Posted in bhavnagar, city, sanjog news, society, vichar valonun

માનભાઈ ભટ્ટ: સેવા હૈ યજ્ઞકુંડ સમિધા સમ હમ જલેં

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૯/૧૧/૧૭)

હમણાં ભાવનગરે ગર્વ લેવા જેવી એક ઘટના બની. પણ ભાવનગર જ શા માટે? સમગ્ર ગુજરાતને અને એનાથી આગળ ભારત માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે. ભાવનગરના માનશંકર ભટ્ટની સ્મૃતિમાં ભારતના ટપાલ ખાતાએ ટિકિટ જાહેર કરી. બોલો, આ ઘટના ગૌરવવંતી ગણાય કે નહીં? પરંતુ ભાવનગરના જનાદર્નભાઈ ભટ્ટ સૈનિકોને ૧.૦૨ કરોડ રૂપિયાનું દાન આપે કે માનભાઈનું આ રીતે સન્માન થાય તેવા પૉઝિટિવ સમાચારની નોંધ મિડિયામાં કદાચ ભાવનગર બહાર ક્યાંય લેવાઈ જ નહીં.

માનશંકર ભટ્ટ કહ્યું તેથી કદાચ ન ઓળખાણ પડી હોય તો કહું કે ભાવનગર અને ગુજરાત તેમને માનભાઈ ભટ્ટના નામથી ઓળખે છે. શિશુવિહારના સ્થાપક. રક્તદાન અને દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપનાર. એ જ માનભાઈ.

માનભાઈ જેવું કામ જો બીજા કોઈએ ગાઈ વગાડીને કર્યું હોત તો કંઈ કેટલાય પુરસ્કાર વિદેશથી તેમને મળ્યા હોત, પરંતુ તેમણે મૂકસેવક બનીને ઘણું ઘણું કામ કર્યું અને મારા જેવા અનેક લોકોને શિશુવિહારમાં રમવા, કસરત કરવા, અનેકવિધ કલા-ભાષા સહિત પ્રવૃત્તિઓ શીખવાની તક પૂરી પાડી.

આ શિશુવિહાર અને તેની પાછળની રસપ્રદ વાત કરતાં પહેલાં માનભાઈનો આછેરો પરિચય જાણી લઈએ. જાણીતાં લેખિકા સ્વ. મીરાબહેન ભટ્ટે તેમના મામાજી માનભાઈ ભટ્ટ વિશે ‘હાથે લોઢું હૈયે મીણ’ પુસ્તકમાં તેમના જીવનનો વિગતવાર પરિચય આપ્યો છે. માનભાઈના પુત્ર અને અત્યારે શિશુવિહાર સંસ્થાની કાળજી લેતા નાનકભાઈ ભટ્ટ સાથે ટેલિફૉન પર પણ વાત કરી.

માનભાઈનો જન્મ ૧૯૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે અને હિન્દુ તિથિ મુજબ શ્રાવણ માસની અમાસે તળાજામાં થયો હતો. તેમના સહિત ત્રણ ભાંડરડાં. મોટા અનુપબહેન, વચેટ માનભાઈ અને ત્રીજા પ્રેમશંકર. માનભાઈનું હુલામણું નામ બાબુ. પિતા નરભેશંકર અને માતા માણેકબા. પિતાની ફોજદાર તરીકે રાજ્યમાં નોકરી. ઉછેર દાદાજી અંબાશંકર ભટ્ટના હાથે થયો. એ જમાનામાં પણ દાદાજી આદેશ છોડવાના બદલે મિત્રવત્ વર્તન પૌત્ર-પૌત્રી સાથે કરતા. કદાચ એનું કારણ આ ભાંડરડાં માવિહોણા હતાં અને પિતાથી જુદાં હતાં તે હોઈ શકે અથવા દાદાજીનો એવો સ્વભાવ જ હશે. દાદાજી નિશાળમાં જઈને ભણ્યા નહોતા, પરંતુ સંસ્કૃત, ગુજરાતી અને ફારસી જાણે! બંગાળી પણ શીખેલા. પૌત્રોને તરતા પણ શીખવ્યું. જ્ઞાન પણ આપ્યું. બાબુ પાસે ‘સત્યપ્રકાશ’ બે વખત વંચાવેલું. સાત વર્ષની વયે આ ત્રણેય ભાંડરડાને દાળ-ભાત-શાક-રોટલી-ખીચડી-ભાખરી રાંધતા આવડી ગયેલું. નાનપણથી જ સ્વાશ્રય અને જાતમહેનતના સંસ્કાર આ ભાંડરડામાં પડી ગયા અને પાછાં કામમાં વેઠ નહીં ઉતારવાની. એક-એક કામ ચીવટપૂર્વક કરવાનાં.

ચૂલો સળગાવવો હોય તો એક જ દિવાસળીમાં સળગી જવો જોઈએ. તેના માટે બીજી દિવાસળી ન બગાડાય. વળી, વપરાયેલી સળી સાચવી રાખવાની, જેથી બીજું કંઈ સળગાવવું હોય તો કામ લાગે. આમ, નાનપણથી આ કામ સ્ત્રીનું અને આ કામ પુરુષનું તેવા કોઈ ભેદ નહોતા. (એવા ભેદ આખા સમાજમાં મોટા ભાગે નથી હોતા, પણ કેટલીક જગ્યાએ હોય તેને બધી જગ્યાએ ગણાવીને સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યના ઝંડાધારી ચાલી નીકળે છે.) રોજ રાત્રે ઈત્તર વાંચન કરવાનું. નિશાળના ભણવામાં બાબુ કાચો હતો. પરંતુ મિત્રોની ટોળી ભેગી થઈ હોય ત્યારે કોઈ વાત કરે તો મિત્રોને લાગે જાણે મોટો કથાકાર-પંડિત છે! શેરીમાં પણ સૌનાં કામ આપીને બધાનો વહાલો બની ગયો હતો. તોફાન કરે અને પકડાઈ જાય તો વઢ ખાઈ લે પણ કોઈ ગાળ દઈ જાય તો એને પરચો બતાવી દે.

નાનપણથી (શાહરુખ-સલમાન જેવી પ્રમાણમાં અનુપયોગી સેલિબ્રિટી નહીં પરંતુ) ગુણવાન મહાનુભાવને મળવા બાબુ તલપાપડ રહેતો. કવિ ખબરદાર પધારેલા ત્યારે, કસ્તૂરબા આવેલાં ત્યારે અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર ભાવનગર આવેલા ત્યારે સ્વયંસેવક બનીને તેમની સેવા માટે પહોંચી ગયેલો.

દાદાજીએ બાબુને દક્ષિણામૂર્તિમાં ભણવા મૂક્યો, તે પછી સનાતન ધર્મ સ્કૂલમાં પણ ત્રણ-ચાર વર્ષ ભણ્યો. ભણવાની સાથે અવનવી ચીજો તૈયાર કરી તે કમાણી કરી લેતો.

મોટા થયા પછી બાબુનું ક્રમશ: માનભાઈમાં રૂપાંતર થવા લાગ્યું હતું. તેમનો દેહ અત્યારના ભલભલા હીરોને પણ લઘુતાગ્રંથિ અપાવે તેવો હતો. છ ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ, મોઢું લાંબું, ટૂંકા વાળ, કસાયેલું ખડતલ શરીર, મોટા ભાગે ઝભ્ભો અને ચડ્ડી પહેરે. ઝભ્ભા પર ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ સબ કો સન્મતિ દે ભગવાન લખાણ પીઠની બાજુ લખાવેલું હોય. સાઇકલ પર સવારી છેક જીવ્યા ત્યાં સુધી ચાલી. મોટા થયા પછી ભાવનગરના જૂના બંદર પર કામદાર તરીકે કામ કરેલું. એ વખતે રોજના ૨૫ પૈસાનો પગાર હતો! કામદાર મિત્રોની પ્રીતિ પણ પ્રાપ્ત કરેલી. એકજણે તો એવું કહી દીધું કે ‘મા’ને ભાઈ ભેગા એટલે માનભાઈ. બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથે તેઓ કરાચી-રશિયા પણ ગયેલા.

થોડા સમયમાં તેમણે પ્રગતિ કરી ફૉરમેનની પૉસ્ટ મેળવી લીધી. અંગ્રેજો સામે જે સ્વતંત્રતાની ચળવળ ચાલતી તેમાં પણ માનભાઈ સક્રિય. તેઓ બૉમ્બ બનાવતા અને દૃઢપણે માનતા કે અંગ્રેજોને તેમની જ ભાષામાં જવાબ આપવો જોઈએ, પરંતુ ભાવનગર રાજ્યના દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીના છુપા સમર્થનના કારણે તેમને જેલમાં જવાનો વારો નહોતો આવ્યો.

બંદર પર કામદારોનું યુનિયન પણ ચલાવતા, પરંતુ અંગ્રેજોથી તેમની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ છૂપી નહોતી. તેથી બંદરમાંથી સસ્પેન્ડ કરાયા. પગાર અડધો થઈ ગયો હતો. આઠ સંતાનો વત્તા બે માણસ પોતે. તે પછી મિલમાં નોકરી કરી. આનંદમંગળ મંડળ ચલાવતા. વહેમ-અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા શેરીનાટકોં પણ કરતાં! અને જે શિશુવિહારની પ્રવૃત્તિના કારણે તેઓ જાણીતા બન્યા તે શિશુવિહારની સ્થાપના ૧૯૩૮માં કરેલી.

બન્યું એવું કે તેમના ઘર પાસે જમનાકુંડ સુધીની જમીન ખાડાટેકરાવાળી હતી. માનભાઈએ તેને સમતલ બનાવીને તેના પર વિક્રમ સંવત ૧૯૫૫ના નવા વર્ષે હીંચકો નાખ્યો અને આ રીતે શિશુવિહારનો પાયો નખાયો. જોકે આ પ્રવૃત્તિ કરવી એ વિઘ્નરહીત નહોતી કારણકે આ જમીન માટે કાયદેસર કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી! આથી સુધરાઈ તરફથી નૉટિસ મળી. માનભાઈએ ખુમારીથી જવાબ લખ્યો કે બાળકોને તાલીમ આપવાનું તમારું કામ અમે કરીએ છીએ પણ એવું જ હોય તો આ જમીન તમે રાખી લો.

આ વાત પ્રજાવત્સલ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી પાસે પહોંચી. તેમને નીલમબાગ પેલેસ બોલાવાયા. સિંહ જેવા મહારાજા સામે જરા પણ ડર્યા વગર પોતાની વાત મૂકી. મહારાજાને થયું કે ચાલો જોઈએ તો ખરા. આ ખરેખર કરે છે શું. મહારાજા પોતે જોવા આવ્યા. બધી પ્રવૃત્તિ જોયા પછી તેમને આનંદ થયો. ત્યાં ટૂંકા પ્રવચનમાં પ્રવૃત્તિને પ્રશંસી અને ત્યાં ને ત્યાં જ જાહેરાત કરી કે રાજ્ય આ જમીન ‘શિશુવિહાર’ને દાનમાં આપે છે.

પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી પણ રાજકારણ કેવું હતું તેનો નમૂનો જુઓ. એ માન્યું કે જમીન હજુ સંસ્થાના નામે ચડી નહોતી પણ મહારાજાએ જાહેરમાં તેને દાનમાં આપી દીધી હતી અને એ મહારાજા પણ કેવા મહારાજા! આખા ભારતમાં નવી બનનારી ભારત સરકારને- સરદાર પટેલના રજવાડાંઓને એક કરીને અખંડ ભારત બનાવવાના ભગીરથ યજ્ઞમાં પહેલી આહુતિ તેમણે આપી…પોતાના રાજ્યનું દાન કરીને. પરંતુ ભાવનગરના નવા તંત્રએ આ મહારાજાનું વચન ન રાખ્યું! આથી એક વાર મહારાજા પસાર થતા હતા ત્યારે માનભાઈ તેમની સામે રસ્તા પર બેસી ગયા! મહારાજાને ખબર પડી એટલે તેમણે મુખ્યપ્રધાનને પત્ર લખવો પડ્યો અને અંતે એ જમીન શિશુવિહારના નામે ચડી. આથી શિશુવિહારનો મુઠ્ઠીનો સિમ્બૉલ એ ખુમારીના પ્રતીક તરીકે રાખ્યો.

સ્વતંત્રતા પછી તરત જ કૉંગ્રેસના રાજકારણીઓએ ગાંધી વિચારોને પડતા મૂકેલા અને સ્વાર્થ સાધવા લાગેલો તે જોઈને માનભાઈએ નિશ્ચય કર્યો કે રાજકારણમાં ક્યારેય પડવું નહીં અને કોઈ રાજકારણીને ઘરમાં ઘૂસવા ન દેવા. આથી શિશુવિહારના નાના એવા ઘરની બહાર કાયમના માટે પાટિયું મારી દીધેલું કે રાજકારણીઓએ અહીં આવવું નહીં!

માનભાઈએ આદરેલા શિશુવિહારના સેવાયજ્ઞનો લાભ આ લેખકે પણ ભરપૂર લીધો છે. આ લેખક દિલ્લીના ઑર્ગેનાઇઝર મેગેઝિનમાં અંગ્રેજીમાં લખી શકે છે તેની પાછળ પિતાજીની અંગ્રેજી શિખવાડવા માટેની ધગશ-પ્રેરણા, શિક્ષક અનિલભાઈ ભટ્ટ દ્વારા અંગ્રેજી ગ્રામરનું પુસ્તક ભેટમાં આપવા ઉપરાંત શિશુવિહારમાં એ સમયે ચાલતા ચંદુભાઈ રાજ્યગુરુના લગભગ રૂ. ૨૦ની સાવ નજીવી ફીમાં ક્લાસ કર્યા હતા. અને આઠમા ધોરણમાં હતો ત્યારે બારમા ધોરણ સુધીનું અંગ્રેજી ગ્રામર શિખેલો. આ ઉપરાંત પર્સનાલિટી ડેવલપમેન્ટના ક્લાસ થયેલા તેમાં પણ ભાગ લીધેલો. વળી, શિશુવિહારની દીવાલને અડીને ચાલતી સ્કૂલ- દિ.છ.નવજીવન (પ્રાથમિક) અને પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર (માધ્યમિક)માં ભણતો. આથી રિસેસ પડે એટલે શિશુવિહારના ક્રીડાંગણમાં હિંચકા ખાવા- રમતો રમવા પહોંચી જઈએ. મોટા થયા પછી શિયાળામાં કસરત કરવા ત્યાં અચૂક જવાનું. શિશુવિહારના એ નિ:શુલ્ક (આજે જિમમાં મોંઘા લાગે તેવાં સાધનો હોય છે ત્યારે) સાધનોથી ઘણા ગરીબ યુવાનોએ પોતાનાં સ્નાયુબદ્ધ શરીર બનાવ્યા હશે! એ પરિસરમાં ચાલતી સ્કાઉટની પ્રવૃત્તિમાં પત્રકાર-તંત્રી જયેશ દવેની સાથે કેટલાં બાળકો સંસ્કારી-શિસ્તબદ્ધ-અને વિવિધ આયામોથી ઘડાયા થયાં હશે?

શિશુવિહારમાં કદાચ અનોખી કહી શકાય તેવી રમકડાંની લાઇબ્રેરી વર્ષોથી ચાલે છે. ઉપરાંત દિવ્ય જીવન સંઘની આધ્યાત્મિક-સેવા પ્રવૃત્તિઓનું પણ તે ઘર છે. માનભાઈ પોતે રક્તદાન-દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપે. પોતે શિશુવિહારમાં સવાર-સાંજ બેસતા. ત્યાં ગરીબ બાળકો રમવા આવે તો તેમના નખ વધી ગયેલા હોય તો ફરજિયાત કાપી આપે. બાળકો પણ હોંશેહોંશે કપાવે.

શિશુવિહારની જેમ જ બિનસરકારી સ્વયંસેવી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવકો, ખાસ કરીને તેમના ભાડુઆત જિતેન્દ્રભાઈ (જિતુભાઈ) શાહના નિયમિત સંપર્ક-પ્રયાસોથી સંઘ પ્રત્યેની છાપ બદલાઈ અને માનભાઈ સંઘના ગુરુપૂર્ણિમા નિમિત્તે ગુરુપૂજન કાર્યક્રમમાં પણ આવતા થયેલા.

માનભાઈએ જે સેવાયજ્ઞ આદર્યો તે તેમના ૨૦૦૨માં થયેલાં દેહાંત પછી તેમનાં પુત્રી, સાધુચરિત, સંન્યાસી સમ ઈન્દાબહેન અને નાનકભાઈ આજે પણ આગળ ધપાવી રહ્યાં છે. શિશુવિહારમાં નહીં નહીં તો વર્ષે સાડા ચાર લાખ લોકો વિવિધ હેતુ-કામોથી જોડાય છે. શિશુવિહારમાં સેવાકીય અને શૈક્ષણિક કાર્યો ખૂબ થાય છે.  વર્ષે લગભગ ૩૩૦ નેત્રયજ્ઞો થાય, જેમાં ૧.૫૨ લાખ લોકોની આંખ તપાસાતી હશે. ૧૪ હજાર સાતસો લોકોને ફ્રીમાં સર્જરી સહિતની ટ્રીટમેન્ટ થતી હશે. અહીં જુદા-જુદા ટૅક્નિકલ તાલીમના વર્ગો ચાલે. બહેનોની શિવણ, ટૅક્નિકલ જીવનોપયોગી તાલીમ . બાલમંદિર. શિક્ષણનો પાયો બાલમંદિર છે. કમ્પ્યૂટરના ક્લાસ ચાલે છે. બાલદેવવનમાં ત્રણ હજાર બાળકો રમી શકે છે. પ્લેનેટોરિયમ કર્યું છે. અન્ય સંસ્થાઓને સેવાકીય કાર્યક્રમો નિ:શુલ્ક કરવા છૂટ છે. શિશુવિહાર નાગરિક સન્માનના કાર્યક્રમો રાખે છે. મોરારીબાપુ વર્ષમાં બે વાર આવે. ભાઈશ્રી રમેશભાઈ ઓઝા પણ આવે. કૉર્પોરેશનની સ્કૂલોમાં બાળપુસ્તકાલય ચલાવાય છે. સો પુસ્તકો આપવામાં આવે છે. ચિત્રસ્પર્ધા-વાર્તાસ્પર્ધા કરાય છે. ગરીબ બાળકોનાં ચિત્રોનું કેલેન્ડર બહાર પડે. બાળકીઓનું હિમોગ્લૉબિન તપાસાય. ૨૭૫ આંગણવાડીમાં પોષક આહાર પહોંચાડાય છે. સમર કેમ્પમાં ચિત્ર, યોગ, કરાટે, હેન્ડી ક્રાફ્ટ વગેરે ૨૧ પ્રકારની તાલીમ અપાય છે.

આ બધું સરકારી મદદ વગર નિ:સ્વાર્થ અને કોઈ પણ જાતના પ્રચારના ઢોલ વગાડ્યા વગર ચાલે છે. અને એટલે જ કદાચ ઉત્તમ રીતે ચાલે છે!

Advertisements
Posted in international, sanjog news, terrorism, vichar valonun

શું સાઉદી અરેબિયા હવે રૉબોટના સહારે ત્રાસવાદ ફેલાવશે?

(સંજોગ ન્યૂઝ, વિચારવલોણું, તા.12/11/27)

સાઉદી અરેબિયા અનેક કારણોસર અત્યારે ચર્ચામાં છે. એક તરફ ત્યાંના રાજાએ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાન ચલાવ્યું છે જેમાં ૧૧ રાજકુમારો, ચાર પ્રધાનો અને દસ પૂર્વ પ્રધાનોની ધરપકડ કરવામાં આવી. એક રાજકુમાર મન્સૂર બિન મુર્કીનનું યમનમાં હેલિકૉપ્ટર ક્રેશ થવાના કારણે મૃત્યુ થયું છે. આ ૧૧ રાજકુમારમાં એક તો અબજોપતિ ઉદ્યોગપતિ રાજકુમાર અલવાલિદ બિન તલાલ છે. તે વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિઓ પૈકીનો એક છે. આ ધરપકડોને સત્તાની રમત જેને આજકાલ ગેમ ઑફ થ્રૉન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તેના ભાગ તરીકે જોવામાં આવે છે. જેનો રાજ્યાભિષેક નક્કી છે તેવા રાજકુમાર મોહમ્મદ બિન સલમાને પોતાની સત્તા પર પક્કડ મજબૂત કરવા આ પગલું ભર્યું છે અને પોતાના પિતરાઈ રાજકુમારોને સત્તાની ગલીઓથી દૂર કરી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

રાજકુમાર અલવાલિદની ધરપકડ પાછળ અમેરિકાનો હાથ જોવામાં આવે છે કેમ કે અલવાલિદે તાજેતરમાં જ ટ્રમ્પની જાહેરમાં ઝાટકણી કાઢી હતી. આમ તો, અલવાલિદે ટ્રમ્પ પાસેથી ન્યૂ યૉર્કમાં પ્લાઝા હૉટલનું નિયંત્રણ કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓ સાથે મળીને લઈ લીધું હતું અને તેમની પાસેથી ખૂબ જ મોંઘી યૉટ પણ ખરીદી હતી, પરંતુ ૨૦૧૫ના વર્ષમાં આ પ્રિન્સે ટ્વીટ કરીને ટ્રમ્પને માત્ર રિપબ્લિકન પક્ષ માટે જ નહીં, પરંતુ અમેરિકા માટે પણ કલંક સમાન ગણાવવાની ગુસ્તાખી કરી હતી. જો નરેન્દ્ર મોદીના ઈશારે આવું પગલું ભરાયું હોત તો અસહિષ્ણુતા અને સરમુખત્યારશાહી જેવા આરોપો તેમના પર લાગી ગયા હોત, પરંતુ અમેરિકા સમજે છે કે વિશ્વમાં જમાદારપણું જાળવી રાખવું હોય તો તેમના પ્રમુખ વિશે કોઈ એલફેલ બોલી જાય તે ચલાવી ન લેવાય. ભારતના લોકો તો અંદરઅંદર લડવામાં જ હોંશિયાર છે અને એટલે જ સહસ્રાબ્દિઓથી પરદેશી શાસકો ફાવતા રહ્યા છે.

તો, સાઉદી અરેબિયામાં એક તરફ સત્તાની આ કવાયત ચાલી રહી છે તો બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયાએ પોતાના, જૉર્ડન અને ઇજિપ્તના પ્રદેશને જોડીને પાસે નિઓમ નામનું એક નવું શહેર બનાવવાની જાહેરાત કરી છે જે દુબઈ કરતાં પણ મોટું હશે. તેનો આઇડિયા એવો લાગે જાણે મોદીનાં સ્માર્ટ સિટી. નિઓમનો વિસ્તાર ૨૬,૦૦૦ ચો.કિ.મી. હશે. તેમાં સાઉદી ૫૦૦ અબજનું મૂડીરોકાણ કરશે. આ શહેરમાં વીજળી સૂર્ય અને પવન જેવા પુન:પ્રાપ્ય ઊર્જાના સ્ત્રોતોમાંથી આવતી હશે. ફરવા માટે ડ્રાઇવરલેસ ગાડીથી લઈને પેસેન્જર ડ્રૉન હશે. સિટીની બધી સર્વિસ તમારી આંગળીઓના વેઢે હશે. પ્રદૂષણ મુક્ત એવું આ શહેર હશે. વાયરલેસ હાઇસ્પીડ ઇન્ટરનેટની સુવિધા હશે. અનાજ, શાકભાજી વગેરે નવી રીતે અને ઉગાડેલું હશે. દર્દીઓ માટે આધુનિક તબીબી સુવિધાઓ હશે. સાથે તેમાં માણસો કરતાં રૉબોટ વધુ હશે.

રૉબોટને નાગરિકત્વ આપનાર આખા વિશ્વમાં પહેલો દેશ સાઉદી અરેબિયા બની ગયો છે. તેણે સોફિયા નામની એક મહિલા રૉબોટને નાગરિકત્વ આપ્યું છે તેનાથી સાઉદીની મહિલાઓના ભવા ચડી ગયા છે કારણકે સાઉદીમાં એક તરફ મહિલાઓના કોઈ અધિકાર જ નથી ત્યારે તેમને ભલે આ યંત્ર તો યંત્ર, પણ કોઈ પણ સુંદર મહિલાને ટક્કર મારે તેવી રૉબોટ સોફિયાની ઈર્ષા આવી રહી છે. સાઉદીની લાખો મહિલાઓને જે અધિકારો નથી તે અધિકારો સોફિયાને મળી ગયા છે.

સાઉદીમાં મહિલાઓએ હિજાબ અને અબાયા પહેરવાં પડે છે, પગથી માથા સુધી ઢંકાયેલા રહેવું પડે છે, પણ સોફિયા માટે આવું કોઈ બંધન નથી. સાઉદી મહિલાઓને કોઈ રૂમમાં પુરુષો સમક્ષ બોલવું હોય તો તેમના સાથી પુરુષો (પિતા, કાકા, મામા, પતિ, ભાઈ વગેરે સંરક્ષક) પાસેથી મંજૂરી લેવી પડે છે, જ્યારે સોફિયા બિન્દાસ્ત રીતે પ્રવચન આપતી હતી. સાઉદીમાં મહિલાઓને મતાધિકાર છેક હમણાં હમણાં ૨૦૧૫માં મળ્યો. સાઉદી અરેબિયામાં આમ તો રાજાશાહી જ છે, પરંતુ રાજાને સલાહ આપવા માટે પરામર્શકારી સભા છે જેને કન્સલ્ટેટિવ એસેમ્બલી અથવા શુરા કાઉન્સિલ કહે છે. તેમાં પણ મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ ૨૦૧૫ સુધી નહોતું!
સાઉદીની પોતાની જ અનેક મહિલાઓ રૂઢિચુસ્ત છે અને તેઓ પુરુષવાદી સમાજને બદલવા માગતી નથી. સ્ત્રીઓ પરનાં નિયંત્રણો અને સ્ત્રીઓની ભૂમિકાને યથાવત્ રાખવા માગે છે, કારણકે તેમના મનમાં ઠસાવી દેવાયું છે કે સાઉદી આદર્શ ઈસ્લામી રાષ્ટ્ર છે અને પશ્ચિમી મૂલ્યોથી તેને ખૂબ જ ખતરો છે. ૧૯૭૯માં ઈરાનની ક્રાંતિ થઈ તે પહેલાં સાઉદીમાં મહિલાઓ ડ્રાઇવિંગ કરી શકતી હતી, પારકા પુરુષોને ઘરે બોલાવી શકતી હતી, અને જાહેરમાં અબાયા કે નકાબ વગર બહાર જઈ શકતી હતી પરંતુ ઈરાનમાં ક્રાંતિ થઈ તે પછી શરિયાનો કાયદો ચુસ્ત બનાવી દેવાયો. આથી સાઉદીમાં ૪૦થી વધુ વયની મહિલા હોય તો તે તેના દીકરાની પરવાનગી વગર પ્લેન કે ટ્રેનમાં ન જઈ શકે.

પયગંબર મોહમ્મદ સાહેબનાં પ્રથમ પત્ની ખદીજા બિન્ત ખુવાયલિદ બિઝનેસવુમન અર્થાત્ મહિલા વેપારી હતાં પરંતુ સાઉદીમાં કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓને તેમના પુરુષ સંરક્ષકોની મંજૂરી વગર પ્રવાસ, સત્તાવાર વેપાર અથવા કેટલીક તબીબી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવા દેવા પર પ્રતિબંધ છે. સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થાય તો બળાત્કારીનું માથું જાહેરમાં વાઢી નાખવાની સજા છે, પરંતુ બળાત્કાર પુરવાર થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે કારણકે ચાર પુરુષ સાક્ષી પાસે કૉર્ટમાં નિવેદન અપાવવાં પડે છે જે લગભગ અસંભવિત કાર્ય છે. ઉપરાંત પરિવાર પણ બળાત્કાર પીડિતાને પરિવારની પ્રતિષ્ઠા માટે મારી નાખે તેવા કિસ્સા બને છે. ૨૦૦૭માં સાઉદીમાં એક બળાત્કાર પીડિતાને ન્યાય મળવાના બદલે ઉલટાનું છ મહિનાની જેલ અને ૨૦૦ કોરડાની સજા થઈ. તેનું કારણ એ હતું કે તે એવા પુરુષની સાથે કારમાં હતી જે પુરુષ તેનો કોઈ સગો નહોતો. પહેલાં તેને ૯૦ કોરડાની સજા થઈ પણ તે મિડિયા સમક્ષ બોલી એટલે સજા વધારી ૨૦૦ કોરડા કરી દેવાઈ! આ કેસમાં વકીલે પણ મિડિયા સમક્ષ વાત કરી એટલે જજે તેની સનદ પાછી ખેંચી લીધી! ત્યાંની સ્ત્રીઓ પુરુષ સંરક્ષકની ગેરહાજરીમાં સ્કૂલ/કૉલેજ છોડી શકતી નથી, ભલે ને તે પછી ગમે તેટલી માંદી પણ કેમ ન હોય.

સાઉદીમાં ગ્રાન્ડ મુફ્તી એમ માને છે કે સ્ત્રીનાં લગ્ન ૧૦ વર્ષે થઈ શકે છે. તે તો ત્યાં સુધી કહે છે કે સ્ત્રીને લગ્ન કરવા માટે કોઈ લઘુતમ ઉંમર હોતી જ નથી. ઇજિપ્તના એક પંથગુરુએ તો હદ જ કરી દીધી. તેણે કહ્યું કે પુરુષ પોતાની નાજાયઝ દીકરી સાથે લગ્ન કરી શકે છે! આ ભાઈની દલીલ એવી છે કે જો પુરુષે તેની પત્ની ન હોય તેવી સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધ્યા હોય અને તેનાથી તેને દીકરી થાય તો તે દીકરી વિધિવત્ તેની ગણાય જ નહીં! આથી આવી નાજાયઝ દીકરીને તે પરણી શકે! આ અગાઉ બીજા એક કમઅક્કલ પંથગુરુએ તો એવું કહ્યું હતું કે માતાપિતા એક દિવસની દીકરી હોય તો પણ તેને પરણાવી શકે છે! (આપણે ત્યાં રાધેમા અને રામરહિમ જે સાચા અર્થમાં સંત જ નથી અને સંતસમાજ પણ તેને સંત ગણાવતો નથી, તેના વિશે મિડિયા અને બુદ્ધુજીવીઓ ગાઈ વગાડીને કહી હિન્દુઓના મનમાં ઠસાવ્યા કરશે કે હિન્દુ ધર્મમાં આવા જ સંતો છે પરંતુ આવા મુદ્દે તેઓ રહસ્યમય મૌન ધારણ કરી લે છે.)

સાઉદીમાં મહિલાએ તેની સામેના અપરાધ માટે કેસ કરવો હોય તો પણ વાલી પુરુષ (પિતા/પતિ/કાકા/ભાઈ વગેરે)ની મંજૂરી લેવી પડે છે. આ દેશમાં ફાતીમા નામની માત્ર બાર વર્ષની દીકરીને તેના પિતાએ ૫૦ વર્ષના એક બુઢ્ઢાને વેચી દીધી હતી જેને પહેલેથી એક પત્ની અને દસ બાળકો હતાં જ. ફાતીમા ભાગી છૂટવામાં સફળ રહી અને એક ઇક્વિટી નાવ નામની માનવાધિકાર સંસ્થાના કારણે વર્ષ ૨૦૧૩માં તેને છૂટાછેડા મળી શક્યા.

આવી બધી સ્થિતિ હોય ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે એક રૉબોટ તો રૉબોટ પણ તે મહિલા સ્વરૂપમાં હોય, સુંદર હોય અને તેને આટલી બધી છૂટ મળતી હોય તો સાઉદીની મહિલાઓ તેનાથી દુઃખી થવાની જ છે.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ સોફિયાથી શું આખું જગત દુઃખી થવાનું છે? સાઉદી અરેબિયાને આ રૉબોટમાં આટલો બધો કેમ રસ પડ્યો? વાત એમ છે કે સોફિયા પોતે અગાઉ કહી ચૂકી છે કે તે માનવજાતનો વિનાશ કરવા માગે છે. બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયા ત્રાસવાદના સર્જક તરીકે જાણીતું છે. અલ કાયદા, તાલિબાન, આઈએસઆઈએસ જેવાં ત્રાસવાદી સંગઠનો તેના દ્વારા જ જનિત, પોષિત અને સંવર્ધિત છે. તો શું સોફિયા જેવા બુદ્ધિશાળી રૉબોટ જેમાં ઈચ્છિત પ્રૉગ્રામિંગ કરી શકાય છે તેનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદી તરીકે સાઉદી અરેબિયા કરશે? સંભાવના પૂરેપૂરી છે.
નરેન્દ્ર મોદી સરકારે દૂરંદેશી વાપરીને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સ્વદેશી ૫૪૪ રોબોટને ત્રાસવાદીઓ સામે લડવા માટે મંજૂરી આપી દીધી છે. તો સાઉદી તેનો પંથ ફેલાવવા માટે ત્રાસવાદી તરીકે રૉબોટનો ઉપયોગ કરે તેવી શક્યતા કેમ નકારી શકાય?

આગામી યુદ્ધ રૉબોટ વિરુદ્ધ રૉબોટનું હોય તે શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

Posted in health, sanjog news, Uncategorized, vichar valonun

તબીબી વ્યવસાયિકોની સંવેદનહીનતા: કાગડા બધે કાળા

(સંજોગ ન્યૂઝની વિચાર વલોણું કૉલમમાં તા. 05/11/17ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

તાજેતરમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાત એ બે રાજ્યો હૉસ્પિટલોમાં બાળકોનાં મૃત્યુના કારણે ચર્ચામાં રહ્યાં. ઉત્તર પ્રદેશના ગોરખપુરમાં ઑક્સિજન બાટલાના અભાવના કારણે મૃત્યુ થયાં. ડૉક્ટરો અને સરકારોની સંવેદનહીનતા બહાર આવી. જોકે સરકાર હોય કે સરકારી હૉસ્પિટલ કે ખાનગી હૉસ્પિટલો, મૂળ પ્રશ્ન માનવતાનો છે, સંવેદનાનો છે, જેનો અભાવ સર્વત્ર મહદંશે દેખાય છે.

તમે સરકારી કે ખાનગી બૅન્કોમાં જાવ અને વૃદ્ધ હો તો, અંગ્રેજીમાં ફૉર્મ (હવે તો વિદેશોમાં પણ ફૉર્મ ગુજરાતી, પંજાબી વગેરે ભારતીય ભાષાઓમાં ત્યાંની એશિયન વસતિના કારણે બહાર પડાય છે તો ભારતમાં કેમ નહીં તે એક પ્રશ્ન છે) હોય, અંગ્રેજી સમજાતું ન હોય કે ફૉર્મના પેજ બચાવવા કન્ડેન્સ કરાયેલા ફૉન્ટ વંચાતા ન હોય તો બૅન્ક કર્મચારીઓ ફૉર્મ ભરાવવામાં પણ મદદ ન કરે તેવું બનતું હોય છે. હૉટલોમાં રૂમની લેટ સર્વિસ, રૂમમાં અપાતી ટુવાલ, શેવિંગ ક્રીમ, ટૂથબ્રશ, સ્લિપર જેવી સુવિધાઓ ન અપાય-માગવી પડે, પૂરતું ગરમ પાણી ન આવતું હોય, તેવું પ્રતિ દિવસના હજાર-બે હજાર ચૂકવવા છતાં પણ થાય. ફ્લાઇટમાં જતા હો ત્યાં તમને ફ્લાઇટ મોડી ઉપડે તો પોણી કલાક સુધી કારણ જણાવવામાં ન આવે તેવું બને. તમે કેબલ સર્વિસ પ્રૉવાઇડર પાસેથી હવે ફરજિયાત બનેલા સેટ ટૉપ બૉક્સ લીધું હોય પરંતુ ફ્રી કેટલીક ચેનલો પણ તમને ન જોવા મળે તેવું બને છે.
તમે બૅન્ક કે મોબાઇલ કસ્ટમર કેરમાં ફૉન કરો તો ફૉન એન્ગેજ્ડ આવે, ઇ-મેઇલ કરો તો ટૂંકમાં જવાબ આવી જાય કે વધુ વિગત મોકલો અથવા તો અમે ૨૪ કલાકમાં તમારો પ્રશ્ન ઉકેલી આપીશું, પરંતુ પ્રશ્ન ઉકેલાય નહીં, છેવટે કંટાળીને તમે ટ્વિટર પર ગામના ચોતરામાં બધાની વચ્ચે આ કંપનીઓને ટેગ કરીને લખો ત્યારે તમને કંઈક જવાબ મળે. મફતનું મેળવવાની આશા ઘણા લોકોને ઘણી હોય છે. બૉનસની પ્રથા એવી છે કે તમે જે કંપનીમાં કામ કરતા હો તેના તરફથી ખુશ થઈને દિવાળી નિમિત્તે સદ્ભાવના પ્રસરાવવા માટે બૉનસ આપે. પરંતુ તમે સિક્યોરિટી ગાર્ડ તરીકે કોઈ ફ્લેટમાં કામ કરતા હો ત્યારે તમે ઘરે ઘરે બોણી લેવા નીકળી પડો અને તેમાંય લોકો પોતાની મરજી અને યથાશક્તિ મુજબ આપે ત્યારે હકથી કહો કે પેલાએ તો આટલા આપ્યા છે તો તમારે પણ આટલા આપવા જ જોઈએ તે કેટલું વાજબી? પેટ્રોલ પંપમાં હવા પૂરતી વ્યક્તિ પણ દરેક સ્કૂટર કે કારવાળા જે ત્યાં હવા પૂરાવે છે તેની પાસે દિવાળીએ બોણી માગે તે ઉચિત ગણાય?

ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતા હો અને તમારા હકના પીએફ માટે બીજું કંઈ ન કરવાનું હોય પરંતુ એક સહી જ કરવાની હોય તો પણ તમે તેમની કંપની કેમ છોડી તેવા કે કોઈ બીજા કારણસર દ્વેષભાવ રાખીને માલિક સહી ન કરી આપે અને વર્ષ ઉપરાંત સમયથી ટટળાવે, ધક્કા ખવડાવે તે કેટલું ન્યાયી ગણાય?

મૂળ વાત હૉસ્પિટલની હતી. હૉસ્પિટલમાં દાખલ થતી વખતે અને ડિસ્ચાર્જ વખતે કેટલી માથાકૂટ કરવી પડતી હોય છે તે કોઈનાથી અજાણ્યું નથી. દિવાળી અને ૩૧ ડિસેમ્બર જેવા સમયે ડૉક્ટરો બહારગામ જતા રહે કે સ્થાનિક સંગીત-ડાન્સના કાર્યક્રમોમાં ગયા હોય તેના કારણે દર્દીઓને હાલાકી પડતી હોય છે. ડૉક્ટરોનો આવા સમયે વાંક નથી, પરંતુ તેમના જવાથી દર્દીઓને પડતી મુશ્કેલીઓનો હલ શું? ડૉક્ટરો બે મિનિટમાં રોજ રાઉન્ડ મારીને જતા રહે પછી હૉસ્પિટલ જુનિયર ડૉક્ટરો અને સિસ્ટર તથા વૉર્ડબોયના ભરોસે જ હોય છે અને ઘણી વાર તેઓ ગપ્પા મારતા હોય, ટીવી પર પોતાના મનપસંદ કાર્યક્રમો-ફિલ્મો જોવામાં વ્યસ્ત હોય, મોબાઇલ જોવામાં વ્યસ્ત હોય તેવું ઘણા બધાનો અનુભવ હશે. મોટા ભાગની હૉસ્પિટલમાં દર્દીની સાથે એક જ સગાને રાખવાની છૂટ હોય છે. આવા સમયે દર્દીને કોઈ મુશ્કેલી પડે- ચાહે તે મળ કે મૂત્ર વિસર્જનની હોય કે કપડાં બદલાવવાની ત્યારે હૉસ્પિટલનો સ્ટાફ જોઈએ તેવી મદદ ન કરે અને તોય ડિસ્ચાર્જ વખતે બક્ષિસની આશા રાખે તે કેવું! ડિસ્ચાર્જ સવારના ૧૧ વાગ્યાનો મળી ગયો હોય તોય કોણ જાણે હૉસ્પિટલની પ્રૉસિજર એવી તે કેવી હોય છે કે તમે દર્દીને ઘરે લઈ જવા હૉસ્પિટલના ગેટની બહાર નીકળો ત્યારે સાંજના પાંચ વાગી ગયા હોય! બિનજરૂરી ટેસ્ટ, બિનજરૂરી દવાઓ કરાવે તે તો વાત જૂની થઈ ગઈ. સરકારે જનતાના લાભ માટે સ્ટેન્ટ સસ્તા કર્યા તો હૉસ્પિટલોએ બીજા ખર્ચમાં વધારો કરી દીધો! ઘૂંટણની સર્જરી માટે ‘ની ઇમ્પ્લાન્ટ’ સસ્તા કર્યા પરંતુ હૉસ્પિટલોએ બીજા ખર્ચને વધારી દીધા. સરવાળે દર્દીઓને તો નુકસાન ગયું. મેડિક્લેઇમ ચૂકવનારી કંપનીઓને ફાયદા થયા.

તમે હૉસ્પિટલમાં ટ્રીટમેન્ટ લેતા હો પરંતુ તમારે કંપનીમાં રજા માટે તેનું સર્ટિફિકટ જોઈતું હોય તો તમે તમારી ટ્રીટમેન્ટ કરતો ડૉક્ટર તેમજ સીએમઓ ચલકચલાણું રમે અને પછી સર્ટિફિકેટ ન આપે તે કેવું! પરંતુ તબીબી ક્ષેત્રનો આવો અનુભવ માત્ર ભારતનો જ છે તેવું નથી. અમેરિકા અને બ્રિટનની જનતાને તેમના દેશોમાં પણ કડવા અનુભવો થાય છે…

૨૦૧૧ના અમેરિકન કૉલેજ ઑફ ફિઝિશિયન એક્ઝિક્યુટિવ (એસીપીઇ) સર્વેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ત્રણ ચતુર્થાંશ ડૉક્ટરોને આ પ્રકારના અક્કડ અને કઠોર વલણની ચિંતા છે. તમામ પ્રતિસાદીઓએ કહ્યું કે તેનાથી દર્દીઓની ટ્રીટમેન્ટ પર અસર પડે છે. એસીપીઇના સીઇઓ બેરી સિલબૉએ અહેવાલમાં કહ્યું હતું કે અનેકો દ્વારા શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો છતાં અમારા વ્યવસાયમાં અનેક ડૉક્ટરો ખરાબ રીતે વર્તે છે.

ન્યૂ યૉર્ક શહેરની સિવિલ હૉસ્પિટલોમાં ઇન્સેન્સિટિવ સ્કીમ દાખલ કરાઈ જેમાં ફિઝિશિયનોનો પગાર દર્દીઓના અનુભવો સાથે સીધા જોડી દેવામાં આવ્યા. મતલબ કે જેટલા વધુ દર્દી જણાવે કે તેમને તેમની ટ્રીટમેન્ટથી સંતોષ છે તેના આધારે પગાર વધારાની વાત રહે.

બ્રિટનમાં પણ ડૉક્ટરોના ખરાબ વર્તનની નવાઈ નથી. એકાદ ઉદાહરણની વાત કરીએ તો જ્યૉર્જ એજન્ટ હસમુખા વ્યક્તિ હતા. ૮૧ વર્ષના પૂર્વ સેઇલર તેમના મિત્રોને પબમાં મળતા અને આનંદથી જીવતા. પરંતુ સુપરબગ સી. ડિફિસાઇલથી પીડિત આ વ્યક્તિને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા ત્યારે તેની સાથે નર્સોએ ખરાબ વર્તન કર્યું. તેમની પથારી બગડી જતી તો તે માટે તેમને ઠપકો અપાતો. જ્યારે તેઓ પોતાની પથારી સાફ કરવા કહેતા તો નર્સો તેમની મજાક ઉડાડતી. તેમની ૪૮ વર્ષીય દીકરી મારીયા એજન્ટે પણ કહ્યું કે ખુશમિજાજની વ્યક્તિ એવા તેઓ હૉસ્પિટલમાં ખૂબ જ હતાશ થઈ ગયા. થોડાં સપ્તાહોમાં જ તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું. આવા તો અનેક કેસો યુકેમાં જોવા મળે છે, જેમાં દર્દીઓ અને તેમનાં સગાઓ સાથે નર્સોએ કે ડૉક્ટરોએ અપમાનજનક કે ખરાબ ભાષામાં વર્તન-વાતચીત કર્યાં હોય. ૨૦૧૧માં જનરલ મેડિકલ કાઉન્સિલના આંકડાઓમાં જાહેર થયું કે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં ડૉક્ટરો સામેની ફરિયાદમાં ૪૦ ટકા જેટલો જબ્બર ઊછાળો થયો છે.
યુકેનું ક્ષેત્રફળ ૨.૪૩ હજાર ચો. કિમી છે અને ભારતનું ૩.૨૮ ચો. કિમી. છે. યુકેમાં દર વર્ષે ૬,૦૦૦ બાળકો અને યુવાનો મરે છે. તેમાંથી બે તૃત્તીયાંશ જેટલા બાળકો પાંચ વર્ષથી નીચેના છે અને તેમાંય બહુમતી એક વર્ષથી નીચેના છે.

આમ, મૂળ પ્રશ્ન માણસોની સંવેદનશીલતાનો છે. બાકી કાગડા બધે કાળા જ છે.
(નોંધ: આ લેખની વાત પરથી કોઈએ એવું ન માનવું કે તબીબી ક્ષેત્રે બધા જ ડૉક્ટરો કે અન્ય મેડિકલ સ્ટાફ સંવેદનહીન છે ઘણા ડૉક્ટર ઓછી ફી લેતા હોય છે, ફી માફ કરતા હોય છે, ઘણી વાર ગરીબ દર્દી પાસે જવાનું ભાડું ન હોય તો પણ આપતા હોય છે તો નર્સો-વૉર્ડબોય વગેરે પણ સેવા કરવામાં પાછી પડતા નથી હોતા.)

Posted in gujarat, national, sanjog news, vichar valonun

આંદોલનકારીઓને સરદાર-આંબેડકરનાં નામો વટાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી

(સંજોગ ન્યૂઝની વિચાર વલોણું કૉલમ તા.૨૯/૧૦/૧૭ માટેનો લેખ.)

ગુજરાતમાં ચૂંટણીનાં બરાબર બે વર્ષ પહેલાં ૨૦૧૫માં પાટીદાર અનામત આંદોલન શરૂ થયું. ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૫ના દિવસે હાર્દિક પટેલની રેલી હતી. ત્યારથી જ આ આંદોલનમાં અહંકારની લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હાર્દિક પટેલ તેને જે નેતા આગળ લાવ્યા તે એસપીજીના લાલજી પટેલને સ્ટેજ પર સ્થાન આપવા તૈયાર નહોતા અને પોતે એકલા જ પ્રસિદ્ધિ મેળવવા માગતા હતા.

એ દિવસે જ રેલીમાં હાર્દિક પટેલે “હિન્દુસ્તાન કો અપની ઔકાત દિખા દેંગે” અને “રાવણ કી લંકા મેં કોઈ નહીં બચેગા” જેવાં વિધાનો કરીને તેના માટે સાચા પાટીદારના મનમાં રહેલું માન ઉતારી દીધું હતું, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તો તેણે હદ જ કરી નાખી છે. “કોઈ પણ દલિત કે મુસ્લિમ મુખ્યપ્રધાન બનશે તો ચાલશે પણ ભાજપ તો નહીં જ”, અને “કૉંગ્રેસ અનામત નહીં આપે તો પણ ચાલશે પરંતુ ભાજપ તો નહીં જ.” આ બધાં વિધાનો બતાવે છે કે હાર્દિક પટેલ પાટીદારોનું ભલું કરવા નીકળ્યા નહોતા. તેમને તો પોતાનો સ્વાર્થ જ સાધવો હતો. તેમના સાથીદારો પણ કંઈ ઓછા ગાંજ્યા જાય તેવા નથી. વરુણ પટેલે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે અપમાનજનક શબ્દો વાપર્યા અને રાતોરાત યૂ ટર્ન લઈ ભાજપના ખોળામાં બેસી ગયા. રેશ્મા પટેલે પણ આવું જ કર્યું.

આ બધા ખેલ જોઈને સાચા પાટીદારોનાં હૈયાં, ખાસ કરીને સરદાર પટેલનું હૈયું ચોક્કસ રડતું હશે. આ હાર્દિક અને તેના સાથીઓ “જય સરદાર જય પાટીદાર”ના નારા લગાવે છે. તેમને સરદારનું નામ વટાવવાનો-વાપરવાનો કોઈ હક નથી. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જન્મજયંતિ આ મંગળવારે છે ત્યારે જરા આ કહેવાતા પટેલ આગેવાનોએ આત્મચિંતન કરવું જોઈએ કે જે સરદારે આખા ભારતને અખંડ કર્યું તે સરદારના નામે સૂત્રો પોકારીને તેમણે શું કર્યું છે?

આ નેતાઓના કારણે અનામત મળવી તો ઘરે ગઈ, પરંતુ પાટીદાર સમાજ પણ જે થોડાઘણા અંશે, આ આંદોલન પહેલાં એક હતો તે એકતા પણ સાવ ખંડિત થઈ છે. અગાઉ તો પાટીદાર સમાજમાં લેઉવા-કડવા જેવા, જ્ઞાતિના કારણે બે ભાગ હતા, જ્યારે આંદોલન પછી તો ‘પાસ’ (હાર્દિકનું સંગઠન), એસપીજી (લાલજી પટેલનું સંગઠન) અને નાપાસ (પાસ સાથે નહીં જોડાયેલા તેવા) એમ કેટલાય ભાગલા પડી ગયા છે. હા, હાર્દિક પટેલ, વરુણ પટેલ, રેશ્મા પટેલ, વગેરે લોકોને તો અંગત રીતે ફાયદો થયો છે. હાર્દિક પટેલ મોંઘી ગાડીઓમાં ફરતા થઈ ગયા છે. પરંતુ આ આંદોલનમાં પોલીસ કાર્યવાહીમાં મરાયેલા લોકો, જેમને હાર્દિક આણી મંડળી ‘શહીદ’ ગણાવવાનું પસંદ કરે છે (હું કદાચ કડવો લાગીશ, પરંતુ સત્ય હકીકત તો એ છે કે તોફાન કર્યું હોય અને પોલીસ કાર્યવાહી કરે તો તેમાં થયેલા મૃત્યુને શહીદ ન કહેવાય) તેમના પરિવારજનોને આમાં શું ફાયદો થયો? એમની લાશ પર આ મંડળી ફાયદો ઉઠાવી નથી રહીને? એ વિચારશીલ પાટીદાર લોકોએ વિચારવું જોઈએ.

આ જ રીતે અલ્પેશ ઠાકોર કે જિજ્ઞેશ મેવાણીની વાત છે. આ આંદોલનકારી નેતાઓ પૈકી અલ્પેશ ઠાકોર પ્રત્યે થોડું ઘણું પણ માન હતું કારણકે તેઓ દારૂની બદી સામે લડતા હતા. પોતાના સમાજને દારૂના વ્યસનમાંથી મુક્ત કરાવવા ઝુંબેશ ચલાવતા હતા. શિક્ષણ માટે ટ્યૂશન વગેરે પ્રવૃત્તિ પણ કરતા હતા. તેમના આંદોલનના કારણે વિજય રૂપાણી સરકારને દારૂબંધી વધુ કડક કરવી પડી અને વડોદરાના અખંડ ફાર્મમાં મોટાં મોટાં માથાં પણ દારૂ પીતા પકડાયાં. પરંતુ એ અલ્પેશ ઠાકોર હવે કૉંગ્રેસમાં ફરીથી ભળી ગયા છે. અગાઉ તેઓ કૉંગ્રેસમાંથી જિલ્લા પંચાયતની ચૂંટણી લડ્યા હતા અને હાર્યા હતા. તેમના પિતા ખોડાજી ઠાકોર અમદાવાદ જિલ્લા કૉંગ્રેસ પ્રમુખ છે. એમાં કંઈ ખોટું નથી. અને અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસમાં જોડાય તે પણ ખોટું નથી, પરંતુ જે કૉંગ્રેસના શાસનમાં લતીફ જેવા બુટલેગરોને છૂટા દોર મળ્યા હતા તે કૉંગ્રેસ સાથે તેઓ ભળી ગયા? જે અલ્પેશ ઠાકોર હાર્દિક પટેલ સામે કાર્યવાહી કરવા ગુજરાત ભાજપ સરકારને ૧૫ દિવસની મુદ્દત આપતા હતા તે અલ્પેશ ઠાકોર હવે હાર્દિક પટેલ સાથે હાથ મેળવી ભાજપને હરાવવા તત્પર બની ગયા છે? એ બધું  તો ઠીક, પરંતુ અલ્પેશ ઠાકોર જે દિવસે (૨૩ ઑક્ટોબરે) રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કૉંગ્રેસમાં જોડાયા તે જનાદેશ રેલીમાં કૉંગ્રેસ નેતા મોહન રાઠવાએ “પહેલી ધારનો પીવા મળે તો પી લેજો,
પરંતુ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો” એ મતલબનું નિવેદન અલ્પેશ ઠાકોરની હાજરીમાં કર્યું ત્યારે અલ્પેશ ઠાકોરે કોઈ રીતે તેનો વિરોધ ન નોંધાવ્યો! અલ્પેશ ઠાકોરની દારૂ સામેની ઝુંબેશ રાતોરાત દારૂમાં ગળાડૂબ થઈ ગઈ!

આ જ રીતે જિજ્ઞેશ મેવાણી પણ રાતોરાત કૉંગ્રેસના સમર્થનમાં જઈ બેઠા. દલિતોની સ્થિતિ ભાજપના શાસનમાં નહીં સુધરી હોય તો પણ કૉંગ્રેસના આઝાદી કાળથી ૬૦ વર્ષથી વધુના સમયગાળામાં ઠેરની ઠેર જ રહી હતી. આ બધું તેઓ ભૂલી ગયા! બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ એકલો દલિતવાદ નહોતો ચલાવ્યો. તેમના સમયે તો દલિતોની સ્થિતિ ખૂબ જ ખરાબ હતી
અને તેમણે બૌદ્ધ પંથ પસંદ કર્યો તો પણ તેમણે દેશના વિરોધી એવા મોહમ્મદ અલી ઝીણા સાથે હાથ નહોતો મેળવ્યો. પરંતુ જિજ્ઞેશ મેવાણી તો કાશ્મીરની સેનાને બળાત્કારી ગણાવનાર, ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કાર્યક્રમ જેના નેજા હેઠળ થયો તેવા કન્હૈયાકુમાર સાથે એક મંચ પરથી કાર્યક્રમ કરે તે કેવું? આ કાર્યક્રમમાં રેશમા પટેલ પણ હોય અને એ રેશમા પટેલ હવે ભાજપમાં ગયાં તેથી ભાજપ માટે પવિત્ર થઈ ગયાં! ભાજપને પણ આયાતી લોકો વગર નથી ચાલતું! પોતાના કાર્યકર્તાઓની ઉપેક્ષા કરીને આયાતી લોકોને લાવવાની લઘુતાગ્રંથિમાંથી ભાજપ ક્યારે બહાર આવશે? અને તેમાં તે સરવાળે તો ભૂંડો જ દેખાય છે. રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે બળવંતસિંહ રાજપૂતને કૉંગ્રેસ છોડ્યાના ચોવીસ કલાકમાં ટિકિટ આપી, કૉંગ્રેસના દિગ્ગજ અહમદ પટેલને હરાવવા માટે બંને પક્ષો તરફથી ભૂંડા ખેલ થયા પરંતુ અંતે હાર તો ભાજપને જ મળી. અત્યારે પણ વરુણ પટેલ, રેશમા પટેલને સમાવીને ભાજપ તો ટીકાનો સામનો કરી જ રહ્યો છે, વરુણ પટેલ-રેશમા પટેલને પણ પટેલ સમાજ તરફથી જાકારો મળી રહ્યો છે. અને નરેન્દ્ર પટેલ, નિખિલ સવાણી જેવા લોકો તો ભાજપને ઉલ્લુ જ બનાવી ગયા. જો ભાજપે નરેન્દ્ર પટેલને ખરેખર પૈસા આપ્યા હોય તો ભાજપે તો પૈસા પણ ખોયા અને બદનામી પણ વહોરી. ઉલટું, આવા લોકોને લેવા કરતાં પોતાના કાર્યકર્તાઓ પર અને નેતાઓ પર ભરોસો રાખી આવા સ્વાર્થી આંદોલનકારીઓને ખુલ્લા પાડ્યા (જે અત્યારે પડી જ રહ્યા છે) હોત તો ભાજપ વધુ ઉજળો થઈને ચૂંટણી ગર્વ સાથે લડી શકત અને તેની જીતની સંભાવના પ્રબળ બનત.

આ ત્રણેય નેતાઓને આટલી જ રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા હતી તો તેમણે પોતાના કથિત ચિક્કાર જનાધારના આધારે પોતાનો સ્વતંત્ર પક્ષ રચી ભાજપ-કૉંગ્રેસને હરાવવા મેદાને પડવાની જરૂર હતી. આમ કર્યું હોત તો પણ તેમના પ્રત્યે થોડું માન પણ જળવાઈ રહ્યું હોત. પરંતુ ત્રણેય નેતાઓ તેમના સરદાર પટેલ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા નેતાઓનાં નામોનો ઉપયોગ કરી તેમનું નામ ડૂબાડી રહ્યાં છે.

સરદાર પટેલ કે બાબાસાહેબ ક્યારેય વ્યક્તિગત મહત્ત્વાકાંક્ષાને સર્વોપરી થવા દીધી નહોતી. સરદાર પટેલ તો આખા દેશની કૉંગ્રેસની સમિતિઓ દ્વારા વડા પ્રધાનના પદ માટે ચૂંટાઈને આવ્યા હતા, પરંતુ મહાત્મા ગાંધીજીએ કહ્યું એટલે શિસ્તબદ્ધ સૈનિક તરીકે તેમણે પં. જવાહરલાલ નહેરુ માટે માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. નહેરુનો પરિવાર તો હજુ પણ કૉંગ્રેસનો કબજો જમાવીને બેઠો છે, તો મહાત્મા ગાંધીજીના પરિવારમાંથી ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી હોય કે રાજમોહન ગાંધી તેમને અવારનવાર સત્તાનો માર્ગ પસંદ પડે છે, પરંતુ સરદાર પટેલે તો તેમના પરિવારને ક્યારેય સત્તાની ઢૂંકડો આવવા નથી દીધો. આજે પટેલવાદ ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ સરદારે આંબેડકરને બંધારણ ઘડવામાં આગળ કર્યા હતા. બી.એન. રાવ, કનૈયાલાલ મુનશી, અલ્લાદી
ક્રિષ્નાસ્વામી અય્યર અને ગોપાલસ્વામી અયંગરને સંવિધાનસભામાં જોડ્યા હતા. તેમણે આંબેડકરને કાયદા પ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કરાવ્યા હતા.

જય સરદારના નારા લગાવનારાઓ નહેરુ-ઈન્દિરા- રાજીવ, સોનિયા અને હવે રાહુલની કૉંગ્રેસ દ્વારા સરદાર પટેલને થયેલા અન્યાયને ભૂલી ગયા? પં. જવાહરલાલ નહેરુએ તો પોતે જ પોતાને ભારત રત્ન અપાવ્યો. ઈન્દિરા ગાંધીએ પણ પોતાની સરકારમાં જ ભારત રત્ન મેળવ્યો પરંતુ સરદારને ભારત રત્ન ક્યારે મળ્યો? છેક ૧૯૯૧માં જ્યારે નહેરુ-ગાંધી પરિવારના વ્યક્તિ
સિવાયની વ્યક્તિ (નરસિંહરાવ)ની સરકાર હતી અને નહેરુ-ગાંધી પરિવારની વ્યક્તિ કૉંગ્રેસના સંગઠનમાં પણ પ્રમુખ તરીકે નહોતી.

સરદારનાં પુત્રી મણિબહેન પટેલે પણ કહ્યું હતું કે જ્યારે તેઓ સરદારના મૃત્યુ પછી સરદારની સૂચના મુજબ નહેરુને રૂ. ૩૫ લાખની બેગ અને હિસાબના ચોપડા આપવા ગયા ત્યારે તેમને નિરાશા થઈ હતી. નહેરુએ પૈસા લઈ  લીધા બાદ એક શબ્દ પણ ઉચ્ચાર્યો નહોતો. મણિબહેનને હતું કે તેઓ કંઈક બોલશે, પરંતુ નહેરુએ કંઈ કહ્યું નહીં. તેમણે એમ પણ ન પૂછ્યું કે તમારી સ્થિતિ કેવી છે? હું તમને શું મદદ કરી શકું? જે પણ સરદારના વંશજો અત્યારે છે તેઓ પ્રસિદ્ધિથી અને સત્તાથી દૂર છે. તેમના પ્રપ્રભત્રીજા સમીર પટેલ કે પછી તેમની પ્રભત્રીજી કુંદનબહેનને પરણેલાં ભૂપેન્દ્રભાઈ દેસાઈ કોઈને સત્તા અને પ્રસિદ્ધિમાં રસ નથી. સરદાર, આંબેડકરનાં નામોને વટાવવા કરતાં તેમના સિદ્ધાંતો, તેમણે અપનાવેલા માર્ગનું અનુસરણ કરવાની જરૂર માત્ર પાટીદાર સમાજ કે ઓબીસી-દલિત સમાજે જ નહીં, પરંતુ સહુ કોઈએ છે.

Posted in hindu, sanjog news, vichar valonun

હિન્દુઓનો દેશ કયો? એક પણ નહીં!

(સંજોગ ન્યૂઝની વિચાર વલોણું કૉલમમાં તા.૧૫/૧૦/૧૭ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

શું ન્યાયના દેવી આંધળાં છે? શું ટોચના હોદ્દાઓ પર બેઠેલા લોકોએ હિન્દુ વિરોધી હોવું અનિવાર્ય છે? આવા પ્રશ્નો સોશિયલ મિડિયા પર એટલા માટે પૂછાઈ રહ્યા છે કે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે દિલ્લી અને એનસીઆરમાં દિવાળી પર ફટાકડા ફોડવા પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. પ્રતિબંધ દિલ્લીમાં લાગ્યો પણ તેની અસર પૂરા દેશમાં વર્તાઈ રહી છે. સોશિયલ મિડિયા પર લોકોના આક્રોશસભર સંદેશાઓની ભરમાર થઈ છે.

સુપ્રીમે પહેલાં દહી-હાંડીની ઊંચાઈ ૨૦ ફીટથી વધુ ન રાખવા આદેશ આપ્યો. તે પછી ૧૪ વર્ષથી નીચેનાં બાળકોને દહી-હાંડીની સ્પર્ધામાં ભાગ ન લેવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ચીન-જાપાન વગેરે અનેક દેશો ઑલિમ્પિકની પૂર્વ તૈયારી માટે ‘કેચ ધેમ યંગ’નું સૂત્ર અપનાવી નાનપણથી જ બાળકોને આકરું પ્રશિક્ષણ આપી તૈયાર કરે છે અને એટલે જ આ દેશો ઑલિમ્પિકમાં મેદાન મારી જાય છે. શું આપણે આપણાં બાળકોને ફોફાં જેવાં પોચટ બનાવી રાખવા માગીએ છીએ?

અત્યારે આપણા દેશમાં લગભગ બધી ચેનલો પર નાચવા-ગાવાના રિયાલિટી શૉની ભરમાર છે અને માબાપો મોટી સંખ્યામાં પોતાનાં બાળકોને નાનપણથી જ લાઇમલાઇટમાં લાવવા માગે છે અને તેમના પૈસે તાગડધિન્ના કરવાનો પણ ક્યાંક છુપો વિચાર કોઈ-કોઈ માબાપના મનમાં હોઈ શકે છે. આપણા દેશમાં આમેય શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ ઘટતી જાય છે. રમતના નામે માત્ર ક્રિકેટ રમાય છે. દોડાદોડી, કુશ્તી, આંબલીપીપળી વગેરે રમતો ઘટી ગઈ છે. મેદાનો પણ મોટાં શહેરોમાં રહ્યાં નથી. તો શું આપણે આપણાં બાળકોને ભાંડ બનાવવા માગીએ છીએ?

અલબત્ત, એ પણ મહાન કલા છે, પરંતુ માત્ર એ કલા પાછળ જ દોટ લગાવવી એ વાજબી નથી. નાનપણમાં જ બાળકને લાઇમલાઇટ મળી જાય અને મોટા થયા પછી એ જો પ્રસિદ્ધિથી દૂર થઈ જાય તો તે ડિપ્રેશનનો ભોગ બને તેવી ભરપૂર શક્યતા રહે છે. વળી, નાનપણથી રિયાલિટી શૉના કારણે ભણતર પણ મોટી અસર પડે છે. બાળકનું બાળપણ છિનવાઈ જતું હોય છે. રિયાલિટી શૉમાં આમેય બાળકને ગર્લફ્રેન્ડ અંગે વાત કરવામાં આવે છે (સારેગમપ જોઈ લેજો), તેને સ્ટાઇલિશ બનાવી નાનપણથી જ અમુક પ્રકારના કપડાં પહેરવાં ફરજ પડાય છે, અને માબાપને પણ કોઈ વાંધો નથી હોતો કારણકે તેના માટે પછી બાળક નૉટ છાપવાનું મશીન બની જાય છે. અને બાળકના કારણે તેઓ પણ લાઇમલાઇટમાં આવે છે.

દહીહાંડી પછી સુપ્રીમે જલ્લીકટ્ટુ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. પ્રાણીઓના અધિકારની ચિંતા કરતી સંસ્થાઓની અરજીના આધારે સુપ્રીમે આમ કર્યું. મકરસંક્રાંતિ પર પણ જીવદયાના નામે કેટલીક સંસ્થાઓ પતંગ ન ચગાવવા અભિયાન ચલાવે છે. સુપ્રીમ કૉર્ટે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા માંજા પર મૂકાયેલા પ્રતિબંધને ઉઠાવી લેવા ના પાડી દીધી હતી. આ સંસ્થાઓને ગાય કપાય તેમાં કોઈ વાંધો નથી. શું ગાયના કોઈ અધિકાર નથી? જલ્લીકટ્ટુના બહાને તો બળદનું સંવર્ધન થાય છે. જ્યારે ગાય કપાય તેનાથી દેશના અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડે છે. પ્રાણીઓના અધિકારની ચિંતા કરતી ‘પેટા’ જેવી સંસ્થાઓને માત્ર હિન્દુ તહેવાર અને હિન્દુ પરંપરા જ નજરે પડે છે? બકરી ઈદ પર મોટી જબ્બર સંખ્યામાં બકરીઓ કપાય છે, તો શું બિચારી બકરીઓના કોઈ જીવવાના અધિકાર નથી?
મકરસંક્રાંતિ પર પતંગ ન ચગાવવાના અનુરોધ સાથે નીકળી પડતી સંસ્થાઓને ઈંડાંથી લઈને અન્ય માંસાહાર સામે કોઈ વાંધો નથી? તેમને શાકાહારી વસતિમાં ઈંડાં અને માંસની લારી-દુકાન કરતા વિધર્મીઓ સામે પણ કોઈ વાંધો નથી હોતો. કેમ?

અને પૂરા સન્માન સાથે જજસાહેબોને તથા મિડિયાના ચોક્કસ વર્ગને પ્રશ્ન કરવાનું મન થાય કે પ્રદૂષણ શું માત્ર હિન્દુ તહેવારોમાં જ થાય છે? જે ધર્મે પર્યાવરણની સૌથી વધુ ચિંતા કરી, વૃક્ષ પૂજવાનો મહિમા ગાયો, નદીઓને માતા માની, તે ધર્મ પર જ પ્રહાર કેમ? હોળીમાં કહેશે કે તિલક હોળી રમો. પાણી ન વેડફો. કેમિકલ રંગોવાળી વાત સ્વીકાર્ય છે, પરંતુ પાણી ન વેડફવાની વાત અસ્વીકાર્ય છે. તો તો પછી ભારતમાં છાશવારે રમાતી ક્રિકેટ મેચો પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવો પડે. આઈપીએલ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવો પડે. ક્લબોમાં થતા રેઇન ડાન્સ અને ફિલ્મોમાં વરસાદી ગીતોમાં પાણીના વેડફાટ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવો પડે. કૉલ્ડ ડ્રિંક્સ બનાવતી કંપનીઓ પણ ભૂગર્ભ જળ ખાલી કરી રહી છે તેના પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવો પડે. ગણેશોત્સવ વખતે પણ પર્યાવરણની ચિંતા
થાય તે વાજબી છે, પરંતુ આજે સરેરાશ હિન્દુને એવી લાગણી થઈ રહી છે કે તે આ દેશમાં બહુમતીમાં હોવા છતાં દ્વિતીય દરજ્જાનો નાગરિક છે. અર્થાત્ મુસ્લિમોના શાસનમાં તેને જે અન્યાય થતો હતો તેમાં કોઈ ફરક આવ્યો નથી.

આજે પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યમાં હિન્દુ દુર્ગા મૂર્તિનું વિસર્જન કરી શકતો નથી કારણકે મોહર્રમનો તહેવાર છે. પ. બંગાળના કેટલાંક ગામોમાં તો કેટલાંક કટ્ટર મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે દુર્ગા પૂજા પણ નથી થઈ શકતી. ગુજરાતમાં જ્યાં હિન્દુવાદી પક્ષની સરકાર છે ત્યાં નવરાત્રિ જે વર્ષમાં એક જ વાર નવ દિવસ જ હોય છે તેમાં રાત્રે ૧૨ વાગ્યા ગરબા રમવા અથવા કમ સે કમ લાઉડ વૉલ્યૂમ સાથે મ્યૂઝિક વગાડવા પર પ્રતિબંધ છે. તેમાં કંઈ ખોટું નથી. મોટા ભાગને નવરાત્રિમાં હવે ફિલ્મી ગીતો અને તેય ભદ્દા (‘મર્ડર’ના ‘કહો ના કહો’ અને ‘જિસ્મ’ના ‘જાદુ હૈ નશા હૈ’ જેવાં ગીતો) પર ડાન્સ થતો હોય તો તેને માતાજીની આરાધના ન જ કહી શકાય અને જેમને રમવામાં રસ નથી તેમને ટીવી જોવું હોય, વિદ્યાર્થીઓને વાંચવું હોય, વડીલને બીપી કે હાર્ટની તકલીફ હોય અને
ઘોંઘાટ સહન ન કરી શકતા હોય, વળી, આજુબાજુની સોસાયટીની કેસેટોનો અવાજ ભેગો મળીને ઘોંઘાટ સર્જતો હોય ત્યારે કમ સે કમ રાત્રે બાર પછી તો આ ઘોંઘાટ બંધ થવો જ જોઈએ. જેમને રમવું હોય તે ભલે એકદમ ધીમા અવાજે કેસેટ વગાડીને રમે.

આ વાત સાથે સહમત, પરંતુ વર્ષમાં એક વાર નવ દિવસના ઘોંઘાટની સામે દિવસમાં પાંચ વાર અઝાનના બેસૂરા અવાજ જ્યારે મસ્જિદોના લાઉડ સ્પીકર પરથી વહેલી સવારથી લઈને રાત સુધી સતત કાન પર અથડાયા કરે ત્યારે કોઈ સરકાર કે કૉર્ટને કોઈ તકલીફ પડતી નથી? ત્યારે આ દેશના બંધારણમાં સમાવાયેલું સાચું સેક્યુલરિઝમ ક્યાં માંસાહાર કરવા જતું રહે છે? વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં પૂજા-ઉપાસનાના જાહેર પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ છે ત્યારે આપણે તો ગમે ત્યાં નમાઝ પઢવા બેસી જતા હોય છે. કૉંગ્રેસ-તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ જેવા સેક્યુલર પક્ષો શુક્રવારે નમાઝ પઢવા રજા આપે અથવા તો કામ પડતું મૂકીને વચ્ચે નમાઝ પઢવા જવા દે તેવું તો માત્ર ભારતમાં જ બને. ૩૧ ડિસેમ્બર પર દારૂની રેલમછેલ અને દારૂમાં વપરાતા પાણીની સામે કોઈને વાંધો નથી. ૩૧મી ડિસેમ્બરે આખી દુનિયામાં આતશબાજી થાય તો કોઈ વાંધો નથી. કેમ? કારણકે એ ખ્રિસ્તીઓનો તહેવાર છે એટલે?

અને ફટાકડા ફોડવાનો આદેશ આવ્યો તો ક્યારે આવ્યો? દિવાળીના માત્ર નવ દિવસ પહેલાં! દિવાળીના દિવસે કાંચીના સંત જયેન્દ્ર સરસ્વતીની ધરપકડ પણ આ જ દેશમાં થઈ શકે પરંતુ પોતાને આઈએસઆઈ એજન્ટ કહેતા ઈમામ બુખારીની ધરપકડ રમઝાન ઇદ તો શું, બીજા કોઈ દિવસે પણ કરવાની કોઈ પણ પક્ષના સત્તાધીશોમાં હિંમત ખરી? બીજું, ફટાકડા શું દિવાળી પર જ પ્રતિબંધિત રહેશે? લગ્નના વરઘોડાઓ, ક્રિકેટ મેચમાં વિજયની ઉજવણી, રાજકીય વિજય સરઘસ, હોળી, વગેરે અનેક પ્રસંગોએ ફટાકડા ફોડવા હવે પરંપરા બની ગયા છે. ત્યારે ફટાકડા ફોડાશે તો?

બીજો પ્રશ્ન એ પણ છે કે ફટાકડાના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી દેશના અર્થતંત્રને કેટલો ફટકો પડશે? ત્રીજો પ્રશ્ન એ છે કે શું પ્રદૂષણ માત્ર દિવાળીના તહેવારોમાં ફોડાતા ફટાકડાથી જ ફેલાય છે? કતલખાનાંઓ, વાહનો, ધમધમતી ફૅક્ટરીઓ, ઍર કંડિશનરો, જનરેટરો, કમ્પ્યૂટરો, મોબાઇલ વગેરે પણ વાયુ પ્રદૂષણનાં મોટાં સ્રોતો છે. જેમને પ્રદૂષણની એટલી જ ચિંતા થતી હોય તેમણે કારોનો ઉપયોગ બંધ કરી બસોમાં જવું જોઈએ, એસી ન વાપરવાં જોઈએ, કમ્પ્યૂટર અને મોબાઇલ વાપરવાનું બંધ કરવું જોઈએ. અને આ દેશમાં કતલખાનાં બંધ કરાવવાં જોઈએ.

જ્યારે ટ્રિપલ તલાકનો વિષય આવે ત્યારે ખંડપીઠમાં બેસનારા જજોની પસંદગી પણ ધર્મના આધારે કરવામાં આવે છે, અને તેના પર બહુમતી જજોના નિર્ણયોના પ્રતિબંધ મૂકાયો તે અભિનંદનને પાત્ર છે, પરંતુ તે માત્ર છ મહિના પૂરતો જ મૂકાયો છે. સરવાળે આ બધા નિર્ણયોના આધારે એવી છાપ ઉપસી રહી છે કે અત્યાર સુધી સરકારો તો લઘુમતીને થાબડભાણા અને હિન્દુઓને ચાબુક ફટકારવાની પ્રવૃત્તિ કરતી જ રહી હતી પરંતુ હવે ન્યાયતંત્ર પણ તેમાં ભળ્યું છે. મુસ્લિમો કે ખ્રિસ્તી દેશો માટે તો કદાચ અનેક ઈસ્લામી દેશો અથવા ખ્રિસ્તી દેશો છે પરંતુ હિન્દુઓ માટે તો ભારત સિવાય એકેય દેશ પોતાનો નથી. અમેરિકાથી લઈને બાંગ્લાદેશ અને હવે તો મ્યાંમારમાં પણ હિન્દુ સુરક્ષિત નથી, પણ હવે તો હિન્દુઓને એવું લાગવા લાગ્યું છે કે ભારતમાં પણ તે ખરેખર સુરક્ષિત છે? તેની પરંપરાઓ સુરક્ષિત છે?

Posted in film, sanjog news, vichar valonun

અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!