sankalan shreni, television

સાંસ્કૃતિક આઘાત કરતી ટીવી જાહેરખબરો

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા. ૭/૮/૧૫ની કવરસ્ટોરી)

આપણે મોટા ભાગે માનતા હોઈએ છીએ કે ભારત દેશના દુશ્મનો ચીન અને પાકિસ્તાન છે. ક્યારેક ત્રાસવાદને આપણું મોટો શત્રુ માનીએ છીએ તો ક્યારેક ગરીબીને પણ આપણી રિપુ લેખાવાય છે. પણ સાંસ્કૃતિક આક્રમણથી મોટો શત્રુ કોઈ નથી. કોઈ દેશને જીતવો હોય તો તેના દેશના લોકોને તેમની સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ધિક્કાર કરતા કરી દો, તેમને તેમનાં મૂલ્યોથી વિમુખ કરી દો, તમે યુદ્ધ જીતી ગયા. પશ્ચિમી દેશો અને તેમણે સ્થાપેલી કોન્વેન્ટિયા શાળામાં ભણેલા લોકો આ જ કામ કરી રહ્યા છે. ફિલ્મો, સિરિયલો અને ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો દ્વારા થતું સાંસ્કૃતિક આક્રમણ ન દેખાય તેવું છે, પરંતુ તે અત્યંત ખતરનાક છે. આપણે આ કવરસ્ટોરીનો વિષય માત્ર ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો પૂરતો સીમિત રાખીએ.

ટીવી પર દર દસ મિનિટે એક બ્રેક આવે છે. કહેવાય છે તો બે મિનિટનો બ્રેક પણ ઘણી વાર તેનાથી વધુ હોય છે. તે બે મિનિટમાં તમે ઓછામાં ઓછી પાંચેક જાહેરખબર જુઓ છો અને તે જાહેરખબરો દરેક બ્રેકમાં રિપિટ થતી હોય છે. આજે માણસ સરેરાશ પાંચથી છ કલાક ટીવી જુએ છે. અને જાહેરખબરો માત્ર મનોરંજન આપતી ચેનલો જેવી કે સ્ટાર પ્લસ, સોની, ઝી ટીવી વગેરે પર જ નથી બતાવાતી, પણ ન્યૂઝ ચેનલો, ફૂડ ચેનલો, મૂવી ચેનલો કોઈ પણ ચેનલ લો, તેના પર આ જાહેરખબરો દર્શાવાય છે. તે બનાવનારા લોકોમાંથી મોટા ભાગના ભારતીયતામાં માનનારા નથી હોતા અને તે પશ્ચિમી જાહેરખબરો પરથી પ્રેરાઈને જાહેરખબર લખતા- ફિલ્માવતા હોય છે. વળી, તેમાં જે અભિનેતા કે અભિનેત્રી કામ કરે છે તેમના માટે ફિલ્મો કે સિરિયલ મેળવવાનું આ પહેલું પગથિયું હોય છે. તેથી તેઓ પણ આવી જાહેરખબરોમાં બિન્દાસ કામ કરે છે. આ જાહેરખબરો દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૬થી ૪૦ વાર આપણી આંખો અને કાનોમાં અથડાય છે. કહેવાય છે કે એક ને એક જૂઠાણું જો વારંવાર કહેવામાં આવે તો માણસ તેને સત્ય માનવા લાગે છે.

જ્યારે ભારતમાં ટીવી જગતનો પ્રારંભ થયો ત્યારે પણ જાહેરખબરોમાં જૂઠાણાં અને આપણને આપણા ધર્મ-સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોથી વિમુખ કરવાનો પ્રયાસ હતો જ પરંતુ હવે એ અનહદ વધી ગયો છે. આવી જાહેરખબરોના રચયિતાઓ પોતાના બચાવમાં એવો દાવો કરતા હોય છે કે તેઓ સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે છે, પરંતુ એવું હોતું નથી.

આપણે કેટલીક જાહેરખબરોનાં ઉદાહરણ સાથે ચર્ચા કરીએ તો વધુ સમજાશે. કેડબરી ફાઇવ સ્ટારની ‘રમેશ-સુરેશ’નાં પાત્રોવાળી અનેક જાહેરખબરો આવી ગઈ છે. તેમાં એકમાં રમેશ-સુરેશના પિતાજીને મળવા માટે કોઈ ભાઈ આવે છે. તેના પિતાજી બહાર બેઠા છે. બહાર ખુરશી મૂકવા પિતાજી રમેશ-સુરેશને કહે છે. રમેશ-સુરેશ ચોકલેટ ખાતાં ખાતાં એવા ખોવાઈ ગયા છે કે તેમને સંભળાય છે તો ખરું પણ તેઓ અમલ કરતા નથી. આથી છેવટે પિતાજી અને મહેમાન અંદર આવે છે અને બેસવા જતા હોય છે ત્યાં જ રમેશ-સુરેશ એ સોફા લઈને બહાર એમ કહેતા જાય છે કે ‘અંકલજી કી કુર્સી ઝટ સે આ ગઈ’. બોલો, આવા નકામા છોકરા થવાનો સંદેશો આપતી જાહેરખબર સારી કહેવાય કે?

કોલગેટની વર્ષો પહેલાં (એટલે કે દૂરદર્શનના સમયમાં) એક જાહેરખબર આવતી હતી જેમાં કોલસા અને મીઠું ઘસતા માણસની મજાક ઉડાવાતી હતી અથવા આવું ઘસવાની ના પાડતા હતા અને કોલગેટ ઘસવાનું કહેતા હતા. આજે કોલગેટની જાહેરખબરમાં તમે ઢાબામાં જમતા હો અને મૂળો ખાવા જતાં દાંતમાંથી લોહી નીકળે એટલે અચાનક અભિનેત્રી પ્રિયંકા ચોપરા સુપરમેનની જેમ આકાશમાંથી પ્રગટ થઈ જાય છે. અને તે પૂછે છે ક્યા આપકે ટૂથપેસ્ટ મેં નમક ઔર નીમ હૈ? ઉપરાંત લારા દત્તાવાળી કોલગેટની જાહેરખબરમાં કહે છે કે કોલસાથી દાંત ચોખ્ખા થાય છે. બહેન, અમારા વડવાઓ તો કોલસા અને મીઠાથી દાંત ઘસતા જ હતા. તમને હવે જ્ઞાન લાધ્યું?

આપણા સમાજમાં ટાપ-ટીપનું મહત્ત્વ હતું પરંતુ એ ઘરેલુ નુસખાથી જ કરાતી હતી. જ્યારથી ઉદારીકરણ અને વૈશ્વીકરણનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોમાં ઊછાળો આવી ગયો છે. મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે ભારતીય સુંદરીઓને વિજેતા બનાવી દેવાઈ, તે પછી સુંદર દેખાવવાની યુવતીઓમાં હોડ વધી ગઈ. પોતાનું કામ પૂરું થઈ ગયું એટલે કંપનીઓએ ભારતીયોને મિસ વર્લ્ડ અને મિસ યુનિવર્સ તરીકે વિજેતા બનાવવાની બંધ કરી બીજા દેશોને પ્રલોભવાનું ચાલુ કર્યું. હવે સ્ત્રીઓ તો સૌંદર્ય પ્રસાધનો ઢગલાબંધ વાપરતી થઈ એટલે આ કંપનીઓ હવે પુરુષોને નિશાન બનાવી રહી છે. શાહરુખ ખાન અને જોન અબ્રાહમ જેવા જાણીતા કલાકારોને લઈને પુરુષોને ગોરા બનાવવાનું છેતરામણું વચન આપતી ફેરનેસ ક્રીમની જાહેરખબરો આવી રહી છે. હકીકતે ઈશ્વરે જેને જે રૂપ આપ્યું છે તે જ રહેવાનું અને આપણા ભગવાન શ્રી રામ અને શ્રીકૃષ્ણ શ્યામ છે. આપણે ત્યાં રૂપ કે રંગ કરતાં સદ્ગુણોને પ્રાધાન્ય અપાયું છે અને આઠે અંગ વાળા અષ્ટવક્રને પણ મહાન ગણાવાયા છે. પરંતુ આ જાહેરખબર ગેરભ્રમે દોરનારી છે.

ભારતમાં પાન મસાલા પર ઘણી જગ્યાએ પ્રતિબંધ છે અને મોટા ભાગે એવી માન્યતા છે કે સ્ત્રીઓ તો પાન મસાલા ન જ ખાય. તે તો ધાણા દાળ, વરિયાળી, તલ, અજમા વગેરે ખાય. પરંતુ હવે સ્ત્રીઓને પણ પાનમસાલા ખાતી કરવાની બદઈરાદાવાળી જાહેરખબર ટીવી પર વારંવાર દેખાડાઈ રહી છે. શાહરુખ ખાન અને રીમા લાગુએ ફિલ્મી પડદે ઘણી વાર દીકરા-માની ભૂમિકા કરી છે. તેમને લઈને આ જાહેરખબર બનાવાઈ છે. તેમાં બતાવાય છે કે પાન વિલાસ નામનો પાનમસાલો ખાવાથી રીમા લાગુનો ગુસ્સો શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ સીટી મારવા લાગે છે!

અંતઃવસ્ત્રોની તો જાહેરખબરો પાર વગરની ગંદી હોય છે. અમૂલ નામના અંતઃવસ્ત્રની જાહેરખબરમાં એક યુવતી ભણવા અગાશી પર આવી હોય છે પરંતુ તે એક પુરુષને કસરત કરતો જોઈ જાય છે. તેની પત્ની કપડાં સૂકવતી હોય છે અને તેના કારણે યુવતીને દેખાતું નથી. અને તે જોખમ લઈને ટાંકી પર ચડી જાય છે. આવી જાહેરખબરો વારંવાર માનસ પર અથડાયા રાખે ત્યારે ગંદી છાપ જ છોડી જવાની કે નહીં?

અત્યારે જેના પર પ્રતિબંધ છે તેવી મેગીની એક જાહેરખબરમાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબને માતા બતાવાય છે અને તે તેની દીકરીને પૂછે છે કે તું એક જ શહેરમાં અમારાથી અલગ કેમ રહે છે? દીકરી કહે છે કે હું એકવીસ વર્ષની થઈ ગઈ છું અને હવે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહેવા માગું છું. બોલો! આવું આપણા સમાજમાં ક્યાં જોવા મળ્યું? ૨૧ વર્ષની થઈ એટલે દીકરીએ અલગ રહેવાનું? દીકરાએ પણ અલગ શું કામ રહેવાનું હોય? વિભાજીત થયેલા કુટુંબને ઓર વિભાજીત કરવાની વાત થઈ આ.

રેડ લેબલ નામની ચાની એક નવી જાહેરખબરમાં કેવું બતાવાય છે? ચિરાગ નામનો દીકરો ક્યાંક બહારગામ ભણે છે. (મહાનગર જ હશે તેમ કલ્પી લઈએ.) તેના જન્મદિવસે તેને સુખદ આશ્ચર્ય આપવા તેનાં માતાપિતા તેના ઘરે આવી ચડે છે અને જુએ છે તો છોકરી પણ છે! ચિરાગ ખુલાસો કરે છે કે આ પલ્લવી છે. અમે સાથે જ રહીએ છીએ. છોકરી માતા-પિતા માટે ચા બનાવી લાવે છે. મા કહે છે કે ચિરાગના પિતાને ડાયાબિટીસ છે એટલે તેને ખાંડ વગરની ચા ચાલશે. પણ પલ્લવી બતાવે છે કે તેને ખબર છે એટલે તે આવી જ ચા લાવી છે. એટલે દીકરો ચાના સંદર્ભમાં પૂછે છે કે કૈસી હૈ? મા (અભિનેત્રી હિમાની શિવપુરી) કહે છે, “બૂરી નહીં હૈ”. આ વાક્ય ચા અને પલ્લવી બંનેના સંદર્ભમાં હતું. હવે કહો જોઈ, આ જાહેરખબર લિવ ઇન રિલેશનશિપનો પ્રચાર કરે છે કે નહીં?

ઝટક નામના ડીઓની જાહેરખબરની વાત કરીએ. તેમાં એક નવોઢાની લગ્નની પહેલી રાત્રિ છે. તે પલંગ પર પતિની રાહ જોતી બેઠી હોય છે ત્યાં એક સુગંધ આવે છે. આ સુગંધ તેને એટલી ઉત્તેજિત કરી દે છે કે તે તેના રૂમની બારી ખોલીને જુએ છે તો સામે બીજી બારીમાં કોઈ છોકરો આ ડીઓ છાંટતો દેખાય છે. આના કારણે નવોઢા તે છોકરા આગળ પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવવા તૈયાર થઈ જાય છે, તેની સાડી સરી પડે છે અને પોતાના હાથમાં પતિએ પહેરાવેલી વીંટી કાઢી નાખતી બતાવાય છે. અનૌક નામની એક વસ્ત્રોની બ્રાન્ડની જાહેરખબરમાં બે યુવતીઓને સમલૈંગિક બતાવીને હદ જ કરી નાખી.

પીયર્સ નામના એક સાબુની જાહેરખબરમાં મા (અભિનેત્રી હુમા કુરૈશી) તેની દીકરીને નવડાવતા નવડાવતાં પ્રખ્યાત ગીત ‘દિલ હૈ છોટા સા’ની ધૂનમાં ઇતિહાસ શીખવાડે છે કે બાબર કા બેટા હુમાયુ, હુમાયુ કા બેટા અકબર. આ જાહેરખબર જોઈને અનેક બાળકોને બાબરની વંશાવળી યાદ રહી ગઈ હશે. સવાલ એ છે કે ભારત પર આક્રમણ કરીને અનેક નિર્દોષોને મારનારાઓની વંશાવળી શું કામ યાદ કરાવવી જોઈએ?

ટીવીની જાહેરખબરોમાં મોટા ભાગે હિન્દુ પાત્રો જ હોય છે. તેથી શું સંદેશો જાય? હિન્દુ યુવતી ૨૧ વર્ષની થાય એટલે તેણે અલગ રહેવું જોઈએ. હિન્દુ દીકરો હોય તો તે લિવ ઇન રિલેશનશિપમાં રહે તો વાંધો નહીં. હિન્દુ નવોઢા એક સુગંધ માટે પોતાનું ચારિત્ર્ય ગુમાવી પારકા પુરુષ સાથે સંબંધ બાંધવા તૈયાર થઈ જાય. હિન્દુઓએ આક્રમણ કરનારાઓનો વંશ યાદ રાખવો જોઈએ, તેમને સારા માનવા જોઈએ.

શું આ જાહેરખબરોમાં અન્ય ધર્મનાં પાત્રો જ નથી બતાવાતાં? બતાવાય છે ને પણ કેવી રીતે? રેડ લેબલની જ એક જાહેરખબરમાં હિન્દુ દંપતી પોતાના ઘરની ચાવી ભૂલી ગયાં છે. પડોશી મુસ્લિમ મહિલા છે. તે તેમને પોતાના ઘરમાં રાહ જોવા કહે છે. હિન્દુ દંપતી પૈકી પતિ અચકાય છે. તેમ છતાં મુસ્લિમ મહિલા ચા મૂકી દે છે અને તેની સુગંધથી હિન્દુ પતિ માની જાય છે. તે પત્ની સાથે ઘરમાં જાય છે અને ચા પીએ છે. એટલું જ નહીં એક ઓર ચા માગે છે. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ રૂઢિચુસ્ત અને સંકુચિત માનસિકતાવાળા હોય છે,મુસ્લિમો સાથે હળતાભળતા નથી. જ્યારે મુસ્લિમો સહૃદય હોય છે. તેઓ મહેમાનગતિ સારી કરી જાણે છે.

વાંદાને મારવા માટે વપરાતા રેડ હિટની જાહેરખબરમાં એવું બતાવાય છે કે છોકરો માંદો પડી ગયો છે અને માતા કહે છે કે સ્કૂલનું પાણી પીવાના કારણે આવું થયું. ત્યાં અચાનક સંખ્યાબંધ ખ્રિસ્તી સાધ્વી (નન) જેવી ચાર-પાંચ મહિલા પ્રગટ થાય છે. તેમના ગળામાં ક્રોસ લટકે છે અને તેઓ કહે છે કે તમારા ઘરના વાંદાના કારણે તે માંદો પડ્યો છે. મતલબ કે ક્રિશ્ચિયન કે કોન્વેન્ટ સ્કૂલો તો હંમેશાં સારી જ હોવાની. આ રીતે નનને તો સારી બતાવાય છે પણ જાહેરખબરોમાં સાધુ-સંતો અને બાબાની મજાક ઉડાવાય છે.

પ્રશ્ન એ થાય છે કે ફિલ્મને પ્રસારિત કરવા માટે સેન્સર બૉર્ડ છે, પરંતુ સિરિયલો કે જાહેરખબરો માટે કેમ સેન્સર બૉર્ડ કંઈ કરતું નથી? ફિલ્મો તો ત્રણ કલાક પૂરતી જ અસર કરે જ્યારે આ જાહેરખબરો તો ૩૬૫ દિવસ X ૫ કલાક અસર કરે છે. તેની સામે તમે એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાને ફરિયાદ કરી શકો, પરંતુ તે કેટલી અસરકારક છે તે એ ઉદાહરણ પરથી જ સાબિત થાય છે કે આવી જાહેરખબરો આવતી જ રહે છે.

Advertisements
sankalan shreni, society

એકલા રહેતાં વૃદ્ધોની સમસ્યા: ન કહેવાય, ન સહેવાય

સમાજમાં સમય સાથે પરિવર્તન આવતું હોય છે. પરંતુ એ પરિવર્તન સારું પણ હોઈ શકે અને ખરાબ પણ. અત્યારનો સમય અર્થપ્રભાવી છે. તમામ લોકોના જીવનમાં અર્થ એટલે કે ધન/પૈસો/નાણાં અને તેના દ્વારા ભૌતિક સુખ મેળવવું એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. સારા અર્થોપાર્જન માટે યુવાનો અન્ય શહેરમાં જાય છે. તેમાં કંઈ ખોટું પણ નથી. પરંતુ આજે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળે છે કે યુવાનના લગ્ન મોડી ઉંમરે થાય છે. અને તેનાં સંતાનો પણ તેનાથી મોટી ઉંમરે થાય એટલે વૃદ્ધ માબાપને યુવાન દીકરા અને પુત્રવધૂ સાથે ફાવતું નથી. પુત્રવધૂને પણ સાસુ-સસરા સાથે રહેવું ગમતું નથી. વૃદ્ધ માબાપ હોય એટલે બી.પી., ડાયાબિટિસ વગેરે સમસ્યા હોય.

સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવું પુત્રવધૂઓને ફાવે નહીં. પરિણામે એકલા રહે અને તેથી હવે મોટા ભાગે કોઈ પુત્રવધૂ ચારથી વધુ માણસની રસોઈ અને અન્ય ઘરકામ કરવાની શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વળી, પાછી રસોઈ એકસરખી કરવાની હોય તો વાત અલગ છે. બીમારીના કારણે સાસુ-સસરાનો આહાર અલગ (મીઠા વગરનો, ઓછો ગળ્યો) હોય. બાળકોને પિત્ઝા, મેગી જેવો આહાર જોઈતો હોય. પહેલાં પણ આવું બનતું હતું, પરંતુ ત્યારે પુત્રવધૂઓ અલગ-અલગ રસોઈ બનાવતી (કપડાં-વાસણ-નાસ્તા-ભરતકામ-સ્વેટર-ગોદડા વગેરે કામો પાછાં અલગ!). હવે પુત્રવધૂઓ માટે કરવાનાં કેટલાં બધાં કામો? વૉટ્સએપ જોવું પડે, ફેસબુક જોવું પડે, ટીવી પર ઓછામાં ઓછી ચાર-પાંચ સિરિયલો જોવી પડે. ફિલ્મ જોવી પડે. ન્યૂઝથી પણ માહિતગાર તો રહેવું જ પડે. પિયરમાં માતા સાથે રોજ વાત કરવી પડે. ભાઈ અને પરણેલી બહેન સાથે રોજ વાત કરવી પડે. સંતાનની સાથે ભણતા લોકોની માતાઓને ફ્રેન્ડ બનાવી હોય તેમની સાથે પણ વાત કરવી પડે. (પરણ્યા પહેલાંના બોયફ્રેન્ડ સાથે ચક્કર ચાલુ હોય તો તો વાત જ અલગ.) વળી, દિવસમાં બે-ત્રણ સેલ્ફી તો ખેંચવી પડે અને ફેસબુક પર મૂકવી પડે ને. વૉટ્સએપ પર પ્રોફાઇલ પિક્ચર મૂકવાં પડે.

સામે પક્ષે વર્ષોથી ચોક્કસ ઢબે રહેવા, ખાવાપીવા અને ઘરનાં કામ કરવા ટેવાયેલાં વૃદ્ધ માતાપિતા પણ અપેક્ષા રાખે કે તેમની પુત્રવધૂ તેમની ટેવો મુજબ ઢળી જાય. આ પણ વધુ પડતું છે કારણકે હવે પુત્રવધૂ પણ ૨૫-૩૦ વર્ષે લગ્ન કરીને આવી હોય. તેથી તેની પણ ઘણી બધી ટેવો બદલવી અઘરી પડે. વળી, તેને નાની ફરિયાદ હોય તો પણ મમ્મીનો સપોર્ટ મળે. મમ્મી સીધું કહી દે કે બેટા, પાછી આવતી રહે. પહેલાંના સમયમાં થોડું આત્યંતિક વલણ રહેતું કે લગ્ન પછી તારી અર્થી પણ તારા સાસરિયેથી જ ઉઠવી જોઈએ. દીકરી રિસાઈને પિયર આવતી રહે તો પિયરવાળા માટે થૂથૂ થતું. આ તો ઠીક, પણ દાદા-દાદીને ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે અંગે દસથી લઈ વીસ વર્ષનાં પૌત્ર-પૌત્રી સાથે ઘર્ષણ થાય. યુવાન દીકરો અને પુત્રવધૂ પણ તેમનાં સંતાનોને સમજાવે નહીં કે દાદા-દાદીને જે જોવું હોય તે જોવા દે. માનો કે, દાદા-દાદી જતું કરે અને પૌત્ર-પૌત્રીને જે જોવું હોય તે જોવા દે તો પણ ટીવીનો મોટો અવાજ કે પછી પૌત્ર-પૌત્રી રમતા હોય તે અવાજ પણ બીપી, હૃદય રોગ વગેરે બીમારીથી પીડાતા કે ન પીડાતા હોય તો પણ ઉંમરના કારણે દાદા-દાદીને ત્રાસ આપે. સામે પક્ષે દાદા-દાદી વહેલા ઊઠીને પૂજા-પાઠ કરવા ટેવાયેલાં હોય તો તે પુત્રવધૂ કે પૌત્ર-પૌત્રીને ડિસ્ટર્બ કરનારું પરિબળ બની રહે. ઘણી વાર એવું પણ બને કે દાદા-દાદીને ઉંમરના કારણે ઓછું સંભળાતું હોય અને તેમને ટીવી મોટા અવાજે જોવા-સાંભળવા જોઈએ. બીજી તરફ પૌત્ર-પૌત્રીઓને ભણવામાં આ અવાજ ખલેલ પહોંચાડે. આ મુદ્દે પણ ઘર્ષણ થતું હોવાના કિસ્સા ધ્યાનમાં આવ્યા છે.

ઘણા કિસ્સામાં પુત્રવધૂ નોકરી પણ કરતી હોય. આવા સંજોગોમાં દાદા-દાદીને આખો દિવસ એકલા રહેવાનું થાય તો ઘણા કિસ્સામાં દીકરો કમાવવા માટે ભાવનગર-રાજકોટ-સુરેન્દ્રનગરથી અમદાવાદ-વડોદરા કે સુરત જેવા શહેરમાં ગયો હોય. અમદાવાદ રહેતા હોય તો દીકરો અમેરિકા, લંડન કે પૂણે, મુંબઈ જેવા શહેર ગયો હોય. આવા સંજોગોમાં વૃદ્ધ માબાપ દીકરા સાથે જવાના બદલે પોતાના ઘરમાં એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે.

આના કારણે તકલીફો આવવાની શરૂ થાય. ઉંમર જેમ જેમ વધતી જાય તેમ તેમ શરીરને ઘસારો પહોંચે. તેના કારણે પણ તકલીફો આવે. તેમાંય જો ખાવાપીવાની ટેવો, દિનચર્યા ઉંમરના હિસાબે બદલાઈ ન હોય તો તો હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, કિડની વગેરે અનેક મોટા રોગો ઘર કર્યાં હોય. બૅન્કોનાં કામો કરવાં, ઘરનું મેઇનટેનન્સ, વીજળીનું બિલ, મિલકત વેરો, પાણી વેરો વગેરે ભરવા જવું આ બધું કરવું પડે. વળી, ઘરના નોકર કંઈ વર્ષના ૩૬૫ દિવસ કામ ન કરવા આવે. તે રજા પાડે એટલા દિવસ ઘરનાં કામો કરવાં.

આનાથી પણ વધુ ચિંતાની બાબત ઘરઘાટીની અથવા ઘરનોકરની છે. ઘરનાં કામો કરવા આવતા નોકર કે ડ્રાઇવર દ્વારા પૈસાદાર પરંતુ એકલા રહેતા વૃદ્ધ-વૃદ્ધાની લૂંટના ઈરાદે અથવા તો માત્ર ઠપકો આપ્યો હોય તો પણ હત્યા કરાઈ હોય તેવા કિસ્સા ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. વૃદ્ધોને એટીએમમાં કાર્ડથી નાણાં ઉપાડવામાં પણ તકલીફ પડતી હોય છે. મોટી ઉંમરે ટૅક્નૉલૉજી શીખવી અઘરી છે અને તેમાં પાસવર્ડ ખોટો નખાઈ જાય તો કાર્ડ સ્થગિત થઈ શકે છે. અથવા કોઈ વૃદ્ધ બાજુમાં ચોકીદાર કે પૈસા ઉપાડવા આવેલાને જો પાસવર્ડ કહીને નાખવાનું કહે તો તો ઓર મુસીબત!

તેમાં જો વૃદ્ધો એકલા રહેતા હોય (અર્થાત્ વૃદ્ધ પતિ અને પત્ની તેમનાં સંતાનોથી જુદા એક જ શહેરમાં અથવા બીજા શહેરમાં રહેતાં હોય) તો તેમાં જો એક જણ બીમાર પડે તો બીજા માટે મુશ્કેલીઓનો પાર રહેતો નથી. ઘરનાં કામ ઉપરાંત ડૉક્ટરને ત્યાં જીવનસાથીને લઈ જવા, દવાઓ લાવવી, ઘરમાં જીવનસાથીનું ખાણી-પીણીથી લઈ દવા અંગે ધ્યાન રાખવું, તેમને બાથરૂમ-શૌચાલય લઈ જવા અને આવા સંજોગોમાં કોઈ કામમાં મદદરૂપ થવા આવવાના બદલે ખબર કાઢવા આવીને ભારરૂપ બને ત્યારે તેમના માટે ચાપાણીની વ્યવસ્થા કરવી. વળી, માંદગી સમયે જીવનસાથીનો સ્વભાવ ચીડચિડિયો થઈ જાય તો તેમને સહન કરવા.

આવા બધા સંજોગોના લીધે આજે આટલી બધી સુવિધા અને સરળતા છતાં વૃદ્ધોનું જીવવું મુશ્કેલ બન્યું છે. આવું ન બને તે માટે શું કરી શકાય? પહેલાં તો બને તો વૃદ્ધોએ અલગ રહેવું જ ન જોઈએ. આપણી કુટુંબ વ્યવસ્થા સંયુક્ત કુટુંબની હતી. તેના લીધે નાનાં સંતાનો સચવાઈ જતાં અને ક્યારે મોટા થઈ જતાં તે ખબર પણ યુવાન માતાપિતાને નહોતી પડતી. અને આ જ રીતે વૃદ્ધ માતાપિતા પણ સચવાઈ જતા. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે. બે-ત્રણ ભાઈ હોય તો પણ એક માતાપિતા સચવાતાં નથી. માતાપિતાને મહેમાનની જેમ દીકરાના ઘરમાં રહેવું પડે છે. થોડો સમય થાય એટલે એક દીકરાના ઘરેથી બીજા દીકરાના ઘરે જવું પડે છે. એટલે દીકરા-વહુએ સમજવું પડશે કે આપણે જો વૃદ્ધ માબાપને નહીં સાચવીએ તો આપણાં સંતાનો પણ આપણી વૃદ્ધાવસ્થામાં આપણને નહીં સાચવે. પૌત્ર-પૌત્રી અને દાદાદાદી વચ્ચે ટીવી અંગે ઘર્ષણ થાય તો પૌત્ર કે પૌત્રીને સમજાવવા જોઈએ. દાદાદાદીએ પણ પૌત્ર માટે જતું કરવું જોઈએ. ટીવી પર કાર્યક્રમો તો દિવસ-રાત આવતા રહેતા હોય છે. થોડી બુદ્ધિપૂર્વકની ગોઠવણ થઈ શકે? પૌત્ર-પૌત્રી શાળા કે ટ્યૂશનમાં ગયાં હોય ત્યારે દાદાદાદી ટીવી જોઈ લે. પૌત્ર-પૌત્રીની પરીક્ષા હોય ત્યારે ટીવી ન જુએ અથવા અવાજ ધીમો રાખીને જુએ. અને હવે તો ટૅક્નૉલૉજી પણ આ બાબતમાં સાથ દે છે. એવાં ટીવી આવે છે જેમાં તમે મોબાઇલમાં જેમ હેન્ડ્સ ફ્રી આવે છે તેમ ટીવીનો અવાજ માત્ર હેડફોન ભરાવેલી વ્યક્તિને જ સંભળાય. દાદાદાદી બીજા શહેરમાં કે એક જ શહેરમાં આવેલા બીજા ઘરમાં રહેતા હશે તો  દીકરાને જેટલી દોડાદોડી થશે તેના કરતાં દાદાદાદી ઘરમાં હશે તો દોડાદોડી ઓછી થશે. દાદાદાદીનું દીકરા-વહુ ધ્યાન રાખી શકશે એટલું કોઈ પગાર દઈને રાખેલા બહેન કે ભાઈ નહીં રાખી શકે. વળી, સંતાનને પણ દાદા-દાદીના કારણે સારા સંસ્કાર મળશે. સંતાન નાનું હોય ત્યારે કે મોટું થાય ત્યારે ડગલે પગલે જે તકલીફો આવે તે અનુભવની એરણે ઘડાયેલ દાદાદાદીની સૂજબૂજથી દૂર થશે. દીકરા-વહુ બંને નોકરી કરતા હોય તો દાદાદાદી વગરના ઘરમાં આયાના ભરોસે સંતાનને છોડવું જોખમી છે. સંતાન નાનું હોય કે કિશોર કે પછી યુવાન, શારીરિક શોષણના બનાવો આજકાલ વધી રહ્યા છે. શારીરિક શોષણ ન થાય તો પણ કિશોર કે યુવાન વયે સંતાનનો પગ લપસી શકે છે. દાદા-દાદી હોય તો અઘટિત થતું અટકશે. ખાસ કરીને દીકરીઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેઓ પોતે તો તેમના ભાઈ-ભાભીની ખામી શોધી શોધીને માતાપિતાને ન કહે અને જો તેમનાં વૃદ્ધ માતાપિતા દીકરા કે વહુની ફરિયાદ તેમની આગળ કરે તો માતાપિતાને પોઝિટિવ રીતે સમજાવે કારણકે દીકરીઓ પણ કોઈકની તો ભાભી જ છે અને બીજું એ કે દીકરીઓ સાસરેથી દોડી દોડીને માતાપિતાની સેવા કરવા આવી શકવાની નથી કે નથી માતાપિતાને પોતાની સાથે રાખી શકવાની. તો પછી તેમણે પ્રયાસો એવા જ કરવા જોઈએ કે જેથી માતાપિતા અને ભાઈ-ભાભી સંપીને રહે.

પરંતુ માનો કે આ બધું શક્ય નથી. દીકરાને નોકરી જ એવી જગ્યાએ છે જ્યાં દાદા-દાદીને ફાવે તેમ નથી તો શું કરવું? કેટલાંક સૂચનો: એટીએમમાં પૈસા ઉપાડવા જતી વખતે કોઈને પાસવર્ડ કહેવો જ નહીં. બને તો દીકરો જ્યારે આવે ત્યારે પૈસા ઉપાડીને આપે તે જ ઉત્તમ. અથવા પરંપરાગત રીતે ચેકથી પૈસા ઉપાડવા. ઘરનોકરનો ફોટો પાડી, તેનું પૂરું નામ, સરનામું લઈ લેવું. તેની જાણ પોલીસમાં પણ કરી રાખવી. ઘરનોકર માનવ છે તે વાત સાચી પરંતુ વધુ પડતી આત્મીયતા પણ નુકસાનકારક છે. તેની સામે પૈસાથી લઈને ઘરમાં દીકરા-વહુ સાથે ચાલતા ઝઘડા કે અન્ય કોઈ ભેદ ખોલવા નહીં. તો, આનાથી વિરુદ્ધ તેને ઠપકો આપતી વખતે પણ ભાષા સંયમ રાખવો. પોતે કે પોતાના જીવનસાથી બીમાર ન જ પડે તેવી કાળજી રાખવી. સમયાંતરે શરીરની તપાસ કરાવતા રહેવી. દવા સમયે સમયે લેવાનું યાદ રાખવું. અડોશપડોશમાં સારા સંબંધો હોય તે જરૂરી છે. દીકરા-વહુ દૂર હોય ત્યારે પડોશી જ કામે આવતા હોય છે. યુવાનોએ પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેમની આજુબાજુ કોઈ વૃદ્ધ પતિ-પત્ની રહેતાં હોય તો તેમના રોજ ખબરઅંતર પૂછતા રહેવું. કોઈ દિવસ તેમના ઘરનો દરવાજો ન ખૂલે તો તેમની ચિંતા કરવી. તેમને શાક, દવા જેવી નાનીમોટી વસ્તુ લાવવી હોય કે બિલ ભરવાનું હોય તો તેવા કામ પોતે જતા હોય ત્યારે એક ધક્કે જ પતાવી શકાય છે. તેના માટે તમારે કોઈ વિશેષ તસ્દી લેવાની નથી. તો પછી આવાં નાનામોટાં કામ કરવામાં શું વાંધો? તમને ઘરડા લોકોના આશીર્વાદ મળશે. જોકે ઈન્ટરનેટના કારણે હવે તો એક જ શહેરમાં અલગ રહેતા કે બીજા શહેરમાં રહેતા દીકરા-વહુ પણ તેમનાં માતાપિતાના બિલ ભરી દઈ શકે છે. દીકરા-વહુએ યાદ રાખવું જોઈએ કે કારકિર્દી અને ભૌતિક સુખ પાછળ આંધળી દોટમાં વૃદ્ધ માબાપના આશીર્વાદ હશે તો જ સફળ થવાશે, બાકી જો તેમનો હાયકારો હશે તો પછડાટ મળતા વાર નહીં લાગે. તેઓ મરી જશે પછી તેમના નામે હૉસ્પિટલ બનાવવી કે મંદિર બનાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. માબાપને જીવતાં પૂજવા જોઈએ. સામે પક્ષે વૃદ્ધ માબાપ પણ યાદ રાખે કે હિન્દુ શાસ્ત્રમાં પચાસની ઉંમર પછી વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને ૭૫ની ઉંમર પછી સન્યાસ્તશ્રમની જોગવાઈ છે. અર્થાત્ તમારે દીકરા-વહુને સોંપીને સંસારમાં રહેવા છતાં અલિપ્ત બનીને રહેવાનું છે. મોહમાયા અને સ્વાદ વગેરે ધીમે ધીમે છોડતા જઈ ઈશ્વરની ભક્તિમાં લીન રહેવાનું છે. આના માટે વનમાં જવાની કે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. ઘરમાં રહીને, દીકરા-વહુ અને પૌત્ર-પૌત્રીને મદદરૂપ બનીને પણ રહી શકાય છે. બંને પક્ષે આવું થાય તો પરિવારથી અલગ સ્વર્ગ બીજે ક્યાંય નથી.

international, sankalan shreni

દુનિયાભરમાં ‘સ્વદેશી’ અને ‘રાષ્ટ્રવાદ’નો વાયરો કેમ ફૂંકાઈ રહ્યો છે?

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિકની તા. ૭/૨/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

ઘણાં વર્ષો બાદ પહેલી વાર એવું બની રહ્યું છે કે ભારત દુનિયામાં રાજકીય રીતે કાઠું કાઢી રહ્યું છે. અમેરિકામાં ચૂંટણી લડાઈ તેમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હિન્દુઓએ અમેરિકામાં આપેલા યોગદાનની પ્રશંસા કરી. ભારતમાં નરેન્દ્ર મોદીએ જે સૂત્ર ચૂંટણી લડવા વાપર્યું હતું તેની નકલ કરી અને તે પણ હિન્દીમાં જ અને સૂત્ર આપ્યું, ‘અબ કી બાર, ટ્રમ્પ સરકાર’. અત્યાર સુધી ભારતના લોકો અંગ્રેજી ન આવડે તોય ભાંગ્યું તૂટ્યું અંગ્રેજી બોલતા હતા, પહેલી વાર વિદેશી વિદેશમાં ચૂંટણી જીતવા ભાંગ્યુ તૂટ્યું વિદેશી બોલી રહ્યા હતા! આ જાદુ માત્ર અમેરિકા પૂરતો સીમિત નહોતો. લંડનમાં મેયરની ચૂંટણી દરમિયાન પણ ભારતનો જાદુ દેખાયો હતો. એ અલગ વાત છે કે અમેરિકાની જેમ લંડનમાં એ જાદુ સફળ ન રહ્યો. આ હિન્દુવાદની બહુ મોટી જીત છે અને તે રાજકીય નેતાઓએ-પંડિતોએ સમજવું પડશે.

સાથે સાથે એ વાત પણ નોંધવી રહી કે એક સમયે સમગ્ર વિશ્વમાં વૈશ્વિકરણનો પવન ફૂંકાયેલો. ભારતને પણ ‘ગાટ’ કરાર પર સહી કરવાની થયેલી ત્યારે ભારતમાં તેનો ખૂબ જ વિરોધ થયેલો. જોકે આજે પરિસ્થિતિ એવી છે કે આ ‘ગાટ’ કરારના પ્રેરકબળ સમાન દેશોને વૈશ્વિકરણ ભારે પડ્યું છે! ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને સૂત્ર આપવું પડ્યું, ‘બાય અમેરિકન, હાયર અમેરિકન’. જોકે અમેરિકામાં આ પ્રકારની ચળવળ નવી નથી. પહેલાં સૂત્ર હતું ‘

બી અમેરિકન બાય અમેરિકન’. આ રાષ્ટ્રવાદ છે, પણ તેનો અમેરિકનો ગર્વ કરે છે, જ્યારે ભારતમાં? ભારતમાં ભારતીય હોવું એ શરમની વાત છે. આનું કારણ એ છે કે ભારતીય પ્રસાર માધ્યમોમાં નેગેટિવિટી એટલી પ્રસારાય છે કે ઘણા ભારતીયોને ભારત પ્રત્યે માન રહેતું નથી. તેમાં જોકે અગાઉ આવી ગયેલી સરકારો-અધિકારીઓના ભ્રષ્ટાચાર અને અણઆવડતથી વિકાસમાં આવી ગયેલી મંદતા પણ જવાબદાર ખરી.

ભારતના-ભારતીયોનાં સારાં કાર્યોને ટીવી ચેનલો પર પ્રમુખતાથી દર્શાવાતા નથી. આ જ રીતે સમાચારપત્રોમાં પણ સારાં કાર્યોને અગ્રણી પૃષ્ઠો પર ધ્યાનાકર્ષક રીતે સ્થાન મળતું નથી. તેને પબ્લિસિટી કે જાહેરખબર કે સરકારની ચમચાગીરીનો ભાગ ગણી લેવામાં આવે છે. હવે તો સ્થિતિ એ થઈ છે કે સરકારની મહત્ત્વની જાહેરાત થાય તો તેને કેટલાક સમાચારપત્રો છાપતા જ નથી! સરકાર તો જાહેરાત આપશે જ ને, એમ માનીને. સમાચારપત્રોના લુચ્ચા માલિકો-તંત્રીઓનું તો ખિસ્સું સરકારની જાહેરખબરો છપાવવાના કારણે ભરાઈ જાય છે પણ નાગરિકોનું કેટલું અહિત થાય છે! નાગરિકો મહત્ત્વની જાણકારીથી વંચિત રહે છે અને સરકારની જાહેરખબરો પાછળ જે નાણાં ખર્ચાય છે તે જાય છે તો સરેરાશ નાગરિકોના ખિસ્સામાંથી ને. દા.ત. સમાચારપત્રોમાં આદિવાસીઓના વિરોધના આંદોલનના સમાચાર ધ્યાનાકર્ષક રીતે અગ્રણી પૃષ્ઠો પર છપાયા, પરંતુ ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં નિર્ણય કર્યો કે આદિવાસી ગામમાં કુદરતી સંપદાનો હક-લીઝ તે ગામના આદિવાસીને જ મળશે- આ સમાચાર એક સમાચારપત્રમાં છપાયા જ નહીં! સરકારની વાજબી ટીકા-વિરોધ કરવી એ લોકશાહીના ચોથા સ્તંભ તરીકે પ્રસાર માધ્યમોની જવાબદારી છે તેમ સરકાર વિષયક સાચી માહિતી પહોંચાડવી એ પણ પ્રસાર માધ્યમની ફરજમાં આવે કે નહીં?

જોકે બદમાશ મિડિયા અને રાજનેતાનો ઝઘડો વિદેશોમાં પણ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના શપથવિધિ વિશે ખોટી માહિતી પ્રસાર માધ્યમોમાં અપાતા તેમના તંત્રએ ખોટાં માધ્યમો અને પત્રકારો સામે કાર્યવાહી કરવાની ચીમકી ઉચ્ચારી છે. અહીં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની પ્રશંસા કરવા કે તેમને સાચા ઠેરવવાનો ઉપક્રમ નથી, પરંતુ દિવસે ને દિવસે મિડિયાની વિશ્વસનીયતાનું ધોવાણ થતું જાય છે તેની સામે લાલ બત્તી ધરવાનો મિડિયાના જ એક ભાગ તરીકે પ્રયાસ છે. વૈશ્વિકરણના ફાયદા તરીકે આજે વિશ્વ ગામડું બની ગયું છે તે પણ સ્વીકારવું રહ્યું. તેના કારણે જે પરંપરાગત માધ્યમો છે- મુદ્રિત સમાચારપત્રો, સામયિકો અને ટીવી ચેનલો- તે જે સમાચાર આપે તે વાચક કે દર્શક સાચા માની લે તેવું નથી બનતું કારણકે ઇન્ટરનેટ અને ખાસ તો સોશિયલ મિડિયા થકી સાચા સમાચાર તેના સુધી પહોંચી જ જાય છે.

અમેરિકામાં સ્વદેશીનો નારો ફરીથી કેમ ફૂંકાયો? અમેરિકામાં સૌથી પહેલાં ભારતીયો જ પહોંચેલા. તેના પુરાવા છે. અમેરિકામાં તેને નેટિવ ઇન્ડિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ ૧૨ હજાર વર્ષ પહેલાં એશિયા-ભારતમાંથી આવેલા. કૉલંબસ પણ ભારત જવાનો નવો રસ્તો શોધવાના પ્રયાસમાં જ અમેરિકા પહોંચી ગયેલો. અને અમેરિકા પર યુરોપીયનોએ કબજો કરી લીધેલો, આ યુરોપથી આવેલા ગોરા લોકો અને તેમના વંશજો એમ જ માને છે કે અમે જ ખરા અમેરિકનો. એટલે તેમને વિદેશથી આવતા સ્થળાંતરિતો (ઇમિગ્રન્ટ્સ) પસંદ પડતા નથી. મહારાષ્ટ્રમાં ઉત્તર ભારતીયો કે અગાઉ દક્ષિણ ભારતીયો તેમજ ગુજરાતીઓ સામે જેમ શિવસેના અને મનસે દ્વારા આંદોલન અને મારપીટની ઘટના બનેલી તેમ જ અમેરિકામાં સ્થળાંતરિતો સામે રોષ છે. સ્થળાંતરિતોને ગરજ હોવાથી તેઓ સસ્તા ભાવે કામ કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. પરિણામે સ્થાનિકો નોકરી ગુમાવે છે. વળી, સંસ્કૃતિની રીતે પણ બદલાવ થાય છે. આ બદલાવ સારો હોય તો તેને સ્વીકારવા સામે વાંધો નથી પરંતુ તેનાથી અપરાધો વધે તે સ્વીકાર્ય બનતું નથી.

બીજું એ પણ કારણ કે અમેરિકાની કંપનીઓ તેમને ઓછો ખર્ચ પડે તે માટે ભારત, ચીન, મલેશિયા જેવા દેશોમાં પોતાનું કામ સોંપી દે છે (આઉટસૉર્સ કરી દે છે). જે ટૅક્નૉલૉજી આ વિકસિત દેશોએ શોધી એ ટૅક્નૉલૉજી જ હવે તેમને ભારે પડી રહી છે! કારણકે ટૅક્નૉલૉજીની મદદથી ભારતના કોઈ પણ ખૂણે બેઠેલી વ્યક્તિ કમ્પ્યૂટરની મદદથી અમેરિકાની કંપનીનું કામ કરી આપે છે. બીજું એ કે અમેરિકાની કંપનીઓને પણ એ દેશોમાં પોતાનું બજાર જોઈતું હોય છે. આથી ‘મેક ઇન ભારત’ કે ‘મેક ઇન ચીન’ તેમને સરળ પડે છે. વૈશ્વિકરણ પોતાની સાથે ટૅક્નૉલૉજી અને સ્પર્ધા પણ લાવે છે. આ સ્પર્ધા હવે અમેરિકનોને ભારે પડવા લાગી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વિજય પાછળ આ પણ એક બહુ મોટું કારણ હતું. તેમણે સૂત્ર આપ્યું, ‘મેક યુએસ ગ્રેટ અગેઇન’. અર્થાત્ અમેરિકનોમાં એવી ભાવના હતી કે અમેરિકા કરતાં બીજા દેશો આગળ નીકળી રહ્યા છે. કહેવાતા ઉદારતાવાદી બરાક ઓબામાના સમયમાં જે નીતિઓ અપનાવાઈ તે અમેરિકનોની કહેવાતી ‘મહાનતા’ કે ‘સુપરપાવર’ને નીચી કરનારી હતી. ઓસામા બિન લાદનને મારી નખાયો તેને બાદ કરતાં કોઈ મોટી સિદ્ધિ ઓબામાના ખાતે નહોતી. ખ્રિસ્તીઓને પણ નિર્દયતાથી મારતા આઈએસઆઈએસ જેવા ત્રાસવાદી સંગઠન કે ત્રાસવાદની સતત નિકાસ કરતા સાઉદી અરેબિયા પ્રત્યે કૂણું વલણ ઓબામાને ભારે પડી ગયું. કહેવાતા ઉદારતાવાદીઓ જેમાં ફિલ્મ કલાકારો- ટીવી સ્ટારો-રિયાલિટી સ્ટારો અને મિડિયાનો બહુ મોટો વર્ગ હોય છે તેમને ઓબામા જેવા લોકો પસંદ પડે તે સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં જેમ હિન્દુવાદી નેતાઓની ખરાબ છબી બનાવીને રજૂ કરાય છે તેમ અમેરિકામાં રિપબ્લિકનોની સાથે મિડિયાના એક વર્ગમાં આવું કરાતું હોય છે- ચાહે તે જ્યોર્જ બુશ સિનિયર હોય, જુનિયર બુશ હોય કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર જાતીય અપરાધોના અને લફરાંના આક્ષેપો થયેલા તો ડેમોક્રેટિક બિલ ક્લિન્ટન પણ મોનિકા લેવિન્સ્કી સહિત નવ સ્ત્રીઓ સાથેના સંબંધો બહુ ગાજેલા. ગત  પ્રમુખ બરાક ઓબામા કે આ વખતના પ્રમુખપદનાં ઉમેદવાર હિલેરી ક્લિન્ટન પણ આવા આક્ષેપોથી બાકાત નથી રહ્યાં. પરંતુ મિડિયામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સામેના આક્ષેપો જ ગાજ્યા. અરે! બહુમતી ભારતીય માધ્યમોમાં પણ આવું જ બન્યું. આપણે ત્યાં હિલેરી ક્લિન્ટન પ્રત્યે કૂણું વલણ અને ટ્રમ્પ પ્રત્યે નકારાત્મક વલણ ઉપજાવવાનો પ્રયાસ મિડિયામાં થયો. ઓબામાના સમયમાં બેરોજગારી, અર્થતંત્રને નુકસાન, હિલેરીનાં કૌભાંડો, હિલેરી દ્વારા સત્તાના દુરુપયોગ વગેરેના કારણે ડેમોક્રેટિક પક્ષના ઉમેદવાર હિલેરી જીતી ન શક્યાં. વૈશ્વિકરણની ભાવના સારી છે અને વૈશ્વિકરણ એટલે ઉદાર નજરિયો. એ વાત સાચી છે પરંતુ ‘ઘર બાળીને તીરથ ન કરાય’ તેવી કહેવત છે.

આપણે ત્યાં હજારો વર્ષોના દાસત્વના કારણે પ્રસાર માધ્યમો અને શિક્ષણના લીધે એક માનસિકતા ઘર કરી ગઈ છે કે વિદેશી એટલું સારું અને આ વિદેશીમાંય પાછું અમેરિકા-બ્રિટન વગેરે દેશો. અર્થાત્ મૂળ બ્રિટનના લોકો હોય તે સારું. વિદેશોમાંથી આવતી ચીજોને આયાત કરેલી ચીજો કહેવાય. અર્થાત્ ઇમ્પૉર્ટેડ ચીજો. પરંતુ આપણી ભાષામાં આ ‘ઇમ્પૉર્ટેડ’ શબ્દ સારી ગુણવત્તાની ચીજનો પર્યાય બનીને રહી ગયો. એમાં મોટો વાંક નબળી ગુણવત્તા અને ખરાબ ‘આફ્ટર સેલ સર્વિસ’ આપતી આપણી કંપનીઓનો પણ ખરો. આના લીધે ‘દેશી’ અથવા ‘સ્વદેશી’ શબ્દને હિણપતભરી નજરે જોવાવા લાગ્યો. દેશી એટલે ખરાબ. સ્વદેશી એટલે સંકુચિત માનસિકતા. અને સ્વદેશીની વાત કરનારાને ટોણા મારવામાં આવે કે તમે ટૅક્નૉલૉજી વિદેશી કેમ વાપરો છો? સ્વદેશીની વિચારસરણીને સમજ્યા વગર જ આવા બુદ્ધુજીવીઓ પોતે કુવામાંના દેડકાની જેમ તર્ક વગરના સવાલ કરે છે. ચીનની ચીજોનો બહિષ્કાર કરવાની વાત હોય કે અન્ય વિદેશી ચીજોનો બહિષ્કાર, તેમાં પ્રશ્ન એ નથી આવતો કે દક્ષિણ કોરિયાની કંપની સેમસંગના કે અમેરિકાની એપલના ફોનનો પણ બહિષ્કાર કરવો કારણકે તેના કેટલાક ભાગો ચીનમાં બને છે. ચીન જે સસ્તું ડંપિંગ કરે છે કે પાકિસ્તાનને ત્રાસવાદી મુદ્દે સાથ આપે છે તેના લીધે ચીનની ચીજોનો બહિષ્કાર કરવાની હવા જાગેલી. ભારતમાં જે ચીજો સારી ગુણવત્તાની અને પોષણક્ષમ ભાવે મળતી હોય તે વિદેશી કંપનીની શું કામ ખરીદવી જોઈએ? દા.ત. ખાણીપીણી કે કપડાંની બાબતે અહીંની ચીજો સસ્તી અને ટકાઉ હોય તો વિદેશી બ્રાન્ડનો મોહ શું કામ રાખવો જોઈએ? રાધર, બ્રાન્ડનો જ મોહ શું કામ રાખવો જોઈએ? રસ્તા પર પણ સસ્તી અને ટકાઉ ચીજ મળે તો ખરીદી જ શકાય.

અમેરિકા પણ આ ‘સ્વદેશી’ની ભાવનાથી અછૂતું નથી રહી શક્યું. ત્યાં તો છેક વર્ષ ૧૯૩૩થી ‘બાય અમેરિકન ઍક્ટ’ બનાવાયેલો છે! પણ અમેરિકાની ખરાબ માનસિકતાને અહીં પ્રસરાવતા બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો આ વાત ક્યારેય નહીં કરે. અમેરિકા તો ઠીક, બ્રિટનમાં પણ સ્વદેશી અને રાષ્ટ્રવાદની ભાવના પ્રસરેલી જ છે. એટલે તો તેણે યુરોપીય સંઘમાંથી નીકળી જવાનું પસંદ કર્યું. આ ઘટના ‘બ્રિદાય’ (બ્રિટન+ વિદાય) અથવા અંગ્રેજીમાં ‘બ્રેક્ઝિટ’ (બ્રિટન+એક્ઝિટ) તરીકે ઓળખાય છે. યુરોપીય સંઘોમાંથી આવતા સ્થળાંતરિતો સામે યુરોપના જ એક દેશ સ્વિત્ઝર્લેન્ડને વિરોધ છે. તેથી તો તેમાં જનમત (પ્લેબિસાઇટ) લેવાયેલો! સ્વીડનમાં પણ યુરોપીય સંઘમાંથી નીકળી જવા દબાણ છે. ફ્રાન્સમાં આ વર્ષે થનારી પ્રમુખ પદની ચૂંટણીમાં જમણેરી મનાતા મરીન લી પેન, ફ્રાન્કોઇસ ઓલાન્દે સામે જીતી જાય તેવી પ્રબળ સંભાવના છે. નેધરલેન્ડમાં પણ મવાળ જમણેરી (રાઇટ ટૂ સેન્ટર) પક્ષો ઓપિનિયન પોલમાં કાઠું કાઢી રહ્યા છે. બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો વારંવાર અમેરિકાના માધ્યમોને ટાંકીને ફલાણું આમ ને ફલાણું તેમ એવી વાત સિદ્ધ કરતા હોય છે પરંતુ અમેરિકાની જાણીતી સંશોધન સંસ્થા ‘પ્યૂ’ના સંશોધન પ્રમાણે, કહેવાતા ઉદારતાવાદીઓ ખરેખર તો સંકુચિત હોય છે. સોશિયલ મિડિયા પર તેઓ વિરોધી વિચારવાળાને બ્લૉક કરી નાખે છે. તેમની સાથે સંબંધ તોડી નાખે છે. આ વાત ભારતના કહેવાતા ઉદારતાવાદીઓ રાજદીપ સરદેસાઈ, બરખા દત્ત, રવીશકુમાર જેવા પત્રકારો અને શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન, સલમાન ખાન વગેરે ફિલ્મ કલાકારોના કિસ્સામાં જોવાયેલી જ છે.

સ્વામી વિવેકાનંદે મિશિગન યુનિવર્સિટીમાં વિદેશી પત્રકારોના એક સમૂહને કહેલું, “૨૧મી સદી (ખરેખર તો હિન્દુ કેલેન્ડર પ્રમાણે, બાવનમી સદી) ભારતની સદી છે.” આ વાત રાજકીય રીતે, આર્થિક રીતે અને વિચારોની રીતે સાચી પડી રહી છે, ભલે ભારતના બુદ્ધુજીવીઓ માને કે ન માને.

politics, sankalan shreni

કેરળમાં ગરીબો, દલિતો, મહિલાઓ અને બાળકો સામે ડાબેરીઓનું હિંસાચક્ર

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિકમાં તા.૦૭/૦૧/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

આ દેશમાં ચાર વર્ગના લોકો સામે હિંસા થાય તો આખો દેશ ખળભળી ઊઠે છે. એક મહિલા, બે દલિત, ત્રણ બાળક અને ચાર લઘુમતી (તેમાં પારસી વગેરે લઘુમતી નથી આવતી માત્ર મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી જ આવે કારણકે આ બંને વર્ગના લોકોની સંખ્યા ઘણી બધી વધી હોવા છતાં હિંસા-અત્યાચાર-ભેદભાવના કિસ્સામાં આ બે વર્ગની જ લઘુમતી તરીકે તેમની નોંધ લેવાય છે.)

ગુજરાતમાં ઉના પાસે મોટા સમઢિયાળા ગામમાં ગાયને મારી નાખી તેનું ચામડું ઉતારતા હોવાની શંકાના આધારે સાત લોકોને નિર્દયતાથી માર મારવાની ઘટનાને કેટલો રાજકીય રંગ અપાયો તે વાત તાજેતરનો ઇતિહાસ જ છે. આ બનાવ પછી કઈ કઈ રાજકીય હસ્તીઓ ઉના ખાતે આવી તે પરથી કદાચ તમે જાણી શકો કે આ દેશમાં કેટલા રાજકીય પક્ષો અસ્તિત્વ ધરાવે છે! આ વ્યંગોક્તિનો અર્થ એ છે કે એકેય પક્ષ કદાચ બાકી નહોતો જેના નેતાએ ઉનાની મુલાકાત નહીં લીધી હોય. આવું જ ઉત્તર પ્રદેશના દાદરી નામના નાના નગરમાં થયું હતું. ગાયનું માંસ ખવાયાની શંકા પરથી ટોળાએ માર મારતાં અખલાકનું મૃત્યુ થયું. આ ઘટના બાદ દાદરીની તમામ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓએ મુલાકાત લીધી, સહાયની વર્ષા થઈ. આખા દેશમાં અસહિષ્ણુતાનો રાગ આલાપાવા લાગ્યો. શું સાહિત્ય કે શું ફિલ્મ, શું વિજ્ઞાન કે શું ઇતિહાસ, તમામ ક્ષેત્રના મહાનુભાવો આ રાગના આલાપતા આલાપતા પોતાને અગાઉની સરકારો તરફથી મળેલા એવોર્ડ પાછા આપવા લાગ્યા અથવા તો ઓછામાં ઓછું આવી જાહેરાતો કરી. તેલંગણા ભાજપ શાસિત રાજ્ય નથી તોય ત્યાં રોહિત વેમૂલા નામના વિદ્યાર્થીએ આત્મહત્યા કરી ત્યારે તેના માટે કેન્દ્રની ભાજપ સરકારને દોષિત ગણાવી તમામ સેક્યુલર નેતાઓ હૈદરાબાદ દોડી ગયા હતા. (તેલંગણાના ગૃહ પ્રધાન નયની નરસિંહ રેડ્ડી મુજબ, વેમૂલા દલિત નહોતો. દલિત ન હોય તોય તેનાથી તેના કિસ્સાની ગંભીરતા ઘટી નથી જતી.)

આ દેશમાં દલિત એ નબળો વર્ગ ગણાય છે. તેમના પર અત્યાચારની વ્યાપક ફરિયાદો છે. હજુ પણ સ્થિતિ ચિંતારૂપ જ છે. મહિલા વર્ગ પણ નબળો ગણાય છે. મહિલાઓ સામે થતા ગુનાઓના પ્રમાણમાં ખાસ ઘટાડો થયો નથી. પરંતુ શું કૉંગ્રેસ કે શું કેજરીવાલનો આમ આદમી પાર્ટી, શું માયાવતી કે શું ડાબેરીઓ, આ બધા ‘સેક્યુલર’ પક્ષોનું દૂરબીન જાણે ભાજપ શાસિત રાજ્યો પર જ મંડાયેલું હોય છે. આ પક્ષોને ડાબેરીઓ શાસિત અથવા પ્રભાવિત બે રાજ્યો પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળમાં થતી હિંસા દેખાતી જ નથી. ભલે એ હિંસા અને અત્યાચાર દલિત મહિલાઓ સામે જ કેમ ન હોય!

ગુજરાતના ઉના કાંડનો દેકારો મચ્યો (જુલાઈ ૨૦૧૬) તેના એક મહિના પહેલાં ગણ્યા ગાંઠ્યા પ્રસાર માધ્યમોમાં આવેલા આ સમાચાર પર નજર નાખવા જેવી છે કારણકે જે પીડિતો છે તે દલિત વર્ગના પણ છે અને નબળા ગણાતા મહિલા વર્ગના પણ છે. કેરળમાં થાલાસેરી પાસે કુટ્ટીમક્કૂલમાં કૉંગ્રેસના નેતા એન. રાજનની બે દલિત દીકરીઓ અખિલા (૩૦) અને અંજના (૨૫)ની ધરપકડ થઈ. તેમનો ગુનો શું હતો? ગુનો એ હતો કે તેઓ જ્યારે સીપીએમના કાર્યાલય પાસેથી પસાર થઈ રહી હતી ત્યારે પક્ષના કાર્યકર્તાઓએ તેમને જાતિવાદી નામોએ બોલાવી હતી. પરિણામે આ યુવતીઓ પક્ષના કાર્યાલયમાં ફરિયાદ કરવા ગઈ. આ સમયે પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ. ડાબેરી કાર્યકર્તાઓએ તેમની સાથે દુર્વ્યવહાર કર્યો.

આ ઘટના પછી શું બનવું જોઈતું હતું? પહેલાં તો પક્ષના કાર્યકર્તાઓ જેમણે અખિલા અને અંજના સાથે ખરાબ વર્તન કર્યું તેમની ધરપકડ કરીને તેમને જેલ ભેગા કરવા જોઈતા હતા. બીજું, આ ઘટનાની સમગ્ર દેશના રાજકીય પક્ષોએ કઠોર નિંદા કરવી જોઈતી હતી. ખાસ કરીને કૉંગ્રેસે કારણકે તેના નેતા અને તેમાંય દલિત,ની દીકરીઓ સાથે ખરાબ વર્તન થયું હતું. (આવું ન હોવું જોઈએ પરંતુ આપણા દેશમાં પોતાના પક્ષના લોકો સાથે ખરાબ વર્તન થાય ત્યારે તે પક્ષ વિરોધી પક્ષની ટીકા કરતો હોય છે.) પરંતુ થયું શું? ત્યાં છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ડાબેરીઓ સત્તા પર આવ્યા હતા. ‘ઉલટા ચોર કોટવાલ કો ડાંટે’ના ન્યાયે પોલીસે પેલી બે દીકરીઓને જેલમાં પૂરી દીધી એવા આરોપસર કે તેમણે સીપીએમના કાર્યકર પર હુમલો કર્યો! તેમાંથી મોટી અખિલાને તો દોઢ વર્ષની દીકરી હતી. તે તેની દીકરી સાથે જેલમાં ગઈ! ન કૉંગ્રેસના યુવરાજ રાહુલ ગાંધી કંઈ બોલ્યા, ન બહેનજી માયાવતી કંઈ બોલ્યાં. ન કેજરીવાલે કોઈ નિવેદન આપ્યું કારણકે આમાં તેઓ નરેન્દ્ર મોદી સામે કોઈ આક્ષેપ કરી શકતા નહોતા (એ કેજરીવાલ ચૂંટણીવાળા પંજાબમાં દલિતો માટે ખાસ ચૂંટણીઢંઢેરો બહાર પાડવાના છે!) જેએનયુમાં ‘જાતિવાદ, મનુવાદ, બ્રાહ્મણવાદ’થી આઝાદી લેવાનાં સૂત્રો બોલાવતા, ત્રાસવાદી અફઝલ ગુરુના તરફદાર, કોમરેડ કન્હૈયાકુમારની તીખી કટાક્ષમય વાણી પણ કેરળના આ બનાવ અંગે પોલિટ બ્યૂરોના દફ્તરમાં કેદ થઈ ગઈ. ડાબેરી નેતાઓ યેચૂરી-કરાત મુલાકાત લે અને આ ઘટનાને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચમકાવે તેવી તો કલ્પના જ અઘરી ગણાય કારણ પોતાની જાંઘ કોણ ઉઘાડી કરે!

કૉંગ્રેસના સ્થાનિક નેતૃત્વએ મદદ માટે આગળ આવતાં બંને બહેનોને જામીન પર તો છોડી દેવાઈ પરંતુ વળાંક તો હવે આવે છે. સામ્યવાદી નેતા વૃંદા કરાતે પક્ષના મુખપત્ર ‘દેશાભિમાની’માં કેરળમાં દલિતોની ખરાબ સ્થિતિ પર એ જ દિવસે લેખ લખ્યો હતો જે દિવસે (બંને બહેનોને જેલમાં પૂરવાની) ઉપરોક્ત ઘટના બની હતી! સ્વાભાવિક છે કે આ મુદ્દો ટીવી ચર્ચાનો બને જ. રાષ્ટ્રીય સ્તરે તો કોઈ ચર્ચા ન થઈ, પણ કેરળમાં એક મલયાલમ ચેનલ પર જરૂર ચર્ચા થઈ. પણ તેમાં થાલાસેરીના જ ધારાસભ્ય સીપીએમના એક નેતા એ. એન. શમશીરે દલિત મહિલા કાર્યકર્તા મૃદુલા દેવી સામે અપમાનજનક શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા. (આ મહાશયને વર્ષ ૨૦૧૨માં પોલીસ સામે ભડકાવનારા ભાષણ બદલ ગત નવેમ્બર ૨૦૧૬માં ત્રણ મહિનાની જેલની સજા થઈ. શમશીરે પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર કે. સનલકુમારને ધમકી આપી હતી કે જો તે સીપીએમના કાર્યકર્તાઓ સામે બળપ્રયોગ કરશે તો તેમને જોઈ લેવાશે. પોલીસને પણ ઘરે પત્ની અને બાળકો હોય છે. તેમના આ પ્રકારની ‘ગુંડાને શોભે’ તેવી ધમકીના ૧૬ મહિના પછી એક ટોળાએ સનલકુમારના ક્વાર્ટર પર નવેમ્બર ૨૦૧૩માં હુમલો કર્યો હતો. સનલકુમાર અને તેમનો પરિવાર બહાર હોવાથી બચી ગયા હતા પરંતુ બિલ્ડિંગને ઘણું નુકસાન થયું હતું.) શમશીરે મૃદુલા દેવીને કહ્યું હતું કે “તમે કોણ છો? મેં તમારા વિશે ક્યારેય કંઈ સાંભળ્યું નથી.” તેમણે તેમ પણ કહ્યું કે તેઓ તેમનાથી નીચેના સ્તરની હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ સાથે ચર્ચા કરવા માગતા નથી. તેમણે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે આ દલિતો ઘણી વાર આવા આક્ષેપો કરતા રહેતા હોય છે. આનો અર્થ શું થયો? દલિતોને ખોટા આક્ષેપો કરવાની ટેવ છે તેમ આ મહાશયનું કહેવું હતું? ગુજરાતમાં દલિત-મુસ્લિમની ધરી રચવાના પ્રયાસો કરનારા અને દેશના બાકી દલિત હિત ઈચ્છુક લોકો, નેશનલ મિડિયા, વી. કે. સિંહના નિવેદનના અર્થનો અનર્થ કરી મારીમચડીને મોટું બનાવે ત્યારે કેરળના એક ધારાસભ્યના દલિતો સામે આવા ચોખ્ખા ગંભીર આક્ષેપ મુદ્દે તેમનું ભેદી મૌન શું સૂચવે છે? એ જ કે તેમનો એજન્ડા દલિતોનું હિત કરવાનો નથી, પરંતુ તેમનો એજન્ડા ભાજપનો વિરોધ કરવાનો છે.

સીપીએમના આ એક નેતાએ જ આવી ટીપ્પણી નહોતી કરી. એક બહેન અંજનાએ જેલમાંથી બહાર આવ્યા પછી ઊંઘવાની ગોળીઓ ગળીને આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે તેની બહેન અખિલાએ કહ્યું કે એક ટીવી ચેનલ પર સીપીએમના નેતા પી. પી. દિવ્યાએ તેને ‘પબ્લિક ન્યૂસન્સ’ (જનતા માટે નડતર) કહી દેતાં તેને લાગી આવ્યું હતું.

આ ઘટના જે ગામની હતી તે ગામ મુખ્યપ્રધાન પિનરયી વિજયનના વતન જિલ્લા કન્નૂરની છે! ગુજરાતમાં ભાજપના તત્કાલીન મુખ્યપ્રધાન આનંદીબહેન પટેલના પિયરમાં દલિત વિદ્યાર્થિની ભણતર છોડે તો પણ મોટા સમાચાર બને છે. તેની રાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધ લેવાય છે. આવું પ્રેશર અને વિરોધ જરૂરી જ છે તો જ કોઈ પણ શાસક પક્ષ સજાગ રહે અને જનતા માટે સારું કામ થતું રહે, સામાજિક રીતે અન્યાય થતો અટકે. પરંતુ એક દલિત વિદ્યાર્થિની ભણતર છોડે તે રાષ્ટ્રીય સમાચાર બને તો અહીં તો બે દલિત યુવતીઓને તેમના જ્ઞાતિના અપમાનજનક નામે બોલાવાય છે, તેમની સાથે પક્ષના કાર્યાલયમાં જ ખરાબ વર્તન કરાય છે અને તેમને ન્યાય મળે તેવાં પગલાંના બદલે તેમને જેલમાં પૂરી દેવામાં આવે છે ત્યારે માધ્યમો પર તેની કોઈ ગંભીર અને પૂરતી નોંધ ન લેવાઈ. ભાજપના પણ કેન્દ્રીય નેતાઓએ આ બાબતે ગંભીર ચૂપકીદી રાખી હોવાનું સ્મરણમાં આવે છે. ભાજપ કઈ લઘુતા ગ્રંથિથી પીડાય છે? અને કેરળમાં આ એક નહીં, આવા અનેક કિસ્સાઓ છે.

કેરળમાં કૉંગ્રેસના હો કે ભાજપના, કે પછી સામાન્ય નાગરિક, ડાબેરીઓ સામે ચૂંટણી લડો કે અન્ય કોઈ રીતે પડો તો તમારી સામે હિંસા આચરાવાની ૯૦ ટકા શક્યતા રહે છે. કેરળના કન્નૂર જિલ્લાના ઇરિટી તાલુકાના કક્કયાનગરમાં રાહુલ નામના એક ભાઈએ નવેમ્બર ૨૦૧૫માં યોજાયેલી પંચાયત ચૂંટણીમાં મુઝાકુન્નૂ પંચાયતના ૧૪મા વૉર્ડમાંથી ભાજપની ટિકિટ પર અને તેમનાં પત્ની રમ્યાએ ભાજપની ટિકિટ પર પરાકુંદર વૉર્ડમાંથી ઉમેદવારી કરી હતી. સીપીએમના કાર્યકર્તાઓને આ પસંદ ન પડ્યું. તેઓ ૩૦ મે ૨૦૧૬ના રોજ રાહુલના ઘરે ગયા. પરંતુ રાહુલ બહાર ગયા હતા. રાહુલ ઘરમાં ન હોય તો શું થયું? તેમનો બીજા ધોરણમાં ભણતો દીકરો કાર્તિક તો હતો જ ને. ડાબેરી કાર્યકર્તાઓની નિર્દયતા જુઓ. તેને સામાન્ય ધાકધમકી કે ઠપકારવાના બદલે જાણે તે કોઈ જન્મ-જન્મનો દુશ્મન (તેની સાથેય કોઈ આવું ન કરે) હોય તેમ તેને વાળથી પકડીને તેનું માથું દીવાલ સાથે અફળાવ્યું! તેઓ ત્યાં જ ન અટક્યા. તેઓ રાહુલની હત્યા માટે જે છરી લઈને આવેલા તેના વડે કાર્તિકના ડાબા હાથને ભારે ઘાયલ કર્યો. આટલી ગંભીર ઈજાના કારણે કાર્તિક એક મહિનો શાળામાં જઈ ન શક્યો. જતાંજતાં સીપીએમના કાર્યકર્તાઓ ઘરની બારીઓ તોડતા ગયા. એક રૂમના ફર્નિચરને પણ સળગાવી દીધું. માતા રમ્યાના કહેવા પ્રમાણે, કાર્તિક આજે પણ રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગી જાય છે અને રડવા લાગે છે. તેને સતત એવું લાગે છે કે તેને કોઈ મારવા આવી રહ્યું છે. તે પોતાનું દફ્તર ઉપાડી શકતો નથી.

સામ્યવાદી વિચારસરણીનો જન્મ જ કથિત ઉચ્ચ અને શ્રીમંત વર્ગની જોહુકમી અને અત્યાચારોમાંથી થયો હતો. તેનું ઉદ્ભવસ્થાન રશિયા રહ્યું છે, આ વિચારસરણી સારી હતી પરંતુ તેના માટે લેવાતા પગલાં અને શાસનમાં આવ્યા બાદ વિચારપલટાના લીધે આ વિચારસરણી ધીમેધીમે દુનિયાના અનેક દેશોમાંથી દૂર થતી જાય છે. સામ્યવાદીઓ દ્વારા સત્તા મેળવવા અને સત્તા ટકાવવા હિંસાની નવાઈ નથી. રશિયા અને ચીનમાં વર્ષોથી દમનકારી શાસનના લીધે એક જ પક્ષનું શાસન રહ્યું છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ કેરળ જેવી જ હિંસા જોવા મળી છે અને ડાબેરીઓ સામે લડતાંલડતાં તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ પણ તેના જેવી જ બની ગઈ છે. તેથી ત્યાં પણ ગુંડાગીરી ચાલુ જ છે. આ બધા કિસ્સાઓ લખવા બેસીએ તો પાર ન આવે, પરંતુ ઉપરોક્ત બે કિસ્સા જ ઘણું બધું કહી જાય છે.

નવાઈની વાત એ છે કે આ મુદ્દાઓ વણચર્ચિત રહી જાય છે અને ડાબેરીઓનું દમનચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે. દલિતો અને ગરીબોના મસીહા હોવાનો દાવો કરનારા તેમની સામે જ હિંસા કરે તે કેવું!

sankalan shreni

મતકારણે જયલલિતાને હિન્દુવાદી અને ઘોર હિન્દુવિરોધી બનાવ્યાં

(સંકલન શ્રેણી પાક્ષિક તા.૨૧/૧૨/૧૫ના અંકની કવરસ્ટોરી)

તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન જયલલિતાનું અવસાન થયું. તેમના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના એમ. જી. રામચંદ્રન સાથેના સંબંધો, તેમના સંઘર્ષ વગેરેની વાતોથી સમાચારપત્રો ભરાઈ ગયા, પરંતુ તેમના વિશે વણલખાયેલી વાતો લખવી છે.

પહેલી વાત તો એ કે માનો કે જયલલિતા હિન્દુ બ્રાહ્મણ હતાં અને તમિલનાડુમાં બ્રાહ્મણો વધુ ચુસ્ત હોય છે. તેમની અંતિમવિધિ ભૂમિમાં સમાધિરૂપે થઈ કારણકે પક્ષના તમામ નેતાઓને સમાધિ અપાઈ હતી. જો જયલલિતા મુસ્લિમ હોત અને તેમની અંતિમવિધિ અગ્નિદાહ આપીને થઈ હોત તો?

બીજી વાત. સમાચારપત્રોમાં એ વાત તો આવી કે વર્ષ ૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીની લહેરને જયલલિતાએ તમિલનાડુમાં અટકાવી હતી. આ વાત ભાજપને નીચું દેખાડવા લખાઈ હતી કારણકે તમિલનાડુમાં બે જ પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે- અન્નાદ્રમુક અને દ્રમુક. તેથી કેન્દ્રમાં ગમે તેની લહેર હોય તો પણ તમિલનાડુમાં તે લહેર પ્રવેશતી નથી. પરંતુ સમાચારપત્રોમાં એ વાત ન આવી કે વર્ષ ૨૦૦૨માં જ્યારે ગુજરાતને રમખાણો બાબતે ખૂબ જ કલંકિત કરાઈ રહ્યું હતું ત્યારે શિવસેનાના પ્રમુખ બાળ ઠાકરે પછી એક માત્ર જયલલિતા જ હતા જેમણે નરેન્દ્ર મોદી સરકારને સમર્થન આપ્યું હતું.

સમગ્ર દેશમાં જ્યારે વૉટ બૅંક માટે એક તરફી સેક્યુલરિઝમ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે શિવસેનાના બાળ ઠાકરેને બાદ કરતાં જયલલિતા એક માત્ર બિનભાજપી નેતા હતાં જેમણે રામમંદિરને સમર્થન આપ્યું હતું. વર્ષ ૨૦૦૩માં તેમણે અયોધ્યામાં રામમંદિરના નિર્માણને ટેકો જાહેર કરતાં કહ્યું હતું, “જો આપણે ભારતમાં પ્રભુ શ્રી રામનું મંદિર ન બનાવી શકીએ તો બીજે ક્યાં બનાવીશું? રામમંદિર બનાવવું જ જોઈએ.”

એટલું જ નહીં, તેઓ શિવસેનાને બાદ કરતાં એક માત્ર બિનભાજપી નેતા હતા જે મક્કમ પણે માનતા હતા કે તમામ પંથ-ઉપાસના પદ્ધતિ માટે પર્સનલ લૉના બદલે સમાન નાગરિક સંહિતા હોવી જોઈએ. તેમણે વર્ષ ૨૦૦૩માં જ કહ્યું હતું કે “સમાન નાગરિક સંહિતા દેશ માટે અત્યંત જરૂરી છે.”

જયલલિતા તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન બન્યા તે પછી વર્ષ ૨૦૦૨માં તેમણે રાજ્યમાં પંથાતરણ (ધર્માંતરણ કહેવાય છે) વિરોધી કાયદો લાવ્યો હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ દ્રમુક અને કૉંગ્રેસે તેનો ખૂબ જ વિરોધ કર્યો હતો. આ કાયદા મુજબ, બળ, લોભલાલચ કે છળકપટથી પંથાતરણ કરાવી શકાય નહીં. જો કરાય તો અવૈધાનિક થઈ જતું હતું. ગુજરાતમાં પણ આ કાયદો તે પછી આવ્યો હતો. કાયદો ભલે ભારતના એક નાનકડા રાજ્યમાં બન્યો હોય પણ તેની અસર દૂર-દૂર વેટિકન સુધી વર્તાઈ હતી. કેથોલિક સંપ્રદાયના વડા પોપ જૉન પૉલ દ્વિતીયએ આ કાયદાને અન્યાયી ગણાવ્યો હતો. પરંતુ લોખંડી મહિલા ગણાતાં જયલલિતાએ પોપને સદંતર ઝાટકી નાખ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે “પોપને તેમની સરકાર કે દેશમાં અન્ય કોઈ પણ રાજ્યની સરકાર દ્વારા બનાવાયેલા પંથાતરણ વિરોધી કાયદા પર બોલવાની કોઈ સત્તા નથી.” આ સમયે એક પત્રકારે (ખ્રિસ્તીઓ દ્વારા પંથાતરણની તરફેણ કરતા) કહ્યું હતું કે, “પોપ ખ્રિસ્તી સમુદાયના સર્વોચ્ચ વડા છે.” તે સમયે જયલલિતાએ જરા પણ સમય અને શબ્દ ગુમાવ્યા વગર તેને ઝાટકતા કહ્યું હતું, “તેથી શું થઈ ગયું?”

વર્ષ ૧૯૯૮માં લોકસભાની ચૂંટણી પૂર્વે તમિલનાડુના કોઇમ્બતુરમાં વિસ્ફોટો થયા હતા. તેમાં ઓછામાં ઓછા ૫૮ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા અને ૨૦૦ લોકો ઘાયલ થયા હતા. ૧૧ સ્થળોએ ૧૨ વિસ્ફોટો થયા હતા અને તે પણ ૧૨ કિમીની ત્રિજયામાં. કાર, મોટરસાઇકલ, સાઇકલ, સ્કૂટરના સાઇડ બૉક્સ, કોથળીઓમાં આ બોમ્બ મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ હુમલા પાછળ અલ ઉમ્મા નામનું ઈસ્લામી ત્રાસવાદી સંગઠન જવાબદાર હતું. ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણી તે શહેરમાં સભા સંબોધવાના હતા તેની થોડી મિનિટો પહેલાં જ બૉમ્બ ધડાકા થયા હતા. ૧૯૯૮માં ભાજપનો વિજય નિશ્ચિત હતો. આથી તેને ધ્યાનમાં રાખીને અડવાણીજીની હત્યા કરવાના ઉદ્દેશ્યથી આ ધડાકા કરવામાં આવ્યા હતા તે દેખીતું હતું. અડવાણીની રેલીમાં હાજરી આપવા આવેલા ઘણા યુવાનો આ ધડાકામાં માર્યા ગયા હતા. રાજ્યમાં દ્રમુક પક્ષના એમ. કરુણાનિધિનું શાસન હતું જે ઇસ્લામિક વૉટ બૅંક પર મદાર રાખતી હતી. જયલલિતાએ કરુણાનિધિને ‘રાષ્ટ્રવિરોધી’ કહીને તેમની સરકારને બરતરફ કરવા માગણી કરી હતી. તે પછી કેન્દ્રમાં ભાજપ -શિવસેના, જયલલિતાના અન્નાદ્રમુક, સમતા, મમતા પક્ષ વગેરેના સંયુક્ત –એનડીએ- નામના મોરચા દ્વારા સત્તામાં આવ્યો હતો અને જયલલિતાએ કરુણાનિધિ સરકારને બરતરફ કરવાની માગણી કરી હતી.

જોકે એ વાત પણ સત્ય છે કે અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારને હેરાન કરવામાં જયલલિતા, ચંદ્રાબાબુ નાયડુ અને મમતા બેનર્જીએ કોઈ કસર બાકી રાખી નહોતી. વાજપેયીજીનું જયલિલતાએ અપમાન પણ કર્યું હતું. જયલલિતાની કરુણાનિધિ સરકારને બરતરફ કરવા ઉપરાંત સુબ્રમણિયન સ્વામી (જે તે વખતે જનતા પક્ષમાં હતા)ને નાણા પ્રધાન બનાવવા માગતા હતા. અટલજીએ તેમની સરકારનું પતન થયા પછી ૧૯૯૯માં કહેલું કે જ્યારે માર્ચ ૧૯૯૮માં તેમની સરકાર બની પણ નહોતી ત્યારે જયલલિતાએ સમર્થન પત્ર પકડી રાખીને પોતાનાં ત્રાગાં ચાલુ કરી દીધાં હતાં. ૧૯૯૮માં પંદર ઑગસ્ટના આગલા દિવસે પણ તેમણે સમર્થન પાછું ખેંચવા ધમકી આપી હતી. અટલજીએ આની પાછળનાં કારણો આપતા કહ્યું હતું કે “જયલલિતા ન્યાયાલયોમાં તેમની વિરુદ્ધ રહેલા તમામ કેસો પાછા ખેંચાય અને કેન્દ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા તેમની સામે ચાલતી તપાસ પાછી ખેંચાય તેવું ઈચ્છતા હતા. ઉપરાંત તેઓ તમિલનાડુમાં ડીએમકે સરકારને બરતરફ કરાય તેમ પણ માગણી કરી રહ્યાં હતાં. અમે તેમના બ્લેકમેઇલિંગને વશ ન થયાં.”

જયલલિતા શું મત માટે થઈને હિન્દુવાદી બન્યા હતા? આવો પ્રશ્ન પૂછવાનું મન એટલે થાય કારણકે રામમંદિર, સમાન નાગરિક સંહિતાને ટેકો આપનાર, ૨૦૦૨નાં ગુજરાત રમખાણો મુદ્દે હિન્દુઓ તરફી વલણ અપનાવનાર અને તમિલનાડુમાં પંથાતરણ વિરોધી કાયદો લાવનાર જયલલિતાએ વર્ષ ૨૦૦૪માં લોકસભાની ચૂંટણીમાં હાર બાદ આ કાયદો પાછો ખેંચી લીધો હતો તેમના શાસનમાં વર્ષ ૨૦૦૬માં એ જ પોપ જૉન પૉલ દ્વિતીયની પ્રથમ પુણ્ય તિથિએ તેમની ૨૨ ફીટ ઊંચી પ્રતિમા ખુલ્લી મૂકાઈ હતી. આ પ્રતિમા બનાવનાર વ્યક્તિનું નામ છે શિહાન હુસૈની. તેઓ ઘણી બધી નિપુણતા ધરાવે છે. માર્શલ આર્ટ્સમાં ચેમ્પિયન છે, શિલ્પકાર છે, તમિલ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે. ચિત્રકાર છે. અને એ કરતાંય તેમની મોટી નિપુણતા એ છે કે તેઓ જયલલિતા ભક્ત છે! તેમણે જયલલિતાનું ચિત્ર પોતાના લોહી દ્વારા બનાવ્યું હતું! આનું પરિણામ એ આવેલું કે જયલલિતાએ તેમની કરાટે શાળા માટે ૧૮ મેદાનો આપી દીધાં હતાં! વર્ષ ૨૦૦૫માં જયલલિતાના ૫૬મા જન્મદિને તો તેમણે હદ વટાવીને પોતાના લોહી દ્વારા જયલલિતાનાં ૫૬ ચિત્રો બનાવ્યાં હતાં! જયલલિતાના ૬૫મા જન્મદિને તેમણે વધુ હદ વટાવી અને તેમણે ૧૧ લિટર લોહી એકત્ર કર્યું જેમાં તેમનું પોતાનું પણ હતું અને તેના વડે જયલલિતાનું પૂતળું બનાવેલું. કહેવાની જરૂર નથી કે પોપ જોન પૉલ દ્વિતીયની પ્રતિમા પાછળ ખરું મહોરું તો જયલલિતા જ હતાં. જયલલિતાએ વર્ષ ૨૦૦૪ પછી હિન્દુવાદી સંસ્થાઓ સામે પણ કડક વલણ અપનાવ્યું હતું.

જયલલિતા વર્ષ ૨૦૧૧માં ફરીથી સત્તામાં આવ્યા પછી સંઘ દ્વારા વિજયાદશમીની આસપાસ થતા પથસંચલન પર તેમણે રોક લગાવી દીધી હતી. એટલું જ નહીં, તમિલનાડુમાં સંઘનું પથસંચલન વર્ષ ૧૯૪૦થી ચાલતું રહ્યું હતું. જયલલિતાએ આ માટે કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિનું કારણ આગળ ધર્યું હતું. અલબત્ત, વર્ષ ૨૦૧૪માં ૭ નવેમ્બરે ચેન્નાઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે સંઘની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો અને પથસંચલન તેમજ વિજયાદશમીના ઉત્સવની ઉજવણીની પરવાનગી આપી હતી પરંતુ જયલલિતાએ ન્યાયાલયની ઉપરવટ જઈને સંઘના કાર્યક્રમો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

સંઘના તમિલનાડુ પ્રચાર પ્રમુખ સદગોપન નારાયણને તે સમયે કહ્યું હતું, “જ્યારે ન્યાયાલયે પથસંચલનને અનુમતિ આપી ત્યારે પોલીસ અમને કઈ રીતે અટકાવી શકે? શું પોલીસ ન્યાયાલય કરતાં પણ મોટી સત્તા છે? આની પાછળ રાજ્ય સરકાર છે. વર્ષ ૨૦૧૧માં સત્તામાં આવ્યા પછી જયલલિતા શાસનમાં હિન્દુવાદી નેતાઓની હત્યા પણ મોટા પ્રમાણમાં થવા લાગી હતી. સંઘ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ, હિન્દુ મુનાની જેવાં હિન્દુ સંગઠનોના નેતાઓ, અરે, ભાજપના નેતાની પણ હત્યાઓ થઈ હતી. માર્ચ ૨૦૧૬ની સ્થિતિ પ્રમાણે, આઠ હિન્દુવાદી નેતાઓની હત્યાનું રહસ્ય વણઉકેલાયેલું રહ્યું હતું.

વર્ષ ૨૦૧૩માં સંઘના અધિકારીઓએ અન્ય હિન્દુ જૂથોના નેતાઓ સાથે મળીને હિન્દુ નેતાઓની સુરક્ષા માટે જયલલિતાને મળવા પ્રયાસો કર્યા હતા પરંતુ તેમને એપોઇન્ટમેન્ટ અપાઈ જ નહીં. તે સમયે પણ સદગોપન નારાયણને કહ્યું હતું, “જયલલિતા ઈમામો અને ખ્રિસ્તી પંથોના પાદરીઓને મળે છે. તેઓ હિન્દુ નેતાઓને કેમ નથી મળતાં?”

ભાજપના નેતા અને કેન્દ્રીય વીજ પ્રધાન પીયૂષ ગોયલે કહ્યું હતું કે “દેશનો આ એક એવો ભાગ છે જેમાં હું મુખ્યપ્રધાન સુધી પહોંચી શકતો નથી. સંસદમાં તેમને ચેન્નાઈથી કહેવામાં ન આવે તો એક પણ સભ્ય એક શબ્દ પણ બોલતા નથી.” ગોયલ કેન્દ્ર સરકારના વીજ સુધારાની યોજના ‘ઉદય’ પર તમિલનાડુ દ્વારા હસ્તાક્ષર ન કરાવાના મુદ્દે આમ કહ્યું હતું.

એક સમયે રાજીવ ગાંધીની નજીક રહેલા જયલલિતા વર્ષ ૧૯૯૮માં ભાજપ સાથે આવ્યા પણ એક વર્ષની અંદર જ તેઓ પોતાની માગણીઓ ન સ્વીકારાતાં અટલ સરકારને ઉથલાવવા સોનિયા ગાંધી સાથે થઈ ગયેલાં. તે પછી તેઓ ફરી ૨૦૦૨માં હિન્દુવાદી બન્યાં. તે પછી ૨૦૦૪માં હિન્દુવાદીઓની પીછેહટ થતાં તેઓ ફરી સેક્યુલર બની ગયાં.