politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવની શાહબાનો અને મોદીની એટ્રૉસિટી મૉમેન્ટ

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૬/૮/૧૮)

(ગત અંકથી ચાલુ)
ચૂંટણી જીતવા માટે મોદીએ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. એક તરફ પ્રશાંત કિશોરનો ટૅક્નૉક્રેટ તરીકે સહારો લીધો, તો બીજી તરફ, ગૂગલ પર જાહેરખબરો (કોઈ પણ વેબસાઇટ ખોલો તેમાં મોદીની જાહેરખબર જોવા મળતી)નું નવું પરિમાણ ઉમેર્યું. સૉશિયલ મિડિયાની ટીમને કામે લગાડી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪ સુધી પાંચ મહિનામાં મોદીએ અરુણાચલ પ્રદેશથી લઈને આંધ્ર પ્રદેશ અને મુંબઈથી લઈને મેરઠ સુધી અનેક મોટી મોટી જનસભાઓ કરી. જ્યાં જાય ત્યાં પોતાનો સંબંધ જોડે, ત્યાંના સમાજસેવકો, ક્રાંતિકારીઓને યાદ કરે, સ્થાનિક ભાષામાં શરૂઆત કરી પોતાની વાત મૂકે.

નરેન્દ્ર મોદી માટે પક્ષના અને બહારના વિરોધીઓનો સહુથી મોટો સવાલ હતો કે તેમને વિદેશનીતિમાં શું ખબર પડે? અમેરિકાએ તો ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કારણે વિઝા આપવા ઈનકાર કર્યો છે. વળી, તે સમયે કોઈ કલ્પના પણ નહોતું કરી શકતું કે ચૂંટણીમાં ભાજપને બહુમતી મળશે. આથી મોટો પ્રશ્ન એ પણ હતો કે મોદીના લીધે ભાજપ સાથે ગઠબંધન કરવા કોણ તૈયાર થશે? કારણકે રાજદીપ સરદેસાઈ, બરખા દત્ત, રવીશકુમાર જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરે પત્રકારો, તો હિન્દી ફિલ્મોના મહેશ ભટ્ટ, જાવેદ અખ્તર, શબાના આઝમી, નંદિતા દાસ જેવા કલાકારો અને ઘણા બધા બુદ્ધિજીવીઓ, મોદીને સુપ્રીમ કૉર્ટમાંથી રમખાણો બાબતે ક્લીન ચિટ મળી હોવા છતાં આ જ મુદ્દાને ઊછાળી રહ્યા હતા. નીતીશકુમારને મોદીનાં રમખાણો કરતાં મોદીના વર્તન સામે વાંધો હતો કારણકે બિહારમાં પૂર આવ્યું ત્યારે ત્યાં ભાજપની બેઠક હતી તે વખતે ત્યાંના છાપાંઓમાં ગુજરાતે કરેલી સહાય માટે મોદીનો આભાર માનતી જાહેરખબરો છપાઈ હતી. તે પછી બિહારની ચૂંટણી વખતે નીતીશકુમારે ભાજપને સ્પષ્ટ ના પાડી હતી કે મોદીને બિહારમાં પ્રચાર કરવા ન મોકલવા. અને આથી જ ૨૦૧૩માં મોદીને વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા એટલે નીતીશકુમારે ભાજપ સાથે ગઠબંધન તોડી નાખ્યું હતું. જોકે ભવિષ્યમાં તેમને મોદીનું નેતૃત્વ સ્વીકારવાની ફરજ લાલુપ્રસાદ યાદવનાં ઘાસચારા કૌભાંડો અને તેમના પુત્રોના સરકારમાં વ્યવહારના લીધે પડવાની જ હતી…

પવન જોઈને સઢ બદલતા રામવિલાસ પાસવાન અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુના પક્ષોએ ભાજપ સાથે પાછું ગઠબંધન કરી લીધું. ઉત્તર પ્રદેશ અને બીજે ઘણી બધી જગ્યાએ ભાજપે અપના દલ- અનુપ્રિયા પટેલ જેવા નાના પક્ષો સાથે ગઠબંધન કર્યું.

મોદીએ પ્રચારમાં કોઈ મુદ્દો બાકી ન રાખ્યો. પોતે પછાત જ્ઞાતિના હોવાનો રાગ આલાપ્યો. ચા વેચી હોવાની વાત કરી. વો નામદાર હૈ, ઔર હમ આમદાર. રાહુલ ગાંધીને શહઝાદા કહ્યા અને સોનિયા-રાહુલને મા-બેટે કી સરકાર જેવાં તીખાં વિશેષણોથી નવાજ્યાં. ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટો ફરક એ પણ હતો કે એક તરફ, કૉંગ્રેસ ભાજપને ઘેરવામાં કોઈ કસર બાકી નહોતી રાખતી. અને મતદારોમાં એવો સંદેશો પણ જવા લાગ્યો હતો કે સુષમા-જેટલી જેમને અડવાણીએ લોકસભા-રાજ્યસભામાં વિપક્ષનાં નેતા બનાવ્યાં હતાં તેમની કૉંગ્રેસ સરકાર સાથે ગોઠવણ છે. ૨૦૦૯માં પણ અડવાણીએ કાળાં નાણાંનો મુદ્દો ઉપાડ્યો હતો. સુશાસનનો મુદ્દો તો અડવાણી ઘણાં વર્ષોથી ઉઠાવતા આવ્યા હતા. પરંતુ તેને લોકો સમક્ષ યોગ્ય રીતે મૂકવાનું કામ ૨૦૧૪માં મોદીએ કર્યું. તેમણે રૉબર્ટ વાડ્રાનાં કૌભાંડો જે તે સમયે બહાર આવ્યાં હતાં તેનો મુદ્દો ઉપાડવાની પણ કોઈ કસર બાકી ન રાખી. દામાદ કહીને તેમણે તીખાં કટાક્ષ કર્યા.

અમેઠીમાં સામાન્યતઃ અત્યાર સુધી ભાજપ કે કોઈ બીજો પક્ષ કોઈ મોટા ઉમેદવારને ગાંધી પરિવાર સામે ઊભો નહોતો રાખતો, પણ ભાજપે સ્મૃતિ ઈરાનીને મેદાનમાં ઉતારી ગાંધી પરિવારને અમેઠીની બેઠક બચાવવા દોડતા કરી બીજેથી તેમનું ધ્યાન હટાવી લીધું. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ લેડી મોદી જેવું રૂપ દર્શાવ્યું. એકેએક ગામનાં નામ, ત્યાં નહીં થયેલાં કામોને ઉઘાડાં પાડ્યાં. (આ એ જ સ્મૃતિ ઈરાની છે જેમણે વાજપેયી સરકાર હતી ત્યારે ૨૦૦૨નાં રમખાણો માટે સુરતમાં મોદી રાજીનામું ન આપે તો પોતે ઉપવાસ કરશે તેવું કહેલું પરંતુ બાદમાં તેમને માફી માગવી પડેલી, પરંતુ મોદીની એ ઉદારતા જ કહેવાશે કે ચૂંટણી પછી સરકારમાં માનવ સંસાધન પ્રધાન જેવો મોટો હોદ્દો આપી દીધો. મિડિયા પણ મહદંશે મોદી વિરુદ્ધ હતું. તેમને ઇન્ટરવ્યૂ તો આપ્યા પરંતુ તેમને પણ ‘ન્યૂઝ ટ્રેડર્સ’ કહી રોકડું પારખવામાં તેમણે કોઈ કસર ન રાખી. ભાજપ અને મોદી સમર્થકોને મોદીની આ નિડર છબી આકર્ષી ગઈ. કારણકે સમર્થકો વર્ષોથી મિડિયાના ભાજપ વિરોધી રૉલને જોતા આવ્યા હતા. મોદીએ સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા અને કેટલીક વેબસાઇટો દ્વારા મિડિયાની પૉલ ઉઘાડી પણ પાડવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે આજે પણ ચાલુ છે.

એ સમયે રાજસ્થાન, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે અનેક રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસની સરકાર બદલાઈ હતી અથવા તો આવનારી ચૂંટણીમાં શાસન વિરોધી જુવાળના કારણે બદલાવાની સ્થિતિમાં હતી. આ બધાનો લાભ ભાજપને મળ્યો. રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ જેવાં રાજ્યોમાં ફરીથી ભાજપની સરકાર રચાઈ. રાજસ્થાન-ગુજરાતમાંથી લોકસભાની તમામ બેઠકો ભાજપને મળી. કલ્યાણસિંહ, યેદીયુરપ્પા સહિત અનેક જૂના નેતાઓને ભાજપમાં પાછા બોલાવાયા. કર્ણાટકમાં તેનો ફાયદો થયો. તમિલનાડુમાં રજનીકાંત સાથે મુલાકાત કરી. આનો ત્યાં ફાયદો ન થયો પરંતુ મોદી બ્રાન્ડ મજબૂત બની. ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરપુરમાં હિન્દુ- મુસ્લિમોનાં રમખાણો અને તેના પગલે સૈફાઈમાં મુલાયમસિંહ આણિ કંપની દ્વારા સલમાન ખાન, માધુરી દીક્ષિત વગેરે કલાકારોના મહોત્સવનો અસંવેદનશીલ જલસો…આ બધાના કારણે ભાજપને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૮૦માંથી ૭૫ બેઠક મળી! સોનિયા ગાંધી- રાહુલ ગાંધી, મુલાયમસિંહ યાદવ અને તેમના પરિવાર આમ, ગણીને કુલ પાંચ જ બેઠકો જ કૉંગ્રેસ અને સમાજવાદી પક્ષને મળી. પરિણામ બહુ સ્પષ્ટ હતું ભાજપનો પ્રચંડ વિજય.

આપણી આ લેખમાળા રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે સામ્યતા અને વિરોધાભાસને જોવાનાં હતાં. બંને પહેલી વાર સંસદમાં પ્રવેશ્યા હતા. રાજીવ ગાંધીને તો તેમની માતા, તેમના પિતા અને તેમના નાનાના કારણે હજુ પણ સરકારનો કક્કો ખબર હતો, નરેન્દ્ર મોદી તો સાવ બિનઅનુભવી હતા. તેમણે આ વાત સ્વીકારી પણ હતી. રાજીવ ગાંધી પાસે ગોરો રંગ અને ધારાપ્રવાહ અંગ્રેજી બોલવાની આવડત હતી. નરેન્દ્ર મોદી અંગ્રેજી બોલી શકે પરંતુ કૉન્વેન્ટ પ્રકારનું નહીં. આથી તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં જ્યાં ગયા ત્યાં મોટા ભાગે હિન્દીમાં જ બોલવાનું પસંદ કર્યું. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં પણ કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે રાજ્યોમાં તેમણે અનુવાદકોની સેવા લીધી. રાજીવ ગાંધી મિ. ક્લીન તરીકે ગણાતા હતા પરંતુ ૧૯૮૯ સુધીમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડે અને તેમના જ સાથી વી. પી. સિંહના આક્ષેપોના કારણે તેમની આ છબી ખરડાઈ ગઈ હતી. કૉંગ્રેસ નરેન્દ્ર મોદી સામે અંગત રીતે કોઈ આક્ષેપ કરી શકે તેમ નથી. રાફેલનો મુદ્દો ઉપાડે છે પરંતુ ફ્રાન્સના પ્રમુખે ના પાડી દીધી પછી એ મુદ્દો કારગત રહ્યો નથી. રાજીવે લાઇસન્સ રાજ, અધિકારીઓની અડચણ, વગેરે દૂર કરવા વાત કરેલી. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ કરેલી અને તે કરી પણ બતાવ્યું. આવતાવેંત કર્મચારીઓ માટે બાયૉમેટ્રિક્સ લાગી ગયાં. ગુજરાતની જેમ દિલ્લીમાં પણ કર્મચારીઓને સમયસર આવતા કરી દીધા. ફટાફટ નિર્ણયો લેવાવા લાગ્યા. રાજીવ ગાંધી ટેલિકૉમ ક્રાંતિ લાવેલા. કમ્પ્યૂટર લાવેલા. તે વખતે ભાજપના નેતાઓએ કમ્પ્યૂટરોનો વિરોધ કરેલો. પરંતુ પછી બહુ ટૂંક સમયમાં ભાજપને અંદાજ આવી ગયેલો કે કમ્પ્યૂટર સહિતની ટૅક્નૉલૉજી તો હકીકતે તેમની રાજનીતિમાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. તેથી કૉંગ્રેસ કરતાં પહેલાં બ્લૉગ, સૉશિયલ મિડિયા વગેરેનો ઉપયોગ ભાજપે શરૂ કરી દીધો. અટલજીની સરકાર વખતે મોબાઇલ ક્રાંતિ થયેલી.

તો નરેન્દ્ર મોદીએ પૈસાની ડિજિટલ લેવડદેવડ, ભીમ એપ, નમો એપ વગેરે મોબાઇલ ટૅક્નૉલૉજીનો ખૂબ જ ઉપયોગ કરવા આહ્વાન કર્યું. તેના કારણે પૈસાની લેવડદેવડ ચોખ્ખી બની. જીએસટી કૉંગ્રેસ નહોતી લાવી શકી (કૉંગ્રેસનાં જ કેટલાંક રાજ્યો અને મોદીની ગુજરાત સરકારનો વિરોધ હતો) પરંતુ મોદી સરકારે આ કાયદો પસાર કરાવી દીધો.

સમયનું ચક્ર જુઓ. રાજીવ ગાંધી વખતે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો કેસમાં વૃદ્ધા શાહબાનોને ભરણપોષણ આપવાનો ચુકાદો આપેલો જેનો રાજીવ ગાંધીએ કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને મત બૅન્ક માટે ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે કાયદો પલટાવી નાખ્યો. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં આ પ્રકારના કેસોમાં સરકારે મજબૂત વલણ દાખવ્યું. તેમાં મિડિયાએ પણ મુસ્લિમ મહિલાઓની વ્યથા અને ડિબેટ દેખાડી સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી. અને આથી લોકસભામાં ત્રણ તલાક રદ્દ કરતો કાયદો પસાર થયો. જોકે મોદી સરકારે રાજીવ ગાંધીનું શાહબાનો જેવું એક કૃત્ય એસ.સી.એસ.ટી. એટ્રૉસિટી એક્ટ બાબતે કર્યું. સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપેલો કે કોઈ દલિત ફરિયાદ કરી દે, માત્ર તે જ કારણે કોઈની ધરપકડ ન કરી લેવી જોઈએ. પહેલાં તપાસ કરવી જોઈએ. આ બાબતે જિજ્ઞેશ મેવાણી એન્ડ કંપની અને કૉંગ્રેસ દ્વારા બહુ જ વિરોધ થયો. તેથી મોદી સરકારે સુપ્રીમના ચુકાદાને ઉથલાવી મત બૅન્ક માટે ફરીથી જૂનો એટ્રૉસિટી ઍક્ટ લાવી દીધો. મોદીની આ રાજીવ ગાંધી મૉમેન્ટ હતી. રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદીની બાકીની તુલના આવતા અંકે કરીને આ શ્રેણી સમાપ્ત કરીશું.
(ક્રમશઃ)

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

મોદી: શ્રી રામ કૉલેજમાં પ્રવચનથી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર સુધી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૯/૯/૧૮)

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી. બંનેને બહુમતીવાળી સરકાર મળી. વચ્ચે એક અંકનો વિરામ આવી ગયો એટલે થોડું તાજું કરી લઈએ. રાજીવ ગાંધી નવા અને શિખાઉ રાજકારણી હતા. તે સમયે પંજાબમાં ખાલિસ્તાની આતંકવાદનો ઉકળતો ચરુ હતો. પૂર્વોત્તર ભારત પણ અલગાવવાદથી ગ્રસિત હતું. વિપક્ષોએ ૧૯૭૭માં સત્તાનો સ્વાદ ચાખી લીધો હતો. આમ છતાં તેઓ ભારે બહુમતીથી કઈ રીતે જીત્યા તેની વાત ગયા અંકે આપણે કરી. અને તે પછી નરેન્દ્ર મોદીની વાત આપણે શરૂ કરી, જેમાં આપણે જોયું કે દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાન માટે કૉંગ્રેસના નેતાઓને પણ આમંત્રણ હતું. તેમણે ન સ્વીકાર્યું પરંતુ મોદીજીએ તે તક ગુમાવી નહીં.

એ પ્રવચનમાં કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને તેના થઈ રહેલા જીવંત પ્રસારણ થકી સમગ્ર દેશના યુવાનોને સંબોધવાની તક મોદીને મળી રહી હતી. તે વખતે દેશમાં ભયંકર નિરાશાનું વાતાવરણ હતું. ભ્રષ્ટાચારે દેશને અજગર ભરડો લીધો હતો. ત્રાસવાદ અને બૉમ્બ ધડાકાથી હજારો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. આર્થિક સ્થિતિ કથળેલી હતી. આ સ્થિતિમાં શું મોદીએ માત્ર આક્ષેપો કરી વાતાવરણને વધુ નકારાત્મક અને નિરાશાજનક બનાવ્યું?

ના. તેમણે એવો મંત્ર આપ્યો જે આજ સુધી કદાચ કોઈએ નહોતો આપ્યો. આશાવાદી મુજબ, પાણીનો ગ્લાસ અડધો ભરેલો હોય અને નિરાશાવાદી અડધો ગ્લાસ ખાલી છે તેનું રોદણું રોવે છે. પરંતુ મોદીએ મૌલિક રીતે કહ્યું કે તે અડધો ખાલી નથી, અડધો હવાથી ભરેલો છે. આ નવી વાત હતી જેને કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લીધી. તેમણે ગુજરાતના વિકાસનું મૉડલ રજૂ કર્યું, કહ્યું કે દેશમાં વિદ્યાર્થી સહિત સહુ કોઈને થાય છે કે આપણી ભૂલ થઈ ગઈ કે અહીં જન્મ લીધો. ભારતનું કંઈ નહીં થઈ શકે. પરંતુ મારો અનુભવ કહે છે કે એ જ બંધારણ, એ જ નિયમો, એ જ કર્મચારીઓ, એ જ ફાઇલો છતાં ઘણું બધું કરી શકાય છે.

મોદીનું તીર બરાબર નિશાન પર વાગ્યું. મોદીએ આ પ્રવચન આપ્યું તેની તારીખ હતી ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩. એટલે હજુ ચૂંટણીને એક વર્ષ અને બે મહિના બાકી હતા! તેમણે દિલ્લીમાં જઈને આ પ્રવચન આપીને પોતાની ઉમેદવારીનો શંખનાદ કરી દીધો હતો. રાજદીપ સરદેસાઈ પોતાના પુસ્તક ‘૨૦૧૪ કા ચુનાવ જિસને ભારત કો બદલ દિયા’માં લખે છે, “આ ભાષણના કેટલાક દિવસ પછી મેં તેમની સાથે વાત કરી (સામાન્ય રીતે રાજદીપ મોદી સાથે મોડી રાત્રે કે રવિવારે સવારે ફૉન પર વાત કરતા. આ ચોંકાવનારી વાત છે, કારણકે મોદી પર એક આક્ષેપ એ છે કે તેઓ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા પછી પત્રકારોથી તેમણે મોઢું ફેરવી લીધું છે.). એક સારા રાજનીતિજ્ઞની જેમ તેમણે (મોદીએ) પૂછ્યું, “ક્યા ફીડ હૈ?” મેં (રાજદીપે) પ્રમાણિકતાથી સ્વીકાર્યું કે ભાષણ ઘણું જ પ્રભાવી હતું.” વિરોધી માનસિકતાવાળા પત્રકાર જે ૨૦૦૨ પછી સતત મોદી પાછળ જ પડેલા રહ્યા તેમની પાસેથી પણ પ્રતિભાવ મેળવવો એ બહુ મોટી વાત છે.

કૉંગ્રેસના નેતાઓને કોઈ સાચી વાત કહે તો તેઓ તેમને ભાજપવાળા કહીને બ્રાન્ડિંગ કહી તેમનાથી મોઢું ફેરવી લે છે. કેટલીક ચેનલો સાથે પણ તેઓ આવું કરે છે. હવે તો હિન્દી ચેનલો પર રીતસર એન્કરો સામે ચાલુ ડિબેટે આક્ષેપબાજી કરવા લાગ્યા છે. આ વાત કૉંગ્રેસે ભાજપ પાસેથી શીખવી જોઈએ.

બે મહિના પછી આઠ એપ્રિલે મોદીએ ઉદ્યોગ જગતના સંગઠન ફિક્કીની મહિલા પાંખ સમક્ષ પ્રવચન આપ્યું. એવું નહોતું કે આ દરમિયાન રાહુલ ગાંધી નિષ્ક્રિય રહ્યા હતા. મોદીના પ્રવચનના ચાર દિવસ પહેલાં તેમણે ઉદ્યોગોના અન્ય સંગઠન સીઆઈઆઈ સમક્ષ પ્રવચન આપી ચૂક્યા હતા. રાહુલ ગાંધીએ ઉદ્યોગપતિઓ સમક્ષ પોતાનું સપનું રજૂ કર્યું હતું જ્યારે મોદી શ્રી રામ કૉલેજમાં યુવાનો પછી હવે બીજો મોટો મતદાર વર્ગ એવો મહિલાઓ અને તે પણ ઉદ્યોગજગત સાથે સંબંધિત,ને સંબોધી રહ્યા હતા. તે વખતે વિવેચકોએ રાહુલ ગાંધીના ભાષણને ફિક્કું અને અસ્પષ્ટ ગણાવ્યું હતું.

મોદી માટે મુશ્કેલી હતી કારણકે ઉદ્યોગજગતની મહિલાઓ હોય એટલે મોટા ભાગે અંગ્રેજી અને અંગ્રેજીયતની અસરવાળી જ હોય તેમ માની શકાય. પરંતુ મોદીએ ત્યાં જે વાત મૂકી તે હિન્દુ દર્શનમાં સ્ત્રીઓને દર્શાવતી હતી. અર્થાત્, તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં સ્ત્રીનો ઊંચો દરજ્જો યુગોથી રહ્યો છે. ગાય-નદીને પણ માતા કહીને સંબોધાય છે. તેમણે સ્ત્રી ભ્રૂણ, ગુજરાતમાં મુખ્ય પ્રધાન તરીકે તેમની સરકારે કરેલાં મહિલાલક્ષી કામોની વાતો કરી. અમદાવાદના જશુબેનના પિઝાની વાત કરીને મહિલાઓનાં હૃદય જીતવા પ્રયાસ કર્યો. રાજદીપ સરદેસાઈ ઉપરોક્ત પુસ્તકમાં લખે છે, “મોદીના આ પ્રવચન પછી મહિલાઓનો એક જ સ્વર હતો, “આ જ પ્રકારના નેતા અમે ઈચ્છીએ છીએ.”

તે જ દિવસે મોદી બીજા એક કાર્યક્રમમાં ભાગ લઈ રહ્યા હતા. રાજદીપ સરદેસાઈની જ ચેનલના નેટવર્ક ૧૮ દ્વારા ‘થિંક ઇન્ડિયા’ પરિષદમાં ‘લઘુતમ સરકાર, મહત્તમ સરકાર’ વિષય પર બોલવાનું હતું જે મોદીનો પ્રિય વિષય હતો. યુપીએ-૨ સરકાર પર અનિર્ણાયકતા અને પૉલિસી પેરાલિસિસના માત્ર વિપક્ષો જ નહીં, પરંતુ બીજા પણ આક્ષેપો કરતા હતા. મોદીએ કહ્યું કે અમલદારોના અવરોધો દૂર કરવા પર ભાર મૂક્યો. આ સમય સુધીમાં મોદીનો સમાવેશ ભાજપના સંસદીય બૉર્ડમાં થઈ ચુક્યો હતો. આવું સ્થાન મેળવનારા તેઓ એક માત્ર મુખ્ય પ્રધાન હતા. આ બૉર્ડના હાથમાં જ ચૂંટણી સંબંધી મહત્ત્વના નિર્ણયો હોય છે. માર્ચ ૨૦૧૩માં મોદી માટે એક બીજો ફેરફાર મહત્ત્વનો હતો. દિલ્લીના તાલકટોરા સ્ટેડિયમમાં મળેલી ભાજપની રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં નીતિન ગડકરીએ તેમની કંપની સામે અરવિંદ કેજરીવાલે કરેલા આક્ષેપોના કારણે પક્ષના અધ્યક્ષ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને તેના સ્થાને અધ્યક્ષ બન્યા રાજનાથસિંહ.

આ બેઠકમાં મોદી સતત છવાયેલા રહ્યા. મિડિયાનું ધ્યાન પણ મોદી પર રહ્યું. ભાજપના કાર્યકર્તાઓ-નેતાઓ પણ મોદી સાથે ફોટો પડાવવા ઉત્સુક હતા. આ જોઈને ભાજપના નેતાઓને અંદાજો આવી ગયો હતો કે મોદીનું કદ હવે ભાજપ કરતાં મોટું થઈ ચૂક્યું છે. તે પછી જુલાઈમાં ગોવામાં ભાજપની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણી મળી જેમાં મોદીને લોકસભા માટેની પ્રચાર સમિતિના વડા બનાવવાની જાહેરાત થઈ હતી. ગોવાના મુખ્ય પ્રધાન મનોહર પારીકરે તો મોદીને ચૂંટણીના છ મહિના પહેલાં વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી દેવાની માગણી એ સમયે કરી દીધી હતી. પારીકરે ૬૫ વર્ષથી ઉપરના નેતાઓને નિવૃત્ત થવાની સલાહ પણ આપી દીધી હતી.

પરંતુ મોદીની આડે વિપક્ષ કરતાં પોતાના જ પક્ષના કેટલાક નેતાઓની, અને તેય તેમના ગુરુ અડવાણીજીની નારાજગીનું મોટું વિઘ્ન હતું. આ બેઠકમાં અડવાણીજી, રવિશંકર પ્રસાદ, ઉમા ભારતી, વરુણ ગાંધી વગેરે નેતાઓ માંદગી કે બીજું કોઈ બહાનું બતાવીને હાજર રહ્યા નહોતા. આ એ જ ગોવા હતું જ્યાં અગિયાર વર્ષ પહેલાં ભાજપની આવી જ બેઠક મળી હતી અને ત્યારે અડવાણીજીએ મોદીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન પદેથી હટાવતા બચાવ્યા હતા! પરંતુ હવે સમયની માગ જુદી હતી. મોદીને અવગણવાનું ભાજપને પોસાય તેમ નહોતું. અડવાણીજીના નેતૃત્વમાં ૨૦૦૯ની ચૂંટણીમાં ભાજપ હારી ગયો હતો. અરુણ જેટલી, સુષમા સ્વરાજ કે રાજનાથસિંહ લોકપ્રિયતામાં મોદીની બરાબરી કરી શકે તેમ નહોતા. વળી તેમની પાસે મોદી જેવો ગુજરાત વિકાસનો ટ્રેક રેકૉર્ડ પણ નહોતો. અડવાણીજીએ ૧ જૂન ૨૦૧૩ના રોજ કાર્યકરોને સંબોધતા મોદી સામે શિવરાજસિંહનું નામ વહેતું મૂક્યું હતું પરંતુ શિવરાજ કોઈ રીતે મોદીની તોલે આવી શકે તેમ નહોતા. તેમણે પક્ષમાંથી તમામ પદો પરથી રાજીનામાં આપી દીધાં, પરંતુ તેમના આ પ્રયાસો વ્યર્થ ગયા. પક્ષના નેતાઓએ બાદમાં તેમને મનાવી લીધા.

૧૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ મોદીએ એક તોફાની વિદ્યાર્થીનું રૂપ દેખાડ્યું. આગલા દિવસે જ કરી દીધેલી જાહેરાત મુજબ બીજા દિવસે લાલ કિલ્લા પરથી વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહના ભાષણ પછી તરત જ મોદીએ ભુજની લલ્લન કૉલેજ પરથી ભાષણ કરી મનમોહનસિંહ અને તેમની સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા. સામાન્યત: ૧૫ ઑગસ્ટ અને ૨૬ જાન્યુઆરીએ રાજનીતિ ભૂલી જવાતી હોય છે પરંતુ મોદીએ રમતનો નિયમ તોડી દીધો. સમાચાર ચેનલોએ આ ભાષણ લાઇવ બતાવ્યું હતું.

આ પછી હવે ઔપચારિકતા જ બાકી રહી. તેમના જન્મદિવસના ચાર દિવસ પહેલાં મોદીને પક્ષ તરફથી ભેટ મળી ગઈ હતી. ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩એ દિલ્લીમાં મોદીની વડા પ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે સત્તાવાર વરણી થઈ. પરંતુ અડવાણીજીએ પોતાની રીતે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો વ્યર્થ પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ભાજપ અધ્યક્ષ રાજનાથસિંહને પત્ર લખી પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો. તે સમયે શિવસેના સુષમા સ્વરાજની તરફેણમાં હતી અને મોદી પક્ષને સંબોધી રહ્યા હતા ત્યારે ભાજપ વડું મથક છોડી જઈ પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. (આમ છતાં સુષમાને વિદેશ પ્રધાન બનાવાય તે મોદીની મહાનતા બતાવે છે. પરંતુ સુષમાને બોલવા નથી દેવાતાં તેમ કોઈ કહે તો આ પૃષ્ઠભૂમિ પણ યાદ રાખવી જોઈએ. શિવસેના સાથે પણ મોદીને કેમ ત્યારથી નથી બન્યું તેમાં પણ આ પૃષ્ઠભૂમિ રહેલી છે.)

મોદી તસવીરોનો ઉપયોગ આજના જમાનામાં કઈ રીતે કરવો તે સારી રીતે જાણે છે. એટલે જ તેમની પૃષ્ઠભૂમિમાં કે તેમના કુર્તા પર પ્રતીકો રહેતા હોય છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં તેમણે મિશન ૨૭૨નું અને કૉંગ્રેસ મુક્ત ભારતનું સૂત્ર વહેતું કર્યું. અમિત શાહને કૉર્ટ તરફથી ૨૦૧૦માં સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસમાં ગુજરાતવટો મળ્યો હતો. તેનો તેમણે મોદીની જેમ જ આપત્તિને અવસરમાં પલટી નાખતો ઉપયોગ કર્યો. (મોદીને ૧૯૯૬ પછી ગુજરાતવટો ભાજપે આપ્યો ત્યારે તેમણે જમ્મુકાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર સહિત ઘણાં રાજ્યોમાં પોતાના સંપર્કો વિકસાવી લીધા હતા.) મોદીના કહેવાથી અમિત શાહને ઉત્તર પ્રદેશની જવાબદારી લોકસભા ચૂંટણીમાં મળી. મોદી-અમિત શાહની જોડી આ અને આવનારી અનેક ચૂંટણીઓમાં અનેક વિજયની પતાકા ફરકાવવાની હતી…

(ક્રમશઃ)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: ૧૯૮૪ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણી…

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૫-૮-૧૮)

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો. એ સમયે સંયુક્ત પરિવાર અને ઘણા ભાડૂઆતોવાળા અમારા બંગલામાં કોઈએ સમાચાર આપ્યા- આપણાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીજીની હત્યા થઈ! બધે જ સ્તબ્ધતા અને આઘાતનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું! થોડા સમય પછી ભાવનગરમાં ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાન)માં એક યુવાન નેતાની જાહેર સભા હતી.

તેમાં વડીલ સાથે હું પણ ગયો હતો. એ વખતે સુરક્ષાની ખાસ માથાકૂટ નહોતી. મેદાન પણ બહુ મોટું કહી શકાય તેવું નહીં. યુવાન નેતા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. આ નેતા એટલે રાજીવ ગાંધી. (મારા જીવનમાં હું માત્ર બે જ રાજનેતાની જાહેરસભામાં ગયેલો-રાજીવ ગાંધી અને તે પછી વી.પી.સિંહ. બંને ભાવનગરમાં જ. વી.પી.સિંહ ગંગાજળિયા તળાવમાં આવેલા.) તેમણે સુરક્ષાની બહુ ચિંતા કરી નહીં. એટલે શ્રીલંકામાં પણ તેમના પર હુમલો કરવા પ્રયાસ થયો અને બીજા હુમલામાં તો તેમનો જીવ પણ ગયો. આવા લોકલાડીલા નેતા અને પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી જીવિત હોત તો ગયા સોમવારે ૨૦ ઑગસ્ટે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કરી અમૃત મહોત્સવમાં પ્રવેશ કરતા હોત…જીવનના સન્યાસાશ્રમમાં.

રાજીવ ગાંધી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ અને અનેક વિષમતાઓ છે. રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં પ્રવેશવું નહોતું પરંતુ સંજય ગાંધીના અવસાને તેમને પ્રવેશવા વિવશ કર્યા. ૧૯૮૪ સુધી તેઓ સંગઠનમાં કામ કરતા હતા. ઈન્દિરાજીની હત્યા પછી સર્જાયેલા સંજોગોમાં તેઓ વડા પ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદી પણ સંઘ અને ભાજપમાં પડદા પાછળ કામ કરતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અટલજીના આદેશથી નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા.

રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાન બનવા સમયે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતો. ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદીઓ જોર પકડી રહ્યા હતા. આસામમાં બાંગ્લાદેશીઓના મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હતું. મિઝોરમમાં પણ અલગતાવાદનું જોર હતું. અર્થતંત્ર કથળી રહ્યું હતું. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ પૂરજોશમાં કાર્યરત હતા. ૨૦૦૮થી લઈને ૨૦૧૩ સુધી તેમણે સમગ્ર દેશમાં ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને બૉમ્બ ધડાકા કરીને દેશને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મણિપુરમાં ૨૦૧૨માં વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન કરીને આર્થિક પ્રતિબંધ મૂકતાં પેટ્રોલ અને ગેસના સિલિન્ડરના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા. નરસિંહરાવ સરકાર પછી મોરચા સરકારો આવતાં અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો બળવત્તર બનતાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ હતો.

રાજીવ ગાંધી નવાસવા રાજકારણી હતા. ઈન્દિરાજીના અવસાન પછી પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાન બનવા માગે છે તેવી કાનભંભેરણી રાજીવને થઈ. રાજીવ ગાંધીએ તેમનું ડિમૉશન કર્યું. પ્રણવદાને કેબિનેટમાંથી પડતા મૂકી પશ્ચિમ બંગાળની જવાબદારી સોંપી. અંતે તેમણે પ્રણવદાની કૉંગ્રેસમાંથી હકાલપટ્ટી જ કરી. ઈન્દિરાજીની એકદમ નિકટ રહેલા પ્રણવદાને કૉંગ્રેસમાંથી ભારે મને વિદાય લેવી પડી. નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી વખતે એલ. કે. અડવાણી-સુષમા સ્વરાજના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ અડવાણીજી હજુ પણ પક્ષમાં છે. સુષમા સ્વરાજ વિદેશ પ્રધાન છે!

શરમાળ, અંતર્મુખી અને શિખાઉ રાજકારણી રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ કેવી રીતે ભારેખમ બહુમતીથી જીતી ગઈ? એ સમય એવો હતો કે અગાઉ જનતા મોરચાની સરકાર આવી ગઈ હતી. એટલે વિપક્ષ જોરમાં હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુ પછી તેમના જેવા કાબેલ રાજકારણીની ગેરહાજરીમાં વિપક્ષ ફરીથી સરકારમાં આવી જશે તેમ કેટલાકને લાગતું હતું. પરંતુ તેમ ન થયું.

એ વખતે મતદાનના એટલા બધા તબક્કા નહોતા. મતદાન પૂર્વે પ્રચાર માટે ત્રણ-ચાર મહિનાનો આટલો બધો સમયગાળો નહોતો રહેતો. ૨૪-૨૭ અને ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ચૂંટણી હતી. રાજીવજીએ ૧ ડિસેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહરથી પ્રચાર શરૂ કરેલો. રાજીવ પોતે ૨૩ દિવસમાં ૫૦,૦૦૦ કિમી વિમાન, હેલિકૉપ્ટર અને કાર દ્વારા ફરી વળેલા. તેમણે પોતે ૨૫૦ સભાઓ ૨૫૦ મતવિસ્તારોમાં સંબોધેલી. આ રીતે તેમણે પોતે બે કરોડ લોકોનો સંપર્ક સાધેલો. પરંતુ ચહેરા પર ક્યાંય થાક નહીં! હા, અવાજ જરૂર બેસી ગયેલો.

રાજીવજીએ પહેલાં તબક્કામાં પ્રચારમાં પોતાની માતાની હત્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરેલું. પરંતુ બીજા તબક્કામાં તેમણે વિપક્ષો પર ભારે પ્રહારો કરવાના શરૂ કર્યા. તે વખતે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતું. તેથી આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ સામે તેમણે પ્રચાર શરૂ કર્યો. આ ઠરાવમાં અકાલી દળે પંજાબને વધુ સ્વાયત્તતા માગેલી. રાજીવે વિપક્ષો પર આક્ષેપો કર્યા કે તેઓ અસ્થિરતા સર્જવા માગે છે. વિપક્ષના ત્રણ સભ્યો ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર પહેલાં સુવર્ણ મંદિર ગયેલા તે વાત ઉખાળીને તેમણે કહેલું કે આ સભ્યો બહાર આવ્યા પછી તેમણે કહેલું કે ત્યાં કોઈ ઉગ્રવાદી નથી કે ત્યાં કોઈ શસ્ત્રો પણ નથી.

વિપક્ષો પર વધુ પ્રહાર કરતાં રાજીવે કહેલું, “જે પક્ષો ટિકિટની વહેંચણી પર સંમત નથી થઈ શકતા, તેઓ ભેગા મળીને દેશ ચલાવવા માગે છે… જો તેઓ અસરકારક વિરોધ પક્ષ નથી બની શકતા તો તેઓ અસરકારક સરકાર કેવી રીતે ચલાવશે?”

તેમણે જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ પર પશ્ચિમ જર્મની અને જાપાનથી તેમની મજદૂર સંઘની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે ભંડોળ મેળવતા હોવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો. મુસ્લિમોના મત જીતવા જનતા મોરચાની સરકાર દરમિયાન ઈઝરાયેલના પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મોશે ડયાનની ગુપચૂપ મુલાકાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આવા આક્ષેપોથી વિપક્ષો બાઘા બની ગયા. તેઓ મિડિયામાં પોતાના બચાવ અને આક્ષેપોને નકારવા જ જતા. આમ, રાજીવ ગાંધીએ એજન્ડા સેટ કર્યો અને વિપક્ષો ડિફેન્સ મૉડમાં આવી ગયા. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ ડાહ્યા પૂરવાર થયા પરંતુ સામે પક્ષે ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી સર્જાયેલી સહાનુભૂતિ જબરદસ્ત હતી. રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા બધા જ પેંતરા અજમાવી લીધા. ચૂંટણીની રણનીતિ પોતાના ખાસ વિશ્વાસુ કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અરુણ નહેરુ, પોતાના દૂન સ્કૂલના ખાસ મિત્ર વિશ્વજીતસિંહ અહલુવાલિયા અને ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સના સાથી કેપ્ટન સતીશ શર્માને આપેલી. અરુણ નહેરુએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ઉમેદવારો ચૂંટણી ભંડોળથી વંચિત ન રહે. દરેક ઉમેદવાર માટે રૂ. ૨ લાખની લિમિટ નહેરુએ નક્કી કરેલી. એ વખતે જોકે કેટલાક ઉમેદવારોએ વિપક્ષના મહાનુભાવો સામે લડવા રૂ. ૫ લાખ માગેલા!

કેપ્ટન સતીશ શર્માએ બીજી પ્રચાર સામગ્રી સાથે રાજીવ ગાંધીના ભાષણોની ઑડિયો અને વિડિયો કેસેટ બનાવડાવવાની જવાબદારી સંભાળી, તો અહલુવાલિયાએ આ સામગ્રીના વિતરણની. તે વખતે જગદીશ ટાઇટલરે (જે પછીથી શીખ વિરોધી નરસંહારમાં આરોપી ઠર્યા) તે વખતે કહેલું કે તેમણે આ પૂર્વે આટલો સુનિયોજિત ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારેય જોયો નહોતો.

શર્માએ દરેક ઉમેદવાર માટે ત્રણથી ચાર જીપોનું આયોજન પણ કરી દીધું. દરેક પ્રદેશ પ્રમુખો માટે ૨૦ હેલિકૉપ્ટરો અને છ વિમાનોની વ્યવસ્થા થઈ. તમામ કૉંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાનોને પણ કામે લગાડાયા.

રાજીવ ગાંધીએ વિપક્ષના હેમવંતીનંદન બહુગુણા જેવા નેતાને સંસદમાં આવતા રોકવા પોતાના ખાસ મિત્ર અને સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને મેદાનમાં ઉતારેલા. રામ જેઠમલાણી જેવા કાબા વકીલ સામે સુનીલ દત્ત અને તમિલનાડુનાં લેખિકા-રાજકારણી એરા સેઝિયાન સામે વૈજયંતિમાલાને ઉતારેલાં.

પ્રચારમાં પહેલા તબક્કામાં અગાઉ કહ્યું તેમ, ઈન્દિરાજીની હત્યાનો મુદ્દો ઍન્કેશ કરવા ભરપૂર પ્રયાસ થયો. સૂત્ર હતું: ઈન્દિરાજી કી અંતિમ ઈચ્છા, બુંદ બુંદ સે દેશ કી રક્ષા. આ સૂત્ર સાથે ૨૫ લાખ પૉસ્ટરો અને એક લાખ બૅનરો દેશભરમાં મૂકાયાં. બીજા તબક્કામાં રાજીવ ગાંધીના ચહેરાને ઉતારાયો. દિલ્લીમાં શીખ વિરોધી હિંસાને ૭૨ કલાકમાં જ કાબૂમાં કરી લેવાઈ તે મુદ્દો પ્રચારમાં મૂકાયો! (મોદીએ આ મુદ્દો મૂક્યો હોત તો? તેમણે પણ ૭૨ કલાકમાં રમખાણો કાબૂમાં કર્યા હતા. અહીં રમખાણો હતાં અને દિલ્લીવાળો એકતરફી નરસંહાર.) બીજો મુદ્દો હતો- ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને ટિકિટનો ઈનકાર. ૧૦૦ જેટલા ચાલુ સાંસદોને ટિકિટ અપાઈ નહોતી! (નરેન્દ્ર મોદીની નૉ રિપિટ થિયરી યાદ આવે છે?) આ ઉપરાંત રાજીવ ગાંધીને સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકે પ્રૉજેક્ટ કરાયા જે અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સરકાર ચલાવી શકે છે. આખી ચૂંટણી માત્ર રાજીવ ગાંધીને કેન્દ્રિત કરીને જ લડાઈ હતી. (નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના કેન્દ્રિત રાજકારણ અને ચૂંટણી બનાવી દીધા છે તેવા આક્ષેપો થાય છે ત્યારે આ પણ જોવા જેવું છે.)

પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીનો મૃત્યુ પછી પણ ઉપયોગ કરાયો. એક ૩૦ મિનિટની વિડિયો કેસેટ ખૂબ જ પ્રચારિત કરાઈ. તેમાં ઈન્દિરા ગાંધીનો ઇન્ટરવ્યૂ હતો, જેમાં તેઓ રાજીવ ગાંધી સાથે વાત કરતા હતા. આ કેસેટમાં રાજીવ ગાંધીએ કામચલાઉ વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યાલયમાં ગુજારેલા સમયની ઝલક પણ દર્શાવાઈ હતી. બીજા તબક્કાના પ્રચારમાં પૉસ્ટરોમાં અને ઑડિયો-વિડિયો કેસેટોમાં રાજીવ છવાઈ ગયેલા. ૧.૫ કરોડ પૉસ્ટરો અને ચોપાનિયાંઓમાં તેમની તસવીરો અને તેમનાં ભાષણોના અંશો હતા. સમાચારપત્રોમાં જાહેરખબર પાછળ તે સમયે રૂ. ૯ કરોડ ખર્ચાયેલા! ૨૫૦ સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં ૧૫ વિશાળ જાહેરખબરો છપાયેલી. પૉસ્ટરો, ચોપાનિયાંઓ, સ્ટિકરો અને અન્ય પ્રકારના ચૂંટણી ગિમિક્સ પાછળ રૂ. ૧૬ કરોડ ખર્ચાયેલા!

સ્વાભાવિક જ, ૧૯૮૪ની એ ચૂંટણી, ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી તે સમયે સાબિત થઈ હતી.

એ ચૂંટણીમાં, અટલ બિહારી વાજપેયીને નામાંકનપત્ર ભરવાના એક કલાક પહેલાં સુધી ખબર નહોતી કે તેમણે ગ્વાલિયરમાં માધવરાવ સિંધિયા સામે લડવાનું છે અને તેથી તેમને બીજે ક્યાંયથી નામાંકન પત્ર ભરવાનો સમય જ નહોતો મળ્યો. તે સમયે ભાજપના માત્ર બે જ સાંસદો ચૂંટાયેલા. એક મહેસાણાથી ડૉ. એ. કે. પટેલ અને બીજા આંધ્રપ્રદેશના હનમકોન્ડામાંથી ચંદદુપટલા જંગા રેડ્ડી. અટલજી પણ હારી ગયેલા.

નરેન્દ્ર મોદી પૈસાના જોરે અને માર્કેટિંગના જોરે ચૂંટણી જીતી ગયા તેઓ આક્ષેપ થાય છે ત્યારે ૧૯૮૪ની ચૂંટણી યાદ આવ્યા વગર ન રહે. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ રાજીવ ગાંધીની જેમ પુષ્કળ મહેનત કરી. તેમણે ૪૩૭ રેલીઓ કરી અને તે પણ ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રિમાં માત્ર લીંબુ પાણી સાથે, ભર ગરમીમાં. તેમણે ૨૫ રાજ્યોમાં ત્રણ લાખ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો હતો.

આમ તો, ટાટા નેનોનો પ્લાન્ટ આવ્યો ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય ફલક પર જવા માટે ટકોરા મારવા લાગેલા, પરંતુ ૨૦૧૨માં જીતની હેટટ્રિક પછી તેમના સમર્થનમાં સ્વર બુલંદ થયો. ૨૦૧૩માં દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધવાના એક કાર્યક્રમનું તેમને નિમંત્રણ મળ્યું. મોદીના ઘોર વિરોધી ગણાતા પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ ‘૨૦૧૪: ધ ઇલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે આ કાર્યક્રમમાં આવવા માટે આ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ યુપીએ સરકારના અડધો ડઝન પ્રધાનોનો તેમજ સચીન પાઇલોટ, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા જેવા યુવાન નેતાઓનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. પરંતુ તેમણે આ નિમંત્રણ ફગાવી દીધું. આનંદ શર્માએ તો જવાબ આપવાની તસદી પણ ન લીધી. કૉંગ્રેસે તક ગુમાવી પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ આ તક ઝડપી અને પહેલા બોલે જ સિક્સર મારી દીધી…
(ક્રમશ:)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

અટલજી: રાજકારણી નહીં, રાષ્ટ્રકારણી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૧૯/૮/૧૮)

અટલજી આપણી વચ્ચે નથી. આ માનવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ અટલજીની જે રાજનીતિ હતી તે તો વર્ષ ૨૦૦૪ પછીથી ગૂમ જ હતી! ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪માં જે પ્રકારની રાજનીતિ શરૂ થઈ તે દેશહિત કરતાં પક્ષ હિત કેન્દ્રિત વધુ હતી અને આ જ રાજનીતિએ હિન્દુ આતંકવાદની બોગસ થિયરીને જન્મ આપ્યો. આ જ રાજનીતિએ અફઝલ ગુરુ, અજમલ કસાબ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી આપવામાં ટાળમટોળ કરી.

આ જ રાજનીતિએ કહ્યું કે દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો અધિકાર લઘુમતીઓનો છે. જાણે કે દેશની બહુમતીની આ દસ વર્ષમાં તો બાદબાકી જ હતી! ૨૦૦૮માં અમેરિકા સાથે પરમાણુ સમજૂતી કરવાના મુદ્દે મનમોહનસિંહે તેમના સમગ્ર દસ વર્ષના કાર્યકાળમાં એક જ વાર મક્કમતા દાખવી. કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને પણ કહી દીધું કે ડાબેરીઓ ટેકો પાછો ખેંચી લે તો સરકાર જતી હોય તો ભલે જાય પણ આ મુદ્દે સમાધાન તો નહીં જ. એ સિવાય તો પાકિસ્તાનના સૈનિકો ભારતની સરહદમાં આવીને જાય અને ભારતના સૈનિકોનાં માથાં વાઢી નાખે પછી પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન અજમેર શરીફની અંગત મુલાકાતે આવે ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ તેમની ભરપૂર સરભરા કરે!

અને આથી જ એ મહાપુરુષ અટલજીની રાજનીતિ નહીં, રાષ્ટ્રનીતિ સમક્ષ નતમસ્તક થઈ જવાય. કેટકેટલા પ્રસંગો આવ્યા જ્યારે ધાર્યું હોત તો તેમણે પોતાના માટે, પોતાના પક્ષ માટે તે પ્રસંગનો ફાયદો ઉઠાવી શક્યો હોત. પરંતુ તેમણે હંમેશાં દેશને પ્રથમ રાખ્યો. ઈન્દિરા ગાંધી અને માણેક શૉના નેતૃત્વમાં ભારતીય સેનાએ ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનની સેનાને ધૂળ ચાટતું કર્યું ત્યારે એમ કહેવાય છે કે અટલજીએ તેમની ‘દુર્ગા’ કહીને પ્રશંસા કરી હતી. જોકે બાદમાં અટલજીએ આ વાતનો ઈનકાર કર્યો હતો.

પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે પણ ઈન્દિરાજીની સરકાર પડખે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનસંઘ ઊભો રહ્યો હતો. પરંતુ એ જ અટલજી સત્તામાં આવ્યા ત્યારે ૧૯૯૮માં સત્તાના થોડા મહિનાઓમાં જ પોખરણમાં દ્વિતીય પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓએ પરીક્ષણોનો વિરોધ કર્યો! માનવાધિકાર સંસ્થાઓ અને એનજીઓએ હાય તોબા કરી દીધી હતી.
૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી લાદી તો તેનો ભરપૂર વિરોધ કર્યો. જેલમાં ગયા. સમયની માગ હતી કે કૉંગ્રેસ સામે તમામ વિપક્ષો એક થાય. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું છે, “તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફકરુદ્દીન અલી અહમદના સેક્રેટરીએ એક પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તે સમયે દિલ્લીમાં જેલમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ-જનસંઘ અને જમાત-એ-ઇસ્લામી, બંને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવાં સંગઠનોના નેતાઓ એક સાથે હતા અને તે સમયે બંનેને એકબીજાનો પરિચય થયો. પરિચય દોસ્તીમાં પરિણમ્યો. સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ જમાત-એ-ઇસ્લામીના લોકો માટે નમાઝની વ્યવસ્થા કરે અને જમાત-એ-ઇસ્લામીના નેતાઓ સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ પૂજા કરતા હોય ત્યારે શાંતિ રહે, ઘોંઘાટ ન થાય તેની કાળજી લેવા લાગ્યા.” તે સમયે જરૂરિયાત ઊભી થઈ કે પક્ષને જનતા પક્ષમાં ભેળવી દેવો તો તેમ કર્યું.

પરંતુ જ્યારે એ જ જનતા પક્ષમાં કેટલાકે માગણી કરી કે જન સંઘના નેતાઓ રા. સ્વ. સંઘ સાથે પોતાનો સંબંધ તોડી નાખે. બેવડા સભ્યપદના આ મામલે અટલજી સહિતના જન સંઘના નેતાઓએ સરકાર ભલે તૂટી જાય, પરંતુ આરએસએસ સાથે સંબંધ નહીં તોડીએ તેમ કહી દીધું અને એ સરકાર થોડા સમયમાં તૂટી પડી.

આ જ રીતે ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ. દેશમાં અરાજકતા જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તેવી સ્થિતિ હતી. પંજાબમાં ખાલિસ્તાન સમર્થક ત્રાસવાદીઓ પાકિસ્તાન અને કેનેડાના પીઠબળથી હિંસાચાર કરી રહ્યા હતા. ૧૯૮૭થી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ ભયંકર વિનાશ કરી રહ્યો હતો. હિન્દુઓને જમ્મુ અને દિલ્લી ભાગવા મજબૂર કર્યા હતા. હિન્દુઓની સંપત્તિ લૂટી લેવાઈ, હિન્દુ મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર થયા હતા. મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ જેવાં ઈશાન ભારતનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તી અને ચીનની મદદથી અલગતાવાદ બેકાબૂ હતો. રાજીવજીની હત્યા તો એલટીટીઈએ જ કરી હતી અને એટલે એ પણ માથાનો દુઃખાવો હતું. આર્થિક સ્થિતિ એટલી હદે કથળી ગઈ હતી કે ચંદ્રશેખર વડા પ્રધાન હતા ત્યારથી જ સોનું ગિરવે મૂકવું પડે તેમ હતું. રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થઈ રહ્યું હતું.

તે સમયે ચૂંટણી થઈ. જો રાજીવજીની હત્યા ન થઈ હોત તો રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે, કદાચ ભાજપને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે અને તેમાં તમિલનાડુ જેવાં દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પણ તે જ વખતે ભાજપને સારી બેઠકો મળે તેવી સ્થિતિ હતી. પરંતુ તેમ ન થયું. ભાજપને ૧૨૦ બેઠકો મળી. કૉંગ્રેસને ૨૪૪. તે વખતે નરસિંહરાવની સરકાર બે વર્ષ સુધી લઘુમતીમાં ચાલી. અટલ-અડવાણી-જોશીના નેતૃત્વમાં ભાજપે કોઈ ગેરલાભ ઉઠાવી પોતાની સરકાર રચવા પ્રયાસ ન કર્યો. ઉલટું, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જ્યારે ઇસ્લામિક દેશોનો કાશ્મીર સંદર્ભે ભારત વિરોધી ઠરાવ પસાર થાય તેમ હતો ત્યારે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતનું પ્રતિનિધિમંડળ ગયું. અટલજીએ હિન્દીમાં પ્રવચન આપ્યું. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો સાથે વાત કરી. હિન્દુજા બંધુઓની મદદથી ઈરાનને સમજાવ્યું. પાકિસ્તાનને એકલું પાડી દીધું.

તે સમયે પાકિસ્તાનના લોકો ચોંકી ગયા કારણકે ત્યાં તો સત્તામાં હોય તે વિપક્ષના નેતાને હેરાન કરવા જ માગતા હોય છે. અને વિપક્ષમાં હોય તે સત્તાધારીને પાડી દેવાની ફિરાકમાં જ હોય. પરંતુ ભારતમાં આ રીતે રાવ અને અટલજી બંને દેશ હિત માટે સાથે આવ્યા તે વાત પાકિસ્તાન નહીં, સમગ્ર વિશ્વ માટે ચોંકાવનારી હતી. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં અને સંસદમાં પણ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચામાં કહેલું: દેશની અંદર ભલે અમે નરસિંહ રાવની કાશ્મીર નીતિ સાથે સંમત ન હોઈએ પરંતુ જ્યારે દેશની વાત આવે ત્યારે વયં પંચાધિકં શતમ્ છીએ. જ્યારે ગંધર્વોએ કૌરવોને પકડી લીધા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “વયં પંચાધિકં શતમ્” અને કૌરવોને બચાવવા બધા પાંડવો ગયા.
૧૯૯૬માં રાષ્ટ્રપતિ પંડિત શંકરદયાલ શર્માના આમંત્રણથી સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે સરકાર રચવા આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે સંખ્યાબળ નહોતું. તમામ પક્ષો ભાજપ સાંપ્રદાયિક પક્ષ છે તેમ કહી એક થઈ ગયા. ધાર્યું હોત તો ખરીદ-વેચાણ કરી શકત. પરંતુ તેમ ન કરતાં સંસદની જીવંત કાર્યવાહી શરૂ કરાવી, ઐતિહાસિક પ્રવચન કર્યું અને ત્યાંથી જ રાષ્ટ્રપતિને રાજીનામું આપવા ચાલતી પકડી. સત્તા છોડવા માટે પળભરનો વિચાર પણ નહીં! વર્તમાનમાં ભાજપને જે લાભ મળે છે તે આ શાખ-આ ગુડવિલ-સદ્ભાવનો મળે છે. પરંતુ ભાજપ અત્યારે કેટલીક જગ્યાએ જે રીતે સત્તા મેળવે છે તે જોતાં તેની આ સદભાવવાળી સ્લેટમાં ઉધાર બાજુ ઉમેરાતી જાય છે. અને સામે કૉંગ્રેસ નહીં હોય ત્યારે તેની આ ઉધારબાજુના કારણે તેને તકલીફ પડશે.

૧૯૯૮માં ટેકો આપનાર જયલલિતાએ તમિલનાડુમાં કટ્ટર વિરોધી ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી. કૉંગ્રેસ હોત તો માની લેત. તેણે આ જ રીતરસમો અપનાવી હતી. પરંતુ અટલજી ન માન્યા. તેનું ફળ એ આવ્યું કે ૧૩ મહિનામાં જ જયલલિતાએ ટેકો પાછો ખેંચ્યો, સોનિયા ગાંધી સાથે મળીને અવિશ્વાસના પ્રસ્તાવમાં સરકારનો એક મતે પરાજય થયો. સરકાર જાય તે મંજૂર હતું પરંતુ અલોકતાંત્રિક ઢબે રાજ્ય સરકારોને ગબડાવી દેવાનું તેમને સ્વીકાર્ય નહોતું.

૧૯૯૮માં ૨૦ માર્ચે હજુ તો વડા પ્રધાન પદના શપથ લીધા અને ૧૧ મેના રોજ પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં. અમેરિકાના દબાણના કારણે અગાઉ નરસિંહરાવ સરકાર વખતે આ પરીક્ષણો મોકૂફ રાખવાની ફરજ પડી હતી. અને જો આ વખતે અમેરિકાને ખબર પડે તો, અમેરિકાનો ઇતિહાસ જાણીતો છે કે તે કોઈ પણ દેશમાં સરકાર ઉથલાવી શકે છે (તે પછી એક વર્ષની અંદર જ અટલ સરકાર એક મતથી ઉથલી ગઈ પણ ખરી). પરંતુ અમેરિકાની જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએને ગંધ પણ ન આવે તે રીતે પરીક્ષણો કરાયાં. તે માટે બહુ વિશાળ સંખ્યામાં ડુંગળીની જરૂર પડી કારણકે પરમાણુ વિસ્ફોટ પછી નીકળતાં ઘાતક ગામા કિરણો ડુંગળી શોષી લે. તે વર્ષે ઑક્ટોબરમાં જ પોખરણ જ્યાં આવેલું છે તે રાજસ્થાનમાં અને નજીક દિલ્લીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી હતી. ડુંગળીની આટલી ખરીદીના કારણે તેના ભાવ આકાશે પહોંચ્યા હતા. મોંઘવારી ચૂંટણીમાં બહુ મોટો મુદ્દો બની ગઈ. ભાજપે બંને જગ્યાએ હારનો સામનો કરવો પડ્યો.અટલજીને અને ભાજપને આ વાતનો અંદાજ ન હોય તેવું નથી, પરંતુ દેશહિત માટે આ બંને જગ્યાએ હાર ખમી લેવાનું તેમને પસંદ હતું.

પરીક્ષણો પછી અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દાઝે ભરાય તે સ્વાભાવિક હતું. આથી બધાએ ભેગા થઈને આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા. આ વાતનું પણ અટલજી અને મંત્રીમંડળને અનુમાન હોય જ. તેમ છતાં તેમણે ઝૂક્યા વગર તેમનો સામનો કર્યો અને એ રીતે કર્યો કે ૨૦૦૪માં સત્તા છોડી ત્યારે આઠ ટકાનો જીડીપી હતો! અમેરિકાનું દબાણ હતું કે ભારત કૉમ્પ્રિહેન્સિવ ટૅસ્ટ બાન ટ્રીટી પર હસ્તાક્ષર કરે. વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહને અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રૉબ તાલબૉટ્ટ સાથે દુનિયાનાં સાત રાષ્ટ્રોમાં દસ સ્થળોએ ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે અમેરિકાને ઝૂકવું પડ્યું. ભારતે આજ સુધી સીટીબીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા!

અને એ અટલજીની સરકારની જ સફળ વિદેશ નીતિ રહી જેના લીધે આટલી કડવાશ પછી વર્ષ ૨૦૦૦માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અત્યાર સુધી અમેરિકા પાકિસ્તાનને થાબડભાણાં કરતું રહેલું (તે પછી પણ કર્યા, મોદી સરકાર આવ્યા પછી બંધ થયા) પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા માત્ર ભારત કેન્દ્રિત રહેલી. ભારતમાં પાંચ દિવસ રોકાયેલા ક્લિન્ટન પાકિસ્તાન ગયા તો ખરા પરંતુ માત્ર છ કલાક માટે! બાંગ્લાદેશની રચના થઈ તે પછી અમેરિકાના પ્રમુખની તે વખતે પહેલી મુલાકાત થઈ હતી અને ક્લિન્ટન એક દિવસ માટે બાંગ્લાદેશ ગયેલા! પાકિસ્તાનને મનમાં કેવી બળ્યું હશે? પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા કોઈ પણ અમેરિકા પ્રમુખની ૨૨ વર્ષ પછીની યાત્રા હતી. છેલ્લે જિમ્મી કાર્ટર ૧૯૭૮માં ભારત આવેલા અને સંયોગ કહો કે સફળ વિદેશ નીતિ, તે વખતે વિદેશ પ્રધાન અટલજી હતા!

કારગિલ યુદ્ધ વખતે ઘરઆંગણે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ સહિત વિપક્ષો મોરચો ખોલીને બેઠા હતા અને બીજી તરફ, શરીફ ક્લિન્ટન પાસે ઓય બાપા કહીને દોડી ગયા. ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન આવવા કહ્યું. ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધના ઇતિહાસમાં મેદાનમાં ભારતનો વિજય થયો હતો પરંતુ મંત્રણામાં શાસ્ત્રીજી કે ઈન્દિરાજી થાપ ખાઈ ગયેલા. અટલજીએ બોધપાઠ લઈ ક્લિન્ટનને ના પાડવાની હિંમત દાખવી. તેમણે કહેલું કે પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત. આ ઘટસ્ફોટ તે વખતે બિલ ક્લિન્ટનના સાથી બ્રુસ રાએડેલે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરેલો.

સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજી પર પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ કરવા દબાણ હતું. ભાજપનાં સાથી સંગઠનો તરફથી જ વધુ દબાણ હતું. અટલજીએ ‘આર પાર કી લડાઈ હોગી’ તેવું ભાષણમાં બોલી પણ નાખેલું. પરંતુ પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ ન થયું. પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયક પંડિત જશરાજને આ ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજીને મળવાનું થયું હતું અને તેમણે પૂછેલું કે ભારત પાકિસ્તાન પર હુમલો શા માટે નથી કરતું? અટલજીએ જવાબ આપેલો, “હું ધારું તો પાકિસ્તાનને વિશ્વના નકશા પરથી માત્ર ત્રીસ મિનિટમાં નષ્ટ કરી શકું તેમ છું, પરંતુ તેમ કરતા જતાં મારો ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ જશે.” અટલજીને તેમના જ સાથીઓએ અને ભારતીય જનતાએ નબળા આંક્યા અને તે તેમને સ્વીકાર્ય હતું પરંતુ ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાય તે મંજૂર નહોતું.

જોકે આનો અર્થ એ નથી કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે કંઈ ન કર્યું. તે સમયે અટલજીની સરકારે પાકિસ્તાન સરહદે સેના ખડકી દીધેલી. સમગ્ર વિશ્વમાં તણાવ વધી ગયો કે યુદ્ધ થશે તો શું થશે? કારણકે બંને પરમાણુ સત્તા બની ગયા હતા. આજે પણ અફઝલ ગુરુના સમર્થકો દિલ્લીમાં જેએનયુમાં હોય, બંગાળની જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાં હોય તો તે વખતે પાંચમા કતારિયા જેવા જયચંદો અને મીરજાફરો હતા. સેના જાય તે રસ્તા પર સુરંગ વિસ્ફોટો થતા. પંજાબ, રાજસ્થાનમાં સેનાનાં શસ્ત્રાગારોમાં આગ લગાડી દેવામાં આવતી જેના કારણે શસ્ત્રોને નુકસાન થતું. આવા સમયે યુદ્ધ થયું હોત તો ભારતની જિત નિશ્ચિત હોવા છતાં ભારતની સેનાની ખુવારી ભરપૂર થઈ હોત અને ભારતના લોકોને પણ નુકસાન થયું હોત. તેમ છતાં સૈનિકોની સરહદ પર તૈનાતીના કારણે ભારતને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો. પરંતુ ભારતની સરખામણીએ સમૃદ્ધ શાસકોના કંગાળ પાકિસ્તાનને તો ખૂબ જ તોતિંગ ફટકો પડ્યો. અટલ સરકારે પાકિસ્તાનનાં વિમાનોને ભારતીય સરહદ પરથી ઉડવા પર, વેપારધંધા પર અને ક્રિકેટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો તેના કારણે પણ પાકિસ્તાનની કમર તૂટી ગઈ હતી.

૨૦૦૨માં કાઠમંડુમાં દક્ષેશ (સાર્ક) દેશોની મંત્રણામાં અટલજીએ મક્કમતા દાખવી. મુશર્રફ સાથે હાથ ન મિલાવ્યો. મુશર્રફને સામે ચાલીને મળવા આવવું પડ્યું. કૂટનીતિમાં પણ અટલજી મેદાન મારી ગયા. અને છતાં મુશર્રફ અટલજીના તે પછી વખાણ કરે! ૨૦૦૧ની મુશર્રફ સાથેની આગરા શિખર મંત્રણામાં ભલે એવું બહાર આવ્યું કે ઉપ વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન અડવાણીજીએ ત્રાસવાદનો મુદ્દો સામેલ કરવા આગ્રહ રાખ્યો તેના કારણે સંયુક્ત ઘોષણા પત્ર જાહેર ન થઈ શક્યું પરંતુ તે અટલજીની મંજૂરી વગર શક્ય ન હોત. આમેય તાશ્કદં હોય કે સીમલા, એવી સફળ મંત્રણાનો શું અર્થ જેના ઘોષણા પત્રમાં ભારતની દેખીતી ઝૂકવાની ભૂમિકા હોય અને જે તે પછીનાં કેટલાંક વર્ષોમાં પાકિસ્તાન દ્વારા જ તોડી પાડવાનું હોય?

૧૯૯૦ના દાયકામાં એક કેનેડિયન ચેનલને ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમને પ્રશ્ન પૂછાયો કે તમે ત્રાસવાદીઓના હિટલિસ્ટમાં છો. તમને મરવાનો ડર નથી? તેમણે કહ્યું હતું, “મરવાનો ડર કેવો? હું તો છેલ્લી ઘડીએ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરીશ કે મને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ મળે જેથી આતંકવાદ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી ભારતને હું અખંડ અને અજેય બનાવી શકું.”

આપણે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરીએ કે તેઓ અટલજીને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ આપે અને ભારત ફરીથી અખંડ અને અજેય બને.

international, sanjog news, vichar valonun

ભાઈ ઈમરાન, ભારત હવે ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી!

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૦૫/૦૮/૧૮)

ઈમરાન ખાન ૧૧ ઑગસ્ટે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન પદના શપથ લેવાના છે. ઈમરાને ચૂંટણીની આ ‘મેચ’ પણ ‘શારજાહ’માં રમાતી મેચોની જેમ જીતેલી છે એ સ્પષ્ટ છે. ભારતીય બુદ્ધુજીવીઓ હજુ પણ પાકિસ્તાનની ભાટાઈમાંથી ઊંચા નથી આવતા. પાકિસ્તાન ભારત કરતાં કેટલું મહાન છે તે બતાવવાનો એક પણ મોકો નથી છોડતા. મિડિયાનો એક હિસ્સો પણ તેમાં આવી ગયો. આ હિસ્સો એવો છે જે ટીવી પર ડિબેટમાં પાકિસ્તાનના પદ પરથી ઉતરી ગયેલા ‘કોડીના કર્મચારી’ જેવા પરવેઝ મુશર્રફને મુશર્રફ સાહેબ કહીને સંબોધશે, અમેરિકા-બ્રિટન જેવા શોષણખોર દેશના કોઈ વ્યક્તિ માટે પણ ‘સર’ ‘સર’ કહેતાં તેમની જીભ થાકશે નહીં, પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આખા નામથી બોલાવશે. તેમાં માનવાચક નહીં લગાડે. હવે તો ગુજરાતીમાં પણ આવું જ છે. નામ પાછળ ભાઈ લગાડવાનું નીકળી ગયું!

ઈમરાને સ્પષ્ટ રીતે ‘મેચ ફિક્સિંગ’ દ્વારા જ ચૂંટણી જીતી છે. કેટલાક સેક્યુલર-લિબરલ પત્રકારોએ પાકિસ્તાનની ચૂંટણી પછી ટ્વીટ કર્યું કે પાકિસ્તાનની જેમ આપણે પણ બેલેટથી મતદાન કરાવવાની પ્રણાલિ પાછી લાવીએ. જે લોકોએ ટીવી પર પાકિસ્તાનની મતગણતરીનાં દૃશ્યો જોયાં હશે તેમને ખબર હશે કે આ ચૂંટણી જાણે કોઈ શાળાના જીએસની ચૂંટણી જેવી હતી! પ્લાસ્ટિકની મતપેટી, તેમાં ઉપર, કપડાં સૂકવવાની દોરી બાંધી હોય. આની સામે જડબેસલાક સલામત અને દાયકાઓથી અમલી એવાં ઇવીએમ વિશે પોતે હારવા લાગતા વિપક્ષો (એમાં અડવાણીજી પણ આવી જાય) શંકા ઉઠાવી તેની વિશ્વસનીયતા ખોરવી નાખવા માગે છે. અમેરિકા સહિત બીજા દેશોમાં ઇવીએમથી મતદાન નથી થતું એટલે આપણે પણ ન કરવું તે ક્યાંનો ન્યાય? શું કોઈ બાબતમાં આપણે દુનિયામાં આગળ ન હોઈ શકીએ? અમેરિકાનું જ એક મેગેઝિન છે અને તે પણ લિબરલ દૃષ્ટિકોણવાળું. આ એટલે કહ્યું કે બુદ્ધુજીવી શંકા ન કરે. તેમાં એરિક વેઇનર નામના એક પત્રકારે એક લેખ લખ્યો હતો. એરિક વેઇનરની પણ ઓળખ આપી દઈએ જેથી તેની વિશ્વસનીયતા વિશે પણ શંકા ન થાય. એરિક વેઇનર ભારતપ્રેમી નથી. તે પણ ભારતને ધિક્કારે જ છે. એરિક વેઇનર ઘણાં બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોનાં લેખક છે. તેમણે ૩૦ દેશોમાં પત્રકાર તરીકે કામ કર્યું છે. આ સ્લેટ મેગેઝિનમાં આ એરિકભાઈએ અમેરિકા ભારતની જેમ શા માટે ઈવીએમ નથી અપનાવતું તે વિશે લેખ લખ્યો છે, તે વાંચી જવો જોઈએ.

આપણા દેશના કેટલાક માનસિક દાસ લોકો હજુ પણ અંગ્રેજો-મોગલોની માનસિકતામાંથી બહાર નથી આવતા અને એટલે બિલ ક્લિન્ટન, બરાક ઓબામા, કેનેડાના જસ્ટિન ટ્રુડો કે ઈમરાન ખાન જેવા લોકોથી અંજાઈ જઈએ છીએ. ભારતમાં વિવિધ મિડિયા હાઉસ દ્વારા કૉન્ક્લેવ થાય છે તેમાં જે પત્રકાર સંચાલન કરતા હોય છે કે પછી દર્શક તરીકે જે બુદ્ધિજિવીઓ આવ્યા હોય છે તે સ્પષ્ટ પણે આવા વિદેશી મહાનુભાવોથી અંજાઈ ગયેલા જણાય છે. આપણા મનમાં એવી છબી બનાવી દેવાઈ છે કે સારું અંગ્રેજી કે સારું ઉર્દૂ બોલી શકે, સૂટ-બૂટ પહેરેલા હોય તે જ મહાન. કોઈ વ્યક્તિ દાઢીવાળી, વિખરાયેલા વાળ કે કરચલીવાળાં કપડાં પહેરેલી હોય, ગુજરાતી કે શુદ્ધ હિન્દી બોલતી હોય પરંતુ તેની પાસે ભાષા કે વિજ્ઞાન કે અન્ય કોઈ ક્ષેત્રનું અદ્ભુત જ્ઞાન હોય તો તેની કિંમત નહીં.

ઈમરાન ખાનથી પણ આ જ કારણોસર ભારતના કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ, જે પોતે પણ બુદ્ધુ જેવા છે, તે અંજાઈ ગયા છે. તેની ‘પ્લે બોય’ જેવી ઇમેજ ગર્વથી વર્ણવાય છે. એમાં ગર્વ હોય કે શરમ? જો ભારતીય નેતા આવો હોય તો આ જ લોકો તેને લફરેબાજ કહીને ઉતારી પાડશે. પરંતુ ઈમરાન ખાન તો પ્લે બૉય! તેમાંય તેણે ઝિન્નત અમાન, મૂનમૂન સેન જેવી સુંદરીઓનો ઉપભોગ કર્યો! આવા બુદ્ધુજીવીઓના લખાણ અને વક્તવ્યમાં ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ના પેલા હારેલા ચતુર રામલિંગમ જેવો બોધ જણાય છે, ‘તોહફા કુબૂલ કીજિયે’. જેમ પહેલાંના રાજામહારાજાના સમયમાં વધુ શક્તિશાળી ભીષ્મ હરણ કરીને કન્યાઓને પોતાના કુળના દીકરાઓને વરાવવા માટે લઈ આવતા, ચંદ્રગુપ્તને હેલન પરણાવાયેલી, આવું જ ઉપરોક્ત ઈમરાન ખાનના કિસ્સામાં આપણને જાણે અનુભૂતિ કરાવાય કે તમે હજુ પણ દાસ જ છો તે રીતે આપણી સમક્ષ પ્રસ્તુત થાય છે.

‘પોતે ભારતને ધિક્કારીને મોટો થયો છે’ તેમ કહેનાર ઈમરાન યેનકેન પ્રકારેણ સત્તારૂઢ થશે ત્યારે સ્વાભાવિક જ આપણને ૧૯૮૦નો ઉત્તરાર્ધ અને ૧૯૯૦નો પૂર્વાર્ધ યાદ આવી જાય. શારજાહ એટલે ‘ભારત માટે હાર જા’ એવી ઉક્તિ યાદ આવી જાય. ઈમરાન ભલે મહાન બોલર અને બૅટ્સેમેન હશે, ભલે તેઓ પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ ટીમને વિશ્વ કપ જીતનાર સુધી પહોંચાડનારો લેખાતા, પણ આ દાયકામાં ભારતીય ટીમની બૂરી વલે થઈ તેમાં નિશ્ચિત પણે ‘મેચ ફિક્સિંગ’, અમ્પાયરોની અંચાઈ અને પાકિસ્તાનના હુલ્લડબાજ પ્રેક્ષકો (૧૯૮૯માં તો કેપ્ટન શ્રીકાંત પર પાકિસ્તાનના એક દર્શકે છરીથી હુમલો કરેલો)નો ત્રિકોણ જ હતો.

એવું નથી કે ભારત શારજાહમાં જીત્યું નથી. ૧૯૮૪ અને ’૮૫ના બંને રોથમેન કપ ભારતે જીત્યા હતા. પરંતુ ૧૯૮૬ પછી ભારતની પાકિસ્તાન સામે સતત હાર થતી આવી. અંતે ૨૦૦૦ના વર્ષ પછી ભારતની સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાનની સામે ક્રિકેટ રમવાનું જ બંધ કરી દીધું. શારજાહ કપ ભારતને હરાવવા માટે, ખાસ કરીને પાકિસ્તાન સામે, રમાતો હોય તે રીતની ‘ગોઠવણ’ જ હતી. મૂળ તો પાકિસ્તાનમાં જન્મેલા યુએઇના વેપારી અબ્દુલ રહેમાન બુખાતીરે રણમાં લીલુંછમ મેદાન બનાવીને શારજાહમાં મેચો શરૂ કરાવેલી. શારજાહની મેચોમાં મૉસ્ટ વૉન્ટેડ ત્રાસવાદી દાઉદ ઇબ્રાહિમની હાજરી, તેની સાથે ભારતીય અભિનેત્રી મંદાકિની, અનિલ કપૂર, ઋષિ કપૂર, ફિરોઝ ખાન જેવા લોકો જવા મળતા. એમાંય મારા મનગમતા કલાકારો પૈકીના એક એવા ઋષિએ તો દાઉદે ચા પીવડાવી તેમાં કોઈ દેશના રાષ્ટ્રપ્રમુખે કે મહાન સંતે ચા પીવડાવી હોય તેવા અહોભાવથી જે વાત રજૂ કરી તેનાથી તેમના પ્રત્યેના માનમાં ઘટાડો થઈ ગયો.

૧૯૮૬માં જે મેચમાં જાવેદ મિંયાદાદે ચેતન શર્માની છેલ્લી ઑવરના છેલ્લા દડા પર છગ્ગો મારી મેચ જીતાડી ત્યારથી પાકિસ્તાનની જીતનો ક્રમ શરૂ થયો. વર્ષ ૨૦૦૦માં મેચ ફિક્સિંગનું ભૂત બહાર આવેલું ત્યારે મહાન કેપ્ટન અને ક્રિકેટર કપિલ દેવ પર પણ શંકાની સોય ઉઠેલી. અંતે જોકે કોઈને ખાસ કંઈ થયું નહીં. અઝહરુદ્દિન તો કૉંગ્રેસની ટિકિટ પર ૨૦૦૯માં સાંસદ પણ બન્યો. ૨૦૧૪માં રાજસ્થાનમાંથી હારી ગયો. હવે કૉંગ્રેસ તેને તેલંગણામાંથી વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવા ઑફર કરી રહી છે! એટલે કપિલ દેવે એ લગભગ ભારત દ્વારા જિતાયેલી લાગતી મેચમાં છેલ્લી ઑવર પ્રમાણમાં નવા અને બિનઅનુભવી એવા ચેતન શર્માને આપી તે શંકા જન્માવે તેવી બાબત છે.

૨૦૦૧માં મેચ ફિક્સિંગના આરોપોનું કેન્દ્રબિંદુ શારજાહ હતું. આઈસીસીના એન્ટી કરપ્શન યૂનિટે તેની તપાસ હાથ ધરેલી જેમાં અમ્પાયરો પણ આવી જતા હતા. ૨૦૦૧માં બીબીસીના ક્રિકેટ સંવાદદાતા જૉનાથન ઍગ્ન્યૂએ કહેલું, “હું સોગંદ પર કહી શકું છું કે ડઝન પૈકીની બે મેચો જેનો હું તે મેદાન પર સાક્ષી બન્યો છું તે ફિક્સ થયેલી હતી અને બંને પાકિસ્તાનની મેચો હતી.’

તે સમયના ક્રિકેટ ચાહકોને કૉમેન્ટેટર તરીકે ડૉ. નરોત્તમ પુરીનું નામ યાદ હશે. તેઓ દૂરદર્શનના કૉમેન્ટેટર હતા. ૨૦૦૦માં એક અંગ્રેજી સમાચારપત્રને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે સ્વીકાર્યું કે તેમણે ૧૯૭૯માં સટ્ટા વિશે સાંભળેલું. પરંતુ સટ્ટો અને મેચ ફિક્સિંગ જુદી બાબત છે. સટ્ટામાં કોઈ વ્યક્તિગત ક્રિકેટર પર રમાય કે આંકડા પર રમાય. પણ મેચ ફિક્સ કરવી એટલે પહેલેથી પરિણામ નક્કી કરી નાખવું. તેમણે ‘તહલકા’ દ્વારા થયેલા સ્ટિંગમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેમને તેમના એક દોસ્ત રમન કપૂર (જે અભિનેતા વિનોદ ખન્નાના સાળા અને ‘ખલીજ ટાઇમ્સ’ના પત્રકાર હતા)નો ફૉન આવ્યો કે એક રૂમમાં મીટિંગ ચાલી રહી છે, કાલે વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને પાકિસ્તાનની મેચમાં વેસ્ટ ઇન્ડિઝ હારવાનું છે, બોલ તારે પૈસા લગાડવા છે? તે વખતે વેસ્ટ ઇન્ડિઝમાં વિવિયન રિચાર્ડ્સ, ગૉર્ડન ગ્રીનિચ, માલ્કમ માર્શલ હતા પરંતુ તેઓ એ મેચમાં રમવાના નહોતા!

‘૮૬ની આસપાસનો જ એ સમય હતો જ્યારે વિશ્વમાં મુસ્લિમ કટ્ટરવાદ જન્મ લઈ રહ્યો હતો. ૧૯૮૪માં પાકિસ્તાનના લોકમતમાં મુહમ્મદ ઝીયા ઉલ હકે સ્થાપેલા શરિયા મુજબના શાસનને મંજૂરી આપેલી. ૧૯૭૯માં ઈરાનમાં ક્રાંતિ થયેલી અને સૈયદ રુહોલ્લાહ ખોમૈની જે આયાતોલ્લાહ ખોમૈની તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના હાથમાં ઈરાનની ધૂરા આવી હતી. તેમણે ‘સેતાનિક વર્સીસ’ પુસ્તક માટે સલમાન રશ્દી સામે ફતવો બહાર પાડેલો. ૧૯૮૫નું જ વર્ષ હતું જ્યારે ભારતમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે શાહબાનો નામનાં તે સમયે ૬૨ વર્ષનાં છૂટાછેડા પામેલાં મુસ્લિમ વૃદ્ધાને પતિ દ્વારા ભરણપોષણનો ચુકાદો આપેલો. પરંતુ તે વખતે મતો માટે થઈને બહુમતી હોવા છતાં હિંમત દાખવવાના બદલે રાજીવ ગાંધી ઉદારવાદી મુસ્લિમ આરીફ મોહમ્મદ ખાનના વિરોધ છતાં કટ્ટરવાદીઓને શરણે થઈ ગયા. (આરીફ મોહમ્મદ ખાનના કહેવા પ્રમાણે, આધુનિક એવા રાજીવને કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને શરણે જવા પ્રેરણા આપનાર નજમા હેપ્તુલ્લાહ હતા, જે ઘણાં વર્ષોથી ભાજપમાં છે અને મોદી સરકારમાં પહેલાં પ્રધાન અને હવે મણિપુરમાં રાજ્યપાલ છે). સલમાન રશ્દીના પુસ્તક પર રાજીવ ગાંધીએ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો! (જોકે એમાં અંગત પૂર્વગ્રહ પણ હોઈ શકે કારણકે ઈન્દિરા ગાંધીએ સલમાનના ‘મિડનાઇટ ચિલ્ડ્રન’ પુસ્તકના કારણે બ્રિટનમાં બદનક્ષીનો કેસ કરેલો, એ વાત પછી ક્યારેક.) પાકિસ્તાન જીતે તો ભારતમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ફટાકડા ફૂટતા અને હારે તો કાશ્મીર સહિતના કેટલાક ભાગોમાં રમખાણો થતાં.

આ જ સમય હતો જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ શરૂ થઈને એટલો વકર્યો કે હિન્દુઓએ રાતોરાત કાશ્મીર છોડીને નાસવું પડેલું. અનેક હિન્દુ માબહેનો પર બળાત્કાર, હત્યા સહિતના અત્યાચાર થયા.

ઈમરાન ખાનના કારણે આ પૃષ્ઠભૂમિ યાદ આવી ગઈ. પરંતુ હવે ભારત પહેલા જેવું ‘હાર જા’ વાળું ભારત નથી રહ્યું. વિશ્વ કપમાં ૧૯૯૨થી ભારતે પાકિસ્તાનને સતત હાર આપી છે. ભારતની ટીમ હોય કે વર્તમાન સરકાર, પાકિસ્તાનને ‘જેવા સાથે તેવા’ની ભાષામાં જવાબ આપવાની હવે તાકાત, ત્રેવડ અને હિંમત ત્રણેય છે. ૨૦૦૦થી બદલાયેલી નવી સદીનું ભારત જુદું જ છે. ઈમરાનમિંયા, હવે કાશ્મીરનો રાગ આલાપવાનું બંધ કરો. વાત કરવી હોય તો પાકિસ્તાને બથાવી પાડેલા કાશ્મીર, બલોચિસ્તાન, સિંધ, ગિલગિટ-બાલ્ટીસ્તાનની વાત કરો. તમારા દેશમાં હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને મળતા છૂટા દોરની વાત કરો. તમારી વિશ્વ સ્તરે બની ગયેલી ત્રાસવાદને પોષક રાષ્ટ્રની છબીની વાત કરો. મેચ કે ચૂંટણી ફિક્સ થઈ શકે, પરંતુ યુદ્ધનાં પરિણામો નહીં. અને કાશ્મીરમાં યુદ્ધ ચાલુ જ છે. રોજ તમારા મોકલેલા ત્રાસવાદીઓ મરી રહ્યા છે, એ ભૂલશો નહીં.

gujarat, national, sanjog news, vichar valonun

કૉર્ટોની ફટકાર પછી જ સરકારી તંત્રની આંખ કેમ ઊઘડે છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૯/૭/૧૮)

શું આ દેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલયો અને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયોને સોંપી દેવો જોઈએ? આ આત્યંતિક સવાલ આજકાલ લોકોમાં પૂછાઈ રહ્યો છે તેનું કારણ છે તાજેતરમાં અમદાવાદમાં જોવા મળેલું ચમત્કારિક પરિણામ. હાઇ કૉર્ટે ટ્રાફિકની બાબતે પોલીસને કડક ફટકાર લગાવી. ત્યાર પછી એ. કે. સિંહના નેતૃત્વમાં પોલીસે જે ઝુંબેશ ચલાવી છે તેની જેટલી પ્રશંસા કરીએ તેટલી ઓછી છે. પહેલી વાર લોકો પોતાના વિડિયો બનાવી પોલીસને ધન્યવાદ કહી રહ્યા છે. રેડિયો અને ટીવી પર લોકો કહી રહ્યા છે કે આ ઝુંબેશના કારણે રૉડ ખુલ્લા દેખાય છે અને તેમને પરિવહનમાં પહેલાં લાગતા સમય કરતાં હવે ઓછો સમય લાગે છે. સામે પક્ષે સરકાર અને પોલીસના પણ વખાણ કરવા પડે કારણકે ભૂતકાળમાં (શાહબાનો કેસ સહિતના કેસોમાં) સરકારો સર્વોચ્ચના ચુકાદાને પણ ઘોળીને પી ગઈ હોવાના દાખલા આપણી સામે છે જ.

બીજી તરફ પાર્કિંગની બાબતે પણ હાઇ કૉર્ટે મ્યુનિસિપાલ કૉર્પોરેશનનો ઊધડો લીધો (હિન્દી ચેનલોના દુષ્પ્રભાવમાં હવે આડે હાથ લીધા એવું લખાય ત્યારે દુઃખ થાય છે કારણકે ગુજરાતીમાં ઘણા શબ્દો છે જ, ખોટી નકલ કરવાની ક્યાં જરૂર છે?) અને મોલ-થિયેટરોમાં પાર્કિંગની ખોટી ફી વસૂલાતી હતી તે બંધ થઈ! હવે બીજાં શહેરોમાં પણ આ સારો ‘ચેપ’ પ્રસરે તો સારું. મહારાષ્ટ્રમાં તો થિયેટરોમાં પોતાનો નાસ્તો લઈ જવાની છૂટ પણ અપાઈ તે પણ મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયને જ આભારી છે. હજુ આ અંગે ગુજરાતની સરકાર જાગી નથી. કદાચ ગુજરાત હાઇ કૉર્ટ કે સુપ્રીમ કૉર્ટ ચુકાદો આપશે તે પછી આંખ ખુલે.

હકીકતે આપણે ત્યાં અમેરિકાના આયાતી ઉપભોક્તાવાદ અને મૂડીવાદના પ્રભાવમાં કોઈ પણ બાબતમાં ફી નખાય કે ટેક્સ નખાય ત્યારે કેટલાક લોકો આપણા મનમાં એવું સૂત્ર (તે પણ અમેરિકાથી આયાતી સૂત્ર જ છે) ઠસાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે There ain’t no such thing as a free lunch. કોઈ ચીજ મફતમાં ન મળે. અહીં આપણે એમ નથી કહેતા કે (૧૯૯૧ પહેલાંની) કૉંગ્રેસની કે અત્યારે કેજરીવાલની વિચારધારા પ્રમાણે બધું મફતમાં આપીને સરકારી તિજોરી ખાલી કરી નાખો. પરંતુ સાથે અમેરિકા હોય કે બીજા દેશો, તેમાં નાગરિકોને જે સુવિધા રૉડથી માંડીને શિક્ષણ સુધીની મળે છે તે પણ જોવું જોઈએ. પશ્ચિમાંધ લોકો આવી વાત ક્યારેય નહીં કરે.

આપણા પર સદીઓ સુધી મોગલો અને અંગ્રેજો ભારતના કેટલાક હિસ્સા પર (આખા ભારત પર ક્યારેય તેમનો કબજો નહોતો) રાજ કરી ગયા અને અંગ્રેજી શિક્ષણ પદ્ધતિ મૂકતા ગયા. તેના કારણે અંગ્રેજી-ઉર્દૂ જેવી ભાષાથી માંડીને સંસ્કૃતિની બાબતે પણ આપણે ત્યાં કેટલાક લોકો હજુ માનસિક રીતે દાસવૃત્તિ જ ધરાવે છે. મિડિયામાં પણ અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા, સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને (હવે ચીન અનેક રીતે સાંસ્કૃતિક આક્રમણ કરી રહ્યું હોવાથી) ચીન જ છવાયેલા રહે છે. અને એટલે ફિનલેન્ડ જેવા દેશ વિશે ક્યારેય આપણે ત્યાં ચર્ચા જ નથી થતી.

ફિનલેન્ડમાં પ્રાથમિકથી માંડીને ઉચ્ચ શિક્ષણ નિ:શુલ્ક છે, અને માત્ર પોતાના દેશના નાગરિકો માટે જ નહીં, બીજા દેશના નાગરિકો માટે પણ! કારણકે ત્યાં શિક્ષણને મૂળભૂત અધિકાર ગણવામાં આવ્યો છે. આપણે ત્યાં તો કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા લવાયેલા રાઇટ ટૂ ઍજ્યુકેશનના અમલમાં પણ શાળાઓ દાખડા કરે છે. સરકાર પગલાં ભરવામાં આનાકાની કરે છે. હાર્દિક પટેલ-અલ્પેશ ઠાકોર જેવા લબરમૂછિયા નેતાઓ ઘડીબેઘડી આંદોલન કરી સમેટી લે છે અને ચર્ચામાં આવી જાય છે. કૉંગ્રેસ મૌન તમાશો જોતી રહે છે.

યુરોપમાં ફિનલેન્ડ પહેલો દેશ છે જે બેરોજગારોને પ્રતિ માસ ૫૬૦ યુરો આપે છે! આપણા અંદાજે ૪૫ હજાર રૂપિયા થયા! આવો પગાર તો ઘણા કુશળ રોજગાર ધરાવનારાઓને પણ આપણે ત્યાં નથી મળતો! ફિનલેન્ડમાં બાળક જન્મે તો તેના ખર્ચની ચિંતા માતાપિતાએ કરવી નથી પડતી. સરકાર જ ખર્ચ ઉઠાવે છે. પહેલું બાળક જન્મે અને તે ૧૭ વર્ષનું (એટલે કે પુખ્ત વયનું ન) થાય ત્યાં સુધી ત્યાંની ‘કેલા’ નામની સંસ્થા પહેલા બાળક માટે મહિને ૯૪.૮૮ યુરો (એટલે અંદાજે ૭૬૩૦.૭૭ રૂપિયા) ચુકવે છે. બીજું બાળક જન્મે તો ૧૭ વર્ષ સુધી તેના માટે ૧૦૪.૮૪ યુરો (અંદાજે ૮૪૩૧.૮૦ રૂપિયા) મળે છે. ત્રીજા બાળક માટે ૧૩૩.૭૯ યુરો, ચોથા બાળક માટે ૧૫૩.૨૪ યુરો મળે છે. પાંચમા અને તે પછી જેટલાં બાળક થાય તે દરેક બાળક દીઠ ૧૭૨.૬૯ યુરો મળે છે. (અહીં વસતિ વધારતી રહેતી પ્રજાતિએ ત્યાં સ્થળાંતર થઈ ન જવું જોઈએ?) આનું કારણ એ છે કે બાળકનો જન્મદર ત્યાં ઓછો છે.

આ ભથ્થું વળી ટૅક્સ ફ્રી આવક છે (આપણે ત્યાં તો પગારમાંથી કરકસર કરી કરીને બચાવેલી મૂડીમાંથી કરેલી એફ.ડી. પાકે ત્યારે તેના પર પણ ટૅક્સ ઠોકી દેવાયો છે). માતાને જ બાળક માટે આ ભથ્થું મળે છે પરંતુ જો બાળક ૧૫ વર્ષનું થઈને અલગ રહેવા જાય તો પછી બે વર્ષ સુધી આ ભથ્થું બાળકને મળવા લાગે છે. માતાપિતાની કેટલી આવક છે અને સંપત્તિ કેટલી છે તે આ ભથ્થું આપતી વખતે જોવાતું નથી.

વળી, ફિનલેન્ડમાં બાળક માટે પિતાનું મહત્ત્વ પણ સમજાયું છે. આથી ત્યાં પિતા બનનાર પુરુષને નવ સપ્તાહની પૈતૃક રજા અપાય છે જેના માટે તેમને પગારના સિત્તેર ટકા રકમ મળે છે. પિતા તેમનાં બાળકો સાથે સમય પસાર કરે તે માટે ‘ઈટ્સ એ ડેડી ટાઇમ!’ નામની રીતસર ઝુંબેશ ચાલે છે.

ફિનલેન્ડમાં નોકરીના પણ ફાયદા છે. વર્ષે ૧૨ જાહેર રજા, નોકરીના પહેલા વર્ષે દર મહિને બે રજા, પહેલા વર્ષ પછી દર મહિને ૨.૫ રજા, કુલ ૩૦ દિવસની આખા વર્ષમાં રજા મળે. ચાર અઠવાડિયાનું ઉનાળુ વેકેશન અને એક સપ્તાહનું શિયાળુ વેકેશન મળે. દર વર્ષે ૪૦૦ યુરો (૩૨૧૫૭.૪૮ રૂપિયા)નું રમતગમત ભથ્થું મળે. કંપનીની કાર ગ્રેડ ૧૫માં આવતા કર્મચારીને મળે. કારમાં ઈંધણ પૂરાવવા ફ્યુઅલ કાર્ડ મળે. લંચ વાઉચર પણ મળે.

ફિનલેન્ડ સૌથી સ્થિર, સલામત અને શ્રેષ્ઠ સુશાસન ધરાવતો, ઓછામાં ઓછો ભ્રષ્ટ અને સામાજિક રીતે પ્રગતિશીલ દેશ ગણાય છે. એટલે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી કે ગયા માર્ચમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના રિપોર્ટમાં તેને સૌથી સુખી દેશ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. ફિનલેન્ડનો જીડીપી યુએસ કરતાં અને તેના પડોશી નૉર્ડિક દેશો (ડેન્માર્ક, સ્વીડન, આઈસલેન્ડ, નૉર્વે)ના જીડીપી કરતાં નીચો છે. અમેરિકાનું સ્થાન સુખી દેશોની યાદીમાં ઉત્તરોત્તર ગબડતું જાય છે તે બતાવે છે કે જીડીપીથી સુખ મળતું હોવાની ખાતરી નથી. અને (પહેલાં માનસિક રીતે બ્રિટિશ અને) હવે માનસિક રીતે અમેરિકી થઈ ગયેલા આપણે જીડીપીની આંધળી દોટમાં પડ્યા છીએ. એક ક્વાર્ટર માટે જીડીપી નીચો જાય એટલે અર્થશાસ્ત્રીઓ ચર્ચા કરવા લાગે છે, વિપક્ષો બૂમરાણ મચાવવા લાગે છે.

ફિનલેન્ડની વાત એટલા માટે માંડી કે કેટલાક બુદ્ધુજીવીઓ આપણને માનસિક રીતે અમેરિકન ગુલામ બનાવવા મચી પડેલા છે. અમેરિકામાં આમ ને અમેરિકામાં તેમ. અરે કુપમંડુકો! અમેરિકા સિવાયની દુનિયા પણ છે. જરા અમેરિકાના કુવામાંથી બહાર નીકળો!

એટલે નાગરિકોને જે પાયાની સુવિધા મળવી જોઈએ તેનો હજુ આપણા વિશ્વમાં સૌથી મોટા છઠ્ઠા નંબરના થઈ ગયેલા અર્થતંત્રમાં નથી મળતી. હાઇ કૉર્ટ અને સુપ્રીમ કૉર્ટના જજોનો એ બદલ ધન્યવાદ કરવો જોઈએ. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે તો પછી સરકારની ભૂમિકા શું? સરકાર કેમ પહેલ નથી કરતી? પોલીસ કેમ પોતાની ફરજ બરાબર ન નિભાવે? આ જુલાઈ મહિના પહેલાં સરકારના મંત્રીઓ કે પોલીસ અધિકારીઓ ક્યાંક જતા હશે તો શું તેમને રૉડ પર ટ્રાફિકની સમસ્યા નહીં નડતી હોય? તેમને પાર્કિંગની તકલીફ નહીં પડતી હોય? શું થિયેટરમાં ફિલ્મ જોવા જતી વખતે સરકાર કે તંત્રને ત્યાંથી ફરજિયાત મોંઘો નાસ્તો ખરીદવો પડે તે નહીં નડતું હોય? પરંતુ મોટા ભાગના લોકો જ્યારે કોઈ પદ પર કે નોકરીમાં લાગે છે ત્યારે ‘હોતા હૈ, ચલતા હૈ, દુનિયા હૈ’ જેવા મંત્રમાં જ માને છે. બહુ ઓછા એ. કે. સિંહ કે અનુપમસિંહ ગેહલોત જેવા હોય છે જે પોતાના હોદ્દા થકી નહીં, પોતાના કામ થકી લોકચાહના મેળવી જાય છે.

હાઇ કૉર્ટમાં કે સુપ્રીમ કૉર્ટમાં કેટલાક મુદ્દે તો સરકાર કોઈ ચોક્કસ વલણ જ નથી લેતી. જેમ કે સજાતીય સંબંધોની બાબતમાં મોદી સરકારે સુપ્રીમ કૉર્ટ પર છોડી દીધું! આર.એસ.એસ.થી માંડીને રામદેવ બાબા સજાતીય સંબંધોના આ પ્રકૃતિ વિરોધી ‘ચેપ’ની વિરુદ્ધ છે પરંતુ સરકારે કોઈ વલણ ન લીધું. અગાઉ કૉંગ્રેસની યુપીએ સરકાર કાળાં નાણાં બાબતે ‘સિટ’ બનાવવા સુપ્રીમના આદેશ છતાં ઠાગાઠૈયા કરતી હતી. ઈન્દિરા ગાંધીની ગરબડ કરીને જીતાયેલી ચૂંટણી, ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં દોષિત સાંસદોને ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ, ૩૫૬ કલમનો દુરુપયોગ કરીને કૉંગ્રેસ દ્વારા વિપક્ષોની સરકારને બરતરફ કરવી, અફઝલ ગુરુ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી, સંજય દત્ત જેવા ત્રાસવાદમાં સહાયકને જેલ, રામમંદિર, વીઆઈપી કલ્ચર, નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૦૨નાં રમખાણોના કેસમાં રાહતથી માંડીને ટ્રિપલ તલાક જેવા અનેક મુદ્દા છે જે સુપ્રીમ કે હાઇ કૉર્ટના કારણે ઉકેલાયા છે કે ઉકેલાશે. પરંતુ ફરીને પ્રશ્ન એ જ થાય કે તો પછી સરકારે શું કરવાનું? માત્ર ટૅક્સ જ વસૂલવાનો? (આ આત્યંતિક વાત છે તે મને ખબર છે પરંતુ ટ્રાફિકથી માંડીને ઘણા પ્રશ્ને સરકાર હાઇ કૉર્ટ-સુપ્રીમની ફટકાર પછી જાગે છે તેથી આમ લખવાની ફરજ પડે છે.)

media, sanjog news, vichar valonun

આઠ કૉલમ અને બાઇટની દુનિયામાં ખોવાયો છે પત્રકાર

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૨/૭/૧૮)

પત્રકારત્વ જગત માટે તાજેતરમાં ત્રણ આઘાતજનક સમાચાર આવ્યા. એક તો ‘ભાસ્કર’ સમૂહના નેશનલ એડિટર કલ્પેશ યાજ્ઞિકની આત્મહત્યાના. ‘અસંભવની વિરુદ્ધ’ એવી કૉલમ લખતા તંત્રી આત્મહત્યા કરે તેવું માનવામાં જ ન આવે. શરૂઆતમાં તો તેમનું અવસાન હૃદયરોગના હુમલાથી થયાના સમાચાર ‘ફેલાયા’. પછી પોલીસ ચિત્રમાં આવી અને ‘આત્મહત્યા’ કર્યાની પુષ્ટિ થઈ. આ આત્મહત્યા પાછળ અનેક કારણોની ચર્ચા/ગોસિપો ચાલી રહી છે. એક પત્રકાર-કૉલમિસ્ટના અવસાન પાછળનું રહસ્ય ક્યારેય બહાર આવશે? કદાચ નહીં. સંજય ગાંધી હોય કે સુનંદા પુષ્કર, આવા મોટા લોકોના રહસ્યમય મૃત્યુ વિશે રહસ્ય અને તેમના વિશે થતી વાતો ક્યારેય અટકતી નથી.

બીજા સમાચાર એટલે એક ગુજરાતી સમાચાર ચેનલમાં વરસાદનું થોડું પાણી ભરાયું તેને ચાર-પાંચ ફૂટ તરીકે રિપૉર્ટર દ્વારા વર્ણવાયું. ત્રીજા સમાચારમાં એક જગ્યાએ વરસાદનું એટલું પાણી નહોતું ભરાયું તો લીંબડી પાસે રણોલ ગામમાં લોકોને પાણીમાં બેસી જવા કહ્યું અને કેમેરા ટ્રિકથી તેઓ પાણીમાં ગળાડૂબ હોય તેમ દેખાડાયું.

પત્રકારને કેવું સ્ટ્રેસ? પત્રકાર તો મજાની જિંદગી જીવે. રોકટોક વિના ગમે ત્યાં જઈ શકે. પૉલિટિશિયન, પોલીસ અને પ્રૉસિક્યૂટર (વકીલો) સહિતના ત્રણેય ‘પી’ (અંગ્રેજી મૂળાક્ષર) ચોથા ‘પી’ એટલે કે પ્રેસ (પત્રકારો)ને હંમેશાં નમસ્કાર કરતા ફરે. તેમની ઓળખાણો નરેન્દ્ર મોદીથી માંડીને મેયર સુધી, રતન તાતાથી માંડીને કરશનભાઈ પટેલ સુધી, અમિતાભ બચ્ચનથી માંડીને નરેશ કનોડિયા સુધી, વિરાટ કોહલીથી લઈને પાર્થિવ પટેલ સુધી હોય. ચપટી વગાડતાં તેમનાં કામ થઈ જાય. તેમની અવગણના કરવાનું કોઈને પોસાય નહીં. તેમને અમેરિકામાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ શું કરે છે તેનાથી માંડીને આગામી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કોનેકોને ટિકિટ મળવાની છે ત્યાં સુધી બધી જ જાણકારી હોય.

ટીવીની સમાચાર ચેનલોમાં કામ કરતાં એન્કરો (આમ તો કામ કરતી એન્કરો, કારણકે ટીવી પત્રકારત્વમાં મહિલા ચહેરા વધુ દેખાય છે)ને તો કેટલા જલસા! સુંદર કપડાં, સરસ મજાનો મેક-અપ કરીને ચિલ્ડ એસીવાળા સ્ટુડિયોમાં મોટા-મોટા લોકો સાથે ડિબેટ કરવાની. સમાચાર વાંચવાના. ગમે તેવા રાજકારણી હોય કે પોલીસ, લાઇવ ટેલિકાસ્ટમાં ‘કામ કેમ નથી કરતા’ તેમ પૂછવાની સત્તા!

ઉપર કહ્યા તેવા મતો પત્રકારો વિશે જનતામાં સામાન્ય રીતે હોય છે. આ વાતો સાચી, પરંતુ શું પત્રકાર પણ એક સામાન્ય માણસ નથી? ડૉક્ટર, વકીલ, એન્જિનિયર, માર્કેટિંગ, મેનેજમેન્ટ, આઈ.ટી. એન્જિનિયર જેવા ક્ષેત્રના લોકોને જેવો સ્ટ્રેસ હોય છે તેવો જ સ્ટ્રેસ પત્રકારોને પણ હોય જ છે. ચીફ એડિટરથી માંડીને રિપૉર્ટર સુધી બધા આ અનુભવ કરે જ છે. દરેક પર ટીઆરપી સારા લાવવા કે સમાચારપત્રનું વેચાણ વધારવાનું દબાણ હોય છે. સાચો પત્રકાર ચોવીસે કલાક પત્રકાર તરીકે જ જીવતો હોય છે. તેને દરેક બાબતમાં કોઈક સ્ટૉરીની આશા હોય છે. કોઈ સમાચાર બને તો તેનું રસાળ શૈલીમાં નાનકડું પણ ધ્યાનાકર્ષક મથાળું શું બની શકે તે વિચારો તેના મગજમાં તરત ચાલુ થઈ જાય છે. તેના મગજમાં કોઈ વિચાર ઝબુકે એટલે તે અડધી રાત્રે કે મોડી રાત સુધી પણ પેનથી ડાયરીમાં કે હવે મોબાઇલના જમાનામાં કલરનૉટમાં ટપકાવવા લાગે છે.

પરંતુ આ બધી મહેનત પર ક્યારેક ‘ઉપરવાળા’ (શ્લેષ અભિપ્રેત છે) પાણી ફેરવી દે અને આવું વારંવાર બને ત્યારે તેના મનમાં સ્વાભાવિક જ નિરાશા જન્મે છે. કામ માટે સમય ન જોનારો પત્રકાર જ્યારે તેના કામની કદર તો ઘરે ગઈ, પરંતુ તેના વિચારો, તેની સ્ટૉરી, તેના હેડિંગ, તેના એન્કરિંગને પાણીમાં પધરાવવામાં આવે, કોઈ ‘પૉલિટિક્સ’ ખેલાઈ જાય, તેની જાણ બહાર તેની સ્ટૉરીનું એડિટિંગ કોઈ બીજાને અપાઈ જાય, તેણે આખી સ્ટૉરી કે પૂર્તિ માટે મહેનત કરી હોય, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ બૉસના માનીતા કોઈ પત્રકારનું નામ ક્રેડિટ લાઇનમાં ઘૂસી જાય ત્યારે આવો સાચો પત્રકાર પડી ભાંગતો હોય છે.

પોતે સારું કામ કરતો હોય પરંતુ નવા તંત્રી આવે એટલે ઊંચા પગારે લાવેલા પોતાના માનીતા પત્રકારને જ્યારે એ જ ‘બીટ’ સોંપી દઈ પોતાને કોઈ બીજી નકામી (જેમ આઈએએસ અધિકારીને સાવ નકામા વિભાગમાં ફેંકી દેવામાં આવે કે ધારાસભ્ય/સાંસદને નકામું ગણાતું ખાતું આપવામાં આવે તેમ) ‘બીટ’ સોંપવામાં આવે ત્યારે આ પત્રકારનું હૈયું રડી ઊઠતું હોય છે. પોતે જે સ્ટોરીનો આઇડિયા આપ્યો હોય તે જ સ્ટોરી એડિટરે બીજા કોઈને સોંપી દીધી હોય તે જાણીને પત્રકારને આઘાત લાગવો સ્વાભાવિક છે. પોતે ઘણી મહેનત કરીને, દોડધામ કરીને, કોઈ ઑફિસમાં અજાણી વ્યક્તિ તરીકે ઘૂસ મારીને ઉદ્યોગપતિ-મંત્રી-પોલીસનું કૌભાંડ શોધી લાવ્યો હોય અને તે સ્ટોરી આવા વ્યક્તિ સાથે ‘સેટિંગ’ થઈ જવાથી ‘કિલ’ થઈ જાય ત્યારે પત્રકારની મનોદશા કલ્પના કોઈ ન કરી શકે.

સમાચાર કોને કહેવાય? સામાન્યતઃ વ્યાખ્યા આવી છે- કૂતરું માણસને કરડે તે સમાચાર ન કહેવાય, હા, માણસ કૂતરાને કરડે તો સમાચાર કહેવાય. ચીલાચાલુ સ્ટૉરી નહીં, મસાલેદાર, ધમાકેદાર સ્ટૉરી અખબાર વેચવા કે ન્યૂઝ ચૅનલ ચલાવવા જોઈએ. અખબારમાં હવે તસવીરોનું મહત્ત્વ યથાર્થ જ છે. તસવીરો માટે પણ ફૉટોગ્રાફરોની દોડધામની કલ્પના પત્રકારત્વ જગતની બહારના લોકો ન કરી શકે. સારા સમાચાર કે સારી તસવીર આવે તેની કદર મેનેજમેન્ટ તરફથી મોટા ભાગે નથી થતી, પરંતુ કોઈ સમાચાર ચૂક્યા કે ફૉટોગ્રાફર સારી તસવીર ન લાવી શક્યો તો આવી બન્યું! શહેરોમાં કેટલી બધી ઇવેન્ટ થતી હોય, તે બધી ઇવેન્ટ એક અખબારના જૂજ ફૉટોગ્રાફરોએ કવર કરવાની હોય. એટલે બાઇક કે કારમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાની મારામારી, વળી, સમયસર એ ફૉટો મોકલવાની મગજમારી…આ બધી પડદા પાછળની કવાયત છે. જનતા તો બીજા દિવસે સારો ફૉટો જોઈને રાજી થાય. કેટલા લોકો એ ફૉટો જોઈને તેના તસવીરકારનું નામ વાંચતા અને યાદ રાખતા હશે?

ઘણા વાચકોની યાદશક્તિ અદ્ભુત હોય છે. સ્વ. હાસ્ય લેખક વિનોદ ભટ્ટનો રમૂજી કિસ્સો છે. “ઝરમર વરસાદ પડતો હતો. માંડ એક રિક્ષા મળી. હું તેમાં બેસવા જતો હતો, ત્યાં બે યુવાનો મારી પાસે આવ્યા. બેમાંના એકે કુતૂહલથી મને પૂછ્યું : “તમે જ વિનોદ ભટ્ટ છો?” મને એમ કે જો હું હા પાડીશ તો કદાચ તે વધુ પૂછશે અથવા મારો ઑટૉગ્રાફ માગશે. આમાં ને આમાં માંડ મળેલી આ રિક્ષા હાથમાંથી છટકી જશે. તેથી મેં નમ્રતાથી જણાવ્યું કે “ના, હું વિનોદ ભટ્ટ નથી”, ને રિક્ષામાં ગોઠવાઈ ગયો, એટલે બીજા યુવકે પહેલા યુવકને કહ્યું કે હું નહોતો કહેતો કે વિનોદ ભટ્ટ આવો ન હોય?”

આજે તો ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ સહિત સમાચારપત્રોમાં લેખકોનાં નામ ઉપરાંત ફોટોગ્રાફ પણ પ્રસિદ્ધ થાય છે, ઇ-મેઇલ આઈડી પણ હોય છે, પરંતુ કેટલા વાચકો કૉલમિસ્ટોને ઓળખી શકે? એ તો જવા દો, પણ કેટલા વાચકો પોતે લેખનસામગ્રી માણી તે બદલ સમાચારપત્રોને ઇ-મેઇલ કે વૉટ્સએપ કરે છે? કૉલમિસ્ટોને માટે કદાચ સૌથી મોટું સન્માન કોઈ વાચક તેને પત્ર લખી કે રૂબરૂ મળે ત્યારે ઓળખીને તેનું લખાણ સાચા અર્થમાં (ખુશામત માટે નહીં) કેમ ગમ્યું તે કહે તે હોય છે.

ટીવીના રિપૉર્ટર અને કેમેરામેનનું કામ વધુ કપરું છે. તેમને વિઝ્યુલી સમાચાર બતાવવાના છે. અને એટલે જ દૃશ્યો સારાં હોવા જોઈએ. જેની સ્ટૉરી હોય તે વિઝ્યુઅલી સારી રીતે પ્રૅઝન્ટ થઈ શકે તેવી હોવી જોઈએ. સમાચારના કેન્દ્રમાં રહેલી વ્યક્તિ પાસે નાનકડું નિવેદન (બાઇટ) લાવવું ફરજિયાત છે. જો તેમ ન હોય તો સ્ટૉરી ચાલે નહીં અને સ્ટ્રિંગરના કિસ્સામાં તો તેને પૈસા ન મળે. કદાચ ઉપરોક્ત કિસ્સા જેમાં રિપૉર્ટરે ચાલાકી કરી પાણીમાં બેસાડી કેમેરા ટ્રિકથી વધુ પાણી બતાવ્યું તેનું કારણ આ હોઈ શકે.

પત્રકાર માટે ઉનાળો, ચોમાસું કે શિયાળો, ત્રણેય ઋતુ સરખી. ૪૦થી ૪૫ ડિગ્રીમાં પણ સ્ટૉરી માટે કોઈએ સમય આપ્યો હોય તો દોડીને જવું પડે. વરસતા વરસાદમાં પણ ક્યાં ખાડો પડ્યો છે તેની જાણકારી લાવવી પડે. ટીવી પત્રકારને તો બિચારાને પલળતાંપલળતાં પણ સમાચાર આપવા પડે. અને આ બધામાં જે લોકો ઑફિસમાં કે સ્ટુડિયોમાં બેસીને કામ કરતા હોય છે તેમનો સ્ટ્રેસ ઓછો નથી હોતો. છેલ્લી ઘડીએ આવતી સ્ટૉરી વાંચી-મઠારી તેને આકર્ષક હેડિંગ આપીને જેટલી જગ્યા હોય તેમાં ફિટ બેસાડવાની છે. તેમાં જો જાહેરખબર આવી તો એડિટ કરવાની છે. આમ કરવા જતાં તેને સ્ટૉરી આપનાર પત્રકારના મનદુઃખનો સામનો પણ કરવાનો છે. સ્ટૉરીમાં કંઈ ચુકાય જાય તો પહેલો ઠપકો રિપૉર્ટરને નહીં, ડેસ્ક પરના કૉપી એડિટરને પડે છે. સ્ટુડિયોમાં બેસીને ઇનપુટનું કામ સંભાળતી વ્યક્તિને સાંભળવું પડે છે.

પત્રકાર તો ચોવીસ કલાક પત્રકાર હોય જ છે પરંતુ આજે બદલાયેલી કામ કરવાની પદ્ધતિમાં તેને ઑફિસ કે ઑફિસની બહાર દસ-બાર કલાક કામ કરવું પડે છે. વીકલી ઑફ જતા કરવા પડે છે. આ બધામાં પરિવાર-સામાજિક કામોને તે સમય ફાળવી શકતો નથી. ઘરમાં પત્ની કે પતિ માંદાં હોય તો ડૉક્ટર પાસે જવા માટે રજા કેટલાક કિસ્સામાં નથી પણ મળતી. બાળકોને પરીક્ષા હોય ત્યારે સરકારી કર્મચારી ફટાક દઈને રજા લઈ શકે છે, પરંતુ આવી સાહ્યબી પત્રકાર માટે નથી. પોતાનાં લગ્ન માટે પણ માંડ અઠવાડિયાની રજા મળતી હોય છે. અને તેની આગલા દિવસોમાં ઍડવાન્સમાં કામ પૂરું તો કરીને જવાનું જ. દિવાળી, બેસતું વર્ષ, નવરાત્રિ, ૩૧ જાન્યુઆરી લગભગ ઑફિસમાં જ વિતે છે.

રાતે ઉજાગરા, ખાવાપીવાના કોઈ ધડા નહીં, સતત સ્ટ્રેસ અને ટેન્શન.. પરિણામે સમાજ અને દેશનું આરોગ્ય સારું રહે તે માટે ઝઝૂમતા પત્રકારનું પોતાનું આરોગ્ય ક્યારે કથળી જાય છે, ક્યારે નાની ઉંમરે ધોળા વાળ થઈ જાય છે તે ખબર નથી પડતી. અને હવે વધુ ને વધુ પ્રૉફેશનલ અને ‘પ્રાઇવસી’ચાહક બનતા જતા સમાજમાં પત્રકારને સાજે-માંદે ખબર કાઢવાવાળું કોઈ ન આવે ત્યારે દુનિયાના રંગો સમજાઈ જાય છે. સ્ટૉરી માટે રોજ મળતા મિત્ર જેવા પત્રકારો ખરેખર મિત્રો હોય છે ખરા? કેટલા પત્રકારોના પરિવારો એકબીજાને ઓળખતા હશે? આવવાજવાનો સંબંધ હશે? કોઈ પત્રકારને શારીરિક-માનસિક કે આર્થિક તકલીફ પડે ત્યારે કેટલા પત્રકારો તેમને બીજી કોઈ મદદ તો ઘેર ગઈ, સધિયારો આપવા-હૂંફ આપવા પણ જાય છે?

એટલે જ હવે જ્યારે માહિતી અને મનોરંજનથી સભર ‘સંજોગ ન્યૂઝ’ વાંચો, કોઈ ચૅનલ જુઓ ત્યારે તેના આઠ કૉલમના આકર્ષક સમાચાર-લેખો પાછળનો પત્રકારોનો આ અકથ્ય સંઘર્ષ-પીડા-વેદના-મહેનત અચૂક યાદ કરજો.