politics, religion, sarvottam karkirdee margadarshan

શરિયા કૉર્ટો ગેરબંધારણીય અને મુસ્લિમોને જ અન્યાયકર્તા છે

(સાંપ્રત, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન, અૉગસ્ટ ૨૦૧૮)

કેટલાક કિસ્સા વિચારો:
૧. એક મહિલા પર તેના સસરા બળાત્કાર કરે છે. ઇસ્લામિક કૉર્ટ ફતવો જાહેર કરે છે કે તેણે હવેથી તેના પિતા સમાન ઉંમરના બળાત્કારી સસરાને જ પતિ માનવાનો. કેવી મનોદશા થાય? જેણે બળાત્કાર કર્યો છે તેની રોજ સેવાચાકરી કરવાની? તેની સાથે શય્યાસંગ કરવાનો? આ ઘટના ઉત્તર પ્રદેશના મુઝફ્ફરનગરના કુકડા ગામની સત્ય ઘટના છે. દારુલ ઉલ ઉલૂમ અને ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડે આ ફતવાને સમર્થન આપ્યું હતું!

૨. એક સંગીતનો કાર્યક્રમ છે. તેમાં એક ચાહક મહિલા પોતાના માનીતા ગાયકને જાહેરમાં ભેટે છે. આ ગાયકને કંઈ નથી થતું પરંતુ ભેટનાર મહિલાને સજા થાય છે. તેની ધરપકડ કરી લેવામાં આવે છે. આ પણ સાઉદી અરબિયાની સત્ય ઘટના છે. ગાયકનું નામ માજીદ અલ મોહાનદીસ છે.

૩. પુરુષોએ ખાસ કરીને બેસતી વખતે, તેમની જાંઘ ન દેખાય તે રીતનાં કપડાં પહેરવાં જોઈએ તેવો એક ફતવો શૈખ-અબદ અલ-રહેમાન અલ-ઐજલાને બહાર પાડ્યો હતો.

૪. તમારી પ્રેમિકા નહાતી હોય ત્યારે તેને જોવામાં વાંધો નથી! પરંતુ તમારે તે પછી તેની સાથે લગ્ન કરવા જ પડશે.

૫. બુફેમાં ભોજન કરવું હરામ (ધર્મ વિરુદ્ધ) છે.

૬. તમારે રૉમેન્ટિક નવલકથા ન વાંચવી જોઈએ કારણકે તેનાથી માણસ કલ્પનાની દુનિયામાં વિહરવા લાગે છે!

૭. ૨૦૧૪માં આઈએસઆઈએસે ફતવો બહાર પાડ્યો હતો કે મહિલાઓએ ખુરશી પર ન બેસવું જોઈએ! તેનું કારણ એ કે તેનાથી તે જાતીય રીતે ઉત્તેજિત થઈ શકે છે.

૮. તમારે ચેસની રમત અને પૉકેમોનની રમત ન રમવી જોઈએ કારણકે તે ઈસ્લામમાં પ્રતિબંધિત છે.

૯. તમારે નાતાલ પર સાન્તાની ટોપી ન પહેરવી જોઈએ કારણકે તે હરામ છે તેમ ઈન્ડોનેશિયા ઉલેમા પરિષદે ફતવો બહાર પાડ્યો હતો.

૧૦. ૨૦૦૭માં અલ અઝહરના ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ હદિથના વડા ડૉ. ઈઝ્ઝત અતીયાએ તો એવો વિચિત્ર ફતવો બહાર પાડ્યો હતો કે મહિલા કર્મચારીઓએ તેમના સહકર્મચારી એવા પુરુષોને સ્તનપાન કરાવવું જોઈએ! જો દિવસમાં આવું ઓછામાં ઓછું પાંચ વાર કરવામાં આવે તો તેનાથી તેમની વચ્ચે તાલમેળ સારો રહે છે અને તેમને એકાંતમાં સાથે કામ કરવાની પરવાનગી આપી શકાય છે! જે મહિલા કર્મચારી તેના સહ કર્મચારી એવા પુરુષને સ્તનપાન કરાવતી હોય તેની સમક્ષ જ તે તેનો બુરખો ઉતારીને કે તેના વાળ ખુલ્લા કરીને જઈ શકે છે!

વિચારો કે આમાંથી કેટલાક ભારતના અને કેટલાક ફતવા, મુસ્લિમો જેમના પ્રત્યે આસ્થાથી જોતા હોય છે તે સાઉદી અરેબિયા, ઈન્ડોનેશિયા જેવા મુસ્લિમ દેશોના છે. જો આ ફતવા માનવા પડે તો? ભારતમાં શું સ્થિતિ થાય? કેટરીના કૈફ તેના વાળ ખુલ્લા રાખીને ફરી શકે? કોઈ મુસ્લિમ નવલકથા વાંચી શકે? આજે મોટા ભાગની જગ્યાએ જમવાનું બુફે જ હોય છે. ત્યાં મુસ્લિમ ભોજન કરી શકે?

તમને જે ફતવા ગાંડા જેવા લાગતા હોય તે મુસ્લિમો માટે વાસ્તવિક બની શકે છે, કારણકે ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડે દેશભરમાં શરિયા આધારિત ન્યાયાલયો ખોલવાની વાત કરી છે. આ ન્યાયાલયોમાં સિવિલ મેટર અથવા દીવાની બાબતોમાં ચુકાદાઓ આપવામાં આવશે તેમ કહેવાય છે. પરંતુ કાઝી હદીથનું અર્થઘટન તેના વિચારો મુજબ કરીને ચુકાદા આપશે ત્યારે કેવા ચુકાદા હોઈ શકે તેના નમૂના ઉપર આપેલા છે. શરિયા મુજબના કાયદા બને તો તે ક્રૂર સજા આપનારા અને મુસ્લિમ મહિલાઓને ભારે અન્યાયકર્તા બનશે.

અત્યારે આવી વાત આ બૉર્ડે કરી તેનું કારણ ત્રેવડા તલાક અંગે સર્વોચ્ચે આપેલા ચુકાદા અને હવે સરકાર આ ચોમાસુ સત્રમાં તે અંગેનો કાયદો લાવવા જઈ રહી છે તેના કારણે મૌલવીઓ, ઉલેમાઓ વગેરેના પેટમાં તેલ રેડાયું છે. આ ઉપરાંત સર્વોચ્ચમાં બહુપત્નીપ્રથા અને નિકાહ હલાલાને ગેરકાયદે કરવા માટે સમીના બેગમ જેવી મહિલાએ અરજી કરી છે. આમાં બહુપત્નીત્વ એટલે તો સમજાઈ ગયું હશે કે એક કરતાં વધુ પત્ની કરવી. પરંતુ નિકાહ હલાલા તો મહિલા માટે ખૂબ જ ક્રૂર અને પીડાદાયક પ્રથા છે. મુસ્લિમ પુરુષને તેની પત્નીને તલાક તલાક તલાક કહીને છૂટાછેડા આપી દેવાની છૂટ છે. પરંતુ જો કોઈ કારણસર પતિને પસ્તાવો થાય અને તેને, હવે પૂર્વ પત્ની થઈ ચૂકેલી, સ્ત્રીને ફરી પરણવું હોય તો તે પરણી શકે નહીં. તેની પૂર્વ પત્નીએ પહેલાં તો કોઈ બીજા વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરવા પડે. તેની સાથે શય્યા સુખ માણવું પડે! અને તે બીજો પતિ છૂટાછેડા આપે કે તે વિધવા થાય તે પછી જ તે તેના પહેલા (હવે પૂર્વ) પતિને ફરીથી પરણી શકે!

શરિયા મુજબ, તો પતિને તેની પત્નીને મારવાનો પણ અધિકાર છે. બાળ વિવાહની પણ તેમાં છૂટ છે. ઉપરાંત પૈતૃક સંપત્તિમાં હિન્દુઓની જેમ મહિલાને સમાન ભાગ મળે તેવો કાયદો નથી. જો પત્ની વ્યભિચારિણી નીકળે તો તેને પથ્થર મારી મારીને મારી નાખી શકવાની છૂટ છે. પરંતુ હા, પુરુષ તેની દાસીઓ સાથે પરણ્યા વગર વ્યભિચાર કરી શકે છે. સજાતીય લોકોને પણ મોતની સજા શરિયા મુજબ થઈ શકે છે. ચોરી માટે હાથ કાપી નાખવાની સજા નિર્ધારિત છે. જે મુસ્લિમ પંથાંતરણ કરે તેને મૃત્યુદંડ સુધીની સજા થઈ શકે છે.
આવી સમાંતર ન્યાય પ્રણાલી ઊભી કરવાની છૂટ મુસ્લિમોના બની બેઠેલા ધર્મગુરુઓને છે ખરી? બંધારણ તો ના પાડે છે. બંધારણની કલમ ૧૪૧ મુજબ તો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો ન્યાય જ દેશભરમાં લાગુ પડે છે. હિન્દુઓમાં પણ કેટલીક જગ્યાએ (ખાસ તો હરિયાણામાં) ખાપ પંચાયતો છે જે પોતાની રીતે ન્યાય તોળતી હોય છે. પરંતુ અત્યારે સર્વોચ્ચમાં તેની સામે પણ અરજી પર સુનાવણી ચાલી રહી છે.

હકીકતે પર્સનલ લૉ બૉર્ડની રચના ઈ. સ. ૧૯૭૨માં ખાનગી સૉસાયટી તરીકે થયેલી છે. તેને આવાં ન્યાયાલયો સ્થાપવાનો બંધારણે કોઈ અધિકાર આપ્યો નથી. બૉર્ડ સરકાર અને અમુસ્લિમ લોકોને સમજાવવા માટે કહે છે કે “આ તો માત્ર સમાધાનકારી કેન્દ્રો છે.” જો એવું જ હોય તો બૉર્ડ તેને મધ્યસ્થી કેન્દ્રો કે સમાધાનકારી કેન્દ્રો કેમ નથી કહેતું? તેને શરિયા કે ઇસ્લામિક કૉર્ટ કેમ કહેવામાં આવે છે? આવાં કેન્દ્રોને આદેશ આપવાની કોઈ છૂટ હોતી નથી. આવી છૂટ કોણે તેને આપી? ઉત્તર પ્રદેશમાં તો આવાં ૪૫ શરિયા ન્યાયાલય પહેલેથી છે જ! આ કેમ ચાલતાં રહ્યાં? કોઈ રાજકીય પક્ષે મતબૅંક માટે તેની સામે આંખમિચામણાં કરી મહિલાઓ સહિત અનેકોને અન્યાય કર્યા રાખ્યા? દેશના બંધારણની ઉપરવટ જઈને આવી વ્યવસ્થા ચાલી રહી છે તેની સામે કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો?
આવાં ન્યાયાલયના ચુકાદા વિરુદ્ધ ક્યાં અપીલ થઈ શકશે? કાઝીઓ તેમના સામાજિક, સાંપ્રદાયિક (મુસ્લિમોમાં પણ પેટા સંપ્રદાયો છે) અને સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ મુજબ વિવાદોનું અર્થઘટન કરીને હદીથના પોતાના અર્થઘટન મુજબ ચુકાદા આપશે. (જેનાં ઉદાહરણ આપણે ઉપર જોયાં.) શું આ આધુનિક યુગમાં ચલાવી લેવાય?

ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને આવાં ન્યાયાલયો સ્થાપવાનો અધિકાર કોણે આપ્યો? જજની નિમણૂંક કરવાનો અધિકાર પણ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને ૨૫ અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ જેમની નિમણૂક આ માટે રાષ્ટ્રપતિ કરે તે મંડળ (કૉલેજિયમ)ને છે. મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડને પોતાની મુનસફીથી કાઝી (જજ)ની નિમણૂકનો હક મળી જતો નથી. કાઝી તરીકે નિમણૂક પામવા માટે શું લાયકાત હોવી જોઈએ? આ ન્યાયાલય કયા અધિકારની રૂએ સામેવાળા (ફરિયાદી સામેનો પક્ષ)ને કૉર્ટમાં બોલાવશે? માનો કે તેમણે કે સાક્ષીઓએ આવવા ના પાડી તો તેઓ કઈ રીતે શરિયા કૉર્ટમાં હાજર થવા તેમને ફરજ પાડશે? જો ફરજ પાડવી હોય તો પોલીસ દળ જોઈએ. એટલે કે શું આવી કૉર્ટ માટે થઈને મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડ પોતાની સમાંતર પોલીસ ઊભી કરશે?

જમ્મુ-કાશ્મીરના નાયબ ગ્રાન્ડ મુફ્તિ નાસીર ઉલ ઈસ્લામે તો ધમકી જ આપી દીધી કે જો ભાજપ સરકાર મુસ્લિમ લૉ બૉર્ડની આ માગણી ન માને તો મુસ્લિમો માટે અલગ દેશ આપી દો. અલગ કૉર્ટની માગણી નહીં માનવાનો અર્થ આ મુફ્તિએ એવો કાઢ્યો છે કે “ભાજપ સરકાર નથી ઈચ્છતી કે મુસ્લિમો આ દેશમાં રહે.” બોલો!

અને રાજકારણીઓ આ બાબતે શું કહે છે? શાહબાનો નામનાં વૃદ્ધાએ છૂટાછેડા પામેલી મહિલાએ પતિ તરફથી ભરણપોષણ માટે સર્વોચ્ચમાં અરજી કરી, જે મંજૂર રખાઈ તો મતબૅંક માટે થઈને તત્કાલીન રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ સરકારે કટ્ટરવાદીઓને ખુશ કરવા બહુમતીના જોરે સંસદમાં કાયદો ફેરવી નાખી ચુકાદો રદ્દ કરી નાખ્યો. (અને આ રીતે હિન્દુ કટ્ટરવાદના પાયા પણ નાખ્યા) આ કૉંગ્રેસના કર્ણાટકના લઘુમતી બાબતોના પ્રધાન ઝમીર અહેમદ શરિયા કૉર્ટને સમર્થન આપી રહ્યા છે. તેમણે એમ કહ્યું કે આવી સમાંતર કૉર્ટોથી પરિવારના વિવાદોનું નિરાકરણ લાવવામાં મદદ મળશે! જો ૨૦૧૯માં ભાજપ સત્તામાં આવશે તો ભારત એ હિન્દુ પાકિસ્તાન બની જશે તેમ કહી મુસ્લિમોને ડરાવતી કૉંગ્રેસને શું એ વાતનો ડર નથી કે જો આવી કૉર્ટો સ્થપાશે તો ભારત સાઉદી અરેબિયા કે પાકિસ્તાન જેવું બની જશે? અરે! કૉંગ્રેસના નેતા અને જે ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદે રહી ચૂક્યા છે તેવા હમીદ અન્સારી જેઓ પીએચ.ડી. ડિગ્રી ધરાવે છે તેમણે પણ આ શરિયા કૉર્ટોનું સમર્થન કર્યું છે! આમ જો ચાલે તો તો દેશમાં બધા જ સંપ્રદાયો પોતાના અલગ કાયદા મુજબ કૉર્ટો સ્થાપિત કરવાની અને કૉર્ટ હોય એટલે પોલીસ પણ જરૂરી બને જ, તેની માગણી કરશે. શું આ ચલાવી શકાય?

સારી વાત એ છે કે મુસ્લિમોની અંદર જ આવી કૉર્ટોનો વિરોધ છે. ઉત્તર પ્રદેશના શિયા સેન્ટ્રલ વકફ બૉર્ડના વડા વસીમ રિઝવીએ પણ ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બૉર્ડના આવી કૉર્ટો સ્થાપવાના અધિકાર સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે સદ્ભાગ્યે આ દરખાસ્ત ફગાવી દીધી છે તે સારા સમાચાર છે.

Advertisements
national, sarvottam karkirdee margadarshan

ન્યાયમૂર્તિઓનો બળવો: સાવન જો આગ લગાયે ઉસે કૌન બુઝાયે?

(સાંપ્રત કૉલમ, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮નો અંક)

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના વરિષ્ઠતમ ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ જે. ચેલામેશ્વર, રંજન ગોગોઈ, એમ. બી. લોકુર અને કુરિયન જોસેફે પત્રકાર પરિષદ યોજી મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્ર સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. લોકશાહી ખતરામાં હોવાનું ગાણું ગાયું. કેટલાક સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ (જુનિયર) ન્યાયમૂર્તિઓને આપવામાં આવે છે તેવી વાત પણ વહેતી થઈ. આ સંદર્ભે કેટલાંક માધ્યમોએ ન્યાયમૂર્તિ બી. એચ. લોયાના કુદરતી મૃત્યુને પણ આ બનાવ સાથે જોડી દીધો. લોયાનું મૃત્યુ રાજકીય દબાણ, જે તેઓ કથિત રીતે અમિત શાહના સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટરના કેસ સંદર્ભે સહી રહ્યા હતા, તેના કારણે થયું હોવાનો આ વર્ગનો આક્ષેપ છે. જોકે લોયાના દીકરા અનુજે બે હાથ જોડી કહ્યું કે, “મારા પિતાના મૃત્યુ અંગે અમને કોઈ શંકા નથી. તેથી આ કેસમાં એનજીઓ અને રાજકારણીઓ અમારા પરિવારને હેરાન કરવાનું બંધ કરી દે.”

જોકે આની સામે પૂર્વ કેન્દ્રીય પ્રધાન શશી થરૂરનાં પત્ની સુનંદા પુષ્કરનાં અપમૃત્યુ અંગે મિડિયાનો આ વર્ગ મૌન છે તે નોંધવા જેવું છે. સુનંદાના પુત્ર શિવમેનને કહ્યું હતું કે તેમની મા આત્મહત્યા કરે તેવી નબળા મનની નહોતી. તેણે દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અપીલ કરી સુનંદા કેસમાં તપાસ ઝડપી કરવામાં આવે તેવી રજૂઆત પણ કરી છે, પરંતુ અત્યારે બિનકૉંગ્રેસી સરકાર હોવા છતાં તપાસ ધીમી ગતિએ ચાલી રહી છે.

ચાર ન્યાયમૂર્તિઓએ જે રીતે પોતાનાં મેલાં કપડાં જાહેરમાં ધોયાં તેના પરથી એવા પ્રશ્નો પણ ઉઠ્યા છે કે તેઓ ધારત તો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કે રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ સમક્ષ રજૂઆત કરી શકત પરંતુ તેમણે તેવું ન કર્યું. સીધું માધ્યમો આગળ રજૂઆત કરી. આના પરથી સૉશિયલ મિડિયામાં ઘણા સંદેશા વહેતા થયા. એક સંદેશા મુજબ, પોતાને ન્યાય ન મળ્યો તો ચાર ન્યાયમૂર્તિઓ રસ્તા પર આવી ગયા, પરંતુ જેમને વીસ-વીસ વર્ષથી ન્યાય નથી મળતો તેનું શું? તો પૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ આર. એસ. સોઢીએ કહ્યું કે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને તિરસ્કાર માટે જેલ મોકલી શકાય છે તો પછી આ ચાર ન્યાયાધીશોને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને ૨૦ અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ સામે પોતાની આશંકાઓ જાહેરમાં વ્યક્ત કરવા માટે કેમ જેલમાં ન મોકલી શકાય? હા, આ વાત સાચી છે. માત્ર ચાર ન્યાયમૂર્તિઓને જ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે વાંધો છે. બીજા ૨૦ ન્યાયમૂર્તિઓ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની પડખે છે.

કેટલાક આને અસહિષ્ણુતાનો ત્રીજો તબક્કો પણ ગણાવે છે. પહેલા તબક્કામાં દિલ્લી-બિહારની ચૂંટણી પૂર્વે જ બરાબર સાહિત્યકારો અને અન્ય ક્ષેત્રના લોકોએ દેશમાં અસહિષ્ણુતાનું ગાણું ગાઈ એવોર્ડ પાછા આપવાનું નાટક કર્યું હતું જે ચૂંટણી પૂરી થતાં જ શમી ગયું હતું! બીજો તબક્કો વિશ્વ વિદ્યાલયોને આવરી લેતો હતો જેમાં દિલ્લીના જવાહરલાલ નહેરુ વિશ્વ વિદ્યાલયમાં ફાંસી અપાયેલા ત્રાસવાદી અફઝલ ગુરુના સમર્થનમાં એક કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ‘ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ઇન્શાઅલ્લાહ ઇન્શાઅલ્લાહ’ અને ‘કિતને અફઝલ મારોગે, હર ઘર સે અફઝલ નિકલેગા’ જેવાં દેશવિરોધી સૂત્રો પોકારાયાં હતાં. તે માટે કન્હૈયાકુમાર અને ઉમર ખાલિદ સામે જેલ અને ન્યાયાલયની કાર્યવાહી પણ થઈ હતી અને દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મહિલા ન્યાયમૂર્તિ પ્રતિભા રાણીએ આ પ્રવૃત્તિને ચેપ સમાન ગણાવી તેને એન્ટી બાયૉટિક જેવી કોઈ કાર્યવાહીથી મટાડવા સૂચન કર્યું હતું. તે પછી પશ્ચિમ બંગાળના જાદવપુર વિશ્વ વિદ્યાલય સહિતનાં વિશ્વ વિદ્યાલયોમાં પણ આ પ્રકારના દેશવિરોધી કાર્યક્રમો થયા હતા.

અને આ ત્રીજો તબક્કો એટલે ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા જાહેરમાં વિરોધ. ત્રણેય તબક્કાને ડાબેરીઓ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. એ વાત છૂપી નથી કે આ દેશના વિશ્વ વિદ્યાલય, ફિલ્મ ઉદ્યોગ, સાહિત્ય જગત વગેરે ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ પર ડાબેરીઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે અને તેમાં તેઓ કોઈને પ્રવેશવા દેતા નથી. એક સમયે જેએનયુમાં ઈન્દિરા ગાંધીને પણ પ્રવેશવા દેવાયા નહોતા. અને હવે, એમ મનાય છે કે, ડાબેરીઓને સંસ્થાઓના જમણેરીકરણનો ડર છે. આથી આ તબક્કાવાર વિવાદ મચાવાય છે. દીપક મિશ્ર જ્યારે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (સીજેઆઈ) તરીકે નિમાયા હતા ત્યારે જ તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. વિરોધીઓની દલીલ હતી: તેઓ જ્યારે ૧૯૭૯માં વકીલ હતા ત્યારે તેમણે ખોટું સોગંદનામું કરીને જાહેર જમીન અંગત ઉપયોગ માટે પચાવી પાડવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત અત્યારે ચાર જજોની દલીલ એ છે કે સંવેદનશીલ કેસો કનિષ્ઠ ન્યાયાધીશોને આપી દેવાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ ચાર ન્યાયાધીશો જેવા તેવા નથી. તેઓ સર્વોચ્ચના વરિષ્ઠત્તમ ચાર ન્યાયાધીશો છે.

પરંતુ સામે પક્ષે શું દલીલ છે? આ ન્યાયાધીશોને અચાનક કેમ બળવો કરવાનું મન થયું? શું એની પાછળ કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓ તો નથી ને? ભાજપ વિરોધી પત્રકાર શેખર ગુપ્તા આ પત્રકાર પરિષદમાં હાજર હતા. વળી, પરિષદ પછી ડાબેરી નેતા ડી. રાજા ન્યાયમૂર્તિ ચેલમેશ્વરને મળ્યા. તેનાથી મિશ્ર તરફી લોકોને કહેવાની તક મળી ગઈ કે આ ડાબેરીઓ પ્રેરિત બળવો છે. વળી, જ્યારે ગુજરાતનાં એન્કાઉન્ટર અને રમખાણોના કેસ માટે ગુજરાત હાઇ કૉર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ પર વિશ્વાસ ન મૂકીને ગુજરાત બહાર લઈ જવાયા ત્યારે કેમ કોઈ વિરોધ ન થયો?

સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચેનો સંઘર્ષ જાણીતો છે. પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ મુન્દ્રા કૌભાંડ વખતે એક ન્યાયાધીશ સામે જાહેરમાં અણછાજતી ટીપ્પણી કરી હતી. વિવાદ થતાં તેમને માફી માગવી પડી હતી. ૧૯૪૯માં નહેરુજીએ સંવિધાન સભામાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું: “કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય પોતાને ત્રીજી ચેમ્બર ન બનાવી શકે. કોઈ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને કોઈ ન્યાયતંત્ર સંસદની સાર્વભૌમ ઈચ્છા વિરુદ્ધ આદેશ (જજમેન્ટ) ન આપી શકે. જો આપણે ખોટા હોઈએ તો તેઓ ઈશારો કરી શકે પરંતુ છેવટના વિશ્લેષણમાં, કે જ્યાં દેશના ભવિષ્યની સાથે નિસબત હોય, કોઈ ન્યાયતંત્ર માર્ગમાં ન આવી શકે. અને જો તે માર્ગમાં આવશે તો છેવટે, સમગ્ર બંધારણ એ સંસદે રચેલું છે.”

ઈન્દિરા ગાંધીએ લોકશાહીની હત્યા કરીને ૧૯૭૫માં કટોકટી લાદી હતી. તે વખતે ડાબેરીઓએ તેનું સમર્થન કર્યું હતું. આજે તેમને તે માટે દુઃખ થાય છે તે જુદી વાત છે. પરંતુ તે વખતે ન્યાયતંત્ર પણ ઈન્દિરાના સમર્થનમાં ઝૂકી ગયું હતું. ૧૯૭૬ના એડીએમ જબલપુરના કુખ્યાત કેસમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું હતું કે કટોકટી વખતે, નાગરિકોને ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ અટકાયતો સામે ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં જવાનો કોઈ અધિકાર નથી! આ જજમેન્ટને સુપ્રીમ કૉર્ટના ઇતિહાસમાં કાળા ધબ્બા સમાન ગણવામાં આવે છે.

આ જજમેન્ટ પાંચ ન્યાયાધીશોની એક બૅન્ચે આપ્યો હતો, તેમાં એક ન્યાયાધીશ હંસરાજ ખન્ના જ તેની વિરુદ્ધ હતા. તેમને આ વિરોધ એટલો ભારે પડી ગયો હતો કે તેઓ વરિષ્ઠતા (સિનિયૉરિટી)ની રીતે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બને તે નિશ્ચિત હતું. પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૭૭માં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનવા નહોતા દીધા! ખન્ના ખૂબ જ સન્માનનીય ન્યાયમૂર્તિ હતા પરંતુ તેમને સરકારનો આડકતરો વિરોધ નડી ગયો હતો. ઈન્દિરા સરકારના સ્ટીલ પ્રધાન મોહન કુમારમંગલમ, જેઓ પોતે પણ પ્રસિદ્ધ વકીલ હતા, તેમણે લાજવાના બદલે ગાજવાનું કૃત્ય કરતાં કહેલું કે “સરકારને હક છે કે સરકારની વિચારસરણીને માનતા હોય તેમની જ ભરતી કરવી અથવા તો તેમને જ બઢતી આપવી.” હંસરાજ ખન્ના ઉપરાંત અન્ય ૧૫ કે ૧૬ જજો જેમણે ઈન્દિરાની ચમચાગીરી નહોતી કરી તેમની બદલી કરી દેવાઈ હતી! ઈન્દિરા ગાંધી કટોકટી પછી જનતા સરકારના પતન પછી જ્યારે સત્તામાં પરત ફર્યાં ત્યારે ન્યાયતંત્રના સરકાર વિરુદ્ધના દરેક ચુકાદાને તેમના ચમચાઓ કાર્યપાલિકા પર હુમલા સમાન ગણાવતા હતા, તે પણ જૂના સમયના જાણકારોને યાદ હશે જ. તે પહેલાં ૧૯૭૩માં પણ અજીતનાથ રેને વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશ ન હોવા છતાં તેમને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બનાવી દેવાયા હતા!

અને જ્યાં સુધી કેસો જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવાની વાત છે, તો આવું કંઈ મોદી સરકાર આવ્યા પછી જ થવા લાગ્યું છે તેવું નથી. (જોકે વિરોધીઓ અને મિડિયાનો એક વર્ગ આવું ચિત્ર ઉપસાવવાનો દરેક શક્ય પ્રયત્ન કરે છે ખરો કે બધું મોદીના આવ્યા પછી જ બગડ્યું છે.) રાહુલ ગાંધીએ ઉત્તર પ્રદેશની એક કન્યા પર કથિત બળાત્કાર કર્યો હોવાનો સમાજવાદી પક્ષના પૂર્વ સાંસદ કિશોર સમ્રાતીનો કેસ, બૉફૉર્સ કેસ, રાજીવ ગાંધી હત્યાનો કેસ, ૨-જી કેસ, કોલસા કૌભાંડ કેસ, બાબરી ધ્વંસમાં ભાજપ નેતા એલ. કે. અડવાણીનો ખટલો, સાંસદો ફોજદારી કેસમાં દોષિત ઠરે તો ગેરલાયક ઠરે તે કેસ, વિજય માલ્યાનો કેસ, બીસીસીઆઈનો કેસ, બેસ્ટ બૅકરી કેસ, સોહરાબુદ્દિન એન્કાઉન્ટર કેસ..આવા પંદરેક કેસ જુનિયર ન્યાયમૂર્તિઓને સોંપવામાં આવ્યા હતા.

મિશ્ર તરફી લોકો એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવે છે કે અત્યારે રાજીવ ગાંધી શાસનમાં કૉંગ્રેસીઓ દ્વારા ૧૯૮૪માં શીખ વિરોધી રમખાણો થયાં હતાં તેનો કેસ ફરી ખુલ્યો છે. રામજન્મભૂમિનો કેસ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યો છે. ટ્રિપલ તલાકના કેસમાં સર્વોચ્ચે ચુકાદો આપ્યો છે. નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડમાં કૉંગ્રેસનાં પૂર્વ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધી અને અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી સામે તલવાર લટકે છે. લાલુપ્રસાદ યાદવને તો ચારા કૌભાંડમાં જેલ થઈ પણ છે. આ બધાના કારણે તો ન્યાયમૂર્તિઓને હથિયાર નથી બનાવાયા ને?

gujarat, sarvottam karkirdee margadarshan

ચૂંટણીમાં વારંવાર સંભળાતો શબ્દ ‘ઓબીસી’ છે શું?

(સાંપ્રત કૉલમ, સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન-ડિસેમ્બર ૨૦૧૭)

 

અત્યારે ચૂંટણીનું વાતાવરણ છે. ‘સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન’ વાંચતા યુવાન મિત્રોના કાને અવારનવાર ‘ઓબીસી’ શબ્દ કાને પડતો હશે. અત્યારે વર્તમાનપત્રોમાં ટૂંકા શબ્દોના આખાં નામ લખવાની પ્રથા જતી રહી છે. કદાચ, વર્તમાનપત્રોમાં લખતા પત્રકારોને પણ ઘણાં ટૂંકા શબ્દોનાં આખાં નામ નહીં આવડતા હોય. આપણે આ ‘ઓબીસી’ શબ્દની વાત કરવી છે.

ઓબીસી સમાજ આ શબ્દ બહુ કાને પડી રહ્યો છે. છાપામાં વાંચવા મળી રહ્યો છે ત્યારે યુવાન મિત્રોને પ્રશ્ન થતો હશે કે આ વળી ઓબીસી સમાજ એટલે કયો સમાજ? બ્રાહ્મણ, વાણિયા, ક્ષત્રિય, જૈન, સુથાર, કોળી, પટેલ..આ બધા સમાજ એટલે કે જ્ઞાતિનાં નામો તો સાંભળ્યાં છે, પરંતુ આ ઓબીસી સમાજ એટલે કયો સમાજ?

ઓબીસી એટલે અંગ્રેજીમાં અધર બૅકવર્ડ કાસ્ટ. આ દેશમાં જન્મ પ્રમાણે વર્ણ વ્યવસ્થા હતી જ નહીં. કર્મ પ્રમાણે હતી. કર્મ મુજબ, વિશ્વામિત્ર જેવા ક્ષત્રિય પણ તપ કરીને બ્રહ્મર્ષિ થઈ શકતા હતા. પરંતુ વચ્ચે એક ગાળો એવો આવ્યો જેમાં કર્મ નહીં જન્મ પ્રમાણે વર્ણ ગણાવવા લાગ્યો. અને તે મુજબ, ઊંચ-નીચ જેવા ભેદ પાડવામાં આવ્યા અને મોગલો-ગુલામ વગેરે વંશો તેમજ અંગ્રેજોના શાસનમાં તે વધુ ગાઢ બન્યા. સ્વતંત્રતા પછી બંધારણમાં આ રીતે જે નીચ અથવા નિમ્ન ગણાતી જાતિઓ હતી તેમને સામાજિક ભેદભાવના લીધે શિક્ષણમાં અને નોકરીમાં ભેદભાવ ન થાય તે માટે બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામતની વ્યવસ્થા કરાઈ. પરંતુ એ કાખઘોડી જ હતી. દસ વર્ષ પછી તેને રદ્દ કરવાની હતી. પરંતુ તે હજુ સુધી ચાલુ રખાઈ છે કારણકે આજે પણ દલિતો પ્રત્યેના વર્તનમાં ખાસ ફરક નથી પડ્યો. અલબત્ત, આજે દલિતોની સ્થિતિ સુધરી પણ છે. શહેરીકરણ અને શિક્ષણના લીધે, આર્થિક જરૂરિયાતોના લીધે હવે દલિતો સાથે ભેદભાવ ઓછો થાય છે. તેમ છતાં હજુ એક કૂવો, એક સ્મશાનની સ્થિતિ લાવી નથી શકાઈ તે દુર્ભાગ્ય છે.

પરંતુ દલિતો અને આદિવાસીઓ સિવાય પણ કેટલીક જ્ઞાતિઓની સ્થિતિ સામાજિક રીતે પછાતની હોવાનું જણાયું. એટલે ગુજરાતમાં ૧૯૭૨માં ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ એ. એન. બક્ષીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ સરકારે એક પંચ નિમ્યું. બક્ષી પંચનું કામ એ હતું કે કઈ કઈ જ્ઞાતિ અથવા સમાજ છે જેને પછાત ગણી શકાય અને દલિતો-આદિવાસીઓને જે લાભો અપાય છે તે તેમને આપી શકાય તેમ છે તે તપાસવું. બક્ષી પંચે ૧૯૭૬માં તેનો અહેવાલ સોંપ્યો જેમાં ૮૨ જ્ઞાતિઓને પછાત તરીકે ઓળખાઈ હતી. બક્ષી પંચે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં આ જ્ઞાતિઓને દલિત-આદિવાસીને મળતી શિષ્યવૃત્તિ અને ફી માફીની ભલામણ નહોતી કરી પરંતુ કૉલેજ અને નિવાસી છાત્રાલયોમાં અનામતની ભલામણ જરૂર કરી હતી. આ સાથે પછાત વર્ગ અંગેની નીતિઓ અને કાર્યક્રમ પર નજર રાખવા માટે પછાત વર્ગ મંડળ (બૉર્ડ ઑફ બૅકવર્ડ ક્લાસીસ) રચવા પણ ભલામણ કરી હતી. મેડિકલ, ટૅક્નિકલ અને એન્જિનિયરિંગ જેવી અતિ ઉચ્ચ ગણાતી શાખાઓમાં સ્પર્ધાત્મક કૉલેજો ગણાય તેમાં ૧૦ ટકા અનામત આ ૮૨ જ્ઞાતિઓને આપવા તેમાં દરખાસ્ત હતી. આમ, દલિતો અને આદિવાસીઓ સિવાયની જે જ્ઞાતિઓ પછાત ગણાય તેને અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) કે બક્ષી પંચ (ટૂંકમાં) તરીકે સંબોધવામાં કે ઉલ્લેખવામાં આવે છે. તેમાં આહિર, અયર, બોરીચા, યાદવ, બારોટ, વહીવંચા, બાફણ, બાવા, ગોસ્વામી, ભરવાડ, ભોઈ, ચારણ, ગઢવી, ભાટ, છારા, ચુનારા, ડફેર, ધોબી, ફકીર, ઘાંચી, તેલી, મોઢ ઘાંચી, ખાટકી, ખારવા, ગુજરાતી ખ્રિસ્તી, મીર, ખલાસ, મદારી, કુંભાર, મેર, મોચી, પીંજારા, રબારી, રાવળ, સિદી, તરગાળા, ભવૈયા, વાંઝા, વણઝારા, ભાંડ, ઘાંચા, કલાલ, દરજી, ભંડારી એમ ૧૪૬ જેટલી જ્ઞાતિઓ આવે છે.

ઈન્દિરા ગાંધીએ આખા દેશમાં કટોકટી લાદતાં બક્ષી પંચની ભલામણો પર રાજ્યમાં ધ્યાન અપાયું નહી. પરંતુ ૧૯૭૮માં જનતા પાર્ટીની સરકાર આવી. તેણે રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે કૉંગ્રેસની મત બૅંક ઝૂંટવવા આ ભલામણો પર ધ્યાન દેવાનું વિચાર્યું. ન્યાયાલયમાં આ નીતિને પડકારવામાં આવી પરંતુ ન્યાયાલયે તેને નિરસ્ત કરી.

ગુજરાતમાં પટેલોનું પ્રભુત્વ રાજકારણમાં રહેતું હતું અને તે વિપક્ષ તરફ ખેંચાયેલું હતું. આનો તોડ કાઢવા માધવસિંહ સોલંકીએ ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન, આદિવાસી અને મુસ્લિમ) એવી જ્ઞાતિવાદી થિયરી અમલમાં મૂકી. જૂન ૧૯૮૦થી તેમણે બક્ષી પંચની ભલામણોનો અમલ કરવા જાહેરાત કરી. ૧૯૮૦માં આનો સીધો ફાયદો કૉંગ્રેસને મળ્યો અને તે જીતી ગઈ. પરંતુ ડિસેમ્બર ૧૯૮૦થી અનામત વિરોધી આંદોલન ફાટી નીકળ્યું. આમાં સ્વાભાવિક પટેલો પણ અગ્રેસર હતા. અમદાવાદની બી.જે. મેડિકલ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન શરૂ કર્યું હતું. તબીબી વિદ્યાર્થીઓએ માગણી કરી કે અનુસ્નાતક સ્તરે અનામતની સંખ્યા ઘટાડવામાં આવે, જે અનામત બેઠકો ખાલી રહી હોય તેને આગામી વર્ષે આગળ લઈ જવાનું બંધ કરવામાં આવે, અને બઢતીમાં અનામત (રૉસ્ટર પ્રણાલિ) બંધ કરવામાં આવે.

આંદોલન એટલું આગળ વધ્યું કે સરકારે મેડિકલ કૉલેજો છ મહિના સુધી બંધ કરી દીધી હતી! જાન્યુઆરી સુધીમાં આંદોલન એટલું ઉગ્ર બન્યું કે દિલ્લીથી સૂચના આવી કે આંદોલનને ઠારો. આથી સરકારે અનામત મુદ્દાની તપાસ કરવા માટે ગુજરાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયના પૂર્વ ન્યાયાધીશ સી. વી. રાણેની અધ્યક્ષતામાં બીજું પંચ નિમ્યું. તેને રાણે પંચ તરીકે ઓળખાય છે. રાણે પંચને ૮૨ જ્ઞાતિમાં કોઈ બીજી જ્ઞાતિ ઉમેરી શકાય કે કેમ તે જાણવાનું હતું અને બીજું કે એક સમાન દસ ટકા અનામત આપવી કે જે તે જ્ઞાતિની વસતિના પ્રમાણમાં વધતી-ઓછી અનામત આપી તે વિચારવાનું હતું.

રાણે પંચે ૩૧ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના રોજ પોતાનો અહેવાલ સોંપ્યો. રાણે પંચે તો એવું કહ્યું કે બક્ષી પંચે જે ઓબીસીની યાદી તૈયાર કરી છે તે ઉચિત નથી. તેણે પછાતપણાના અલગ માપદંડોના આધારે નવી યાદી તૈયાર કરી. રાણે પંચે જ્ઞાતિને આધાર ગણવાના બદલે આવક અને વ્યવસાયને આધાર ગણ્યો તેમજ અનામત પણ જ્ઞાતિની વસતિના પ્રમાણમાં ગણવાની ભલામણ કરી. રાણે પંચ મુજબ, ઓબીસી (બક્ષી પંચની યાદી) અને અન્ય ૬૩ સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાત વર્ગોને અનામત હિસ્સા હેઠળ સરકારી નોકરીઓ માટે લાયક ગણવા જોઈએ. દલિતોને સાત-આદિવાસીઓને ૧૪ તેમજ બક્ષી પંચની ઓબીસી જ્ઞાતિઓને દસ ટકા એમ કુલ ૩૧ ટકા સિવાય ૧૮ ટકા અનામત આપવાની તેણે ભલામણ કરી! આનાથી કુલ અનામત ૪૯ ટકા થઈ ગઈ. જોકે પંચે એ પણ ભલામણ કરી કે જેમની વાર્ષિક આવક રૂ. ૧૦,૦૦૦ કે તેથી નીચે હોય તેમને જ આ લાભ મળવો જોઈએ.

માધવસિંહ સોલંકીની કૉંગ્રેસ સરકારને જ્યારે આ અહેવાલ મળ્યો ત્યારે તેમણે અહેવાલ જાહેર ન કર્યો. ૧૪ મહિના સુધી દબાવી રાખ્યો. પરંતુ જ્યારે રાજ્યમાં ચૂંટણીને માત્ર બે મહિનાની વાર હતી ત્યારે જાન્યુઆરી ૧૯૮૫માં તેમણે આ ભલામણો સ્વીકારવાની જાહેરાત કરી. તેમાં તેમના પોતાના પણ સુધારા હતા. સુધારો એ હતો કે એક તરફ તેમણે અનામત દસના બદલે કુલ ૨૮ ટકા (દલિતો-આદિવાસીઓના કુલ ૨૧ ટકા ઉપરાંત) કરવાની ભલામણ તો સ્વીકારી પરંતુ રાણે પંચે બક્ષી પંચે આપેલી યાદી સિવાયની જે ૬૩ જ્ઞાતિઓને ઓબીસીમાં ઉમેરવાની વાત કરી હતી તે માધવસિંહભાઈએ સ્વીકારી નહીં. આથી જ આજે પણ ઓબીસી જ્ઞાતિઓને બક્ષી પંચ તરીકે ઉલ્લેખાય છે. જોકે હજુ પણ અહેવાલ કોઈને પ્રાપ્ય નહોતો. સરકારના કોઈ વિભાગ દ્વારા પણ પ્રાપ્ય નહોતો એટલે તેમાં ખરેખર શું છે તેનાથી લોકો અજાણ હતા.

સરકારે હરુભાઈ એમ. મહેતા (સાંસદ)ની અધ્યક્ષતામાં ૨૩૯ જ્ઞાતિઓના પોતાને સામાજિક અને આર્થિક રીતે પછાત ગણવાના દાવાની તપાસ કરવા સમિતિ રચી. આ જ્ઞાતિઓ બક્ષી પંચે સૂચિબદ્ધ કરેલી ૮૨ જ્ઞાતિઓને બાદ કરીને હતી.

આથી ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૫માં ફરી અનામત આંદોલન ભડક્યું. આંદોલનકારીઓની માગણી હતી કે આટલી બધી અનામત ન હોય અને બીજું કે અનામત આપવી જ હોય તો તે જ્ઞાતિ આધારિત ન હોવી જોઈએ, પરંતુ આર્થિક માપદંડ પર હોવી જોઈએ.

દરમિયાનમાં માધવસિંહ સોલંકી અને કૉંગ્રેસ વિક્રમજનક બેઠકો સાથે જીત્યા. તેમણે ૧૪૯ બેઠકો જીતી હતી! પરંતુ આ જીતનો જલસો સોલંકી માટે લાંબો સમય ન ટક્યો કેમ કે આંદોલન ભડકી ઉઠ્યું હતું. દરમિયાનમાં અમદાવાદના દરિયાપુરના ડબગરવાડમાં આઠ હિન્દુઓને સળગાવી દેવાયા, ૨૩ ઘરને આગ લગાડી દેવાયાં અને તે સાંપ્રદાયિક હુલ્લડમાં ફેરવાઈ ગયું હતું. એ વખતે ત્રણસોથી પણ વધુ લોકો મર્યા હતા, ૬૦૦૦થી વધુ લોકો વિસ્થાપિત થઈ ગયા હતા! લગભગ આખું વર્ષ સ્કૂલ અને કૉલેજો બંધ રહી હોવાથી શિક્ષણને મોટા પાયે અસર થઈ હતી. રાજ્યનાં અનેક શહેરો સતત કર્ફ્યૂ હેઠળ રહેવાના કારણે ધંધા-રોજગાર ઠપ થઈ ગયા હતા. ગુજરાતના પેટ્રોલ પંપના માલિકોએ ત્રણ દિવસ સુધી હડતાળ પાડી હતી. વેપારજગતને કરોડો-અબજો રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. માર્ચ ૧૯૮૫માં માધવસિંહજીએ દરખાસ્તો પાછી ખેંચી લીધી પરંતુ ત્યાં સુધીમાં ગુજરાતને ઘણું બધું નુકસાન થઈ ગયું હતું અને તેમની આટલી વિક્રમજનક જીત છતાં ખુરશી પણ નહોતી બચી!

તાજેતરમાં એક ચેનલને આપેલા વિસ્ફોટક ઇન્ટરવ્યૂમાં માધવસિંહ સોલંકીએ સ્વીકાર્યું કે ૧૯૮૫માં અનામત વિરોધી આંદોલનને કોમી રમખાણોમાં ફેરવવા પાછળ- મુસ્લિમો અને હિન્દુઓનાં રમખાણો કરાવનારા કૉંગ્રેસના જ કેટલાક નેતાઓ હતા.

એ સમયે એટલે કે ૧૯૮૫માં જે પાટીદારો અનામત વિરોધી આંદોલનોમાં અગ્રેસર હતા, જેમનાં મૃત્યુ થયા હતા તેમના વંશજો અત્યારે અનામત મેળવવા આંદોલનો કરે છે, ઓબીસીમાં પોતાનો સમાવેશ કરાવવા આંદોલન કરે છે તે કેવું વિચિત્ર ગણાય. ૨૦૧૫માં પાટીદારોએ અનામત માટેનું આંદોલન શરૂ કર્યું. ૧૯૮૫થી ૨૦૧૫ એમ ત્રીસ વર્ષમાં પાટીદાર સમુદાય વધુ ને વધુ સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી બન્યો છે. અનામતની નીતિ યથાતથ છે. આવામાં ઓબીસી હેઠળ પાટીદારોને અનામત શક્ય નથી. કારણકે કુલ અનામત ઓલરેડી ૪૯ ટકા તો છે જ, પરંતુ પચાસ ટકાથી વધુ અનામત ન આપી શકાય તેવો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો ચુકાદો કહે છે.

અને અત્યારે તો આ આંદોલન માત્ર રાજકીય સ્વાર્થમાં પરિણમી ગયું છે. આંદોલનકારીઓ કોઈ ને કોઈ રાજકીય પક્ષમાં જોડાઈ રહ્યા છે અથવા તેને સમર્થન આપી રહ્યા છે. હવે તેમને ઓબીસી હેઠળ અનામત નથી જોઈતી. હાર્દિક પટેલ કહે છે કે કૉંગ્રેસ અનામત નહીં આપે તો પણ ચાલશે, પણ ભાજપ સરકાર તો ન જ જોઈએ. જોકે આંદોલનના કારણે આશ્વાસન લઈ શકાય તેવી વાત એ થઈ છે કે મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજનાના કારણે બિન અનામત વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણમાં સહાય મળતી થઈ અને સરકારે બિન અનામત જ્ઞાતિ આયોગ પણ રચવા વાત કરી છે.

international, sarvottam karkirdee margadarshan

ચીનમાં પ્રમુખની ચૂંટણી કેવી રીતે થાય છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના નવેમ્બર અંકમાં સાંપ્રત કૉલમમાં પ્રસિદ્ધ લેખ.)
૧૮ ઓક્ટોબરે ચીનમાં એક મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ રચાવા જઈ રહ્યો છે. ચીનમાં સામ્યવાદી પક્ષની બેઠક મળવા જઈ રહી છે. તમારા હાથમાં આ અંક આવશે ત્યાં સુધીમાં તેનું પરિણામ આવી ગયું હશે.

એવો તો શું મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ છે? ચીનમાં વર્ષોથી એક જ પક્ષ-સામ્યવાદી પક્ષનું શાશન છે. તેની ૧૯મી સભા (કોંગ્રેસ) ૧૮મીએ મળવાની છે. તેમાં શી જિનપિંગની ફરીથી વરણી થવા પૂરી શક્યતા છે. પરંતુ આ સભાનું મહત્ત્વ જાણવું જરૂરી છે. કોંગ્રેસ દર પાંચ વર્ષે યોજાય છે. ચીનમાં તે રાજકીય દૃષ્ટિથી સૌથી મહત્ત્વનો ઘટનાક્રમ છે કેમ કે તેમાં સામ્યવાદી પક્ષના પ્રમુખની ચૂંટણી થતી હોય છે. આ પ્રમુખ દેશના પ્રમુખ અને સેનાના વડા પણ બને છે. અહીં ચીનની અંદર અને વધુ ચોક્કસ રીતે કહીએ તો સામ્યવાદી પક્ષની અંદર બળાબળના પારખા થઈ જાય છે.

દર ચૂંટણીએ કોઈ ને કોઈ પડકાર આપનારું હોય જ છે, ચાહે તે ભારતની ચૂંટણી હોય કે ચીનની. ચીનમાં જિનપિંગને ટક્કર આપવા મેદાનમાં છે પૂર્વ પ્રમુખ જિયાંગ ઝેમીનનું જૂથ. દર પાંચ વર્ષે ચૂંટણી આવે તેથી સ્વાભાવિક છે કે સત્તાધીશો સામે અસંતોષ અને વિરોધનો માહોલ થાય. જિનપિંગ સામે પણ છે. પરંતુ અત્યારે એવું લાગી રહ્યું છે કે જિનપિંગ સામે મજબૂત ટક્કર આપે તેવું કોઈ નથી. તેમને બીજી મુદ્દત મળવાની શક્યતા પ્રબળ છે. જિનપિંગે તાજેતરના મહિનાઓમાં પક્ષ પર અને સરકાર પર તેમની પક્કડ વધુ મજબૂત બનાવી છે. તેમાં પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીનો પણ સમાવેશ થાય છે. ચીન તેના પ્રમુખની ચૂંટણી ગ્રેટ હોલની મજબૂત દીવાલની અંદર કરે છે. અહીં દેશભરના સામ્યવાદી પક્ષના પ્રતિનિધિઓ એકઠા થાય છે. તેઓ એક સપ્તાહ સુધી ચર્ચા, વિચારણા અને પરામર્શ કરે છે.

ચીનના સામ્યવાદી પક્ષની સ્થાપના ૧૯૨૧માં થઈ હતી. તે પછી ૧૯૪૯ સુધીમાં તેણે રાષ્ટ્રવાદી પક્ષ કુઓમિન્તાંગ (કેએમટી)ને ચીનના ગૃહ યુદ્ધમાં હરાવી અને તેને ચીનની અત્યારે જે મુખ્ય ભૂમિ છે તેની બહાર ખદેડી સત્તા કબજે કરી. અત્યાર સુધી તે જ સત્તામાં છે. તેણે માત્ર આઠ અન્ય પક્ષોની ટકવા દીધા છે.

સીપીસી તરીકે જાણીતા ચીનના સામ્યવાદી પક્ષના સ્થાપક ચેન દુક્ઝીઓ અને લિ દાઝ્હાઓ હતા. માઓ ઝેદોંગ પણ પક્ષના સ્થાપક સભ્યો પૈકીના એક હતા. ૧૧ કરોડ સભ્યો સાથે ભારતીય જનતા પક્ષ વિશ્વનો સૌથી મોટો પક્ષ છે. તે પછી બીજા ક્રમે ચીનનો આ સામ્યવાદી પક્ષ-સીપીસી આવે છે. સીપીસીના નવ કરોડ કાર્યકર્તાઓનો આધાર છે.

સીપીસી એક કાર્યકર્તા (કેડર) આધારિત પક્ષ છે. પક્ષના વડા જે બાદમાં દેશના પ્રમુખ પણ બને છે તેની ચૂંટણીમાં માત્ર પક્ષના કાર્યકર્તાઓ જ ભાગ લઈ શકે છે. જે લોકો ખરેખર કાર્યકર્તાઓ હોય તેઓ પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે અને આ પ્રતિનિધિઓ ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. જ્યારે આ સભા મળે છે ત્યારે જ ચૂંટણી યોજાય છે.

સભાના પ્રતિનિધિઓ સીપીસીના પોલિટબ્યુરો અને પોલિટબ્યુરોની ચૂંટણી કરે છે. આ બે સંસ્થા સામ્યવાદી પક્ષની શક્તિશાળી સંસ્થાઓ છે. ભારતના સામ્યવાદી પક્ષની પણ આ પ્રકારની જ રચના છે. સીપીસીની આ બે સંસ્થાઓને ચીનના તમામ નિર્ણયો કરવાની સત્તા હોય છે. સીપીસીના મહા સચિવ ચીનના પ્રમુખ બને છે.

સીપીસીના નવ કરોડ સભ્યો ચીનના ૨,૩૦૦ સભ્યોની ચૂંટણી કરે છે. સીપીસી કોંગ્રેસ એ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનું સંમેલન છે. આ સંમેલન બૈજિંગના ગ્રેટ હોલમાં મળે છે. અત્યારે માહિતી મુજબ ૧૩ પ્રતિનિધિઓને સીપીસી કોંગ્રેસમાં હાજર રહેવા પર પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવ્યા છે. આનો અર્થ એ થયો કે આ વખતે ૨,૨૮૭ સભ્યો જ કોંગ્રેસની સભામાં ભાગ લઈ શકશે.

ચૂંટાયેલા સભ્યો સીપીસીની મધ્યસ્થ સમિતિના સભ્યો માટે મતદાન કરશે. અત્યારે મધ્યસ્થ સમિતિમાં ૩૭૦ સભ્યો છે. તેમાંથી ૨૦૦ સભ્યો સ્થાયી છે, જ્યારે ૧૭૦ સભ્યો અસ્થાયી છે. અસ્થાયી સભ્યો સ્થાયી સભ્યો હેઠળ કામ કરે છે. આ મધ્યસ્થ સમિતિ સીપીસીના પોલિટબ્યુરોની ચૂંટણી કરે છે. તેમાં ૨૫ સભ્યો હોય છે. અત્યારે આ બ્યુરોમાં ૨૪ સભ્યો હોવાનું કહેવાય છે. એમ અનુમાન કરાય છે કે જિનપિંગ તેની સંખ્યા વધારાવી શકે છે. આ પોલિટબ્યુરો તેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ચૂંટણી કરે છે. ચીની સરકારમાં આ સ્ટેન્ડિંગ કમિટી સૌથી શક્તિશાળી નિર્ણય કરનાર સંસ્થા છે. તેમાં સાત સભ્યો હોય છે. આ સાત સભ્યોનું ચીની સરકારમાં સૌથી વધુ દાળિયા ઉપજે છે.

મધ્યસ્થ સમિતિના સભ્યો સીપીસીના મહા સચિવની ચૂંટણી પણ કરે છે. આ જ વ્યક્તિ ચીનના પ્રમુખ બને છે.
સીપીસીનો અત્યારનો જે પોલિટબ્યુરો છે તેમન બીજા પૂર્વ પ્રમુખ હુ જિન્તાઓ જૂથના નેતાઓનું વર્ચસ્વ છે. પોલિટબ્યુરોમાં જિનપિંગનાં પાંચથી વધુ પ્રતિનિધિઓ પણ નથી. બીજી તરફ જિયાંગ ઝેમિંગ છાવણીના સભ્યોની સંખ્યા વધુ છે. ચીનના પ્રમુખ પોલિટબ્યુરો તેમજ સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના પ્રમુખ હોય છે. પોલિટબ્યુરોનાં સભ્યો ઉપ વડાપ્રધાનની કક્ષા અને શીર્ષક ધરાવે છે.

પરંપરા મુજબ સ્ટેન્ડિંગ કમિટીનાં સભ્યો ૬૮ વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થતા હોય છે. પ્રમુખ જિનપિંગ અત્યારે ૬૪ વર્ષની ઉંમરના છે. વડાપ્રધાન લિ કેકિયાંગ ૬૨ વર્ષના છે. આ બે સિવાયના પાંચ સભ્યો આ વખતે નિવૃત્ત થશે. નવા સભ્યો તેમની ચૂંટણી કરશે. અત્યારની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીમાં જિનપિંગના એક જ વફાદાર છે- વાંગ કિશન ૬૯. વાંગે જિનપિંગના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાનમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી અને ચીન પ્રમુખનાં વિરોધીઓને દૂર કરવામાં સફળ ભૂમિકા ભજવી હતી. વડાપ્રધાન લિ કેકિયાંગને પ્રમુખ જિનપિંગ સાથે સારું બને છે તેમ છતાં તેઓ હુ જિન્તાઓના વફાદાર મનાય છે.

વાંગ કિશનની નજરનાં કારણે ૨૦૧૨ એટલે કે જિનપિંગ બન્યા ત્યારથી ૧૦ લાખ કરતાં વધુ અધિકારીઓ અને નેતાઓને ભ્રષ્ટાચારના ગુનામાં સકંજામાં લેવામાં આવ્યા છે. આ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઝુંબેશના કારણે જિનપિંગની સીપીસી પર પોતાની પક્કડ વધારવામાં સફળતા મળી છે.

આ ઉપરાંત જિનપિંગને આ વર્ષે ઓગસ્ટમાં સેના દિવસની ઉજવણીમાં ‘ચેરમેન’ તરીકે સંબોધવામાં આવ્યા હતા. અત્યાર સુધીમાં માત્ર માઓ ઝેદોંગને જ આ શીર્ષક સાથે સંબોધવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમને પક્ષના ‘કોર લીડર’નું શીર્ષક પણ આપવામાં આવ્યું છે. આ શીર્ષક માત્ર માઓ ઝેદોંગ અને દેંગ શિઓપિંગને આપવામાં આવ્યું હતું. આમ, ચીનના નિરીક્ષકો માને છે કે જિનપિંગે સેના પર માઓ કરતાં વધુ નિયંત્રણ મેળવી લીધું છે. તેમને સેનાના પ્રશાશન માળખાની પુનર્રચના કરી છે જેના લીધે જિયાંગ ઝેમિનના વફદારોનું વર્ચસ્વ ઓછું કરી નાખ્યું છે.

આમ, જિનપિંગે કોન્ગ્રેસ પહેલાં પોતાનું સત્તા પર પુનરાગમન માટેનો તખ્તો તૈયાર કરી રાખ્યો છે. તેમના સમર્થકો તેમને ચૂંટી કાઢે તેવી પૂરી શક્યતા છે. એ તો ઠીક, તેઓ ત્રીજી મુદ્દત પણ મેળવવા માગે છે જે માટે આ કોંગ્રેસમાં પ્યાદા ગોઠવી નાખશે.

international, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

જાપાન ત્રાસવાદ, બેરોજગારી અને અસ્વચ્છતાથી મુક્ત કેમ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના ઑક્ટોબર માસના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

તાજેતરમાં જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અમદાવાદથી મુંબઈ વચ્ચે બુલેટ ટ્રેન માટે ભૂમિપૂજન થયું અને ભારત-જાપાન વચ્ચે ઘણા ઐતિહાસિક કરારો પણ થયા. આ નિમિત્તે જાપાન દેશ, તેની સંસ્કૃતિ વગેરે ચર્ચામાં આવી. જાપાન આટલો વિકસિત દેશ કેમ છે? તેના વડા પ્રધાન અટપટી ચિત્ર જેવી જાપાનીઝ ભાષામાં જ કેમ બોલે અને લખે છે? તાજેતરમાં લંડનમાં છેલ્લા છ માસનો પાંચમો ત્રાસવાદી હુમલો થયો. આથી પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાંમાર, શ્રીલંકા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન, રશિયા અને થોડા અંશે ચીન પણ ત્રાસવાદથી ગ્રસિત છે. તો પછી જાપાન કેમ આમાંથી બાકાત છે?

તેનું કારણ ‘સકોકુ’ શબ્દમાં રહેલું છે. આ શબ્દ જાપાનના ૧૧૮૫થી ૧૮૬૮ વચ્ચે રહેલી તોકુગાવા શોગુનેટ સૈનિક સરકારે લાગુ કરેલી સ્થળાંતર નીતિ (ઇમિગ્રેશન પૉલિસી) દર્શાવે છે. આ નીતિમાં કોઈ વિદેશી જાપાનમાં ન આવી શકે કે ન તો કોઈ જાપાની વ્યક્તિ જાપાનની બહાર જઈ શકે. જો આમ બને તો આવી વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ કરી દેવાતું! આ વાત જાપાનની મુખ્ય વિચારસરણીમાં રહેલી છે. આથી જ જાપાન એ એક જ પ્રકારનો (હૉમોજિનિયસ અથવા મોનોલિથિક) સમાજ તરીકે આજ દિન સુધી ટકી રહ્યો છે.

જાપાનના લોકો ઇસ્લામના પરિચયમાં પહેલી વાર ૧૮૭૭માં આવ્યા હતા. પહેલી કોઈ જાપાની વ્યક્તિ મુસ્લિમ બની તે ઘટના ઈ.સ. ૧૯૦૯માં બની હતી અને આ વ્યક્તિનું નામ મિત્સુતારો તાકાઓકા હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનમાં ઇસ્લામને સમજવાની માગ વધી, જાપાનની સેનાએ ઇસ્લામ માટે સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં. ઇસ્લામ પર સો પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં. તેનું કારણ ઇસ્લામ પ્રત્યે એકાએક જાગેલું આકર્ષણ નહોતું પરંતુ જાપાની સેનાએ ચીન અને અગ્નિ એશિયામાં જે વિસ્તારો કબજે કર્યા તેમાં રહેલો મુસ્લિમ સમાજ હતો. આથી જ ૧૯૪૫માં યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રોને બંધ કરી દેવાયાં.

જાપાનમાં ૧૩ કરોડની વસતિ છે. તેમાંથી લગભગ એક લાખ મુસ્લિમો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં ૧૦૦ ઇન્ટર્નલ મેટ્રૉપૉલિટન પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટના લીક થયેલા દસ્તાવેજો મુજબ, પોલીસે લગભગ ૭૨,૦૦૦ મુસ્લિમોની અંગત વિગતો એકઠી કરી છે જેમાં તેમનાં બૅંક ખાતાનાં સ્ટેટમેન્ટો, પાસપૉર્ટની વિગતો, અને તેમની અવરજવરનો રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ લીક થયેલા દસ્તાવેજોમાં એવી વાત પણ છે કે જાપાને મસ્જિદોની અંદર જાસૂસી કેમેરા મૂક્યા હતા અને પોતાના અંડરકવર ઍજન્ટોને મુસ્લિમોની નોન પ્રૉફિટ સંસ્થાઓ (એનજીઓ પ્રકારની સંસ્થા જેમાંની કેટલીક પ્રગટપણે સમાજસેવાનું કામ કરતી હોય પરંતુ અંદર ખાને ત્રાસવાદીઓને મદદ કરતી હોય)માં ઘૂસાડ્યા હતા. ૨૦૧૫માં લંડનમાં બૉમ્બ વિસ્ફોટ થયો તે પછી જાપાને મુસ્લિમોના ઘર આસપાસ પણ જાસૂસી શરૂ કરી હતી.

આ દસ્તાવેજો લીક થયા પછી તે દસ્તાવેજોમાં જેમનાં નામ હતાં તે પૈકી ૧૭ મુસ્લિમોએ સરકાર અને પોલીસ સામે કેસ કર્યો. ૨૦૧૪માં ટૉક્યોના જિલ્લા ન્યાયાલયે સ્વીકાર્યું કે પોલીસના આ કામથી ફરિયાદીઓના અંગતતાના અધિકાર (રાઇટ ટૂ પ્રાઇવસી)નો ભંગ થયો છે અને તેણે ૯ કરોડ યેનનું વળતર ચૂકવવા આદેશ પણ આપ્યો પરંતુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેણે એમ પણ કહ્યું કે “ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવી જરૂરી અને અનિવાર્ય છે.” અર્થાત્ ભવિષ્યમાં પણ પોલીસ આ કાર્ય શરૂ રાખશે જ. સદ્નસીબે જાપાનનું મિડિયા આપણા જેવું નથી. તેણે આ મુદ્દે ચૂપકીદી સેવી હતી. જે લખાયું તે અંગ્રેજી માધ્યમોમાં લખાયું હતું.

ઈદ જેવા તહેવારે પણ જાપાનમાં ખુલ્લામાં નમાઝ નથી પઢી શકાતી. તેમને નાના રૂમ હોય તો પણ તેમાં નમાઝ પઢવી પડે છે. ‘જાપાન ટાઇમ્સ’ના ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ, ઈદ ઉલ ફિત્રના રોજ તેમને ચાર વાર નમાઝનો કાર્યક્રમ યોજવો પડ્યો હતો જેથી બધા લોકો નમાઝ પઢી શકે. ૧,૦૦૦ લોકો બહાર નમાઝના વારા માટે રાહ જોતા હતા.

જાપાનમાં ‘ઘરવાપસી’ના કાર્યક્રમો પણ મોટા પાયે ચાલે છે જેને પોલીસ અને ન્યાયતંત્રનું મૌન સમર્થન હોય છે. જો કોઈ અલગ પંથ અપનાવે તો જાપાનનો કોઈ પરિવાર તેનું રીતસર અપહરણ કરી લે છે. તેને કેદ કરી રાખે છે અને તેના પર તે અલગ પંથ છોડી દેવા દબાણ કરે છે. આ પરિવાર એક્ઝિટ કાઉન્સેલરોની મદદ પણ લે છે. આ કાઉન્સેલરોનું કામ પંથાંતરિત વ્યક્તિને તે પંથ છોડી દેવા સમજાવવાનું હોય છે. ટૉરુ ગૉતો નામની એક વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી બની ગયો તો તેનું હિંસક રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૨ વર્ષ સુધી એક જગ્યાએ કેદ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સામાં જાપાનની પોલીસ નિષ્ક્રિય રહી અને તપાસનું ફીંડલું વાળી દીધું. તેના અપહરણકારોને પણ શોધ્યા નહીં. આવા અનેક કિસ્સાઓ બાબતે વિદેશી પત્રકારોને જાપાન દૂતાવાસ કે વિદેશ ખાતા પણ કોઈ પ્રતિક્રિયાઓ આપતા જ નથી.

આ રીતે જાપાનમાં માત્ર દસ ટકા જ સ્થાનિક એવા લોકો છે જેમણે ઇસ્લામ પંથ સ્વીકાર્યો હોય. બાકી જે કોઈ મુસ્લિમો છે તે વિદેશના છે. ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા પણ નહીંવત્ છે. ૨૦૧૫માં પેરિસમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા પછી જાપાન વધુ સજાગ બન્યું છે કારણકે તેના દેશમાં ભલે એક પણ ત્રાસવાદી હુમલો નથી થયો પરંતુ આઈએસઆઈએસે સિરિયામાં ૨૦૧૪માં જાપાનના બે લોકોને બંધક બનાવી તેમનો શિરોચ્છેદ કર્યો હતો.

જાપાનની સ્થળાંતર નીતિ બહુ કડક છે. જાપાનમાં વસતિ ઓછી છે અને ઘટી રહી છે તેમ છતાં તેના દરવાજા કૌશલ્ય વગરના વિદેશી કામદારો માટે બંધ છે. તેમને રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ મળતું નથી. શરણાર્થીઓ માટે તેના દરવાજા ભારત અને યુરોપની જેમ મોકળા નથી. (ક્યારેક દયા ડાકણને ખાય). ૨૦૧૬માં જાપાને ૧૦,૯૦૧ અરજદારો પૈકી માત્ર ૨૮ લોકોને શરણાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.

સ્વાભાવિક છે કે જે દેશમાં અંદર વસતા લોકો તરફથી કે વિદેશથી આવા અચાનક થતા ત્રાસવાદી હુમલાનો ભય ન હોય તે દેશનો વિકાસ પૂરઝડપે જ થાય.

જાપાનના નેતાઓ રાષ્ટ્રવાદી છે. શિન્ઝો આબેએ પાઠ્યપુસ્તકોમાં જાપાનના સમ્રાટો કે સેના દ્વારા બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે તે સિવાય કરેલા અત્યાચારોને દૂર કર્યાં છે. જ્યારે આપણે ત્યાં તો પાઠ્યપુસ્તકોમાં ચેડાં કરીને ખોટો ઇતિહાસ ઊભો કરી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારત પ્રત્યે લઘુતાગ્રંથિનું નિર્માણ કરાય છે.

જાપાનને કુદરતનું વરદાન છે તેથી તે વિકસિત છે તેવું નથી. અમેરિકા દ્વારા પરમાણુ હુમલાનો ભોગ બનીને જાપાન સંપૂર્ણ બરબાદ થઈ ગયું હતું. તો ભૂકંપ એ જાપાન માટે લગભગ રોજની ઘટના છે. પરંતુ ભૂકંપથી નુકસાન ન થાય તેવાં મકાનો અને ઇમારતો ટૅક્નૉલૉજીના આધારે બનાવ્યાં છે. જાપાન સ્વચ્છતા માટે પણ આગ્રહી છે. આનું કારણ શિન્તો અને બૌદ્ધ પંથ છે. પંથની માન્યતા મુજબ, અસ્વચ્છતા સાથે દુષ્ટતા જોડાયેલી છે. આથી જાપાની લોકો દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તો નહાય જ છે પણ સાથે સાથે ઘર કે જાહેર સ્થળોએ ગંદકી પણ નથી રાખતા. ભારતમાં તો ઘણા લોકો પોતે ગંદકી કરે તો પણ સાફ નથી કરતા જ્યારે જાપાનના ફૂટબૉલ પ્રેમીઓએ ૨૦૧૪માં બ્રાઝિલમાં રમાયેલા ફૂટબૉલ વિશ્વ કપમાં આર્જેન્ટિના સામેની મેચ પછી સ્ટેડિયમની સફાઈ કરીને સમગ્ર વિશ્વનું દિલ એ મેચમાં હારી ગયા છતાં જીતી લીધું હતું. પરંતુ આપણે ત્યાં મિડિયામાં સમાચારો અને લેખોમાં ચીનની ધમકી, પાકિસ્તાનના મુશર્રફના ભારત વિરુદ્ધ વિષવમન, અમેરિકામાં સેક્સનાં ટોય કેટલાં વેચાય છે, બ્રિટનમાં શિક્ષિકા વિદ્યાર્થી સાથે સેક્સ કરતાં ઝડપાઈ જેવા સમાચારની જ ભરમાર હોય છે, તેથી આવા પૉઝિટિવ સમાચારથી વાચકો વંચિત રહે છે.

જાપાનમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે એટલો પ્રેમ છે કે જો લોકો પાસે કચરો નાખવા આજુબાજુ કોઈ કચરાપેટી ન હોય તો તેઓ કચરો એક થેલીમાં પોતાના ઘરે કે ઑફિસે લઈ પછી તેનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરે છે. જાપાની લોકો કોઈ પણ સભા, સમારંભ, સંગીતના કાર્યક્રમ, રમત ગમત કે ઉત્સવ પછી જાહેર મેદાન કે સ્ટેડિયમને સાફ કર્યા પછી જ ઉઠવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે ત્યાં ચૂંટણી સભા હોય કે નવરાત્રિના ગરબા, ગણેશ વિસર્જન હોય કે તાજિયા, કે પછી ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી, કાર્યક્રમ પત્યા પછી પ્લાસ્ટિકની બૉટલો, પ્લાસ્ટિકના પડીકાઓ, ઢોળાયેલી ચટણી અને નાસ્તાથી મેદાન એટલું ગંદુંગોબરું હોય છે કે ન પૂછો વાત. જાપાનનાં બાળકોને નાનપણથી જ સ્વચ્છ રહેવાનું અને આજુબાજુની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવાનું શિખવવામાં આવે છે.

જાપાનના લોકો સભ્યતા અને સંસ્કારની મજાક નથી ઉડાવતા પણ તેને પાળીને બતાવે છે. તેઓ નમ્રતાથી સ્મિત સાથે વાત કરશે અને તે પણ ધીમા અવાજમાં. તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે જો ફૉન આવે તો ઊભા થઈ દરવાજા પાસે જાય છે અને એકદમ ધીમા અવાજે કહે છે કે તેઓ અત્યારે મુસાફરી કરી રહ્યા છે અને થોડા સમય પછી ફૉન કરશે. ભીડભાડવાળી જગ્યાએ તેઓ અચૂક મેડિકલ માસ્ક પહેરેલા જોવા મળશે. તેમને જો શરદી પણ થઈ હોય તો તેઓ માસ્ક પહેરશે કારણકે તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમનો ચેપ બીજા કોઈને ન લાગે. ગમે તેવી આધુનિક ટૅક્નૉલૉજી છતાં જાપાનના લોકો પોતાના પંથને ભૂલ્યા નથી. તેઓ ગમે તેવા ધનવાન હોય કે ઓછા ધનવાન, અચૂક મંદિરે જાય છે અને બાળકોને પણ નાનપણથી ટેવ પાડવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં હૉસ્પિટલ હોય કે રેસ્ટૉરન્ટ, કામ કરતા કર્મચારીઓને કેટલાક લોકો સામેથી બક્ષિસ કે ટિપ આપીને તેમને બગાડે છે તો કેટલાક કર્મચારી સામેથી માગી લે છે, પણ જાપાનમાં જો તમે આ આપવા જાવ તો તેઓ સવિનય તમને ના પાડી દેશે. પોતાનું કામ કરવા પગાર મળતો હોય પછી વધારાનાં નાણાંની શી જરૂર? પ્રમાણિકતા જાપાની લોકોમાં ઠાંસી ઠાંસીને પડેલી છે. જાપાનમાં ચોરી કે ખિસ્સા કાપવા જેવા અપરાધોની સંખ્યા બહુ જ ઓછી છે.

જાપાનમાં બેરોજગારીનો દર ઓછો છે કારણકે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ નોકરી કરતી નથી! બેરોજગારીનો દર જે લોકોને કામ ન મળે તેની ટકાવારી હોય છે. આથી બેરોજગારીનો દર જાપાનમાં ઓછો જ હોવાનો. ત્યાંની સ્ત્રીઓને પોતે ગૃહિણી હોવાનું ગૌરવ છે. આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓ જ બીજી સ્ત્રી ગૃહિણી હોય તો તેને નીચી નજરે હવે જોવા લાગી છે. જાપાનમાં આમ પણ કંપનીઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોને વધુ લેવાનું પસંદ કરે છે, જોકે ૧૯૯૯માં મહિલાઓને રોજગારીમાં અન્યાય મુદ્દે કાયદો બનાવાયો છે ખરો. નોકરી મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ કેટલાક સમય પછી પોતાનાં સંતાનો અને પરિવારને ન્યાય આપવા ગમે તેવી સફળ કારકિર્દીને છોડતાં અચકાતી નથી.

આ ઉપરાંત જાપાનના પુરુષોને પણ રોજગાર બાબતે અસંતોષ નથી કારણકે ત્યાં ૧૯૧૦થી લાઇફટાઇમ એમ્પ્લૉયમેન્ટની અવધારણા છે. મતલબ કે કંપની સીધી જ લોકોને રોજગારી આપે છે અને તેમને પગાર સિવાય રાહતદરે આરોગ્ય સેવા, પગાર સાથેનું વેકેશન, બીમારી વખતે પગાર સાથેની રજા, પેન્શન જેવી સુવિધાઓ મળે છે. ત્યાં ભલે સામ્યવાદ ન હોય, પરંતુ કર્મચારીઓના હક માટે જાપાનનું તંત્ર સજાગ છે. ત્યાં મોટા પાયે છટણીઓ પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ છે. સોની, તોશિબા, પેનાસોનિક અને એનઇસી જેવી કંપનીઓ વધારાના કર્મચારીઓને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિની યોજના આપે છે અને બિનજરૂરી કર્મચારીઓને બેનિશમેન્ટ રૂમમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમને તેઓ રાજીનામું આપવાનું ન વિચારે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછું કામ સોંપવામાં આવે છે.

જાપાનના વિકાસ અને ત્યાંના લોકોની સુખાકારી પાછળનું કારણ એ પણ છે કે તેઓ બચતમાં ખૂબ માને છે. તેમનો બચતનો દર અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જ્યારે ભારતમાં બચતનો દર દિવસે ને દિવસે લૉન, જાહેરખબરો, માર્કેટિંગ અને ભૌતિક સુખ પાછળની દોટના કારણે સતત ઘટી રહ્યો છે.

અમેરિકા અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ પછી પરંપરાનો વિરોધ તેને જ આધુનિકતા મનાય છે અને દુર્ભાગ્યે ભારતના કેટલાક લોકો માટે પણ આ જ આધુનિકતા છે. પરંતુ જાપાન તેવું નથી. જાપાનમાં ધર્મ, સમાજ અને કુટુંબનું મહત્ત્વ સર્વોચ્ચ છે.

આમ, ભારતે માત્ર બુલેટ ટ્રેન માટે જ નહીં, પરંતુ સાચા અને વિસરાયેલા વિકાસ માટે પણ જાપાનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

international, national, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

કાશ્મીર સમસ્યાનો ઉકેલ ચીન અને ઈઝરાયેલની રીતે

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન ઑગસ્ટ ૨૦૧૭, સાંપ્રત કૉલમ)

જમ્મુ-કાશ્મીર એક સમયે પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ ગણાતું રાજ્ય હતું. આજે તે શિરોદર્દ બની ગયું છે. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી તરત જ શરૂ થયેલી આ સમસ્યાનો ઉકેલ સિત્તેર-સિત્તેર વર્ષ પછી પણ આવતો દેખાતો નથી. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે આ સમસ્યા ચીન કે ઈઝરાયેલ જેવા શક્તિશાળી દેશ હોય તો તે કેવી રીતે ઉકેલે?

એક સમયે તિબેટ શક્તિશાળી હતું અને ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. આવા શક્તિશાળી તિબેટને ચીને પોતાનો ભાગ બનાવી લીધું અને દુનિયા જોતી રહી ગઈ. ભાગ બનાવી લીધા પછી પણ વિદ્રોહનો ચરૂ તો ઉકળતો જ રહે. તેને થાળે પાડવા ચીને શું કર્યું?

ચીને જે કર્યું તેને ચીનીકરણ અથવા અંગ્રેજીમાં ‘સિનિસાઇઝેશન’ કહે છે. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા પછી ત્યાંના નેતા માઓ ઝેદોંગે ચીનની પાંચ રાષ્ટ્રીયતા (નેશનાલિટિઝ)નું એકીકરણ ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ હેઠળ કરવા નિર્ધાર્યું હતું. તે પછી તરત જ ચીને તિબેટ તરફ પોતાની સેના મોકલી આક્રમણનો ઈરાદો બતાવી દીધો. બીજી તરફ વાટાઘાટ માટે પણ દબાણ કર્યું. આથી તિબેટે ન્ગાપોઇ ન્ગાવાંગ જિગમેને મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. ચીનની સેનાએ ટૂંકમાં ‘ન્ગાપો’ તરીકે ઓળખાતા અધિકારી અને તેમના સાથીઓને ઘેરી લીધા અને કેદ કરી લીધા. આથી ‘ન્ગાપો’એ તિબેટને યુદ્ધ કરવાના બદલે શાંતિથી શરણાગતિ સ્વીકારવા ભલામણ કરી.

તિબેટે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી જેને ચીન “અમે તિબેટને સ્વતંત્રતા અપાવી” તેમ ગણાવે છે! સંધિ મુજબ, તિબેટે ચીનના ભાગ બનવાનું હતું અને ચીન તેને સ્વાયત્તતા આપવાનું હતું (જેમ કાશ્મીરને ૩૭૦ કલમ દ્વારા જાણે કે અલગ દેશ હોય તેવી સ્વાયત્તતા નહેરુજીએ આપી દીધી) અને તેમ તત્કાળ પૂરતું થયું પણ ખરું. પરંતુ તે પછી ચીને તિબેટનું ‘ચીનીકરણ’ શરૂ કરી દીધું.

તિબેટમાં ખેડૂતો મુખ્યત્વે મકાઈ ઉગાડતા હતા પણ ચીને તેમને જવ ઉગાડવા આદેશ આપ્યો. પાક નિષ્ફળ ગયો અને હજારો તિબેટિયનોને ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો. તે પછી જ્યારે માઓ ઝેદોંગે તેમના વિરોધીઓને હટાવવા માટે સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ શરૂ કરી ત્યારે તિબેટમાં લાલ રક્ષકો (રેડ ગાર્ડ)એ તિબેટના નાગરિકો પર સામ્યવાદના દ્રોહી હોવાનું કહી હુમલા શરૂ કર્યા. છ હજાર કરતાં વધુ મઠવાસીઓને લૂટી લેવાયા અને તેમનો નાશ કરાયો. ભિક્ષુઓ અને સાધ્વીઓને શાંતિપૂર્ણ જિંદગી જીવવી હોય તો મઠ છોડીને જવા ફરજ પડી. જેમણે પ્રતિકાર કર્યો તેમને જેલમાં પૂરી દેવાયા. જેલમાં પણ સુખ-સગવડ નહીં, પરંતુ કાળી મજૂરી કરવી પડતી. (અને આપણે ત્યાં અલગતાવાદીઓ હુર્રિયત નેતાઓને માત્ર નજરકેદ કરાવાની વર્ષોથી પરંપરા હતી. હવે હવાલા ફંડિંગમાં તેમની અટકાયત કરાઈ છે.) તેમના પર ખૂબ જ અત્યાચારો ગુજારાયા અને ઘણાને ફાંસી પણ આપી દેવાઈ.

આપણે ચીન જેવા અત્યાચારો કે લૂટ આપણે ન કરી શકીએ પરંતુ જે અલગતાવાદીઓ છે, ચાહે તે કાશ્મીરની અંદર હોય કે કન્હૈયાકુમાર, ઉંમર ખાલીદ જેવા કાશ્મીરની બહાર ફરતા હોય તેમને પકડીને જેલમાં જ ગોંધી રાખવાના હોય. કન્હૈયા, ઉંમર જેવા અફઝલ પ્રેમીઓ વિરુદ્ધ દેશભરમાં જબરદસ્ત વાતાવરણ બન્યું હતું. તેમને જેલમાં પૂરી રાખ્યા હોત તો કોઈ વિરોધ નહોતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયનાં મહિલા ન્યાયાધીશ પ્રતીભા રાનીએ તો ૩ માર્ચ ૨૦૧૬ના રોજ કન્હૈયાને જામીનનો આદેશ આપતી વખતે ખૂબ જ આકરી ટીપ્પણી પણ કરી હતી કે રાષ્ટ્ર વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હેઠળ આવે નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રવિરોધી વલણ ચેપ જેવું છે. તે વ્યાપક રીતે ફેલાઈ જાય તે પહેલાં તેને અંકુશમાં/મટાડવું જરૂરી છે. આજે એ કન્હૈયાકુમાર છુટ્ટો ફરે છે અને કાશ્મીરની સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપ પણ બિન્દાસ્ત કરી રહ્યો છે. એટલું જ નહીં તે સામ્યવાદીઓ માટે ચૂંટણી પ્રચાર પણ કરે છે. પરંતુ જો કન્હૈયા ચીનમાં હોત તો? તેને જેલમાં પૂરી દેવાયો હોત.

ચીને બીજું એ કર્યું કે તિબેટની બહાર જે મૂળ ચીની લોકો હતા તેમને ચીનમાં વસવા માટે વિવિધ સગવડો જેમ કે બૉનસ અને જીવવાની સારી સ્થિતિનાં પ્રલોભનો આપ્યાં. તિબેટના વિકાસના નામે શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને વહીવટકર્તાઓને ત્યાં વસાવ્યા. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદી સરકાર આવી ત્યારે તિબેટમાં મૂળ ચીની એટલે કે ‘હાન’ રહેવાસી માત્ર ૩૦૦થી ૪૦૦ જ હતા, પરંતુ ૧૯૯૨માં તેમની સંખ્યા ૪૦,૩૮૭ થઈ ગઈ.

પરિસ્થિતિ એ થઈ છે કે તિબેટનો આર્થિક વિકાસ તો થયો જ છે, તેનું સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન ૧૨ ટકાના વાર્ષિક દરે વધી રહ્યું છે, જે ચીનના વાર્ષિક સરેરાશ કરતાં પણ વધુ છે, સાથે જે ફાવી રહ્યા છે તે તિબેટના મૂળ વાસી નથી, પરંતુ ચીનથી કમાવવા આવતા લોકો એટલે કે હાન (એક જાતિ) છે. તેઓ ધંધા અને નોકરીમાં તિબેટિયનોને પછાડી દે છે. તિબેટિયનોને નોકરી મળે છે તો તે પણ નીચલા દરજ્જાની.

આની સામે આપણે ત્યાં પરિસ્થિતિ શું થઈ? જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ (આપણે ખાલી કાશ્મીર જ બોલીએ છીએ પણ આખું રાજ્ય આ ત્રણ પ્રદેશોનું બનેલું છે)ના કાશ્મીરનું વર્ષોથી ઈસ્લામીકરણ થતું રહ્યું. છેક આઠમી સદીથી ત્યાં અફઘાન અને તુર્કો અને આરબોએ આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી. ઝુલ્જુ નામનો આક્રમણખોર પોતાની સાથે પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોને દાસ તરીકે લઈ ગયો હતો. (જોનરાજનું ‘દ્વિતીય રાજતરંગિણી’ પુસ્તક) સિકંદર બુટ્શિકન નામના આક્રમણખોરે ૨૪૦ કિલોગ્રામ જનોઈ ભેગી કરી હોવાનું કહેવાય છે. ત્યારથી લઈને સ્વતંત્રતા પછી શૈખ અબ્દુલ્લા અને ફારુક અબ્દુલ્લાના સમયમાં કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ થતું રહ્યું, સરકારી કચેરીઓથી લઈને પોલીસ, બધે જ પાકિસ્તાન પ્રેમીઓ ઘૂસી ગયા.

એટલું જ નહીં, ૧૯૯૦માં તો એક વ્યવસ્થિત ષડયંત્રપૂર્વક કાશ્મીરી પંડિતોને અત્યાચાર, હત્યા, બળાત્કાર એમ અનેક રીતે ખદેડી દેવાયા. આનું કારણ આપણે ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં જનસંખ્યાનું ગણિત બદલવા વિચાર્યું નહીં. કદાચ આપણે લોકશાહીમાં અને અહિંસા-શાંતિના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા, પરંતુ જ્યારે કાશ્મીરી પંડિતોને ત્યાંથી કાઢી મૂકાયા છે ત્યારે તો તેના પુનર્વસવાટની ફિકર હોવી જોઈએ ને. ૨૦૧૫માં આ મામલો ચગ્યો હતો પરંતુ ત્યાંના અલગાવવાદીઓએ વિરોધ કર્યો એટલે તેને અભેરાઈ પર મૂકી દેવાયો છે. પૂર્વ સૈનિકોના વસવાટની પણ યોજના હતી પરંતુ તેની ખાલી વાતો થઈને રહી ગઈ હોય તેમ લાગે છે. ઉલટાનું ત્યાં મ્યાનમારમાં બૌદ્ધો દ્વારા ભગાડાયેલા ૧૦ હજાર રોહિંગ્યા મુસ્લિમો આવી ચડ્યા હોવાના ગત એપ્રિલના અહેવાલો હતા. બાંગ્લાદેશીઓને તો આપણે કાઢી શકતા નથી, હવે રોહિંગ્યાનું આ નવું શિરોદર્દ!

૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ ચીને તિબેટવાસીઓ માટે ચાઇનીઝ ભાષામાં શિક્ષણ લેવાનું ફરજિયાત બનાવી દીધું છે. સરકારી નોકરીમાં પણ તિબેટની ભાષા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરી અથવા ઉર્દૂ ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે. ઉર્દૂ ભાષા ત્યાંના મુસ્લિમોને મુખ્યપ્રવાહમાં ભળવા દેતી નથી. સરકારે હિન્દી માધ્યમને વધુ ઉત્તેજન આપવાની જરૂર હતી.

ચીને તિબેટમાં આંતરમાળખા સહિત વિકાસ ખરેખર કર્યો છે. તે તિબેટ માટે જંગી નાણાં ફાળવે છે પરંતુ આ નાણાં તિબેટના ચીની સત્તાધીશોના ખિસ્સામાં નથી જતા જ્યારે ભારતમાં કાશ્મીર માટેનાં નાણાં અત્યાર સુધી ત્યાંના સત્તાધીશોના ઘરમાં જ ગયા છે અને કાશ્મીરમાં વિકાસના નામે મીંડું રહ્યું. જોકે હવે કાશ્મીરમાં એઇમ્સ, ચેનાની-નશરી ટનલ, ઉધમપુર-કટરા ટ્રેન વગેરે દ્વારા વિકાસ શરૂ થયો છે ખરો.

ચીને તો તિબેટને બળજબરીપૂર્વક પચાવી પાડ્યું. આપણો તો આવો કિસ્સો નથી. જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ આપણું જ હતું. તેને ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવા માટે આપણે ચીનની નીતિનો આપણી મર્યાદામાં અમલ જરૂર કરવો જોઈએ.

હવે આપણે જોઈએ કે ચીનની જગ્યાએ ઈઝરાયેલ હોત તો તે શું કરત?

ઈઝરાયેલમાં યહૂદીઓ પર અસંખ્ય અત્યાચારો થયા, આક્રમણો થયા જેના કારણે તેમને તેમની જમીન છોડીને વિદેશોમાં શરણાગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડી હતી, પરંતુ તેમના જ પૂર્વજ ઈબ્રાહિમના વંશજો દ્વારા સ્થપાયેલા બે પંથો- ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામની નફરતનો તેમને એટલી હદે સામનો કરવો પડ્યો કે વિદેશોમાં જ્યાં પણ ગયા ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો થયા. નોકરીઓમાં સ્થાન ન મળતું. આ નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ વપરાય છે. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે એક માત્ર ભારત દેશ હતો જ્યાં યહૂદીઓ (તો શું એક પણ પંથ) પ્રત્યે નફરત જોવા નથી મળી. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધથી ઝિયોનિઝમ ચળવળ શરૂ થઈ અને ઈઝરાયેલીઓ વિશ્વમાં જ્યાં પણ વસતા હોય, જે પણ સ્થિતિમાં હોય- સારી કે ખરાબ, તેને છોડી-છોડી ઈઝરાયેલની ભૂમિમાં રહેવા આવવા લાગ્યા. આ ભૂમિ આરબોએ પચાવી પાડી હતી. આથી તેમની સામે તેમને સંઘર્ષ ચાલુ થયો. ૧૯૪૮માં અંતે યહૂદીઓને ઈઝરાયેલના રૂપમાં પોતાનું રાષ્ટ્ર મળી ગયું.

તેમનો ઇતિહાસ જોતાં, તેમના પર ચોતરફથી ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રોના આક્રમણોને ધ્યાનમાં લેતા, જો ઈઝરાયેલને કાશ્મીર જેવી સમસ્યા હોત તો તેઓ શું કરત? પહેલાં તો તે શત્રુ રાષ્ટ્રને શક્તિશાળી જ ન બનવા દે. તેણે ૧૯૮૧માં હવાઈ હુમલો કરીને ઈરાનના પરમાણુ રિએક્ટરનો નાશ કર્યો હતો. ૧૯૭૨ની ઓલિમ્પિકમાં ઈઝરાયેલના ૧૧ ખેલાડીઓની પેલેસ્ટાઇનના ત્રાસવાદી જૂથ બ્લેક સપ્ટેમ્બરે હત્યા કરી. તેના જવાબમાં તેઓ મીણબત્તી કૂચ યોજીને અને ત્રાસવાદને કોઈ ધર્મ નથી હોતો તેવી શાંતિની સૂફીયાણી વાતો કરીને કે આખી દુનિયામાં પ્રવાસ કરીને પેલેસ્ટાઇન કેવું ત્રાસવાદી છે અને તેને સહાય આપવાની બંધ કરવી જોઈએ તેવો પ્રચાર કરીને બેસી ન રહ્યા. આવી બાબતોમાં સમય વેડફવાના બદલે, ઈઝરાયેલની મોસાદ નામની જાસૂસી સંસ્થાએ એક ગુપ્ત કાર્યવાહી હાથ ધરી. તેને નામ અપાયું ‘ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ’. બાર વર્ષ આ કાર્યવાહી (ઑપરેશન) ચાલ્યું અને હુમલામાં સંડોવાયેલા એક-એક ત્રાસવાદીનો સફાયો કરાયો.

ભારત પર તો અસંખ્ય ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે. કાશ્મીરમાં ૧૯૭૧થી ત્રાસવાદ ચાલુ છે. પહેલાં જેકેએલએફ દ્વારા ત્રાસવાદ ફેલાયો. તેનો નેતા યાસીન મલિક આજે પણ છૂટો ફરે છે. ત્યાર બાદ હિઝબુલ મુઝાહિદ્દીનનો મસૂદ અઝહરને જેલમાં પૂરી દેવાયો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૯૯માં કાઠમંડુથી દિલ્લીની ફ્લાઇટનું અપહરણ કરાયું અને આપણને ૧૭૬ મુસાફરોના જીવ બચાવવા મસૂદ અઝહરને છોડવાની ફરજ પડી. તેના કારણે ૨૦૧૬માં પઠાણકોટ પર હુમલો થયો, આપણા સાત જવાનો અને એક નાગરિકનું મૃત્યુ થયું. આ મસૂદ અઝહર આજે પણ પાકિસ્તાનમાં હરેફરે છે અને ભારત વિરોધી ત્રાસવાદને ઉશ્કેરે છે. ૧૯૯૩માં મુંબઈમાં થયેલા શ્રેણીબદ્ધ વિસ્ફોટોમાં ૨૫૭ જણાનાં મૃત્યુ થયાં. તેનો મુખ્ય આરોપી દાઉદ ઈબ્રાહિમ પાકિસ્તાનમાં રાજ્યાશ્રય મેળવીને જલસા કરે છે. હાફીઝ સઈદ પણ ભારતમાં હુમલાઓ કરાવતો રહ્યો છે. તેનાં ભાષણો પણ ઉશ્કેરણીજનક હોય છે. તેને પણ ભારત કંઈ કરી શકતું નથી. ભારતમાં વડા પ્રધાન તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી હોય, મનમોહનસિંહ હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, બધા આખી દુનિયા ફરી માત્ર પાકિસ્તાન વિરોધી રાગ આલાપે છે અને તે પણ પાકિસ્તાનનું નામ લીધા વગર! અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જેમ આ ત્રાસવાદ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદ છે તેમ કહેવાની પણ હિંમત નથી કોઈનામાં.

ઈઝરાયેલે પણ ચીનની જેમ વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જેવા પ્રદેશ જેને દુનિયા વિવાદિત ગણાવે છે ત્યાં પોતાના ૩.૭૧ લાખ સૈનિકો વસાવ્યા છે. પૂર્વ જેરુસલેમમાં પણ ૨.૧૨ લાખ યહૂદીઓને વસાવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આના વિરુદ્ધ બોલતો રહે છે પરંતુ ઈઝરાયેલ તેને ગણકારતું જ નથી.

ચીને તિબેટમાં વિદેશી પત્રકારો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આપણે તો વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીએ છીએ કે જુઓ અહીં કેવી લોકશાહી છે, કેવી સ્વતંત્રતા છે. વિદેશીઓના મત પર ચાલવાનું ક્યાં સુધી આપણે આધાર રાખીશું? આપણી તાકાત હશે તો વિદેશીઓ આપણી સામે ઝૂકશે જ અને કાશ્મીર પર બોલવાનું બંધ કરી દેશે, પરંતુ જો આપણે નબળા હોઈશું તો ગમે તેટલું વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીશું તેઓ કાશ્મીરને વિવાદિત પ્રદેશ જ ગણાવતા રહેશે અને ઇન્ડિયન એડ્મિનિસ્ટર્ડ કાશ્મીર લેખાવતા રહેશે.

ચીને તિબેટમાં સાંપ્રદાયિક સ્વતંત્રતા પર પણ મર્યાદાઓ મૂકી છે. તિબેટીઓના સંપ્રદાયગુરુ દલાઈ લામા તિબેટ તો નથી જ જઈ શકતા પરંતુ તે બીજા કોઈ પણ દેશમાં જાય તો ચીન વિરોધ કરે છે. ચીન રોષે ન ભરાય તે માટે દક્ષિણ આફ્રિકાએ ૨૦૦૯માં દલાઈ લામાની મુલાકાત અટકાવી હતી. તિબેટમાં દલાઈ લામાની તસવીરો પણ કોઈ રાખી શકતું નથી. દલાઈ લામાના ઘર પોટાલા પેલેસની મુલાકાત લેવા કોઈ શ્રદ્ધાળુ જાય તો લાઉડસ્પીકર પર સામ્યવાદી પક્ષનો પ્રચાર સંભળાય છે: “આપણે ચીન રાષ્ટ્રનો હિસ્સો છીએ, મહાન ભવિષ્ય માટે પ્રદાન કરી રહ્યા છીએ- આપણે ચીની લોકો છીએ.” આવો પ્રચાર કાશ્મીરમાં આપણી સરકારો મસ્જિદો અને મદરેસાઓ પર કેમ કરી શકતી નથી? આમાં કોઈ ધર્મની વાત નથી આવતી. અને કાશ્મીર તો શું, દેશના દરેક ઉપાસનાસ્થાન પર આવો પ્રચાર કરાવો જોઈએ.

ચીનમાં કોઈ પણ પંથ જો રાજકીય વિદ્રોહ કરે તો તેની સામે આકરા પગલાં લેવાય છે. ૧૮૫૧થી ૧૮૬૪ દરમિયાન ખ્રિસ્તીઓનો વિદ્રોહ થયો હતો જેને તાઇપિંગ બળવા તરીકે ઉલ્લેખાય છે. તે વખતે કિંગ વંશનું શાસન હતું તેણે આ વિદ્રોહને નિર્દયતાથી કચડી નાખ્યો હતો. અત્યારે પણ ચીન ખ્રિસ્તીઓને અંકુશમાં રાખે છે. બે વર્ષ પહેલાં ચીન સરકારે ઝેજિયાંગ પ્રાંતમાં ૧,૭૦૦ ચર્ચો પરથી ક્રોસ ઉતરાવી દીધા હતા. એટલું જ નહીં ત્યાં તેમના પર નજર રહે તે માટે ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો પણ મૂકવા ફરજ પાડી હતી. આપણે કાશ્મીરમાં મસ્જિદો અને મદરેસાઓમાં આવું શા માટે ન કરી શકીએ? ચીનમાં નાતાલની જાહેર ઉજવણી પર પણ પ્રતિબંધ છે. ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગે તો ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે કે કોઈ પણ પંથ કે સમુદાય દ્વારા વિદેશીઓની ઘૂસણખોરી કે સાંપ્રદાયિક ઉગ્રવાદ સાંખી નહીં લેવાય.

ઉપરાંત શીનજિયાંગ પ્રાંતમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો સ્વતંત્રતાની લડત ચલાવે છે. આથી ત્યાં બુરખા, લાંબી દાઢી, સદ્દામ, જેહાદ, ઈમામ, મક્કા-મદીના, કુરાન, ઇસ્લામ, હાજી જેવાં નામો રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. બહારથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ અને મસ્જિદો પર ચાંપતી નજર રખાય છે. રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર પણ પ્રતિબંધ છે.

એ તો જાણીતું છે કે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ કાશ્મીરી પંડિતોનો નરસંહાર કરવા માટેનો આદેશ મસ્જિદોમાંથી છૂટ્યો હતો તો તાજેતરમાં કાશ્મીરના ડીએસપી અય્યૂબ પંડિતની હત્યા થઈ ત્યારે પણ તેઓ મસ્જિદની બહાર સુરક્ષા કરી રહ્યા હતા અને એમ મનાય છે કે મસ્જિદની અંદર અલગતાવાદી મીરવાઇઝ ઉમર ફારુકે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી હોવાની પૂરી સંભાવના છે. ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં મસ્જિદો પર સુરક્ષાનાં સાધનો અને લોકોને સાંપ્રદાયિક કારણોસર એકત્ર થતા રોકવાના નિયમો કેમ ન લાદી શકાય?

માત્ર ઊંચા જીડીપી, પહોળા રોડ, ચમકતા સાઇનબૉર્ડ, મોટી મોટી કારો, બુલેટ ટ્રેનથી જ વિકાસ નહીં સધાય. દેશની અંદર કાશ્મીર, છત્તીસગઢ વગેરેમાં જ્યાં સુધી અલગતાવાદચાલતો રહેશે, આપણા મહામૂલા જવાનો અને નાગરિકો શહીદ થતા રહેશે ત્યાં સુધી આ વિકાસ અધૂરો ગણાશે.

computer, sarvottam karkirdee margadarshan, technology

૧૫૦ દેશો પર વૉન્નાક્રાય રેન્સમ વેરનો હુમલો: પાશેરામાં પહેલી પૂણી?

(આ લેખ સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના જૂન ૨૦૧૭ના અંકમાં સાંપ્રત કૉલમમાં પ્રસિદ્ધ થયો.)

ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં ટૅક્નૉલૉજી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. દિવસે ને દિવસે કંઈ ને કંઈ નવી ટૅક્નૉલૉજી આવતી જાય છે. પહેલાં કલ્પના નહોતી થઈ શકતી કે ઘરમાં કે રસ્તા પર, અને ઘરમાં પણ ગમે ત્યાં ફોન પર વાત કરી શકાશે કેમ કે લેન્ડલાઇન ફોન હતો. ઘરના એક ઓરડામાં એક ખૂણામાં ફોન દોરડાથી પડ્યો રહેતો. ફોનની રિંગ વાગે એટલે ત્યાં જવું પડતું અને વાત કરવી પડતી. તે પછી વચ્ચે જે લોકોને પોસાતું તેમણે કૉડલેસ ફોન પણ વસાવ્યા. લેન્ડલાઇન પર ફોન આવે તો કૉડલેસ ફોન બીજા રૂમમાં હોય તો તેના પર વાત કરી શકાતી.

પરંતુ ૯૦ના દાયકામાં ક્રાંતિ થઈ. પહેલાં પેજર આવ્યું. જેમાં તમે મેસેજ કરી શકતા કે જ્યાં પણ હો ત્યાંથી મને આ નંબર પર ફોન કરો. તે પછી ‘હસીના માન જાયેગી’ ફિલ્મમાં ગીત આવ્યું, ‘વૉટ ઇઝ મોબાઇલ નંબર?’. મોબાઇલ એ વખતે સાધનસંપન્ન લોકો પાસે આવી ગયા. પરંતુ નવી સદીમાં પ્રવેશ થયો અને તે સાથે ક્રાંતિ રંગ લાવવા લાગી. મોબાઇલ જરૂરિયાત બનવા લાગ્યો કારણકે રસ્તા પર, ઘરમાં, સૂતા કે જાગતા, મુસાફરી કરતા કે રેસ્ટૉરન્ટમાં જમતા, થિયેટરમાં ફિલ્મ જોતાં કે કોઈ બિઝનેસ મીટિંગમાં ફોન થઈ શકતો. તેમાં પેજરનું કામ પણ સરતું એટલે કે એસએમએસ પણ થતા. દરમિયાનમાં હવે ઇ-મેઇલ પર પણ નોકરી અને વેપારના ઘણાં કામો થવાં લાગ્યાં હતાં. પરંતુ ઇ-મેઇલ ત્યારે જ જોઈ શકાતા જ્યારે તમારી બાજુમાં પીસી હોય. (લેપટોપ પણ ઓછા હતા.)

એમાં નોકિયાના ઇ શ્રેણીના ફોન પર ઇ-મેઇલ જોઈ શકવાની સગવડ આવી. કામ સરળ થયું. પરંતુ ફોનમાં હજુ ટાઇપિંગની સુવિધા કાચી હતી. કેમ કે કીબૉર્ડ પર ટાઇપ કરવું પડતું. એટલે ફૉનનો વપરાશ ઓછો હતો.

અને પછી આવ્યા સ્માર્ટ ફૉન. સેન્સરના કારણે સ્પર્શથી બધું કામ થવા લાગ્યું. ઇન્ટરનેટ પણ પ્રમાણમાં સસ્તું થયું. ટેબલેટ પણ આવ્યાં. આથી કમ્પ્યૂટર, કેલ્ક્યુલેટર, ઘડિયાળ, ટોર્ચ, કેલેન્ડર, હવામાન, નોંધ રાખવા માટેની કાગળની ડાયરી, કેમેરા, સમાચારથી માંડીને મનોરંજન વગેરે બધું જ ફોનમાં સ્પર્શના સહારે થવા લાગ્યું. એવામાં પાછું ફેસબુક અને વૉટ્સએપ આવ્યું. શરૂઆતમાં આ બંને ચીજો ખાલી હળવામળવા પૂરતી હતી, પરંતુ પછી વૉટ્સએપ એ સૂચનાનું માધ્યમ બન્યું. શાળાની સૂચના હોય કે કૉર્પોરેટની સૂચના, આ બધું વૉટ્સએપ પર થવા લાગ્યું.

તેમાં પાછું નોટબંધી વગેરે આવતા હવે ફોન બૅંક વ્યવહાર માટેનું પણ માધ્યમ બન્યો. ફોન બૅંક ખાતા સાથે જોડાઈ ગયો એટલે બૅંકમાં કંઈ લેવડદેવડ કરો કે તરત જ એસએમએસ આવી જાય. કોઈ પણ માહિતી જોઈતી હોય તો ફોનમાં જ ગૂગલમાં કે યાહૂમાં સર્ચ કરો. ક્યાંક બહારગામ ગયા હો અને કોઈ સ્થળ પર પહોંચવું હોય તો ગૂગલ મેપમાં મૂકી દો એટલે બોલીને દિશા બતાવતું રહેશે. પરિવાર સાથે ફરવા ગયા હો અને ફોટો ખેંચી જીપીએસ લૉકેશન ઓન કરી ફેસબુક પર સગર્વ અન્ય કુટુંબીજનો અને શેષ વિશ્વને કહો કે અમે કુલુ-મનાલી ફરવા આવ્યા છીએ. જન્મદિવસની ઉજવણી હોય કે લગ્નતિથિ, ફોટા મૂકીને પ્રેમની અભિવ્યક્તિ કરવાનું માધ્યમ ફેસબુક બન્યું છે. મોબાઇલમાં ત્રણ કલાકની ફિલ્મ પેન ડ્રાઇવથી ટ્રાન્સ્ફર કરી મુંબઈ કે અન્યત્ર ટ્રેનમાં લાંબી મુસાફરીને ટૂંકી બનાવવું સરળ બન્યું.

આટલી લાંબી લચક વાત કરવાનું કારણ એ છે કે આજના સમયમાં પી.સી., લેપટોપ, મોબાઇલ અને ટેબલેટ વગેરે જીવનના અનિવાર્ય ભાગ બન્યા છે. ઘણી બધી રીતે સરકારે પણ તેને ભાગ બનાવવા આપણને ફરજ પાડી છે. જેમ કે શિક્ષણને લગતું કોઈ ફૉર્મ ભરવા માટે વેબસાઇટ પર જવું પડે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાને લગતુ ફૉર્મ ભરવું હોય તોય વેબસાઇટ પર જવું પડે. ટ્વિટર પણ અત્યંત જરૂરી છે. ઘણાં કામો ટ્વિટર પર જ ટ્વીટના આધારે થઈ રહ્યાં છે અને ફરિયાદોનું નિવારણ પણ ટ્વિટર પર આવી રહ્યું છે. ટ્રેનમાં ગુંડા હેરાન કરતા હોય અને છોકરીએ ટ્વીટર પર ટ્વીટ કર્યું અને રેલવે પ્રધાન સુરેશ પ્રભુએ તેની નોંધ લઈ તરત જ રેલવે પોલીસને જાણ કરી તેને મોકલી આપી અને ગુંડાથી બચાવી. વિદેશમાં ફસાયેલા નાગરિકો ટ્વીટ કરે અને વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ તેમને ઉગારવા માટે કાર્યવાહી કરી તેમને ભારત સલામત લાવે તેવા બનાવો પણ બન્યા છે. ક્યાંક જવું હોય તો ટૅક્સી/કેબની ઍપ પર બુક કરાવી નાખો એટલે ટૅક્સી તમારા ઘરે આવીને ઊભી રહે.

બધું જ ઑનલાઇન થઈ રહ્યું છે. સરકારનું કામકાજ પણ મોટા ભાગનું ઑનલાઇન થઈ ગયું છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’નો મંત્ર આપ્યો છે. તાજેતરમાં તેમણે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં પણ ઇન્ટિગ્રેટેડ કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. નોટબંધી દરમિયાન એટીએમ બંધ હતા અને ૫૦૦-૧૦૦૦ની નોટ પણ બંધ થઈ હતી તેમજ ચેકથી પૈસા ઉપાડવામાં પણ મર્યાદા હતી ત્યારે ફોનમાં ભીમ ઍપ કે પેટીએમ ઍપ દ્વારા પૈસાની લેવડદેવડ થઈ શકતી હતી.

પરંતુ ક્યારેય કોઈએ વિચાર્યું નહોતું કે બધું જ ઓનલાઇન અને પીસી/મોબાઇલ આધારિત કરવા જવામાં મોટું જોખમ રહેલું છે. જો ફાઇલો હોય તો અલગ-અલગ બ્રાંચમાં માહિતી અલગ-અલગ વહેંચાયેલી હોય પરંતુ ડેટા તો સર્વરમાં જ હોય. અને તેના પર દુશ્મન ત્રાટકે તો આખા દેશનો આર્થિક વ્યવહાર બંધ થઈ જાય. એ તો ઠીક પરંતુ સંવેદનશીલ ડેટા ચોરાઈ જાય તો મોટી ઉપાધિ આવી પડે.

ભગવાને સૃષ્ટિના નિર્માણની સાથે સૃષ્ટિના વિનાશનાં તમામ પરિબળો પણ બનાવી દીધા. જે ચીજથી સર્જન થાય છે તે જ વિનાશ પણ લાવે છે. સૂર્ય, પવન, જળ, પૃથ્વી, આકાશ, આ પંચ મહાભૂતનું વિશ્વ બનેલું છે અને આપણું શરીર પણ. અને આ પાંચેય તત્ત્વો વિનાશનાં કારણો પણ બને છે. લૂ (સનસ્ટ્રૉક), વાવાઝોડું, સુનામી, પૂર, દુષ્કાળ, ભૂકંપ, જ્વાળામુખી વગેરે કુદરતી હોનારતો છે જે આ પંચમહાભૂતોના કારણે આવે છે.

આ જ રીતે ચપટીમાં કામ કરી આપતી પીસી, મોબાઇલ અને ઓનલાઇન દુનિયાના સર્જન પછી થોડા જ સમયમાં વાઇરસના ખતરા ઝળુંબવા તો લાગ્યા જ હતા. તેના માટે એન્ટી વાયરસ સૉફ્ટવેર જરૂરી બન્યા પરંતુ તેમ છતાં તેને ભેદીને પણ વાઇરસ આવવા લાગ્યા. વળી, અસલ ઓએસ, અસલ સૉફ્ટવેરની ઊંચી કિંમતના કારણે ભારત જેવા દેશોમાં તો પાઇરેટેડ સૉફ્ટવેરની વધુ બોલબાલા હોય. તેમાં એન્ટી વાઇરસ સૉફ્ટવેર પણ કાં તો ફ્રી હોય અથવા તો પાઇરેટેડ. એટલે સુરક્ષા પ્રત્યે જોખમ વધુ ઊભું થયું.

પરંતુ ૧૨ મે ૨૦૧૭. આ દિવસ કદાચ સાઇબર જગતના વિશ્વવ્યાપી ઇતિહાસમાં ઐતિહાસિક દિવસ ગણાશે, કારણકે આ દિવસે ભારત, રશિયા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, તાઇવાન, ઇન્ડોનેશિયા, જાપાન, સ્પેન,  સહિત વિશ્વના ૧૫૦ દેશોમાં એક સાથે સાઇબર હુમલો થયો! હેકરોએ એક સાથે ૨.૩૦ લાખ કમ્પ્યૂટરોને માંદા પાડી દીધા! વૉન્નાક્રાય રેન્સમવૅર નામના વાઇરસ ક્મ્પ્યૂટરમાં ઘૂસવા લાગ્યા. તેની શરૂઆત યુકેની હૉસ્પિટલથી થઈ. યુકેની અનેક હૉસ્પિટલમાં કમ્પ્યૂટર અને ફૉન બંધ થઈ ગયાં. એમઆરઆઈ સ્કૅનર, બ્લડ સ્ટૉરેજ રેફ્રિજરેટર, થિયેટર ઇક્વિપમેન્ટ વગેરે પર ભારે અસર થઈ. હૉસ્પિટલોમાં નાજુક તબિયતના દર્દી ન હોય તેવા દર્દીઓને પાછા વાળવા પડ્યા. કેટલીક એમ્બ્યુલન્સોને પણ બીજે મોકલવી પડી. તે પછી અનેક દેશોમાં હૉસ્પિટલો, મોટી-મોટી કંપનીઓ અને સરકારી કાર્યાલયોની વેબસાઇટ પર હુમલાઓ થયા.

સ્વિડન, ફ્રાન્સ અને બ્રિટનમાં પણ આ હુમલાઓ થયા હતા. ૨૪ કલાકમાં એક લાખથી વધુ કમ્પ્યૂટરો હૅક થઈ ગયા. ભારતમાં સાઇબર નિષ્ણાતો મુજબ, અનેક કૉર્પોરેટ, સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓને આ વાઇરસથી અસર થઈ. ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ના રિપોર્ટ મુજબ, બૅન્કો, સરકારી કાર્યાલયો અને કૉર્પોરેટ ગૃહોએ સાવચેતીના સંદેશાઓ આપ્યા અને ઑનલાઇન સિક્યૉરિટીનો ચુસ્ત અમલ કર્યો. જોકે કામકાજ-વેપારને બહુ અસર નહોતી થઈ. આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં થોડી અસર વર્તાઈ હતી. ગુજરાતમાં કલેક્ટર કચેરીઓ, પોલીસ મથકો અને આરટીઓ જેવાં સરકારી કાર્યાલયોમાં તેને અસર થતાં કામકાજ ઠપ થઈ ગયું હતું. ગુજરાતના જી-સ્વાન અને ઇ-ગુજકૉક નેટવર્કને પણ અસર થઈ હતી.

પણ આ વૉન્નાક્રાય રેન્સમવૅર છે શું? એ એક ટાઇપનો માલવૅર (એટલે કે ખરાબ સૉફ્ટવેર) છે જે કમ્પ્યૂટરમાં ઘૂસીને તેની ફાઇલોનું એક્સ્ટેન્શન બદલી નાખે છે અને તેને ખોલવી અશક્ય બનાવે છે. રેન્સમ એ અંગ્રેજી નામ છે જેનો અર્થ થાય છે ખંડણી. એટલે આ માલવૅરનો હેતુ ખંડણી (રેન્સમ) ઉઘરાવવાનો છે. જે હૅકરો છે તેમને તેમણે માગેલી બીટકૉઇન (ડિજિટલ ચલણ)માં ખંડણી (૩૦૦ ડૉલર) ન ચુકવાય ત્યાં સુધી ફરી કમ્પ્યૂટર ચાલુ ન થાય કે તેની અંદરનો ડેટા તમે ઍક્સેસ ન કરી શકો. તેમાં ડેડલાઇન પણ આપવામાં આવે છે જેની અંદર તમારે ખંડણી ચુકવી દેવી પડે. જો ડેડલાઇનમાં ન ચુકવો તો તેમાં મૂકેલા ટાઇમરના કારણે ખંડણી બમણી થઈ જાય.

આ હુમલા પાછળ કઈ કઈ વ્યક્તિઓ હતી કે કયો દેશ છે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ શંકાની સોઈ ઉત્તર કોરિયા તરફ તકાઈ રહી છે. જોકે આનું કોઈ પુષ્ટિ નથી થઈ શકી. વૉન્નાક્રાય અમેરિકાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંસ્થા (એનએસએ)એ બનાવેલા ઇટર્નલબ્લ્યુ ઍક્સ્પ્લૉઇટનો ઉપયોગ કરે છે જે શૅડૉ બ્રૉકર નામના હૅકર ગ્રૂપે બે મહિના પહેલાં જ રિલીઝ કર્યું હતું.

‘ઍક્સિડેન્ટલ હીરો’ નામના એક સુરક્ષા સંશોધકે તેને નિયંત્રણમાં લાવી દીધું છે. તેણે એક ડોમેઇન નેમ ૧૦.૬૯ ડૉલરમાં લીધું અને તેનાથી હજારો પિંગ અસરગ્રસ્ત ડિવાઇસોમાં ગઈ. તેનાથી રેન્સમવૅરનો અને તેના ફેલાવાનો નાશ થયો. જો આ કામ ન થયું હોત તો લાખો કમ્પ્યૂટરો અઠવાડિયાઓ સુધી ઠપ રહ્યાં હોત.

આ પહેલો હુમલો નથી. આ અગાઉ વર્ષ ૨૦૧૩માં યાહૂનાં લગભગ ૧ અબજ ખાતાંનો ડેટા ચોરાયો હતો. પરંતુ આ સૌથી મોટો હુમલો છે કારણકે તેણે વિશ્વનાં ૧૫૦ દેશોને નિશાન બનાવ્યો છે અને લાખો કમ્પ્યૂટરને અસર કરી છે.

ભવિષ્યમાં આ હુમલા અંગે ઘણી માહિતી બહાર આવશે કે આ કાર્ય કોઈ બદમાશોએ કર્યું હતું કે ચીન કે અમેરિકા જેવી મહાસત્તાની તેની હરીફ સત્તાઓને નબળી પાડવાની ચાલ હતી કારણકે અમેરિકા અને ચીન આ હુમલાથી બાકાત રહ્યા છે. અને ડિજિટલ ઇન્ડિયા બનવા માગતા ભારતે પણ આ હુમલામાંથી ઘણો બોધપાઠ લેવાનો છે કારણકે આ હુમલો તો એટલો ભયંકર નથી નિવડ્યો. આનાથી મોટા હુમલાઓ પણ થઈ શકે છે. બધું જ ઑનલાઇન કરવું એ જોખમી છે અને તે કરતાંય વધુ જોખમી એ છે કે તેના રક્ષણ માટેના પૂરતા ઉપાયો ન કરવા.