિ હોય છે, તેમણે (રામ નાઈકે) આ પ્રથા બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તો ટીકાકારોએ આને ભગવાકરણ ગણાવ્યું! એપ્રિલ ૨૦૧૫માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીએ આ આદેશના અમલની શરૂઆત કરી. વિદ્યાર્થીઓ કુર્તામાં કેટલા સુંદર દેખાતા હતા! જોકે આ પ્રથાનો વિચાર, શાસનમાં હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિએ પહેલાં મૂક્યો હતો તો તે કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકારના પ્રધાન જયરામ રમેશ હતા. જયરામ રમેશે વર્ષ ૨૦૧૦માં આ ગાઉન પહેરવાની પ્રથાને જંગલી અને બ્રિટિશ શાસનના કાળની ગણાવી હતી. મધ્ય પ્રદેશમાં ગ્વાલિયરની જીવાજી યુનિવર્સિટીની એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલના સભ્યોએ રમેશજીનો વિચાર વધાવી લીધો. જોકે આ નિર્ણય હજુ પણ અમલમાં નથી મૂકાયો, રાજ્યમાં ભાજપની સરકાર હોવા છતાં! ગયા વર્ષની જ વાત કરો. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશના સંયુક્ત રાજ્યપાલ ઓ. પી. કોહલીજી સહિત તમામ લોકો ગાઉનમાં ઉપસ્થિત હતા. માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રધાન જયભાનસિંહ પવૈયાએ ગાઉન નહોતું પહેર્યું. યુજીસીની ગાઇડલાઇન કોણ અનુસરે છે?

આ ગાઇડલાઇન મુજબ, હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીએ ૨૦૧૫માં ગાઉનના બદલે ભારતીય પોશાક પહેરવા નિર્દેશ આપ્યો તો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ વિરોધ કર્યો. આ વિદ્યાર્થીઓ ડાબેરી સ્ટુડન્ટ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાના હતા! તેમણે આને ભગવાકરણનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો!

હજુ ન્યાયાલયમાં પણ આપણે જજોને મિ લૉર્ડ કહીએ છીએ. પરંતુ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે ૨૦૧૪માં એક ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે કૉલૉનિયલ એરાના સમયની આ પ્રથા હવે જરૂરી નથી. જજોને ‘મિ લૉર્ડ’, ‘યૉર ઑનર’, ‘યૉર લૉર્ડશિપ’ કહેવાની જરૂર નથી. હા, જજોને માનપૂર્વક જરૂર બોલાવવા. જોકે ન્યાયાલયોમાં હજુ પણ વકીલોને કાળો કોટ પહેરવો પડે છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વિતીયનું ૧૬૮૫માં અવસાન થયું. તેના શોકમાં કાળું ગાઉન પહેરવાનું શરૂ કર્યું હતું. આપણે ૩૩૩ વર્ષ પછી પણ આ કાળી પ્રથાને વળગી રહ્યા છીએ! જોકે વકીલોએ સમયેસમયે આનો વિરોધ કર્યો છે. ઉનાળાની ધોમધખતી ગરમીમાં તો ઘણા વકીલોને ચામડીની તકલીફ થઈ જતી હોય છે. જોકે વર્ષ ૨૦૧૪માં એવા સમાચાર હતા ખરા કે તે પછીના વર્ષથી ઉનાળા પૂરતું વકીલોને કાળા કોટથી છૂટકારો મળશે.

૨૦૧૪ પછી આપણને ઘણાં પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે. તેનું કારણ ભાજપ સરકાર છે તેમ પણ સ્વીકારવું રહ્યું. ૧૮ મે ૨૦૧૪ના રોજ બ્રિટનના પ્રસિદ્ધ સમાચારપત્ર ‘ધ ગાર્ડિયન’એ ભારતમાં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના વિજય પર એક તંત્રી લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું હતું: India: another tryst with destiny. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘ટ્રીસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની’ ભાષણ પ્રથમ જવાહરલાલ નહેરુએ સ્વતંત્રતાની પૂર્વ સંધ્યાએ આપ્યું હતું. ‘ગાર્ડિયન’ના મથાળાનો અર્થ શું થયો તે કહેવાની જરૂર નથી. તંત્રી લેખમાં પહેલું જે વાક્ય હતું તે જ ઘણું બધું કહી જાય છે:

Today, 18 May 2014, may well go down in history as the day when Britain finally left India. ૧૮ મે ૨૦૧૪નો દિવસ ઇતિહાસમાં એ દિવસ ગણાશે જ્યારે છેવટે બ્રિટિશરોએ ભારત છોડ્યું. આનો અર્થ એ જ થાય કે મોદી સરકાર પહેલાં જે કોઈ સરકારો હતી તે બ્રિટિશ સરકારોના પગલે જ ચાલતી હતી.

હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે માત્ર બ્રિટિશ જ નહીં, પરંતુ મોગલ ગુલામી પણ આપણા મોટા ભાગના ભારતીયોના માનસમાં ઘૂસી ગઈ છે. એટલે માત્ર સરકારી આદેશથી કંઈ નહીં થાય. આપણે પોતે જ આ ગુલામીમાંથી બહાર આવવું પડશે. આપણે બ્રિટિશ/અમેરિકન/કેનેડિયન/ઑસ્ટ્રેલિયન આવા બધા કૉમનવેલ્થવાળા દેશોના લોકોથી પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ. એટલે લંડનના મેયર જેવા નાના પદ પરની વ્યક્તિ સાદિક ખાન પણ મુંબઈ આવે તો હિન્દી સિનેમાના કથિત સુપરસ્ટાર ખાનો ઉમટી પડે છે  પરંતુ હવે મહાસત્તા બનવા થનગનતા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહુ મુંબઈ આવે તો તેનાથી દૂર ભાગે છે. મુસ્લિમો શું માનશે? પાકિસ્તાન શું માનશે? આરબ દેશો શું માનશે? આપણા લોકોને પૂર્વ ભારતના આપણા જ નાગરિકો પ્રત્યે કોઈ સંવેદના નથી કે નથી જાપાનના લોકો, ચીનના લોકો કે કૉરિયાના લોકો પ્રત્યે કોઈ એવો ખાસ આદરભાવ. આ દેશો પણ આપણી આસપાસ જ સ્વતંત્ર થઈ અત્યારે આર્થિક સુપર પાવર છે. પરંતુ આપણું મિડિયા, આપણા લોકો બ્રિટનના યુવરાજો કે યુવરાણીઓ (જેમની માત્ર નામ પૂરતી સત્તા છે) અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખો બરાક ઓબામા કે બિલ ક્લિન્ટન આવે તો પણ અછોઅછોવાનાં કરતાં હોય છે.

આપણાં ફિલ્મો ગીતોમાં અને સંવાદોમાં, સિરિયલોના સંવાદોમાં અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ શબ્દો ઘૂસાડી દેવાય છે. પાત્રો હિન્દુ હોય તો પણ. ઉદાહરણ આપવા બેસીએ તો એક અલગ લેખ થાય, પરંતુ એકાદ પૂરતું છે. ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’માં મનોજકુમાર અને માલાસિંહા જે અનુક્રમે શંકર અને શોભનાનાં હિન્દુ પાત્રો ભજવે છે તે ગાય છે- ઇબ્તિદા એ ઇશ્ક મેં હમ સારી રાત જાગેં, અલ્લા જાને ક્યા હોગા આગે, મૌલા જાને ક્યા હોગા આગે. આ ગીત મને પણ ગમે છે, ખૂબ ગમે છે. શબ્દો સામે કોઈ વાંધો નથી. ઈશ્વર અને અલ્લાહ એક જ છે તેવું હિન્દુઓ તો માને જ છે, પરંતુ ફિલ્મોમાં આવું ઘણું બધું ચીવટપૂર્વક ધ્યાન રખાતું હોય છે, ત્યારે આ વાજબી ન લાગે. જ્યારે સંસ્કૃતને હિન્દી ફિલ્મોમાં મજાક બનાવી દેવાઈ છે. શુદ્ધ હિન્દી પણ મજાકનો વિષય બની ગઈ છે. વાંધો તેનો છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુએ ગત ડિસેમ્બરમાં રાજ્યસભામાં પ્રધાનોને ટોક્યા કે “તમારે હવે “I beg to” બોલવાની જરૂર નથી. આ બધા બ્રિટિશ કાળના શબ્દો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ‘બેગ’નો એક અર્થ ભીખ માગવી પણ થાય છે. આ ઉપરાંત વેંકૈયાજીએ બીજી એક પ્રથા પણ બદલી. અગાઉ હમીદ અન્સારી ઉપરાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે રાજ્યસભામાં કોઈ સાંસદ કે પૂર્વ સાંસદને શ્રદ્ધાંજલી વાંચતા તો પોતાની ખુરશી પર બેસીને જ વાંચતા. વેંકૈયાજીએ પોતાની જગ્યાએ ઊભા થઈને શ્રદ્ધાંજલી વાંચી મૃત સાંસદો પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કર્યો.

આપણા સેક્યુલર દેશમાં શાળાઓમાં પ્રાર્થનાથી શરૂઆત થાય તો સુપ્રીમ કૉર્ટમાં અપીલ થાય છે કે તે ધાર્મિક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ખ્રિસ્તીઓના પ્રતીક એવા ક્રોસને તબીબી ક્ષેત્રનું ચિહ્ન તરીકે સ્વીકાર્યો છે, તેની સામે કોઈને વાંધો નથી. ઘણા ઘણા દેશોએ તેને સ્વીકાર્યો નથી. આ દેશોમાં આરબ દેશો અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશો પણ આવી જાય છે. આપણને લેખોથી માંડીને પ્રવચનોમાં વિદેશીઓના ક્વૉટ ટાંકવા બહુ ગમે છે. આપણા મહાપુરુષોને આપણે વિસારી દીધા છે. ચાલો, આપણે તેમને ફરી યાદ કરીએ. શું આપણે શાળાઓમાં, કાર્યાલયોમાં બહાર પગરખાં કાઢીને કામ કરવાની પ્રથા શરૂ કરી શકીએ? શું આપણે પોતપોતાના ઈષ્ટનું ધ્યાન કરીને કામની શરૂઆત કરી શકીએ? શું ટ્રાફિકની સમસ્યા અને ભારતની ઉષ્ણતાને ધ્યાનમાં રાખીને આપણા ઑફિસનું કામકાજ વહેલી સવારથી શરૂ થઈ શકે? હિન્દી સામે માનો કે દક્ષિણમાં વાંધો છે. (એ પણ રાજકીય વાંધો જ છે, બાકી, હિન્દી રિયાલિટી શૉમાં દક્ષિણના લોકો પણ ઉત્સાહથી ભાગ લે જ છે અને હિન્દી ગીતો ગાય છે – હિન્દીમાં વાત પણ કરે છે.) તો સંસ્કૃતને અપનાવી શકાય. દક્ષિણની ભાષાઓ જુદી લાગે પરંતુ સંસ્કૃતના શબ્દો ઘણા બધા તેમાં છે. અને સંસ્કૃતને બોલચાલની ભાષા તરીકે શીખવાડવામાં આવે તો તે આરામથી સમજી અને શીખી શકાય છે. આપણી લગ્ન પ્રથાઓમાં પણ સંપૂર્ણપણે નહીં તો મહત્તમ શક્ય તેટલી ભારતીયતા લાવીએ. કંકોત્રી, કથાની પત્રિકા વગેરે તો સંસ્કૃત/હિન્દી/ગુજરાતી જેવી સ્થાનિક ભાષાઓમાં જ છપાવીએ. યાદ રહે, ચીનની ભાષા બધી રીતે જટિલ છે. લખવાની રીતે તો ખાસ. પરંતુ ત્યાં મેડિકલ અભ્યાસ કરવા મેન્ડેરિન ભાષા જરૂરી છે. આપણા લોકો વાહિયાત અને બાલિશ દલીલ કરતા હોય છે કે ટૅક્નિકલ બાબતો તો અંગ્રેજીમાં જ ભણવી પડે- ભણાવવી પડે. બ્રિટિશ અને તેના એક સમયના પીઠ્ઠુ દેશો સિવાય ક્યાંય અંગ્રેજીનું આટલું બધું ચલણ નથી. ઉલટાનું હવે ત્યાં પણ સ્થાનિકીકરણ થાય છે. ત્યાંના સરકારી પરિપત્રોનું ગુજરાતી સહિતની ભારતીય, એશિયન ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરાવવામાં આવતું હોય છે.

હવે તો કેટલાક લોકો સીમંતની પત્રિકા પણ અંગ્રેજીમાં છપાવી તેમાં ‘બેબી શાવર’ ઇવેન્ટ લખે છે. લગ્નોમાં ફિલ્મી ગીતો ભલે વાગે, પણ અર્થસભર અને સુરૂચિવાળાં વગાડી શકાય? બાળકોનાં નામ અર્થસભર અને ભારતીય મહાપુરુષો પરથી શા માટે ન રાખી શકાય? ફ્લેટ, સોસાયટી, રેસ્ટૉરન્ટ, દુકાનો, શૉપિંગ મૉલ, હૉટલો, વગેરેનાં નામો વિદેશી રાખવામાં ગૌરવની અનુભૂતિ કેમ? એક જગ્યાએ પાણીની નીચે રેસ્ટૉરન્ટ શરૂ થઈ. તેનું નામ પૉઝેડન રખાયેલું. પૉઝેડન એ આપણા વિષ્ણુ જેવા ગ્રીક દેવ છે જે સમુદ્રમાં રહે છે, તેમ મનાય છે.

આ પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે આ વિચારો પર પણ ચર્ચા-ચિંતનરૂપી વિચારવલોણું કરીએ.

Posted in media, national, sanjog news, vichar valonun

આત્મમંથનની જરૂર સત્તા અને મિડિયા-બંને પક્ષે છે

(વિચારવલોણુ કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, ૧૪/૧/૧૮)

સત્તા અને પત્રકારો મોટા ભાગે સામસામા જ રહેતા આવ્યા છે. સત્તાને સાચા પત્રકારો ક્યારેય ગમ્યા નથી. આધાર કાર્ડનો ડેટા ગુપ્ત નથી, માત્ર રૂ. ૫૦૦ (જે આજના જમાનામાં ક્ષુલ્લક રકમ ગણાય છે)  આપો તો કેટલાક લોકો આધાર નંબર આપે છે તેવો પીઠ થાબડવા જેવો રિપૉર્ટ ટ્રિબ્યૂનની પત્રકાર રચના ખૈરાએ બહાર પાડ્યો. પગલાં ડેટા લીક કરનારા લોકો સામે લેવા જોઈતા હતા, પરંતુ આધાર કાર્ડની બાબત જેની સત્તા હેઠળ આવે છે તે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (યુઆઈડીએઆઈ)એ ‘ટ્રિબ્યૂન’ સમાચારપત્ર અને પત્રકાર રચના સામે એફઆઈઆર કરી દીધી! પરિણામ એ આવ્યું કે મિડિયા જગતે બૂમરાણ મચાવી દીધી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખતરામાં છે.

દરમિયાનમાં, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક બીજા કેસમાં કહ્યું કે પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરવા દેવો જોઈએ. એટલે મિડિયાને દોડવું હતું અને ઢાળ મળ્યો. કેસ બીજો હતો. બિહારની એક મહિલાએ સર્વોચ્ચમાં કેસ કર્યો હતો કે એક હિન્દી ટીવી સમાચાર ચેનલે તેણી અને તેના પરિવાર સામે નીંદનીય અને બદનામી થાય તેવી ટીપ્પણીઓ કરી હતી. આ મહિલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી પિતા અને બિહારમાં મંત્રી એવી માતાની પુત્રી છે. સમાચાર ચેનલે એપ્રિલ ૨૦૧૦માં દર્શાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સંસ્કરણ એકમ સ્થાપવા માટે તેણીને બિહાર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ ગેરકાયદે જમીન ફાળવી છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ કહ્યું કે આમ તો બંધારણીય રીતે બદનક્ષી થાય છે પરંતુ કથિત કૌભાંડ વિશેના સમાચારથી બદનક્ષી નથી થતી. આરોપીઓએ પોતાનો બચાવ કરવા માટે ઘણો સમય અને નાણાં વેડફ્યાં છે. લોકશાહીમાં તમારે સહન કરતા શીખવું જોઈએ.

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરવા જ દેવો હોય તો સર્વોચ્ચ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓના કેટલાક ચુકાદાઓ સામે કરી શકે કે કેમ? શું પત્રકારો માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓની નહીં, પરંતુ તેમના ચુકાદાઓની ટીકા કરી શકે? જેમ કે ઉપરોક્ત કેસમાં જે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ પેલી મહિલાને લોકશાહીમાં સહન કરવાની સૂફિયાણી સલાહ આપી તે મિશ્રજીએ ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અન્ય ન્યાયમૂર્તિ અમિતાવ રોય સાથે મળીને ચુકાદો આપેલો કે દેશભરમાં ફિલ્મ થિયેટરોમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જ પડશે. તેનાથી લોકોમાં દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રવાદ જાગશે. આ જ મિશ્રજીએ ૨૪ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭એ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે લોકોએ પોતાની દેશભક્તિ સાબિત કરવા સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાની જરૂર નથી. તેમણે એવું અવલોકન કર્યું હતું કે સમાજને નૈતિક રક્ષકોની જરૂર નથી.

આ મુ્દ્દે રાષ્ટ્રવાદી હોવાનું ગૌરવ અનુભવતી મોદી સરકારે પણ યૂ ટર્ન લીધો. પોતાના પ્રતિભાવમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને કહ્યું કે થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત ન બનાવવું જોઈએ. હવે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર એ દેશના ત્રણ પાયા પૈકીના બે છે. આ બાબતે આ બંનેની ટીકા, તેમના યૂ ટર્ન બાબતે થઈ શકે કે નહીં? જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત બનાવ્યું ત્યારે આખા દેશમાં જબરદસ્ત ચર્ચા છેડાઈ ગઈ હતી અને ત્યારે ભાજપે આ પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. ભાજપના સમર્થકોએ પણ તેની તરફેણ કરી હતી. ભાજપ સમર્થક અભિનેતા અનુપમ ખેરે કહ્યું હતું કે લોકો રેસ્ટૉરન્ટમાં રાહ જોવા ઊભા રહી શકે છે, પાર્ટીમાં લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે, ટિકિટ ખરીદવા લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે તો માત્ર બાવન સેકન્ડ વાગતા રાષ્ટ્રગીત માટે કેમ ન ઊભા રહી શકે? અને વાત સાચી પણ હતી. આ લેખકે પણ આ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો અને તેના સમર્થનમાં એક લેખ લખ્યો હતો. પરંતુ અસાઉદ્દીન ઓવૈસી જેવા કોમવાદીઓ, લિબરલો અને સેક્યુલરોના પ્રભાવમાં આવીને હવે સરકારે યૂ ટર્ન લીધો છે તે આઘાતજનક છે. અને માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર ન્યાયમૂર્તિ હતા તેમણે પણ આવું વલણ કેમ દાખવ્યું? કાનૂની અને ટૅક્નિકલ વિગતો અનેક હોઈ શકે. પરંતુ સામાન્ય માનવીને કલમો અને ટૅક્નિકલ વિગતોમાં રસ હોતો નથી. તેને કાનૂની દાવપેચો સમજાતા પણ નથી. તેને તો માત્ર બે હેડિંગ જ વાંચવા મળ્યાં-અગાઉ જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની તરફેણમાં અપાયો ત્યારે એક હેડિંગ હશે- થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત: સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હાલમાં જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા ન રહેવા અંગે અપાયો ત્યારે આ હેડિંગ વાંચવા મળ્યું હશે- રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા રહેવાની જરૂર નથી: સુપ્રીમ કૉર્ટ.

આવાં જ બે અલગ-અલગ હેડિંગ લોકોને અનેક કેસના ચુકાદાઓમાં વાંચવા મળ્યાં છે. આવો એક કેસ સલમાન ખાનના હિટ એન્ડ રન અકસ્માતનો હતો. ત્યારે લોકોને બે હેડિંગ વાંચવા મળેલાં. પહેલું લાઇન હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને પાંચ વર્ષની જેલની સજા આપતી ટ્રાયલ કૉર્ટ. બીજું હેડિંગ હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને નિર્દોષ છોડતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. વિચાર કરો! એક જ કેસમાં આવા અલગ-અલગ નિર્ણય કઈ રીતે હોઈ શકે? આવો એક કેસ ૨-જી સ્પેક્ટ્રેમનો છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એક હેડલાઇન આવી જોવા મળી હતી: ૨-જી કેસમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી ગેરકાયદે જાહેર કરતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હવે ૨૦૧૭માં આવી હેડલાઇન જોવા મળી. ૨-જી કેસમાં રાજા, કનીમોઝી સહિતના આરોપીઓને નિર્દોષ છોડતી સીબીઆઈ કૉર્ટ. આવું કેવી રીતે બને? પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ધોવાઈ ગયા?

જોકે આપણે અહીં ચર્ચવાનો મુખ્ય મુદ્દો ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા નથી. મુખ્ય મુદ્દો પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પણ છે. સત્તાની ટીકા થવી જ જોઈએ. માત્ર સત્તા શું કામ, વિપક્ષ, આઈએએસ અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર, ફિલ્મ કલાકારો, ખેલાડીઓ, એમ દરેક ક્ષેત્રમાં જે કંઈ ખોટું થતું હોય, ભ્રષ્ટાચાર થતો હોય, અનીતિઓ આચરાતી હોય તેનો કાન આમળવાની ફરજ પત્રકારોની છે. પરંતુ પત્રકારોએ અને મિડિયાએ પોતાના વિશે પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ દુરુપયોગ ન બની જવો જોઈએ.

તાજેતરમાં ક્વિન્ટ નામની એક વેબસાઇટે કુલભૂષણ જાધવ રૉનો જાસૂસ હોવાનો રિપૉર્ટ રૉના સૂત્રોને ટાંકીને છાપ્યો. ઉહાપોહ થયો એટલે આ રિપૉર્ટ પાછો ખેંચી લીધો. પરંતુ આનાથી તો જાધવને ફાંસી મળી શકતી હતી તેમ ક્વિન્ટના તંત્રીએ અને પત્રકારે વિચાર્યું નહીં? જ્યારે મુંબઈમાં ત્રાસવાદીઓ કેર વર્તાવી રહ્યા હોય ત્યારે એનડીટીવી પર બરખા દત્ત ત્રાસવાદીઓને સીધી રીતે ન મળે તેવી માહિતી જાહેરમાં આપી રહી હોય તો તે શું રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય ન ગણાય? અને બરખા દત્ત દ્વારા આ કૃત્ય પહેલી વાર પાછું નહોતું. અગાઉ કારગિલ યુદ્ધ વખતે તેણે સૈન્યની ક્લાસિફાઇડ (એટલે કે ગુપ્ત) કહેવાય તેવી માહિતી તેણે લાઇવ પ્રસારણ (તે વખતે સ્ટાર ન્યૂઝ સાથે એનડીટીવી જોડાયેલું હતું) પર આપી દીધી હતી તેમ સેનાના લેફ્ટ. જન. મહિન્દર પુરીએ પોતાના પુસ્તક ‘કારગિલ: ટર્નિંગ ધ ટાઇડ’માં લખ્યું છે. એ વખતે માની લઈએ કે યુદ્ધ અને તેવી ઘટનાઓનું લાઇવ પ્રસારણ નવુંનવું હતું. બરખા દત્ત વર્ષોથી રિપૉર્ટિંગ કરતી હતી પરંતુ શું રિપૉર્ટિંગ કરવું જોઈએ અને શું નહીં તેનું (અને તેમાંય જ્યારે સૈન્યને લગતું રિપૉર્ટિંગ હોય) તેને ભાન નહોતું (આમ તો, આ પત્રકારત્વનું પાયાનું શિક્ષણ છે) પરંતુ શું મુંબઈ હુમલા વખતે પણ તે આ પાઠો ભૂલી ગઈ?

માત્ર બરખા દત્તની વાત નથી. માત્ર રાષ્ટ્ર વિરોધી કૃત્યોની પણ વાત નથી. પત્રકારોનાં પોતાનાં હિતો પણ સંકળાયેલાં હોય છે. પત્રકારો કે મિડિયા હાઉસના માલિકોના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના દ્વારા અનીતિ કોઈનાથી છૂપું નથી. પત્રકારત્વએ હવે તો એટલી વિશ્વસનીયતા ગુમાવી છે કે દરેક રાજકીય પક્ષ હવે પેઇડ મિડિયાના આક્ષેપો કરતા થઈ ગયો છે. સામાન્ય માનવીની પણ આ જ લાગણી છે. કોઈના વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ થાય ત્યારે નામ છાપવું કે ન છાપવું, તેના પણ પૈસા લેવાતા હોવાના આક્ષેપો થતા હોય છે અને તેમાં સચ્ચાઈ પણ હોય છે. અને જેટલો મોટો ચર્ચિત કેસ તેટલાં વધુ નાણાં. મિડિયાના દબાણ હેઠળ ક્યારેક ન્યાયતંત્ર પણ આવી જતું હોવાનું લાગે. આરુષિ તલવારનો કેસ આનું મોટું ઉદાહરણ છે. છાપામાં કોઈ ખોટા સમાચાર ત્રણ કૉલમમાં છપાઈ જાય પછી તેનો વિરોધ થાય (એ પણ મોટા પાયે બળુકી રીતે કે કાનૂની રીતે થાય તો જ) ત્યારે તેની માફી અંદરના પાને ખૂણામાં સિંગલ કૉલમમાં છાપવાનો રિવાજ છે. બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી. જે બદનામી મોટા પાયે થઈ ગઈ હોય તે સિંગલ કૉલમમાં સ્પષ્ટતા છાપવાથી આવી શકે?

આજકાલ મિડિયા મેટ્રો સેન્ટ્રિક એટલે કે મહાનગર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. દિલ્લી કે નોઇડામાં વરસાદના છાંટા પડે તો પણ આખો દિવસ સમાચાર ચેનલો પર ચલાવાતા હોય છે અને આસામ કે ઇવન ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પૂર આવે તો તેની એટલી નોંધ ન લેવાય. આવું જ ગુજરાતમાં છે. અમદાવાદમાં વટવામાં ગંદુ પાણી મળે એ એટલા મોટા સમાચાર નથી, પરંતુ સેટેલાઇટમાં પાણી ભરાઈ જાય તો મોટા સમાચાર છે. આનો અર્થ એ નથી કે હંમેશાં ગરીબોને પડતી તકલીફો જ દર્શાવ્યા કરવી. વાત સંતુલનની છે. પત્રકારત્વમાં કહેવાય છે કે કૂતરો માણસને કરડે એ સમાચાર નથી, માણસ કૂતરાને કરડે એ સમાચાર છે. આ વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર છે. સરકાર હોય કે વિપક્ષ, કોઈની માત્ર ટીકા કર્યા કરવું એ પત્રકારત્વ નથી. ન હોય ત્યાં વાંક દેખવો એ પત્રકારત્વ નથી.

હરિયાણામાં કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે દલિત પરિવારને સળગાવી દેવાની ઘટનામાં કેન્દ્ર સરકાર સામે આંગળી ચીંધાતી વખતે કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન અને સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ વી. કે. સિંહના (પત્રકાર દ્વારા વારંવાર એક ને એક સવાલ પૂછાતાં આવેલા) નિવેદનમાંથી સંદર્ભ વગર દલિતોને કૂતરા કહ્યા તેવું ચલાવવું એ ઠીક નથી અને તે જ રીતે રાહુલ ગાંધીના હાથમાંથી સરદાર પટેલની મૂર્તિ એક-બે સેકન્ડ પૂરતી સહેજ ડગી જાય તેમાં સરદાર પટેલનું અપમાન કર્યું હોવાનું ચલાવવું એ ઠીક નથી. બંને કિસ્સામાં સામેના પક્ષો તો આક્ષેપ કરવાના પરંતુ એમાં મિડિયા શા માટે હાથો બને? શિયાળામાં વહેલી સવારે કસરત કરવી (એલોપેથી, આયુર્વેદ સહિતની) તમામ પેથી હિતાવહ માને છે, પરંતુ સરકાર પતંગોત્સવની તૈયારી રૂપે બાળકો પાસે વહેલી સવારે સૂર્યનમસ્કાર કરાવે તેને વેઠ કરાવી તેવું કોઈ છાપું કહે ત્યારે પત્રકારત્વ શરમમાં મૂકાય છે.

આમ, આત્મમંથનની જરૂર બંને પક્ષે છે.

Posted in gujarat, national, sanjog news, society, vichar valonun

કેરળમાં દલિતો પર અત્યાચાર સામે સહુનું મૌન!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૭/૧/૧૮)

સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે માત્ર હિન્દુ ધર્મમાં જ દલિતો પ્રત્યે ભેદભાવ છે અને માત્ર હિન્દુવાદીઓ (જેમને પશ્ચિમ જમણેરી કહે છે) દલિતોને અન્યાય કરે છે. મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી સહિતના પંથોમાં કોઈ નાતજાતના ભેદ નથી. તો ગરીબોના બેલી હોવાની વાત કરતી ડાબેરી સામ્યવાદી વિચારધારામાં તો બધા સમાન જ હોવા જોઈએ તેવો પણ એક ભ્રમ વર્ષોથી પેદા કરવામાં આવ્યો છે.

ભારતને સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત થઈ ત્યારે સામ્યવાદી વિચારધારા ભારતમાં છવાઈ ગઈ હતી. સાહિત્ય, કળા વગેરે અનેક ક્ષેત્રના અગ્રણીઓ સામ્યવાદી વિચારોથી પ્રભાવિત હતા. તેથી સાહિત્ય હોય કે ફિલ્મ, ચિત્ર હોય કે શેરોશાયરી…આ બધામાં ગરીબોની, દલિતોની વાત કરવામાં આવતી. પરિણામે નિરાશાજનક ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવતું. ફિલ્મોમાં પણ જાણે ઉચ્ચ વર્ણના લોકો જ દલિતો પર અત્યાચાર કરે છે તેવું ચિત્ર ઊભું કરાયું (પણ ઉચ્ચ વર્ણના લોકોએ દલિતોને કેટલી મદદ કરી અને ભેદભાવ મિટાવવા માટે પોતાના જ લોકો સાથે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો તેની વાત ન કરાતી.)

સામ્યવાદી શાસિત દેશો કે રાજ્યો પર મિડિયાની ઓછી નજર હોય છે કારણકે મોટા ભાગના મિડિયામાં સામ્યવાદી વિચારોથી પ્રભાવિત લોકોનું આધિપત્ય છે. આથી આ રાજ્યોના નેગેટિવ સમાચારો પર બ્રેક લાગી જાય છે. ગુજરાતના એક નાનકડા ગામ સમઢિયાળા જેનું દેશમાં કોઈએ નામ પણ નહોતું સાંભળ્યું અને જેનો ઉચ્ચાર કરવામાં પણ હિન્દી-અંગ્રેજી સહિતના મિડિયાકર્મીઓને લોચા પડે ત્યાં ઘૃણાસ્પદ ઘટના ઘટી. ૨૦૧૪માં ગુજરાત મોડલ માત્ર રાષ્ટ્રીય નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ગાજ્યું હતું. આથી મિડિયામાં આ ઘટના સ્વાભાવિક જ બહુ ચગી. ગુજરાત સરકારે તરત જ કડક પગલાં પણ લીધા. આજે પણ આરોપીઓ જેલમાં છે. પરંતુ આ ઘટનારૂપી ટેન્કરમાંથી શક્ય એટલું રાજકીય તેલ ભેગું કરી લેવા ભારતના તમામ કહેવાતા સેક્યુલર રાજકીય પક્ષોના ધાડેધાડા ઉનામાં ઉમટી પડ્યા હતા. રાહુલ ગાંધીથી માંડીને અરવિંદ કેજરીવાલ સુધીના લોકો ઉના રાજકીય પર્યટન માટે દોડી આવ્યા. પરંતુ આ તમામ સેક્યુલર પક્ષોના નેતાઓએ કેરળમાં દલિતો પર અત્યાચારો અંગે જાણે આંખ આડા કાન જ કરી લીધા છે. આવું જ નેશનલ મિડિયાનું પણ છે.

અહીં આપણે માત્ર ચાર કિસ્સાની જ વાત કરવી છે. કેરળમાં પરચુર મંડલના દેવરાપલી ગામમાં પોલીસે સીપીએમના પ્રદેશ મંત્રી અને અન્ય નેતાઓની ધરપકડ કરી. ગત જૂન ૨૦૧૭ની આ વાત છે. પ્રશ્ન એ થાય કે પોલીસને શાસક પક્ષના નેતાઓની ધરપકડ કેમ કરવી પડી? જવાબ એ છે કે તેઓ દલિતોની જમીન હડપવા જતા હતા. ૩૯ દલિત પરિવાર છેલ્લાં ૫૦ વર્ષથી ૨૨ એકરની જમીન પર ખેતી કરતા હતા. સરકારે હવે આ જમીનને ઉચ્ચ વર્ણના ખેડૂતોની ખેતી વિષયક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈને ટાંકી બનાવવા આ જમીનો પસંદ કરી છે. આથી અધિકારીઓએ દલિતોની જમીનોમાંથી છિનવી લીધી અને ત્યાંથી તેમને હાંકી કાઢ્યા!

આથી શાસક પક્ષ સીપીએમે શું નાટક કર્યું? સંગઠનના પ્રદેશ મંત્રી અને અન્ય નેતાઓએ દલિતો ખેડૂતોને ટેકો જાહેર કર્યો! અને ગામ તરફ કૂચ કરી. પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી (નહીંતર શાસક પક્ષ અને એમાંય સીપીએમ જેવા, ના નેતાની ધરપકડ કરવા પોલીસ અધિકારી માથા ફરેલો જોઈએ) અને સાંજે છોડી પણ મૂક્યા. દલિતો ખેડૂતોને સધિયારો મળ્યો કે આપણા માટે શાસક પક્ષના લોકો લડે છે એટલે સમસ્યાનું સમાધાન આવી જશે, પરંતુ આ જમીન પર ટાંકી બનાવવાનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. ગુજરાતમાં દલિતોને જમીન અપાવવાની માગણી કરતા કથિત દલિત નેતા (પરંતુ હકીકતે સામ્યવાદી) નેતા આ વિશે કંઈ બોલ્યા હોય તેવું જાણમાં નથી. હા, તેમણે એમ જરૂર કહ્યું છે કે ભાજપને અટકાવવા દલિતો અને ડાબેરીઓએ સાથે આવવું જોઈએ!

બીજો કિસ્સો પણ જૂનનો જ છે પરંતુ ૨૦૧૬ના જૂનનો. કેરળમાં કુટ્ટીમક્કૂલ ડાબેરીઓનો ગઢ મનાય છે. ત્યાં બીજા કોઈ પક્ષના લોકો ખુલ્લેઆમ કામ કરી શકતા નથી. આવું બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ એક સમયે સીપીએમમાં વફાદારીથી કામ કરનારા દલિત નેતા એન. રાજન કહે છે. ત્રણ દાયકા પહેલાં આ રાજન સીપીએમ છોડી કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. ડાબેરીઓ કેવા ઝેરીલા હોય છે તેનો નમૂનો જુઓ. રાજને સીપીએમ છોડ્યો એટલે તેમના પ્રત્યે ડાબેરીઓ વેર રાખવા લાગ્યા. તેમને અને તેમના પરિવારને હેરાન કરવા લાગ્યા. રાજનના નાના ભાઈ ૨૦૦૨માં ભાજપમાં જોડાયા તો તેમના પર હુમલો કરાયો જેમાં રાજનના નાના ભાઈએ પોતાનો જમણો હાથ ગુમાવ્યો. (હુમલો પણ જમણા હાથ પર જ કરાયો!) આ કેસની કોઈ તપાસ કરાઈ નહીં. હવે તેનો ભાઈ લૉટરીની ટિકિટ વહેંચીને ગુજરાન ચલાવે છે. પાંચ વર્ષ પહેલાં રાજનના મોટા ભાઈ ચંદ્રનના ઘર પર બૉમ્બથી હુમલો કરાયો હતો. રાજન પર પણ ઘણા બધા હુમલા થઈ ચૂક્યા છે. રાજન પોલીસ ફરિયાદ કરે ત્યારે સીપીએમના નેતાઓ સમાધાન કરી લે. પણ પાછા ચેતવણી પણ આપતા કે યાદ રાખજો, તમારે ચાર દીકરીઓ છે. પરંતુ આટલા બધા હુમલા છતાં આ દલિત પરિવાર ડગ્યો નહીં અને માર્ક્સવાદીઓ સામે લડત ચાલુ જ રાખી.

સામાન્ય રીતે નેતાઓ સામસામે લડતા હોય ત્યારે પરિવારને વચ્ચે લાવતા નથી, પણ આ સામ્યવાદીઓ કેટલી હદે નીચલા સ્તરે જઈ શકે છે તે જુઓ. રાજનની બે દીકરીઓ અખિલા અને અને અંજના ઉંમરલાયક થતાં તેમનાં માગાં આવવા લાગ્યાં. તો સીપીએમ આ બંને બહેનો વિશે દુષ્પ્રચાર કરવા લાગ્યો. અખિલાનો પતિ ભાજપનો કાર્યકર છે.

અખિલા અને અંજના સ્કૂટર પર જતી હતી ત્યારે તેમનું સ્કૂટર સીપીએમની ઑફિસ બહાર બગડી ગયું. એ વખતે સીપીએમના કાર્યકરોએ તેમની જ્ઞાતિના સંદર્ભે હલકી ટીપ્પણી કરી. ૧૧ જૂન ૨૦૧૬ના રોજ આ બંને બહેનો કુટ્ટીમકૂલની સીપીએમના કાર્યાલયે ફરિયાદ કરવા ગઈ. પરંતુ તેઓ અંદર ન ગયા અને બહારથી તેમણે પણ સામે સંભળાવ્યું. પોલીસ આવી ગઈ એટલે બંને બહેનો પાછી ફરી ગઈ.

તેના કેટલાક કલાકોની અંદર જ રાજનના ઘર પર સીપીએમના માણસોએ હુમલો કરી દીધો. તેમની કારને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ઘરની બારીઓ તોડી નાખી. આ ઘટના પછી હકીકતે શું થવું જોઈતું હતું? સીપીએમના ગુંડાઓની ધરપકડ થવી જોઈએ એ જ સ્વાભાવિક વાત હતી. કારણકે દલિત અને તેમાંય મહિલાઓને ગાળો દેવી, તેમના ઘર પર હુમલો કરવો એ બે ઘટનાઓ બની હતી. પરંતુ ધરપકડ આ બંને દલિત બહેનોની કરવામાં આવી! અને પોલીસમાંથી જામીન મળવાના બદલે તેમને કૉર્ટમાંથી ન્યાયિક હિરાસતમાં મોકલવામાં આવી. અખિલાને તો દૂધપીતી બાળકી છે. સીપીએમના અત્યાચારના કારણે અખિલાની આ બાળકીને પણ માતા સાથે જેલની હવા ખાવાનો વારો આવ્યો!

આટલું ઓછું હોય તેમ જ્યારે આ બહેનો જામીન પર જેલમાંથી છૂટી ત્યારે એક ટીવી ચર્ચામાં અંજનાને સીપીએમની મહિલા નેતાએ એવું કહ્યું કે તેઓ તો ક્રિમિનલ ગુંડા ગેંગની સભ્ય છે. આ અપમાનથી અંજનાને એટલું લાગી આવ્યું કે તેણે આપઘાતનો પ્રયાસ કર્યો અને તેને એક હૉસ્પિટલના આઈસીયૂમાં દાખલ કરવી પડી. આ બધા પછી પોલીસે સીપીએમના ધારાસભ્ય એ. એન. શમશીર અને મહિલા નેતા પી. પી. દિવ્યા સામે કેસ દાખલ કર્યો. આ કેસમાં સમગ્ર ભારતના સેક્યુલર પક્ષોએ કેરળ પહોંચી જવાની જરૂર હતી. ખાસ તો રાહુલ ગાંધીએ કારણકે આ રાજન કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી પણ લડ્યા હતા. દલિત, મહિલા અને કૉંગ્રેસ આ ત્રણેય બાબતો આ રાજન પરિવાર સાથે જોડાયેલી હતી, તો પણ કૉંગ્રેસના કોઈ નેતાનું પેટનું પાણી હલ્યું નથી.

સામ્યવાદીઓએ પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળ જેવાં રાજ્યો કૉંગ્રેસ પાસેથી જીતી લીધાં છે ત્યારે કૉંગ્રેસ માટે જેમ ગુજરાત અને અન્ય કેટલાંક રાજ્યોમાં ભાજપ મુખ્ય હરીફ છે તેમ આ રાજ્યોમાં તો મુખ્ય હરીફ સામ્યવાદીઓ હોવા જ જોઈએ ને. પરંતુ ન તો રાહુલ ગાંધી કેરળ ગયા. ન તેમણે આજ સુધી સામ્યવાદીઓની ગુંડાગીરી માટે કોઈ અવાજ સંસદની અંદર ઉઠાવ્યો. ન તો અરવિંદ કેજરીવાલ કેરળ ગયા કે ન દલિતોનાં મસીહા હોવાનો દાવો કરતાં માયાવતી કેરળ ગયા. ન તો મહિલાઓ માટે અવાજ ઉઠાવનારી કોઈ બિન્દી ગેંગની સભ્ય કેરળ ગઈ. ન તો શોભા ડેએ કોઈ ટ્વીટ કર્યું. ન તો કોઈ ગુજરાતી કૉલમિસ્ટે કેરળ પર અત્યાર સુધી લખ્યું.

હવે ત્રીજો કિસ્સો. કેરળના ઇડુક્કી જિલ્લામાં કુર્નાલી પાસે મુરીક્કડી ખાતે રોજે રોજનું કમાઈને ખાતા એટલે કે દાડિયા એવા દલિત મરીયપ્પનનું ઘર સીપીએમના કાર્યકરોએ ગત ૪ ડિસેમ્બરે પડાવી તેના સ્થાને ઑફિસ બનાવી નાખી. મેજિસ્ટ્રેટના આદેશને પણ કાર્યકરો ઘોળીને પી ગયા. તેના કારણે માત્ર એક વર્ષ અને ત્રણ વર્ષની બે દીકરીઓ સાથે આ દલિત મરીયપ્પનનો પરિવાર રાતોરાત રસ્તા પર આવી ગયો! આ પ્રશ્ને ત્યાંના શાસક એલડીએફમાં પણ તિરાડ પડી છે. સીપીએમની ગુંડાગીરી સામે સીપીઆઈ આ પરિવારના સમર્થનમાં આવી ગયો છે. આ મામલે પણ નેશનલ મિડિયા ચૂપ છે. કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી, બસપ વગેરે અને ફેમિનિસ્ટ બિન્દી ગેંગ પણ ચૂપ છે.

આ ચોથા કિસ્સામાં પણ એક મહિલાની વાત છે. ચિત્રલેખા નામની એક દલિત મહિલા છેલ્લાં ૧૪-૧૪ વર્ષથી સીપીએમ સામે લડત આપે છે. લડત શેના માટે? ચિત્રલેખાએ ૨૦૦૪માં કન્નુર જિલ્લાના (કેરળના વર્તમાન મુખ્ય પ્રધાન વિજયનના વિસ્તાર) પયન્નુર શહેરમાં રિક્ષા ચલાવીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા નિર્ણય કર્યો. આ વાત અહીંના પુરુષ ડ્રાઇવરોને પસંદ ન પડી. તેનાં કારણ- બે. એક, તો ડ્રાઇવરો મોટા ભાગે ઉચ્ચ વર્ણના. બીજું પુરુષો વચ્ચે મહિલા કેવી રીતે ઘૂસે ? અને આ ડ્રાઇવરો પાછા સીપીએમના મજૂર સંગઠન ‘સિટુ’ના સભ્યો છે. આથી ચિત્રલેખા અને તેના પરિવાર પર શારીરિક હુમલાઓ શરૂ થઈ ગયા. એક વાર તો તેની રિક્ષાને આગ લગાડીને તેને મારી નાખવાનો પણ પ્રયાસ થયો. તેના પતિ પર હુમલો કરાયો ત્યારે તેને બચાવવા જતાં દિયરે જાન ગુમાવવો પડ્યો. એક દાયકા સુધી સીપીએમના ગુંડાઓ સામે લડત આપ્યા પછી વર્ષ ૨૦૧૪માં ચિત્રલેખાએ રક્ષણ માગવા ૧૨૨ દિવસ વિરોધ કર્યો. એ વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. પરંતુ તેણે પણ સીપીએમના ગુંડાઓ સામે શરણાગતિ સ્વીકારતા હોય તેમ બીજા શહેરમાં વસાવવા જમીન અને નાણાકીય સહાય આપવા વચન આપ્યું. ૨૦૧૬માં કેરળમાં સીપીએમની મોરચા સરકાર રચાઈ ત્યારે અગાઉની સરકારની નાણાકીય સહાય આપવાનું વચન પાળવાનું નકારી દીધું. સીપીએમે તેની સામે એક કમિટી રચી અને આક્ષેપ કર્યો કે કૉંગ્રેસ સરકારે તેને ગેરકાયદે જમીન આપી હતી. સીપીએમે ચિત્રલેખા સામે રેલી પણ કાઢી. એક અહેવાલ પ્રમાણએ કેરળના મુન્નર હિલ્સમાં કૉર્પોરેટ ગૃહોએ લગભગ ૫ લાખ એકર જમીન ગેરકાયદે પચાવી પાડી છે, પરંતુ સીપીએમે તેમની સામે ક્યારેય કોઈ રેલી કાઢી નથી. અદાણી-અંબાણી અને પાંચ ઉદ્યોગપતિઓને ફાયદો કરાવવાના ભાજપ પર આક્ષેપ કરનારાઓએ આ બાબતે ક્યાંય કંઈ બોલ્યું હોવાનું ધ્યાનમાં હોય તો કહેજો. ચિત્રલેખાએ ૪૭ દિવસના ધરણા પણ કર્યા હતા. પરંતુ રોજે રોજ ગરીબોની વાત કરતા આજતકના પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી સહિતના કોઈ સેક્યુલર પત્રકારોને કેરળના ગરીબની વેદના દેખાતી નથી. ન તો બિન્દી ગેંગને પણ આ મહિલાની કથામાં રસ છે.

કેરળમાં ગત જુલાઈ ૨૦૧૭માં એક દલિત છોકરા વિનાયકનનું પોલીસ અત્યાચારના કારણે હિરાસતમાં મૃત્યુ થયું. આ દલિત છોકરા અને તેનો મિત્રનો વાંક એટલો જ હતો કે તેઓ ત્રિશૂર જિલ્લાના પાવર્ટ્ટીમાં એક જાહેર રસ્તા પર એક છોકરી સાથે વાત કરી રહ્યા હતા અને છોકરીના પિતાએ પોલીસમાં ફરિયાદ કરી હતી. આ કિસ્સામાં પણ સેક્યુલરો અને લિબરલોને રસ ન પડે કારણકે સામે કોઈ યોગી આદિત્યનાથ મુખ્ય પ્રધાન નથી. કોઈ હિન્દુવાદીઓને આમાં ધિબેડી શકાય તેમ નથી. સ્ત્રી, પ્રેમ, સેક્સ આ બધા મુદ્દે ઉછળી ઉછળીને લખતા કોઈ કૉલમિસ્ટે પણ આ મુદ્દે કંઈ લખ્યું નથી.

અને છેલ્લે, સીપીએમના પ્રકાશ કારતને એક વાર પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે તમારા પૉલિટ બ્યૂરોમાં છેલ્લાં ૫૦ વર્ષથી કોઈ દલિત નેતાનો સમાવેશ કેમ નથી કરાતો અને માત્ર બ્રાહ્મણો, નાયર, કાયસ્થ, ક્યારેક જ ઓબીસી હોય છે ત્યારે કરાત પાસે કોઈ જવાબ નહોતો!

આવા લોકોનો સાથ લઈને ગુજરાતમાં દલિતોના નેતા થઈને કોઈ સામ્યવાદને ઘૂસાડવા પ્રયાસ કરે ત્યારે ખાસ ચેતવા જેવું છે.

Posted in gujarat, politics, sanjog news, Uncategorized, vichar valonun

ગુજરાત ચૂંટણીની ફળશ્રુતિ : વિકાસ જ જીત્યો અને વિકાસ જ હાર્યો!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, 24-12-17)
અંતે ગુજરાત વિધાનસભાનું પરિણામ આવી ગયું અને અપેક્ષા પ્રમાણે જ આવ્યું. જી હા, અપેક્ષા પ્રમાણે. (ગયા રવિવારે વિચારવલોણું કૉલમનો લેખ ફરી વાંચી લો.) ભાજપને જે ફટકો પડવો જોઈતો હતો તે પણ પડ્યો અને કૉંગ્રેસને હજુ પણ સત્તા માટે લાયક નથી તે લોકોએ સમજાવી દીધું. આ ચૂંટણીનાં પરિણામોનું ભરપૂર વિશ્લેષણ આવ્યું છે, પરંતુ એક વાત રહી ગઈ. તે એ છે કે આ ચૂંટણીમાં વિકાસ જીત્યો છે અને વિકાસ હાર્યો છે.
વાંચીને આશ્ચર્ય થયું હશે, પરંતુ આ વાત સત્ય છે. ચૂંટણી પહેલાં દરેક મિડિયામાં એક જ ચર્ચા હતી કે પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલન ભાજપને હરાવશે અને કૉંગ્રેસને જીતાડશે. પરંતુ મારી ટીવી ડિબેટોમાં હું અચૂક કહેતો કે ૨૧ ઑક્ટોબરથી કૉંગ્રેસ માટે ચિત્ર બદલાવાનું શરૂ થઈ ગયું હતું.
૨૧મીએ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે આ ત્રણેય આંદોલનકારી નેતાઓ કૉંગ્રેસની પડખે છે. ગયા રવિવારે લખેલા લેખમાં આ આંદોલનો કૉંગ્રેસ તરફે ગયા તેથી તેનો હેતુ માર્યો ગયો તે હું લખી ચૂક્યો છું તેથી પુનરાવર્તિત નથી કરતો, પરંતુ જો આ ત્રણેયને કૉંગ્રેસે પોતાની તરફે ન લીધા હોત તો ભાજપ પાસે કૉંગ્રેસ પર પ્રહાર કરવા માટે જાતિવાદનો મુદ્દો ન હોત. તો વિકાસ પર જ ચૂંટણી લડાઈ હોત. અને તો ભાજપને કાઠું પડી ગયું હોત કેમ કે ઑગસ્ટમાં અતિવૃષ્ટિ અને પૂરના કારણે ‘વિકાસ ગાંડો થયો છે’ના સંદેશાઓ વાઇરલ થઈ રહ્યા હતા. ગામડાંઓમાં પણ આ બાબતે લોકોનો અસંતોષ હતો કે ગામડાં સુધી વિકાસ પહોંચ્યો નથી, પરંતુ કૉંગ્રેસ એક તરફ જાતિવાદનું રાજકારણ ખેલવા ગઈ અને બીજી તરફ હિન્દુત્વનું નાટક કરવા ગઈ. રાહુલ ગાંધી અંદાજે ૨૭ મંદિર ગયા. રાહુલ ચૂંટણી સમયે જ મંદિર નથી જતા તે કૉંગ્રેસની દલીલ અસરકારક ન નીવડી. કારણકે ભૂતકાળમાં રાહુલ ગાંધીએ જ કહેલું કે મંદિરે જનારા તો છેડતી કરતા હોય છે. શું રાહુલ ગાંધી મંદિરે છેડતી કરવા ગયા હતા? બિલકુલ નહીં. સોમનાથમાં બિનહિન્દુ તરીકેના રજિસ્ટરમાં સાઇન કરી અને પછી કૉંગ્રેસ તરફથી કહેવાયું કે તેઓ જનોઈધારી હિન્દુ છે! આમ, નાહકનો વિવાદ છેડાઈ ગયો.
કૉંગ્રેસની તકલીફ એ છે કે તે પ્રતીકાત્મક રીતે તુષ્ટીકરણ કરવામાં માને છે, નક્કર કાર્યો કરીને ધર્મ, પંથ અને સમાજોને ખુશ કરી શકાય છે તે વાત તેણે હવે સ્વીકારી લેવી જોઈએ. અગાઉ કૉંગ્રેસના લોકો મુસ્લિમ ટોપી પહેરીને અને ખભે જે મુસ્લિમો કપડું નાખતા હોય છે તે નાખીને ઈફ્તાર પાર્ટી આપીને કે પછી સલમાન રશ્દીનાં પુસ્તક ‘સેતાનીક વર્સીસ’ને પ્રતિબંધિત કરીને કે પછી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં વૃદ્ધા શાહબાનોની તરફેણમાં છૂટાછેડા બાદ ભરણપોષણના ચુકાદાને બહુમતીના જોરે ફેરવી તોળીને મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ કરતા હતા. ખરેખર તે મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ નહોતું પરંતુ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ હતું. આજે હવે જે રીતે ઘણા ઉદાર મુસ્લિમો આગળ આવી રહ્યા છે તેનાથી સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે કે કટ્ટરવાદીઓ એટલે આખા મુસ્લિમ સમાજનું પ્રતિનિધિત્વ તેવું કૉંગ્રેસનું સમીકરણ ખોટું હતું અને છે. સોહરાબુદ્દીન શેખ જેવો ગુંડો મરે ત્યારે નરેન્દ્ર મોદીને સોનિયા ગાંધી ‘મૌત કા સૌદાગર’ કહે કે પછી બાટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટરમાં ત્રાસવાદીઓ માર્યા જાય ત્યારે કૉંગ્રેસ એમ કહે કે તે દિવસે સોનિયા ગાંધી રડ્યાં હતાં તે વાત કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને પસંદ પડતી હશે પરંતુ તમામ મુસ્લિમોને નહીં. સામાન્ય મુસ્લિમ તો શિક્ષણ, રોજગાર, શાંતિ અને સલામતી ઈચ્છે છે.
આ જ રીતે શાહબાનો કેસમાં ચુકાદો ફેરવી તોળ્યા પછી રોષિત હિન્દુઓને મનાવવા રાજીવ ગાંધીએ રામમંદિરના તાળાં ખોલાવીને કટ્ટર હિન્દુવાદને હવા આપી. અને હવે રાહુલ ગાંધી મંદિરે મંદિરે દર્શન કરવા જાય છે. મંદિર એ ચોક્કસ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે અને નેતાઓ ચૂંટણી ટાણે મંદિરે જતા હોય છે, પરંતુ ભૂતકાળમાં ખાસ મંદિરે ન ગયા હો અને અચાનક મંદિરે જવા લાગો તેનાથી હિન્દુવાદી ન બની જવાય. હિન્દુવાદ તો તમારા આચારવિચાર અને સંસ્કારમાંથી ઝળકવો જોઈએ. રાહુલ ગાંધી કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા તે વખતે તેમણે જો માતા સોનિયા ગાંધીનું કપાળ ચૂમવાના બદલે ચરણસ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લીધા હોત તો તેમને હિન્દુવાદી હોવાનો દેખાવ કરવાની જરૂર ન પડે કારણકે શુભ પ્રસંગોએ, જન્મદિવસે, પ્રમોશન મળે ત્યારે કે કોઈ સારી ઘટના જીવનમાં બનતી હોય ત્યારે માતાપિતા કે વડીલ ભાઈ-બહેનના આશીર્વાદ લેવા એ સહજ વાત હિન્દુ માટે હોય છે, જેમ કે નરેન્દ્ર મોદી મતદાન કરવા આવ્યા ત્યારે તેમણે મોટા ભાઈના ચરણસ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લીધા હતા.
આમ, હવે કૉંગ્રેસે તુષ્ટીકરણ અને જ્ઞાતિવાદની નીતિ બંધ કરવી જોઈએ. આ જ કારણ હતું કે પાટીદારોના સંપૂર્ણ મત કૉંગ્રેસ તરફે ન ગયા કે ન તો ઓબીસીના મત સંપૂર્ણપણે કૉંગ્રેસ તરફે ગયા, કારણકે જે ઓબીસીના મત લેવા અલ્પેશ ઠાકોરને કૉંગ્રેસમાં લેવા માટે સ્વાગત કાર્યક્રમ થયો તે જ કાર્યક્રમમાં મોહનસિંહ રાઠવાએ ભાજપનો દારૂ પી કૉંગ્રેસને મત આપવા રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં વાત કરી. જોકે ત્યારે મૌન રહેલા અલ્પેશ ઠાકોર ચૂંટણી જીત્યા પછી ફરીથી દારૂબંધીનો કડક અમલ કરાવવાની વાત કરે છે તે સારી વાત છે.
તો પછી ભાજપને કયો મુદ્દો નડી ગયો અને કયો મુદ્દે તેની તરફેણમાં ગયો? જવાબ એક જ છે- વિકાસ. અર્થાત્ ભાજપે મહાનગરોમાં વિકાસ કર્યો, સારા રસ્તા (જોકે તે પણ વિસ્તારોની અંદરના નહીં, મુખ્ય માર્ગો), ફ્લાય ઑવર, પાણીની સારી સુવિધા, વીજળી આ બધું આપ્યું તેના કારણે તેની લાજ મહાનગરોએ બચાવી. સુરતમાં હાર્દિક પટેલની સભામાં ભીડ ઉમટતી હોવા છતાં પણ સુરત ભાજપની પડખે ઊભું રહ્યું! કૉંગ્રેસના અઘોષિત પ્રવક્તા બની ગયેલા હાર્દિક પટેલ મતગણતરીમાં ભાજપની જીત સ્પષ્ટ થઈ ગયા બાદ પણ બપોરે ત્રણ વાગે ઇવીએમ પર કારણ જવાબદાર ગણતા હતા તે વાત સાવ બાલીશ લાગતી હતી. હાર્દિકે હવે પરિપક્વ બનવાની જરૂર છે અને ખરેખર અનામત આંદોલન કરવું જ હોય તો તે જ મુદ્દે આગળ વધવાની જરૂર છે અને તેમાં કોઈ એક પક્ષનો વિરોધ ન ચાલે. હાર્દિકના આંદોલનની એ ફળશ્રુતિ તો ગણવી જ રહી કે તેના કારણે મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના અને બિન અનામત સવર્ણ આયોગ આવ્યું છે. અને દલિતો-ઓબીસીમાં પણ ક્રીમીલેયરની વાત સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કરી છે. એટલે ગરીબ દલિતો-ઓબીસીને પણ અનામતના લાભ મળવા જોઈએ તે મળતા નથી. એટલે અનામત નીતિ સમીક્ષા તો માગી લે છે અને આખા ભારતમાં જો પ્રચંડ તીવ્રતાથી આંદોલન થાય તો જ તેની સમીક્ષા થાય તેમ છે.
ભાજપે જ્યાં વિકાસનાં ફળ પહોંચાડ્યાં નથી ત્યાં ભાજપને હાર મળી છે. અમરેલી, મોરબી, ગીર સોમનાથ, જૂનાગઢ, સુરેન્દ્રનગર સહિત સૌરાષ્ટ્રમાં ભાજપને ભારે ફટકો પડ્યો છે. ભાવનગરની બુદ્ધિશીલ પ્રજા અન્યાય સહન કરીને પણ ભાજપ પડખે ઊભી રહે છે પરંતુ એને ટેકન ફૉર ગ્રાન્ટેડ લેવાની જરૂર નથી. સૌરાષ્ટ્ર, આદિવાસી પટ્ટા સહિત અનેક જગ્યાએ હવે રસ્તાથી માંડીને ગટર સુધીના, ખેડૂતોના પ્રશ્નો હલ કરવાની જરૂર છે. ખેડૂતોને ખેતી કરવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ સમજાવવાની જરૂર છે. ભાજપે સંઘ પરિવારની સંસ્થાઓની મદદ લેવાનું- તેની ચિંતાઓ ધ્યાનમાં લેવાનું ઉચિત સમજ્યું નથી, નહીંતર કિસાન સંઘે ફરિયાદો કરી જ હતી. શિક્ષણ ફી મર્યાદિત રાખવાનો કાયદો લાવ્યા ખરા, પરંતુ તેનો જોઈએ તેવો પ્રચાર ન થયો, પરંતુ સામે પક્ષે સેમેસ્ટર પદ્ધતિ રાખવી-કાઢી નાખવી-કાઢી નાખતી વખતે પણ પરીક્ષાઓમાં અનિશ્ચિતતા, નીટ ગુજરાતીમાં લેવી, વગેરે ભાવિ નાગરિકોના ભવિષ્ય સાથે ચેડા થાય તે વાલીઓ કેવી રીતે સાંખી લે? ગુજરાતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણનું સ્તર કથળેલું હોવાનો મોદી સરકારમાં માનવ સંસાધન મંત્રી તરીકે સ્મૃતિ ઈરાની હતાં ત્યારે જ અહેવાલ હતો. આરોગ્ય સાથે પણ ચેડાના સમાચાર ચૂંટણી પહેલાં જ બહાર આવેલા. જૂનાગઢનો થેલેસેમિયા કાંડ પછી અમદાવાદની સિવિલ હૉસ્પિટલમાં બાળકોનાં મૃત્યુ અને તે પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના ગોરખપુરમાં બાળકોનાં મૃત્યુ…ગોરખપુરમાં તો સમાજવાદી પક્ષ તરફી ડૉક્ટરનું ષડયંત્ર હોવાની થિયરી બહાર આવી, તો પણ સરકારે આ ષડયંત્રો સામે પણ સાવધ રહેવું જ પડશે.
નૉટાનો વિકલ્પ આ વખતે સાડા પાંચ લોકોએ વાપર્યો છે. એક ગણતરી પ્રમાણે, ૧૬ બેઠકોમાં કૉંગ્રેસના જીતેલા ઉમેદવાર અને ભાજપના હારેલા ઉમેદવાર વચ્ચે મતોનો તફાવત કરતાં નૉટાને મળેલા મતો વધુ હતા! અમદાવાદના વેજલપુરમાં ભાજપ, કૉંગ્રેસ પછી સૌથી વધુ મતો નૉટાને મળ્યા! અર્થાત્ નૉટાનો વિકલ્પ પસંદ કરનારા લોકો ભાજપને મત આપવા નહોતા ઈચ્છતા કારણકે વિકાસમાં કચાશ હતી અથવા જીએસટીથી દુઃખી હતા પરંતુ સાથેસાથે તેઓ કૉંગ્રેસને પણ સારો વિકલ્પ નહોતા માનતા. નૉટાનો વિકલ્પ પ્રયોગ કરવા માટે લોકોને પ્રેરવા પાછળ મિડિયાના એક વર્ગનો પણ હાથ રહ્યો, સતત એવો પ્રચાર થયો કે ભાજપ-કૉંગ્રેસ કોઈ સારું નથી. ડિબેટમાં આ વખતે ત્રીજો કોઈ પક્ષ ન હોવાથી અને ભાજપ-કૉંગ્રેસના લોકો પણ ડિબેટમાં સતત એકબીજાને બોલવા ન દઈ, ‘અમે સારા, તમે ખરાબ’નાં ગાણાં ગાતા રહ્યા, પરિણામે કેટલાક લોકોમાં નિરસતા આવી ગઈ. તેમને થયું કે કોઈએ કંઈ કર્યું જ નથી.
આ માનવ માનસશાસ્ત્રનો વિષય છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે પતિ-પત્ની વચ્ચે ઝઘડા થાય ત્યારે પણ “તું ક્યારેય સારી રસોઈ બનાવતી જ નથી”, કે “તમે ક્યારેય મારા માટે ગિફ્ટ લાવતા જ નથી.” તેવા ઉદ્ગારો થતા હોય છે. ક્યારેક બનતી ઘટનાને ક્યારેય સાથે જોડી દેવાની માનસિકતા હોય છે. તે જ માનસિકતા મિડિયા અને કૉલમિસ્ટો તટસ્થ દેખાડવા માટે દર્શાવતા હોય છે. મિડિયાએ તટસ્થ રહેવું જરૂરી છે, પરંતુ આ તટસ્થતા બંનેને ખરાબ દર્શાવવા કરતાં જેનું જે સારું હોય તેના વખાણ અને જેનું જે ખરાબ હોય તેની ટીકાના રૂપમાં હોય તે ઈચ્છનીય છે. કૉંગ્રેસ કે ભાજપે કંઈ કર્યું જ ન હોત તો ગામે ગામ વીજળીના થાંભલા પહોંચ્યા ન હોત. નર્મદાનાં પાણી ખાવડા સુધી ન પહોંચ્યાં હોત. હા, જે કામો સમયસર અને પ્રમાણિકતાથી થવા જોઈએ તે ન થયાં તેથી પ્રશ્નો ઊભા થયા. તેથી ૧૯૮૯થી કૉંગ્રેસે હારવાનું શરૂ કર્યું અને ભાજપને ચૂંટણીમાં ઉત્તરોત્તર બેઠકોમાં ઘટાડો થયો છે.