કાશ્મીર સમસ્યાનો ઉકેલ ચીન અને ઈઝરાયેલની રીતે

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન ઑગસ્ટ ૨૦૧૭, સાંપ્રત કૉલમ)

જમ્મુ-કાશ્મીર એક સમયે પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ ગણાતું રાજ્ય હતું. આજે તે શિરોદર્દ બની ગયું છે. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી તરત જ શરૂ થયેલી આ સમસ્યાનો ઉકેલ સિત્તેર-સિત્તેર વર્ષ પછી પણ આવતો દેખાતો નથી. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે આ સમસ્યા ચીન કે ઈઝરાયેલ જેવા શક્તિશાળી દેશ હોય તો તે કેવી રીતે ઉકેલે?

એક સમયે તિબેટ શક્તિશાળી હતું અને ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. આવા શક્તિશાળી તિબેટને ચીને પોતાનો ભાગ બનાવી લીધું અને દુનિયા જોતી રહી ગઈ. ભાગ બનાવી લીધા પછી પણ વિદ્રોહનો ચરૂ તો ઉકળતો જ રહે. તેને થાળે પાડવા ચીને શું કર્યું?

ચીને જે કર્યું તેને ચીનીકરણ અથવા અંગ્રેજીમાં ‘સિનિસાઇઝેશન’ કહે છે. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા પછી ત્યાંના નેતા માઓ ઝેદોંગે ચીનની પાંચ રાષ્ટ્રીયતા (નેશનાલિટિઝ)નું એકીકરણ ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ હેઠળ કરવા નિર્ધાર્યું હતું. તે પછી તરત જ ચીને તિબેટ તરફ પોતાની સેના મોકલી આક્રમણનો ઈરાદો બતાવી દીધો. બીજી તરફ વાટાઘાટ માટે પણ દબાણ કર્યું. આથી તિબેટે ન્ગાપોઇ ન્ગાવાંગ જિગમેને મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. ચીનની સેનાએ ટૂંકમાં ‘ન્ગાપો’ તરીકે ઓળખાતા અધિકારી અને તેમના સાથીઓને ઘેરી લીધા અને કેદ કરી લીધા. આથી ‘ન્ગાપો’એ તિબેટને યુદ્ધ કરવાના બદલે શાંતિથી શરણાગતિ સ્વીકારવા ભલામણ કરી.

તિબેટે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી જેને ચીન “અમે તિબેટને સ્વતંત્રતા અપાવી” તેમ ગણાવે છે! સંધિ મુજબ, તિબેટે ચીનના ભાગ બનવાનું હતું અને ચીન તેને સ્વાયત્તતા આપવાનું હતું (જેમ કાશ્મીરને ૩૭૦ કલમ દ્વારા જાણે કે અલગ દેશ હોય તેવી સ્વાયત્તતા નહેરુજીએ આપી દીધી) અને તેમ તત્કાળ પૂરતું થયું પણ ખરું. પરંતુ તે પછી ચીને તિબેટનું ‘ચીનીકરણ’ શરૂ કરી દીધું.

તિબેટમાં ખેડૂતો મુખ્યત્વે મકાઈ ઉગાડતા હતા પણ ચીને તેમને જવ ઉગાડવા આદેશ આપ્યો. પાક નિષ્ફળ ગયો અને હજારો તિબેટિયનોને ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો. તે પછી જ્યારે માઓ ઝેદોંગે તેમના વિરોધીઓને હટાવવા માટે સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ શરૂ કરી ત્યારે તિબેટમાં લાલ રક્ષકો (રેડ ગાર્ડ)એ તિબેટના નાગરિકો પર સામ્યવાદના દ્રોહી હોવાનું કહી હુમલા શરૂ કર્યા. છ હજાર કરતાં વધુ મઠવાસીઓને લૂટી લેવાયા અને તેમનો નાશ કરાયો. ભિક્ષુઓ અને સાધ્વીઓને શાંતિપૂર્ણ જિંદગી જીવવી હોય તો મઠ છોડીને જવા ફરજ પડી. જેમણે પ્રતિકાર કર્યો તેમને જેલમાં પૂરી દેવાયા. જેલમાં પણ સુખ-સગવડ નહીં, પરંતુ કાળી મજૂરી કરવી પડતી. (અને આપણે ત્યાં અલગતાવાદીઓ હુર્રિયત નેતાઓને માત્ર નજરકેદ કરાવાની વર્ષોથી પરંપરા હતી. હવે હવાલા ફંડિંગમાં તેમની અટકાયત કરાઈ છે.) તેમના પર ખૂબ જ અત્યાચારો ગુજારાયા અને ઘણાને ફાંસી પણ આપી દેવાઈ.

આપણે ચીન જેવા અત્યાચારો કે લૂટ આપણે ન કરી શકીએ પરંતુ જે અલગતાવાદીઓ છે, ચાહે તે કાશ્મીરની અંદર હોય કે કન્હૈયાકુમાર, ઉંમર ખાલીદ જેવા કાશ્મીરની બહાર ફરતા હોય તેમને પકડીને જેલમાં જ ગોંધી રાખવાના હોય. કન્હૈયા, ઉંમર જેવા અફઝલ પ્રેમીઓ વિરુદ્ધ દેશભરમાં જબરદસ્ત વાતાવરણ બન્યું હતું. તેમને જેલમાં પૂરી રાખ્યા હોત તો કોઈ વિરોધ નહોતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયનાં મહિલા ન્યાયાધીશ પ્રતીભા રાનીએ તો ૩ માર્ચ ૨૦૧૬ના રોજ કન્હૈયાને જામીનનો આદેશ આપતી વખતે ખૂબ જ આકરી ટીપ્પણી પણ કરી હતી કે રાષ્ટ્ર વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હેઠળ આવે નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રવિરોધી વલણ ચેપ જેવું છે. તે વ્યાપક રીતે ફેલાઈ જાય તે પહેલાં તેને અંકુશમાં/મટાડવું જરૂરી છે. આજે એ કન્હૈયાકુમાર છુટ્ટો ફરે છે અને કાશ્મીરની સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપ પણ બિન્દાસ્ત કરી રહ્યો છે. એટલું જ નહીં તે સામ્યવાદીઓ માટે ચૂંટણી પ્રચાર પણ કરે છે. પરંતુ જો કન્હૈયા ચીનમાં હોત તો? તેને જેલમાં પૂરી દેવાયો હોત.

ચીને બીજું એ કર્યું કે તિબેટની બહાર જે મૂળ ચીની લોકો હતા તેમને ચીનમાં વસવા માટે વિવિધ સગવડો જેમ કે બૉનસ અને જીવવાની સારી સ્થિતિનાં પ્રલોભનો આપ્યાં. તિબેટના વિકાસના નામે શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને વહીવટકર્તાઓને ત્યાં વસાવ્યા. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદી સરકાર આવી ત્યારે તિબેટમાં મૂળ ચીની એટલે કે ‘હાન’ રહેવાસી માત્ર ૩૦૦થી ૪૦૦ જ હતા, પરંતુ ૧૯૯૨માં તેમની સંખ્યા ૪૦,૩૮૭ થઈ ગઈ.

પરિસ્થિતિ એ થઈ છે કે તિબેટનો આર્થિક વિકાસ તો થયો જ છે, તેનું સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન ૧૨ ટકાના વાર્ષિક દરે વધી રહ્યું છે, જે ચીનના વાર્ષિક સરેરાશ કરતાં પણ વધુ છે, સાથે જે ફાવી રહ્યા છે તે તિબેટના મૂળ વાસી નથી, પરંતુ ચીનથી કમાવવા આવતા લોકો એટલે કે હાન (એક જાતિ) છે. તેઓ ધંધા અને નોકરીમાં તિબેટિયનોને પછાડી દે છે. તિબેટિયનોને નોકરી મળે છે તો તે પણ નીચલા દરજ્જાની.

આની સામે આપણે ત્યાં પરિસ્થિતિ શું થઈ? જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ (આપણે ખાલી કાશ્મીર જ બોલીએ છીએ પણ આખું રાજ્ય આ ત્રણ પ્રદેશોનું બનેલું છે)ના કાશ્મીરનું વર્ષોથી ઈસ્લામીકરણ થતું રહ્યું. છેક આઠમી સદીથી ત્યાં અફઘાન અને તુર્કો અને આરબોએ આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી. ઝુલ્જુ નામનો આક્રમણખોર પોતાની સાથે પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોને દાસ તરીકે લઈ ગયો હતો. (જોનરાજનું ‘દ્વિતીય રાજતરંગિણી’ પુસ્તક) સિકંદર બુટ્શિકન નામના આક્રમણખોરે ૨૪૦ કિલોગ્રામ જનોઈ ભેગી કરી હોવાનું કહેવાય છે. ત્યારથી લઈને સ્વતંત્રતા પછી શૈખ અબ્દુલ્લા અને ફારુક અબ્દુલ્લાના સમયમાં કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ થતું રહ્યું, સરકારી કચેરીઓથી લઈને પોલીસ, બધે જ પાકિસ્તાન પ્રેમીઓ ઘૂસી ગયા.

એટલું જ નહીં, ૧૯૯૦માં તો એક વ્યવસ્થિત ષડયંત્રપૂર્વક કાશ્મીરી પંડિતોને અત્યાચાર, હત્યા, બળાત્કાર એમ અનેક રીતે ખદેડી દેવાયા. આનું કારણ આપણે ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં જનસંખ્યાનું ગણિત બદલવા વિચાર્યું નહીં. કદાચ આપણે લોકશાહીમાં અને અહિંસા-શાંતિના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા, પરંતુ જ્યારે કાશ્મીરી પંડિતોને ત્યાંથી કાઢી મૂકાયા છે ત્યારે તો તેના પુનર્વસવાટની ફિકર હોવી જોઈએ ને. ૨૦૧૫માં આ મામલો ચગ્યો હતો પરંતુ ત્યાંના અલગાવવાદીઓએ વિરોધ કર્યો એટલે તેને અભેરાઈ પર મૂકી દેવાયો છે. પૂર્વ સૈનિકોના વસવાટની પણ યોજના હતી પરંતુ તેની ખાલી વાતો થઈને રહી ગઈ હોય તેમ લાગે છે. ઉલટાનું ત્યાં મ્યાનમારમાં બૌદ્ધો દ્વારા ભગાડાયેલા ૧૦ હજાર રોહિંગ્યા મુસ્લિમો આવી ચડ્યા હોવાના ગત એપ્રિલના અહેવાલો હતા. બાંગ્લાદેશીઓને તો આપણે કાઢી શકતા નથી, હવે રોહિંગ્યાનું આ નવું શિરોદર્દ!

૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ ચીને તિબેટવાસીઓ માટે ચાઇનીઝ ભાષામાં શિક્ષણ લેવાનું ફરજિયાત બનાવી દીધું છે. સરકારી નોકરીમાં પણ તિબેટની ભાષા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરી અથવા ઉર્દૂ ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે. ઉર્દૂ ભાષા ત્યાંના મુસ્લિમોને મુખ્યપ્રવાહમાં ભળવા દેતી નથી. સરકારે હિન્દી માધ્યમને વધુ ઉત્તેજન આપવાની જરૂર હતી.

ચીને તિબેટમાં આંતરમાળખા સહિત વિકાસ ખરેખર કર્યો છે. તે તિબેટ માટે જંગી નાણાં ફાળવે છે પરંતુ આ નાણાં તિબેટના ચીની સત્તાધીશોના ખિસ્સામાં નથી જતા જ્યારે ભારતમાં કાશ્મીર માટેનાં નાણાં અત્યાર સુધી ત્યાંના સત્તાધીશોના ઘરમાં જ ગયા છે અને કાશ્મીરમાં વિકાસના નામે મીંડું રહ્યું. જોકે હવે કાશ્મીરમાં એઇમ્સ, ચેનાની-નશરી ટનલ, ઉધમપુર-કટરા ટ્રેન વગેરે દ્વારા વિકાસ શરૂ થયો છે ખરો.

ચીને તો તિબેટને બળજબરીપૂર્વક પચાવી પાડ્યું. આપણો તો આવો કિસ્સો નથી. જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ આપણું જ હતું. તેને ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવા માટે આપણે ચીનની નીતિનો આપણી મર્યાદામાં અમલ જરૂર કરવો જોઈએ.

હવે આપણે જોઈએ કે ચીનની જગ્યાએ ઈઝરાયેલ હોત તો તે શું કરત?

ઈઝરાયેલમાં યહૂદીઓ પર અસંખ્ય અત્યાચારો થયા, આક્રમણો થયા જેના કારણે તેમને તેમની જમીન છોડીને વિદેશોમાં શરણાગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડી હતી, પરંતુ તેમના જ પૂર્વજ ઈબ્રાહિમના વંશજો દ્વારા સ્થપાયેલા બે પંથો- ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામની નફરતનો તેમને એટલી હદે સામનો કરવો પડ્યો કે વિદેશોમાં જ્યાં પણ ગયા ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો થયા. નોકરીઓમાં સ્થાન ન મળતું. આ નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ વપરાય છે. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે એક માત્ર ભારત દેશ હતો જ્યાં યહૂદીઓ (તો શું એક પણ પંથ) પ્રત્યે નફરત જોવા નથી મળી. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધથી ઝિયોનિઝમ ચળવળ શરૂ થઈ અને ઈઝરાયેલીઓ વિશ્વમાં જ્યાં પણ વસતા હોય, જે પણ સ્થિતિમાં હોય- સારી કે ખરાબ, તેને છોડી-છોડી ઈઝરાયેલની ભૂમિમાં રહેવા આવવા લાગ્યા. આ ભૂમિ આરબોએ પચાવી પાડી હતી. આથી તેમની સામે તેમને સંઘર્ષ ચાલુ થયો. ૧૯૪૮માં અંતે યહૂદીઓને ઈઝરાયેલના રૂપમાં પોતાનું રાષ્ટ્ર મળી ગયું.

તેમનો ઇતિહાસ જોતાં, તેમના પર ચોતરફથી ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રોના આક્રમણોને ધ્યાનમાં લેતા, જો ઈઝરાયેલને કાશ્મીર જેવી સમસ્યા હોત તો તેઓ શું કરત? પહેલાં તો તે શત્રુ રાષ્ટ્રને શક્તિશાળી જ ન બનવા દે. તેણે ૧૯૮૧માં હવાઈ હુમલો કરીને ઈરાનના પરમાણુ રિએક્ટરનો નાશ કર્યો હતો. ૧૯૭૨ની ઓલિમ્પિકમાં ઈઝરાયેલના ૧૧ ખેલાડીઓની પેલેસ્ટાઇનના ત્રાસવાદી જૂથ બ્લેક સપ્ટેમ્બરે હત્યા કરી. તેના જવાબમાં તેઓ મીણબત્તી કૂચ યોજીને અને ત્રાસવાદને કોઈ ધર્મ નથી હોતો તેવી શાંતિની સૂફીયાણી વાતો કરીને કે આખી દુનિયામાં પ્રવાસ કરીને પેલેસ્ટાઇન કેવું ત્રાસવાદી છે અને તેને સહાય આપવાની બંધ કરવી જોઈએ તેવો પ્રચાર કરીને બેસી ન રહ્યા. આવી બાબતોમાં સમય વેડફવાના બદલે, ઈઝરાયેલની મોસાદ નામની જાસૂસી સંસ્થાએ એક ગુપ્ત કાર્યવાહી હાથ ધરી. તેને નામ અપાયું ‘ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ’. બાર વર્ષ આ કાર્યવાહી (ઑપરેશન) ચાલ્યું અને હુમલામાં સંડોવાયેલા એક-એક ત્રાસવાદીનો સફાયો કરાયો.

ભારત પર તો અસંખ્ય ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે. કાશ્મીરમાં ૧૯૭૧થી ત્રાસવાદ ચાલુ છે. પહેલાં જેકેએલએફ દ્વારા ત્રાસવાદ ફેલાયો. તેનો નેતા યાસીન મલિક આજે પણ છૂટો ફરે છે. ત્યાર બાદ હિઝબુલ મુઝાહિદ્દીનનો મસૂદ અઝહરને જેલમાં પૂરી દેવાયો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૯૯માં કાઠમંડુથી દિલ્લીની ફ્લાઇટનું અપહરણ કરાયું અને આપણને ૧૭૬ મુસાફરોના જીવ બચાવવા મસૂદ અઝહરને છોડવાની ફરજ પડી. તેના કારણે ૨૦૧૬માં પઠાણકોટ પર હુમલો થયો, આપણા સાત જવાનો અને એક નાગરિકનું મૃત્યુ થયું. આ મસૂદ અઝહર આજે પણ પાકિસ્તાનમાં હરેફરે છે અને ભારત વિરોધી ત્રાસવાદને ઉશ્કેરે છે. ૧૯૯૩માં મુંબઈમાં થયેલા શ્રેણીબદ્ધ વિસ્ફોટોમાં ૨૫૭ જણાનાં મૃત્યુ થયાં. તેનો મુખ્ય આરોપી દાઉદ ઈબ્રાહિમ પાકિસ્તાનમાં રાજ્યાશ્રય મેળવીને જલસા કરે છે. હાફીઝ સઈદ પણ ભારતમાં હુમલાઓ કરાવતો રહ્યો છે. તેનાં ભાષણો પણ ઉશ્કેરણીજનક હોય છે. તેને પણ ભારત કંઈ કરી શકતું નથી. ભારતમાં વડા પ્રધાન તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી હોય, મનમોહનસિંહ હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, બધા આખી દુનિયા ફરી માત્ર પાકિસ્તાન વિરોધી રાગ આલાપે છે અને તે પણ પાકિસ્તાનનું નામ લીધા વગર! અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જેમ આ ત્રાસવાદ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદ છે તેમ કહેવાની પણ હિંમત નથી કોઈનામાં.

ઈઝરાયેલે પણ ચીનની જેમ વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જેવા પ્રદેશ જેને દુનિયા વિવાદિત ગણાવે છે ત્યાં પોતાના ૩.૭૧ લાખ સૈનિકો વસાવ્યા છે. પૂર્વ જેરુસલેમમાં પણ ૨.૧૨ લાખ યહૂદીઓને વસાવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આના વિરુદ્ધ બોલતો રહે છે પરંતુ ઈઝરાયેલ તેને ગણકારતું જ નથી.

ચીને તિબેટમાં વિદેશી પત્રકારો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આપણે તો વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીએ છીએ કે જુઓ અહીં કેવી લોકશાહી છે, કેવી સ્વતંત્રતા છે. વિદેશીઓના મત પર ચાલવાનું ક્યાં સુધી આપણે આધાર રાખીશું? આપણી તાકાત હશે તો વિદેશીઓ આપણી સામે ઝૂકશે જ અને કાશ્મીર પર બોલવાનું બંધ કરી દેશે, પરંતુ જો આપણે નબળા હોઈશું તો ગમે તેટલું વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીશું તેઓ કાશ્મીરને વિવાદિત પ્રદેશ જ ગણાવતા રહેશે અને ઇન્ડિયન એડ્મિનિસ્ટર્ડ કાશ્મીર લેખાવતા રહેશે.

ચીને તિબેટમાં સાંપ્રદાયિક સ્વતંત્રતા પર પણ મર્યાદાઓ મૂકી છે. તિબેટીઓના સંપ્રદાયગુરુ દલાઈ લામા તિબેટ તો નથી જ જઈ શકતા પરંતુ તે બીજા કોઈ પણ દેશમાં જાય તો ચીન વિરોધ કરે છે. ચીન રોષે ન ભરાય તે માટે દક્ષિણ આફ્રિકાએ ૨૦૦૯માં દલાઈ લામાની મુલાકાત અટકાવી હતી. તિબેટમાં દલાઈ લામાની તસવીરો પણ કોઈ રાખી શકતું નથી. દલાઈ લામાના ઘર પોટાલા પેલેસની મુલાકાત લેવા કોઈ શ્રદ્ધાળુ જાય તો લાઉડસ્પીકર પર સામ્યવાદી પક્ષનો પ્રચાર સંભળાય છે: “આપણે ચીન રાષ્ટ્રનો હિસ્સો છીએ, મહાન ભવિષ્ય માટે પ્રદાન કરી રહ્યા છીએ- આપણે ચીની લોકો છીએ.” આવો પ્રચાર કાશ્મીરમાં આપણી સરકારો મસ્જિદો અને મદરેસાઓ પર કેમ કરી શકતી નથી? આમાં કોઈ ધર્મની વાત નથી આવતી. અને કાશ્મીર તો શું, દેશના દરેક ઉપાસનાસ્થાન પર આવો પ્રચાર કરાવો જોઈએ.

ચીનમાં કોઈ પણ પંથ જો રાજકીય વિદ્રોહ કરે તો તેની સામે આકરા પગલાં લેવાય છે. ૧૮૫૧થી ૧૮૬૪ દરમિયાન ખ્રિસ્તીઓનો વિદ્રોહ થયો હતો જેને તાઇપિંગ બળવા તરીકે ઉલ્લેખાય છે. તે વખતે કિંગ વંશનું શાસન હતું તેણે આ વિદ્રોહને નિર્દયતાથી કચડી નાખ્યો હતો. અત્યારે પણ ચીન ખ્રિસ્તીઓને અંકુશમાં રાખે છે. બે વર્ષ પહેલાં ચીન સરકારે ઝેજિયાંગ પ્રાંતમાં ૧,૭૦૦ ચર્ચો પરથી ક્રોસ ઉતરાવી દીધા હતા. એટલું જ નહીં ત્યાં તેમના પર નજર રહે તે માટે ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો પણ મૂકવા ફરજ પાડી હતી. આપણે કાશ્મીરમાં મસ્જિદો અને મદરેસાઓમાં આવું શા માટે ન કરી શકીએ? ચીનમાં નાતાલની જાહેર ઉજવણી પર પણ પ્રતિબંધ છે. ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગે તો ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે કે કોઈ પણ પંથ કે સમુદાય દ્વારા વિદેશીઓની ઘૂસણખોરી કે સાંપ્રદાયિક ઉગ્રવાદ સાંખી નહીં લેવાય.

ઉપરાંત શીનજિયાંગ પ્રાંતમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો સ્વતંત્રતાની લડત ચલાવે છે. આથી ત્યાં બુરખા, લાંબી દાઢી, સદ્દામ, જેહાદ, ઈમામ, મક્કા-મદીના, કુરાન, ઇસ્લામ, હાજી જેવાં નામો રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. બહારથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ અને મસ્જિદો પર ચાંપતી નજર રખાય છે. રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર પણ પ્રતિબંધ છે.

એ તો જાણીતું છે કે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ કાશ્મીરી પંડિતોનો નરસંહાર કરવા માટેનો આદેશ મસ્જિદોમાંથી છૂટ્યો હતો તો તાજેતરમાં કાશ્મીરના ડીએસપી અય્યૂબ પંડિતની હત્યા થઈ ત્યારે પણ તેઓ મસ્જિદની બહાર સુરક્ષા કરી રહ્યા હતા અને એમ મનાય છે કે મસ્જિદની અંદર અલગતાવાદી મીરવાઇઝ ઉમર ફારુકે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી હોવાની પૂરી સંભાવના છે. ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં મસ્જિદો પર સુરક્ષાનાં સાધનો અને લોકોને સાંપ્રદાયિક કારણોસર એકત્ર થતા રોકવાના નિયમો કેમ ન લાદી શકાય?

માત્ર ઊંચા જીડીપી, પહોળા રોડ, ચમકતા સાઇનબૉર્ડ, મોટી મોટી કારો, બુલેટ ટ્રેનથી જ વિકાસ નહીં સધાય. દેશની અંદર કાશ્મીર, છત્તીસગઢ વગેરેમાં જ્યાં સુધી અલગતાવાદચાલતો રહેશે, આપણા મહામૂલા જવાનો અને નાગરિકો શહીદ થતા રહેશે ત્યાં સુધી આ વિકાસ અધૂરો ગણાશે.

૧૫૦ દેશો પર વૉન્નાક્રાય રેન્સમ વેરનો હુમલો: પાશેરામાં પહેલી પૂણી?

(આ લેખ સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના જૂન ૨૦૧૭ના અંકમાં સાંપ્રત કૉલમમાં પ્રસિદ્ધ થયો.)

ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં ટૅક્નૉલૉજી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. દિવસે ને દિવસે કંઈ ને કંઈ નવી ટૅક્નૉલૉજી આવતી જાય છે. પહેલાં કલ્પના નહોતી થઈ શકતી કે ઘરમાં કે રસ્તા પર, અને ઘરમાં પણ ગમે ત્યાં ફોન પર વાત કરી શકાશે કેમ કે લેન્ડલાઇન ફોન હતો. ઘરના એક ઓરડામાં એક ખૂણામાં ફોન દોરડાથી પડ્યો રહેતો. ફોનની રિંગ વાગે એટલે ત્યાં જવું પડતું અને વાત કરવી પડતી. તે પછી વચ્ચે જે લોકોને પોસાતું તેમણે કૉડલેસ ફોન પણ વસાવ્યા. લેન્ડલાઇન પર ફોન આવે તો કૉડલેસ ફોન બીજા રૂમમાં હોય તો તેના પર વાત કરી શકાતી.

પરંતુ ૯૦ના દાયકામાં ક્રાંતિ થઈ. પહેલાં પેજર આવ્યું. જેમાં તમે મેસેજ કરી શકતા કે જ્યાં પણ હો ત્યાંથી મને આ નંબર પર ફોન કરો. તે પછી ‘હસીના માન જાયેગી’ ફિલ્મમાં ગીત આવ્યું, ‘વૉટ ઇઝ મોબાઇલ નંબર?’. મોબાઇલ એ વખતે સાધનસંપન્ન લોકો પાસે આવી ગયા. પરંતુ નવી સદીમાં પ્રવેશ થયો અને તે સાથે ક્રાંતિ રંગ લાવવા લાગી. મોબાઇલ જરૂરિયાત બનવા લાગ્યો કારણકે રસ્તા પર, ઘરમાં, સૂતા કે જાગતા, મુસાફરી કરતા કે રેસ્ટૉરન્ટમાં જમતા, થિયેટરમાં ફિલ્મ જોતાં કે કોઈ બિઝનેસ મીટિંગમાં ફોન થઈ શકતો. તેમાં પેજરનું કામ પણ સરતું એટલે કે એસએમએસ પણ થતા. દરમિયાનમાં હવે ઇ-મેઇલ પર પણ નોકરી અને વેપારના ઘણાં કામો થવાં લાગ્યાં હતાં. પરંતુ ઇ-મેઇલ ત્યારે જ જોઈ શકાતા જ્યારે તમારી બાજુમાં પીસી હોય. (લેપટોપ પણ ઓછા હતા.)

એમાં નોકિયાના ઇ શ્રેણીના ફોન પર ઇ-મેઇલ જોઈ શકવાની સગવડ આવી. કામ સરળ થયું. પરંતુ ફોનમાં હજુ ટાઇપિંગની સુવિધા કાચી હતી. કેમ કે કીબૉર્ડ પર ટાઇપ કરવું પડતું. એટલે ફૉનનો વપરાશ ઓછો હતો.

અને પછી આવ્યા સ્માર્ટ ફૉન. સેન્સરના કારણે સ્પર્શથી બધું કામ થવા લાગ્યું. ઇન્ટરનેટ પણ પ્રમાણમાં સસ્તું થયું. ટેબલેટ પણ આવ્યાં. આથી કમ્પ્યૂટર, કેલ્ક્યુલેટર, ઘડિયાળ, ટોર્ચ, કેલેન્ડર, હવામાન, નોંધ રાખવા માટેની કાગળની ડાયરી, કેમેરા, સમાચારથી માંડીને મનોરંજન વગેરે બધું જ ફોનમાં સ્પર્શના સહારે થવા લાગ્યું. એવામાં પાછું ફેસબુક અને વૉટ્સએપ આવ્યું. શરૂઆતમાં આ બંને ચીજો ખાલી હળવામળવા પૂરતી હતી, પરંતુ પછી વૉટ્સએપ એ સૂચનાનું માધ્યમ બન્યું. શાળાની સૂચના હોય કે કૉર્પોરેટની સૂચના, આ બધું વૉટ્સએપ પર થવા લાગ્યું.

તેમાં પાછું નોટબંધી વગેરે આવતા હવે ફોન બૅંક વ્યવહાર માટેનું પણ માધ્યમ બન્યો. ફોન બૅંક ખાતા સાથે જોડાઈ ગયો એટલે બૅંકમાં કંઈ લેવડદેવડ કરો કે તરત જ એસએમએસ આવી જાય. કોઈ પણ માહિતી જોઈતી હોય તો ફોનમાં જ ગૂગલમાં કે યાહૂમાં સર્ચ કરો. ક્યાંક બહારગામ ગયા હો અને કોઈ સ્થળ પર પહોંચવું હોય તો ગૂગલ મેપમાં મૂકી દો એટલે બોલીને દિશા બતાવતું રહેશે. પરિવાર સાથે ફરવા ગયા હો અને ફોટો ખેંચી જીપીએસ લૉકેશન ઓન કરી ફેસબુક પર સગર્વ અન્ય કુટુંબીજનો અને શેષ વિશ્વને કહો કે અમે કુલુ-મનાલી ફરવા આવ્યા છીએ. જન્મદિવસની ઉજવણી હોય કે લગ્નતિથિ, ફોટા મૂકીને પ્રેમની અભિવ્યક્તિ કરવાનું માધ્યમ ફેસબુક બન્યું છે. મોબાઇલમાં ત્રણ કલાકની ફિલ્મ પેન ડ્રાઇવથી ટ્રાન્સ્ફર કરી મુંબઈ કે અન્યત્ર ટ્રેનમાં લાંબી મુસાફરીને ટૂંકી બનાવવું સરળ બન્યું.

આટલી લાંબી લચક વાત કરવાનું કારણ એ છે કે આજના સમયમાં પી.સી., લેપટોપ, મોબાઇલ અને ટેબલેટ વગેરે જીવનના અનિવાર્ય ભાગ બન્યા છે. ઘણી બધી રીતે સરકારે પણ તેને ભાગ બનાવવા આપણને ફરજ પાડી છે. જેમ કે શિક્ષણને લગતું કોઈ ફૉર્મ ભરવા માટે વેબસાઇટ પર જવું પડે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાને લગતુ ફૉર્મ ભરવું હોય તોય વેબસાઇટ પર જવું પડે. ટ્વિટર પણ અત્યંત જરૂરી છે. ઘણાં કામો ટ્વિટર પર જ ટ્વીટના આધારે થઈ રહ્યાં છે અને ફરિયાદોનું નિવારણ પણ ટ્વિટર પર આવી રહ્યું છે. ટ્રેનમાં ગુંડા હેરાન કરતા હોય અને છોકરીએ ટ્વીટર પર ટ્વીટ કર્યું અને રેલવે પ્રધાન સુરેશ પ્રભુએ તેની નોંધ લઈ તરત જ રેલવે પોલીસને જાણ કરી તેને મોકલી આપી અને ગુંડાથી બચાવી. વિદેશમાં ફસાયેલા નાગરિકો ટ્વીટ કરે અને વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ તેમને ઉગારવા માટે કાર્યવાહી કરી તેમને ભારત સલામત લાવે તેવા બનાવો પણ બન્યા છે. ક્યાંક જવું હોય તો ટૅક્સી/કેબની ઍપ પર બુક કરાવી નાખો એટલે ટૅક્સી તમારા ઘરે આવીને ઊભી રહે.

બધું જ ઑનલાઇન થઈ રહ્યું છે. સરકારનું કામકાજ પણ મોટા ભાગનું ઑનલાઇન થઈ ગયું છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’નો મંત્ર આપ્યો છે. તાજેતરમાં તેમણે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં પણ ઇન્ટિગ્રેટેડ કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. નોટબંધી દરમિયાન એટીએમ બંધ હતા અને ૫૦૦-૧૦૦૦ની નોટ પણ બંધ થઈ હતી તેમજ ચેકથી પૈસા ઉપાડવામાં પણ મર્યાદા હતી ત્યારે ફોનમાં ભીમ ઍપ કે પેટીએમ ઍપ દ્વારા પૈસાની લેવડદેવડ થઈ શકતી હતી.

પરંતુ ક્યારેય કોઈએ વિચાર્યું નહોતું કે બધું જ ઓનલાઇન અને પીસી/મોબાઇલ આધારિત કરવા જવામાં મોટું જોખમ રહેલું છે. જો ફાઇલો હોય તો અલગ-અલગ બ્રાંચમાં માહિતી અલગ-અલગ વહેંચાયેલી હોય પરંતુ ડેટા તો સર્વરમાં જ હોય. અને તેના પર દુશ્મન ત્રાટકે તો આખા દેશનો આર્થિક વ્યવહાર બંધ થઈ જાય. એ તો ઠીક પરંતુ સંવેદનશીલ ડેટા ચોરાઈ જાય તો મોટી ઉપાધિ આવી પડે.

ભગવાને સૃષ્ટિના નિર્માણની સાથે સૃષ્ટિના વિનાશનાં તમામ પરિબળો પણ બનાવી દીધા. જે ચીજથી સર્જન થાય છે તે જ વિનાશ પણ લાવે છે. સૂર્ય, પવન, જળ, પૃથ્વી, આકાશ, આ પંચ મહાભૂતનું વિશ્વ બનેલું છે અને આપણું શરીર પણ. અને આ પાંચેય તત્ત્વો વિનાશનાં કારણો પણ બને છે. લૂ (સનસ્ટ્રૉક), વાવાઝોડું, સુનામી, પૂર, દુષ્કાળ, ભૂકંપ, જ્વાળામુખી વગેરે કુદરતી હોનારતો છે જે આ પંચમહાભૂતોના કારણે આવે છે.

આ જ રીતે ચપટીમાં કામ કરી આપતી પીસી, મોબાઇલ અને ઓનલાઇન દુનિયાના સર્જન પછી થોડા જ સમયમાં વાઇરસના ખતરા ઝળુંબવા તો લાગ્યા જ હતા. તેના માટે એન્ટી વાયરસ સૉફ્ટવેર જરૂરી બન્યા પરંતુ તેમ છતાં તેને ભેદીને પણ વાઇરસ આવવા લાગ્યા. વળી, અસલ ઓએસ, અસલ સૉફ્ટવેરની ઊંચી કિંમતના કારણે ભારત જેવા દેશોમાં તો પાઇરેટેડ સૉફ્ટવેરની વધુ બોલબાલા હોય. તેમાં એન્ટી વાઇરસ સૉફ્ટવેર પણ કાં તો ફ્રી હોય અથવા તો પાઇરેટેડ. એટલે સુરક્ષા પ્રત્યે જોખમ વધુ ઊભું થયું.

પરંતુ ૧૨ મે ૨૦૧૭. આ દિવસ કદાચ સાઇબર જગતના વિશ્વવ્યાપી ઇતિહાસમાં ઐતિહાસિક દિવસ ગણાશે, કારણકે આ દિવસે ભારત, રશિયા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, તાઇવાન, ઇન્ડોનેશિયા, જાપાન, સ્પેન,  સહિત વિશ્વના ૧૫૦ દેશોમાં એક સાથે સાઇબર હુમલો થયો! હેકરોએ એક સાથે ૨.૩૦ લાખ કમ્પ્યૂટરોને માંદા પાડી દીધા! વૉન્નાક્રાય રેન્સમવૅર નામના વાઇરસ ક્મ્પ્યૂટરમાં ઘૂસવા લાગ્યા. તેની શરૂઆત યુકેની હૉસ્પિટલથી થઈ. યુકેની અનેક હૉસ્પિટલમાં કમ્પ્યૂટર અને ફૉન બંધ થઈ ગયાં. એમઆરઆઈ સ્કૅનર, બ્લડ સ્ટૉરેજ રેફ્રિજરેટર, થિયેટર ઇક્વિપમેન્ટ વગેરે પર ભારે અસર થઈ. હૉસ્પિટલોમાં નાજુક તબિયતના દર્દી ન હોય તેવા દર્દીઓને પાછા વાળવા પડ્યા. કેટલીક એમ્બ્યુલન્સોને પણ બીજે મોકલવી પડી. તે પછી અનેક દેશોમાં હૉસ્પિટલો, મોટી-મોટી કંપનીઓ અને સરકારી કાર્યાલયોની વેબસાઇટ પર હુમલાઓ થયા.

સ્વિડન, ફ્રાન્સ અને બ્રિટનમાં પણ આ હુમલાઓ થયા હતા. ૨૪ કલાકમાં એક લાખથી વધુ કમ્પ્યૂટરો હૅક થઈ ગયા. ભારતમાં સાઇબર નિષ્ણાતો મુજબ, અનેક કૉર્પોરેટ, સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓને આ વાઇરસથી અસર થઈ. ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ના રિપોર્ટ મુજબ, બૅન્કો, સરકારી કાર્યાલયો અને કૉર્પોરેટ ગૃહોએ સાવચેતીના સંદેશાઓ આપ્યા અને ઑનલાઇન સિક્યૉરિટીનો ચુસ્ત અમલ કર્યો. જોકે કામકાજ-વેપારને બહુ અસર નહોતી થઈ. આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં થોડી અસર વર્તાઈ હતી. ગુજરાતમાં કલેક્ટર કચેરીઓ, પોલીસ મથકો અને આરટીઓ જેવાં સરકારી કાર્યાલયોમાં તેને અસર થતાં કામકાજ ઠપ થઈ ગયું હતું. ગુજરાતના જી-સ્વાન અને ઇ-ગુજકૉક નેટવર્કને પણ અસર થઈ હતી.

પણ આ વૉન્નાક્રાય રેન્સમવૅર છે શું? એ એક ટાઇપનો માલવૅર (એટલે કે ખરાબ સૉફ્ટવેર) છે જે કમ્પ્યૂટરમાં ઘૂસીને તેની ફાઇલોનું એક્સ્ટેન્શન બદલી નાખે છે અને તેને ખોલવી અશક્ય બનાવે છે. રેન્સમ એ અંગ્રેજી નામ છે જેનો અર્થ થાય છે ખંડણી. એટલે આ માલવૅરનો હેતુ ખંડણી (રેન્સમ) ઉઘરાવવાનો છે. જે હૅકરો છે તેમને તેમણે માગેલી બીટકૉઇન (ડિજિટલ ચલણ)માં ખંડણી (૩૦૦ ડૉલર) ન ચુકવાય ત્યાં સુધી ફરી કમ્પ્યૂટર ચાલુ ન થાય કે તેની અંદરનો ડેટા તમે ઍક્સેસ ન કરી શકો. તેમાં ડેડલાઇન પણ આપવામાં આવે છે જેની અંદર તમારે ખંડણી ચુકવી દેવી પડે. જો ડેડલાઇનમાં ન ચુકવો તો તેમાં મૂકેલા ટાઇમરના કારણે ખંડણી બમણી થઈ જાય.

આ હુમલા પાછળ કઈ કઈ વ્યક્તિઓ હતી કે કયો દેશ છે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ શંકાની સોઈ ઉત્તર કોરિયા તરફ તકાઈ રહી છે. જોકે આનું કોઈ પુષ્ટિ નથી થઈ શકી. વૉન્નાક્રાય અમેરિકાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંસ્થા (એનએસએ)એ બનાવેલા ઇટર્નલબ્લ્યુ ઍક્સ્પ્લૉઇટનો ઉપયોગ કરે છે જે શૅડૉ બ્રૉકર નામના હૅકર ગ્રૂપે બે મહિના પહેલાં જ રિલીઝ કર્યું હતું.

‘ઍક્સિડેન્ટલ હીરો’ નામના એક સુરક્ષા સંશોધકે તેને નિયંત્રણમાં લાવી દીધું છે. તેણે એક ડોમેઇન નેમ ૧૦.૬૯ ડૉલરમાં લીધું અને તેનાથી હજારો પિંગ અસરગ્રસ્ત ડિવાઇસોમાં ગઈ. તેનાથી રેન્સમવૅરનો અને તેના ફેલાવાનો નાશ થયો. જો આ કામ ન થયું હોત તો લાખો કમ્પ્યૂટરો અઠવાડિયાઓ સુધી ઠપ રહ્યાં હોત.

આ પહેલો હુમલો નથી. આ અગાઉ વર્ષ ૨૦૧૩માં યાહૂનાં લગભગ ૧ અબજ ખાતાંનો ડેટા ચોરાયો હતો. પરંતુ આ સૌથી મોટો હુમલો છે કારણકે તેણે વિશ્વનાં ૧૫૦ દેશોને નિશાન બનાવ્યો છે અને લાખો કમ્પ્યૂટરને અસર કરી છે.

ભવિષ્યમાં આ હુમલા અંગે ઘણી માહિતી બહાર આવશે કે આ કાર્ય કોઈ બદમાશોએ કર્યું હતું કે ચીન કે અમેરિકા જેવી મહાસત્તાની તેની હરીફ સત્તાઓને નબળી પાડવાની ચાલ હતી કારણકે અમેરિકા અને ચીન આ હુમલાથી બાકાત રહ્યા છે. અને ડિજિટલ ઇન્ડિયા બનવા માગતા ભારતે પણ આ હુમલામાંથી ઘણો બોધપાઠ લેવાનો છે કારણકે આ હુમલો તો એટલો ભયંકર નથી નિવડ્યો. આનાથી મોટા હુમલાઓ પણ થઈ શકે છે. બધું જ ઑનલાઇન કરવું એ જોખમી છે અને તે કરતાંય વધુ જોખમી એ છે કે તેના રક્ષણ માટેના પૂરતા ઉપાયો ન કરવા.

ઉપાસનાનાં સ્થાનો પર લાઉડસ્પીકર બંધારણનો ભંગ છે

આપણો દેશ આટલો બધો ઘોંઘાટિયો અને ઘોંઘાટ પ્રિય કેમ છે? આપણને સામાન્ય વાતચીત પણ મોટા અવાજે કરવાની ટેવ કેમ છે? આ તો સામાન્ય ટેવ, પણ ઘણા તો એટલા રાડિયા હોય કે તેઓ અંદરોઅંદર વાતચીત કરતા હોય તો બાજુમાં રહેનારને લાગે કે જાણે ઝઘડે છે. ફોન પર મોટા અવાજેથી વાતચીત કરવાની આપણી ટેવ હજુ ગઈ નથી. પહેલાં અલગ વાત હતી કે ટ્રંકકૉલ હતા. લેન્ડલાઇન હતા. સામેવાળાને બરાબર સંભળાતું નહોતું. હવે અલગ વાત છે અને જૂની પેઢી મોટેથી વાત કરે તો સમજાય કે તેમને પોતાને ઓછું સંભળાતું હોય એટલે મોટેથી બોલે. સામે કોઈ વૃદ્ધ હોય જેને સાંભળવામાં તકલીફ હોય તો પણ સમજાય કે મોટેથી બોલવું પડે.

આપણામાંના ઘણાને સંગીત પણ સૂરીલું નહીં, ઘોંઘાટિયું જ ગમે છે. કારમાં અને રિક્ષામાં વગાડતા હોય તો બહારનાને ઢિંચકઢિંચક સિવાય કંઈ સંભળાય નહીં. હા, અંદરનાને રિધમમાં દબાઈ ગયેલા ગાયકના અવાજ સંભળાતા હોય તો ના નહીં. આવું સંગીત સાંભળવાનો હેતુ ધરાવનારા ખરેખર પોતે સાંભળવા માગતા હોય છે? જો એમ હોય તો પોતાને સંભળાય તેટલા વૉલ્યૂમ પર રાખવું જોઈએ ને? પણ ના, તેવું નથી બનતું. આ તો, બીજાને સંભળાવવાનો હેતુ હોય છે. પરંતુ આનોય કોઈ સમય ખરો કે નહીં? રાતનો સુમાર હોય અને કાર જતી હોય અને તે પણ નિવાસી વિસ્તારમાં તો વૉલ્યૂમ હાઇ રાખવું જોઈએ? એ જ રીતે મારા ઘરની નીચે રિક્ષાવાળા પણ સવાર-સવારમાં ખૂબ જ ઊંચા અવાજે રિક્ષાચાલકોને પસંદ હોય તેવા ગુજરાતી-કમ્પ્યૂટરાઇઝ્ડ અવાજવાળાં (ચાર ચાર બંગડીવાળી ગાડી જેવાં) ગીતો મૂકીને સાંભળતા અને સંભળાવતા હોય છે.

આવું જ તાજેતરમાં થયું. ગત ૧૩ એપ્રિલે મારા ઘરની પાસેથી સવારે ૬.૩૦ વાગે એક સામૈયું નીકળ્યું. એ કેટલાક જૈનોએ કરેલા તપની ઉજવણીનું સામૈયું હતું. ડીજે સાથે અતિ ઊંચા અવાજે ગીતો વાગતા હતા. ભક્તિવાળાં ગીતો ખરાં પણ બધાં ફિલ્મી ગીતોની ટ્યૂનમાં ઢાળેલાં! આ સામૈયું લગભગ અઢી કલાક સુધી મારા ઘરની આસપાસ ફરતું રહ્યું અને ઘોંઘાટ કરતું રહ્યું. પરીક્ષાના દિવસો હતા. જેમને તે દિવસે પેપર હશે તે વિદ્યાર્થીઓને વાંચવામાં કેટલી તકલીફ પડી હશે? કોઈ રાતે નોકરીએથી મોડું આવ્યું હશે તેમની ઊંઘ બગાડી હશે કે નહીં? કોઈ વહેલી સવારે શાંત વાતાવરણમાં પૂજાપાઠ કે યોગ-ધ્યાન કરવા માગતું હશે તેના માટે અશાંતિ સર્જાઈ હશે કે નહીં? જે વૃદ્ધ બીપી, હૃદયરોગ જેવી સમસ્યાથી પીડાતા હોય તેમને આ ઘોંઘાટથી કેવી મુશ્કેલી પડી હશે? જેને નોકરીએ જવાનું હશે તે સમાચાર જોવા માગતા હશે કે કોઈ અન્ય ટીવી કાર્યક્રમ જોવા માગતા હશે તેમને તે સાંભળવામાં તકલીફ નહીં પડી હોય? પરમ અહિંસામાં માનતા, કીડી પણ ન કચડાય તેનું ધ્યાન રાખતા જૈન બંધુઓ દ્વારા માનસિક રીતે આ કેટલી હિંસા થઈ હશે? જેટલી આકરી તપશ્ચર્યા કરી હશે તેના પર કેટલું બધું પાણી આ સામૈયાથી ફરી વળ્યું હશે?

કોઈ પણ સરેરાશ લગ્નમાં સંગીતનો કાર્યક્રમ સિરિયલોની દેખાદેખીથી અનિવાર્ય બની ગયો છે. ઘણા ગરબા-ડાંડિયા રાસ પણ રાખતા હોય છે. તો વરઘોડામાં પણ બેન્ડ-ડીજે અનિવાર્ય છે. આમ, લગ્નમાં આ બંને પ્રસંગે ઘોંઘાટ ફેલાતો હોય છે. જેઓ કોઈ સમુદાયની વાડી કે લગ્ન માટેના હૉલ નજીક રહેતા હોય તેમનું લગ્નસરા દરમિયાન આવી બનતું હોય છે. એમાંય પાછા જો એક કરતાં વધુ હૉલ હોય અને એક કરતાં વધુ લગ્ન હોય તો એક સાથે વાગતા આ બેન્ડવાજા કે ડીજેના હાલ રેડિયો સ્ટેશનો ભેગા થઈ જાય તેવો થાય છે. શોરબકોરમાં કોઈ ગીત ન સંભળાય. વળી આ બેન્ડવાજામાં હવે ટ્રેડિશનલ પોલીસ બેન્ડ જે સૂરીલું સંગીત વગાડે તેવું પરવડતું નથી તેથી સાદો કેશિયો વગાડી પોતે જ નર અને માદા બંને અવાજમાં (બેસૂરો) ગાતો હોય તેવાને લાવવામાં આવે છે. ગીતમાંય પાછા આઇટમ ગીતો વાગે! ‘ચીકની ચમેલી’, ‘મૂંગડા મૂંગડા મૈં ગુડ કી ડાલી’, ‘બાંગો બાંગો બાંગો’, ‘બેબી ડૉલ મૈં સોને દી’, ‘આ રે પ્રીતમ પ્યારે’ જેવાં ગીતો વાગતા હોય છે. ઘડીકમાં પાછું ‘યે દેશ હૈ વીર જવાનો કા’ તો ઘડીકમાં ‘પંખીડા તું ઉડીને જાજે પાવાગઢ રે’ વાગે. (પંખીડું પાવાગઢ ઊડી જશે તો લગ્ન કોની સાથે કરશો?!)

આ બધા સાથે પાછો ઘોંઘાટિયા ફટાકડાઓનો અવાજ અલગ! આ બધું રસ્તા પર થતું હોય અને તે પણ ઑફિસ જવાના સમયે! એક તો અત્યારે વસતિના કારણે અને અંગત વાહનો વધવાના કારણે વધેલો ટ્રાફિક અને તેમાં પાછા આ વરઘોડાઓ. ગત રામનવમીએ શોભા યાત્રા નીકળી હતી તો તેમાંય ડીજેનો ત્રાસ હતો! ગણેશ મૂર્તિ લઈ આવવાનો પણ દેખાડો. ટ્રક કે કારમાં પાંચ-દસ જણા જાય ત્યારે સાથે સ્પીકર અને ડીજેમાં ગીતો વગાડવા ફરજિયાત! અને તેમાંય ઉપર કહ્યા તેવા જ ‘ચીકની ચમેલી’ જેવાં ગીતો જ હોય! ગણેશોત્સવ દરમિયાન મંડળો પણ રાત્રે આવાં જ ગીતો વગાડતાં હોય છે. તો ગણેશવિસર્જન વખતે પણ આ જ સ્થિતિ હોય છે. નવરાત્રિમાં આઠ વાગ્યાથી મ્યૂઝિક સિસ્ટમ ચાલુ કરી દેવામાં આવે અને ગરબા રાસ રમવાનું તો શરૂ થાય છેક ૧૦.૩૦ કે ૧૧ વાગે! અને બાર વાગ્યાનો નિયમ હોય તોય ચાલે ૨-૩ વાગ્યા સુધી! આ પાછી પાર્ટી પ્લૉટની વાત નથી. સોસાયટીમાં યોજાતા ગરબામાં પણ આ જ હાલ હોય છે.

નવરાત્રિ આસપાસ જ પરીક્ષા હોય ત્યારે આ ગણેશોત્સવ અને તે પછી બૅક ટૂ બૅક આવતા નવરાત્રિથી પરીક્ષાર્થીઓને તો તકલીફ પડે જ છે અને સાથે જેમને નવરાત્રિમાં રમવું નથી અને ઘરે શાંતિથી ગરબાના ટીવી પ્રસારણ જોવા છે કે અન્ય કાર્યક્રમો જોવા છે તેમને કે પછી બીપી, હૃદયરોગની સમસ્યાવાળા વૃદ્ધોને કેટલી તકલીફ પડે છે તેનું કોણ વિચારે છે?

પરંતુ ગણેશોત્સવ, નવરાત્રિ જ નહીં, દિવાળી પર ઘોંઘાટિયા ફટાકડા, મકરસંક્રાંતિ, ધૂળેટી, શિવરાત્રિ, વગેરે અનેક તહેવારો પર આ સ્થિતિ જ હોય છે. જો આજુબાજુ મંદિર હોય કે સોસાયટીમાં કોઈ વધુ પડતા ભક્તિભાવવાળું હોય તો સુંદરકાંડ, ભજન-કીર્તન, ડાયરા વગેરે બારમાસી ચાલે. આપણે સેક્યુલર સમાજ છીએ એટલે ૨૫ ડિસેમ્બર અને ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી ખ્રિસ્તીઓ પણ જે રીતે નથી કરતા તેવી ભયંકર ખરાબ રીતે કરીએ છીએ. તે દિવસોમાં દુકાનોમાંય મ્યૂઝિક વાગતું હોય અને સોસાયટીઓમાં પણ પાર્ટીઓનું આયોજન કરાતું હોય. આ સિવાય સોસાયટીના કોમન પ્લૉટમાં કોઈના બર્થડેનું આયોજન હોય તો તો મરો જ સમજો! ચાર-પાંચ કલાક કાન ફાડી નાખે તેવા વૉલ્યૂમ પર ગીતો વગાડાશે! મુંબઈમાં સંજય દત્ત, પ્રીતિ ઝિન્ટા, ઋત્વિક રોશન વગેરે આવી ઘોંઘાટભરી ઉજવણી આખી રાત ચાલે તેનાથી કંટાળીને આવા ‘મહાનુભાવો’ના પડોશીઓએ પોલીસ ફરિયાદ કરવી પડી હોય તેવા દાખલા બન્યા છે.

રસ્તા પર ઘણા સતત હૉર્ન મારતા જતા હોય છે, જાણે કે એમ્બ્યુલન્સ કે કોઈ રાજકારણીની કાર શ્રૃંખલા નીકળી હોય તેવું લાગે! એટલી ઝડપથી બાઇક કે સ્કૂટર ચલાવે અને પાછા સતત હૉર્ન મારે. રસ્તા પર કારણ વગર હૉર્ન મારવાની અને તે હૉર્નેય પાછા ખૂબ જ હાઇ વૉલ્યૂમવાળા હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર તેના પર પણ નિયંત્રણ લાવવાનું વિચારી રહી હોવાના ગત જાન્યુઆરીના સમાચાર હતા.

રાજકીય પક્ષોનાં સભાસરઘસ-ધરણાની તો વાત જ ન કરવી. તેમાં દેશભક્તિનાં ગીતો મોટા અવાજે વગાડી દેશવાસીઓનું અહિત ધ્વનિપ્રદૂષણ દ્વારા કરાતું હોય છે. મોટા મોટા નેતાઓ પણ ચૂંટણી સભા કે લોકાર્પણ સભામાં માઇક ગળી ગયા હોય તેવા ઊંચા અવાજે માઇક પર બોલતા હોય છે. માઇકથી કેટલા અંતરે ઊભા રહીને બોલવું તે કળા કોઈને સાધ્ય નથી હોતી. ભાવનગરમાં ગત ફેબ્રુઆરીમાં મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા મેરેથોનનું આયોજન કરાયું હતું તેમાં રૂપાણી, ઘોઘા, મહિલા કૉલેજ એમ દર બગીચે અતિ ઊંચા અવાજે દેશભક્તિનાં ગીતો વગાડાતાં હતાં. તે દિવસે હું ભાવનગર હતો. મને થયું કે આ પરાણે દેશભક્તિ જગાવવાનો આ નુસખો વળી કેટલો ખરાબ! મેરેથોન ૨૬મીએ સવારે હતી પણ ૨૫ ફેબ્રુઆરીએ રાતથી જ ઘોંઘાટ ફેલાવવાનું ચાલુ થઈ ગયું હતું. માર્ચમાં જે ૧૦-૧૨ અને બીજા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા હોય તેનું વિચારવાનું જ નહીં? આ મેરેથોનથી પાછો ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો તે જુદું.

આ સામૂહિક ટેવ જ છે. આપણું હિન્દુ દર્શન કહે છે કે બધાનો વિચાર કરવો. પૂરી સમષ્ટિનો, પણ પશ્ચિમની આંધીમાં આપણે ધીમે ધીમે માત્ર આપણો જ વિચાર કરતા થઈ ગયા છીએ પરિણામે આપણે આપણા ઘરમાં ટીવી જોઈએ, ફિલ્મ જોઈએ કે સંગીત સાંભળતા હોઈએ તો પણ હાઇ વૉલ્યૂમ પર સાંભળીએ! સવારમાં જો કોઈ સાધુ-સંત કે જૈન મુનિના કે મૌલવીના પ્રવચન સાંભળો તો સારી વાત કરતા હોય તોય ઉશ્કેરાઈને મોટા અવાજે કરતા હોય તેવા ટોન અને વૉલ્યૂમ હશે. રામાયણ, ભાગવત વગેરે કથા કરતા લોકો પણ ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને બોલશે.

આ મુદ્દો ઉખેળવાનું કારણ જાણીતા ગાયક સોનુ નિગમે અઝાનના મુદ્દે છેડેલી ચર્ચા છે. સોનુ સામાન્ય રીતે નમ્ર વ્યક્તિ મનાય છે. શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવો તોછડો અને અહંકારી નથી. તેણે લખ્યું કે ભગવાન બધાને આશીર્વાદ આપે. હું મુસ્લિમ નથી અને મારે સવારમાં અઝાનથી ઊઠી જવું પડે છે. ભારતમાં આ બળજબરીથી ધાર્મિકતા ક્યાં સુધી લદાતી રહેશે? બીજા ટ્વીટમાં તેણે લખ્યું કે જ્યારે મોહમ્મદસાહેબ હતા ત્યારે વીજળી જ નહોતી. તો પછી મારે આ ઘોંઘાટ શા માટે સાંભળવાનો? હું મંદિર કે ગુરુદ્વારામાં ઘોંઘાટનો પણ વિરોધ કરું છું. જેમને પંથ નથી પાળવો તેમને શા માટે સવારમાં ઊઠાડો છો? આ નરી ગુંડાગીરી જ છે.

સોનુ નિગમના આ ટ્વીટોથી વિવાદ છેડાઈ ગયો. સોનુ નિગમ સામે પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ. અનેક મહાનુભાવોએ પ્રતિક્રિયા પણ આપી. એમાં સૌથી ઉલ્લેખનીય છે કૉંગ્રેસનાં સર્વોચ્ચ નેતા સોનિયા ગાંધીના રાજકીય સલાહકાર અહમદ પટેલની પ્રતિક્રિયા. તેમણે કહ્યું કે અઝાન જરૂરી છે પણ લાઉડ સ્પીકરનો ઉપયોગ જરૂરી નથી. અભિનેત્રી ગુલ પનાગે કહ્યું, “ઉપાસનાનાં તમામ સ્થળોએ લાઉડ સ્પીકરને ટાળી શકાય. લાઉડ સ્પીકરના વૉલ્યૂમ પર કોઈ મર્યાદા હોવી જોઈએ.” નિર્દેશક વિવેક અગ્નિહોત્રીએ પણ સોનુનું સમર્થન કરતા કહ્યું કે લાઉડ સ્પીકર પર અઝાન અને બીજો ગેરકાયદે ઘોંઘાટ બંધ થવો જોઈએ. જોકે સોનુ નિગમના વિરોધમાં સૈયદ શા અતીફ અલી અલ કાદરી નામનું લાંબુલચક નામ ધરાવતા પ. બંગાળના એક ઇમામે સોનુનું માથું મુંડાવી લાવે તેને રૂ. ૧૦ લાખનું ઈનામ જાહેર કર્યું પરંતુ સોનુએ જાતે જ માથું મુંડાવી નાખ્યું અને તેય તેના મુસ્લિમ હેર સ્ટાઇલિસ્ટ આલીમ હકીમ પાસે. તેણે રૂ. ૧૦ લાખ માગ્યા પણ ઇમામે નકારી દીધા!

સામાન્ય રીતે કોઈ કલાકાર કે હિન્દુ ધર્મનો વિરોધ કરનાર વ્યક્તિ સામે આવી કોઈ વાત કરે તો સેક્યુલર પત્રકારો, લેખકો, સાહિત્યકારો, વૈજ્ઞાનિકો, ફિલ્મ કલાકારો મેદાનમાં આવી જતા હોય છે. વર્ષ ૨૦૧૫માં તો રીતસર સ્પર્ધા ચાલી હતી, એવોર્ડ પાછા આપવાની અને દેશમાં અસહિષ્ણુતા (ઇનટૉલરન્સ) વ્યાપી ગઈ છે તેમ કહીને પ્રસિદ્ધિ મેળવવાની, જેમાં શાહરુખ ખાન, આમીર ખાન, મુનવ્વર રાણા વગેરે જોડાયા હતા. અનેકોએ પોતાના એવોર્ડ પાછા આપી દીધા હતા. આ ઝુંબેશને કૉંગ્રેસ, લાલુપ્રસાદ યાદવ, અરવિંદ કેજરીવાલ, મમતા બેનર્જી સહિતના રાજકારણીઓનું પણ સમર્થન હતું પરંતુ સોનુ નિગમે તાર્કિક વાત કરી છે ત્યારે તેની સામે ફતવો બહાર પડ્યો તો ફિલ્મ ઉદ્યોગના લોકો અઝાનની તરફેણમાં બોલી રહ્યા છે, એ વાત ભૂલીને કે સોનુએ અઝાનનો વિરોધ નથી કર્યો, લાઉડ સ્પીકરના ઉપયોગનો વિરોધ કર્યો છે.

પણ એક મિનિટ…આ અઝાન એટલે શું? એ તો જાણો. અઝાન હકીકતે પ્રાર્થના કે બંદગી નથી. પ્રાર્થનામાં આવવા કરાતી હાકલ છે. જે આ હાકલ કરે છે તેને મુઅઝ્ઝિન કહેવાય છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધા કંઈ સંગીતનું પ્રશિક્ષણ પામેલા નથી હોતા. તેથી ઘણા અંશે બેસૂરા હોય છે. મુસ્લિમોએ દિવસમાં પાંચ વાર નમાઝ પઢવાની હોય છે. તેથી દિવસમાં પાંચ વાર અઝાન ગવાય છે. આથી પાંચ વાર ત્રણ મિનિટ સુધી આ બેસૂરો રાગ સાંભળવો પડે છે અને તેય ઊંચા અવાજે ગવાતો હોય છે. અને તેય લાઉડ સ્પીકરના હાઇ વૉલ્યૂમમાં! આ તો ઠીક, પણ ભાવનગર જેવા નાના શહેરમાં જ્યાં એકથી વધુ મસ્જિદ નજીક-નજીક હોય અને સવારની એકદમ શાંતિ હોય ત્યારે અઝાન પોકારાવા લાગે અને તેમાંય પાછો પર્ફેક્ટ એક સમય હોય તો જુદી વાત છે. થોડી સેકન્ડના અંતરે પણ શરૂ થાય તો એ બધા અવાજો ભેગા મળીને ઘોંઘાટ જ બનતા હોય છે. જે મુસ્લિમો આ ઘોંઘાટનું સમર્થન કરે છે તેમણે હૃદય પર હાથ રાખીને પોતાની રુહને પૂછવું જોઈએ કે શું અલ્લાહને આ પસંદ છે? કેટલાક મુસ્લિમો તો સંગીતનો જ વિરોધ કરતા હોય છે. કાશ્મીરમાં સ્ત્રીઓના બેન્ડ પર પ્રતિબંધ મૂકતો ફતવો જાહેર થયો હતો. તો તાજેતરમાં આસામમાં ૧૬ વર્ષની મુસ્લિમ ગાયિકા નાહીદ આફ્રિન સામે એક નહીં પણ ૪૬ મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓએ ફતવા બહાર પાડ્યા હતા કારણકે તે આઈએસઆઈએસના ત્રાસવાદ સામે ગીતો ગાય છે! ફતવામાં લખાયું હતું કે મસ્જિદ, મદરેસા અને કબ્રસ્તાનની આજુબાજુના મેદાન પર મ્યૂઝિકલ નાઇટ થાય તો તે ઇસ્લામ વિરુદ્ધ છે! જો સંગીતનો વિરોધ હોય, આધુનિકતાને અપનાવવી ન હોય તો પછી અઝાન શા માટે? અને જો આધુનિકતાને અપનાવવી હોય તો ગૂગલ પ્લે સ્ટૉરમાં ‘પ્રેયર ટાઇમ’ની અનેક ઍપ છે. તેનો લોકો ઉપયોગ કરી શકે છે. યુકેમાં તો લંડન સેન્ટ્રલ મૉસ્ક આખા મહિનાના નમાઝના સમય છાપે છે. સાઉદી અરેબિયા જે મુસ્લિમોનું અતિ પવિત્ર સ્થળ ધરાવતો દેશ છે ત્યાં પણ લાઉડ સ્પીકર પર પ્રતિબંધ છે. નેધરલેન્ડ, જર્મની, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, યુકે, ઑસ્ટ્રિયા, નૉર્વે અને બેલ્જિયમ, કૈરો વગેરે અનેક દેશોમાં લાઉડ સ્પીકર અને અઝાન પર પ્રતિબંધ છે. તો પછી ભારતમાં જ કેમ વિરોધ?

મુસ્લિમ લેખિકા મસરત દાઉદ તો કહે છે કે ઇસ્લામમાં પડોશી પ્રત્યે દયાળુ-ઉદાર બનવાનું કહેવાયું છે તો શું મસ્જિદના મુલ્લા-મૌલવીઓને આ વાત લાગુ નથી પડતી? હદીથમાં પણ આ વાત કહેવાઈ છે અબ્દુલ્લાહ મુજાહિદને કહે છે કે આપણા પડોશીઓ સાથે સારો વ્યવહાર કરવો જોઈએ. (અલ અદબ અલ મુફ્રાદ ૧૦૫)
બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે અઝાનમાં જે બોલાય છે તે અન્ય પંથના લોકો શા માટે સાંભળે? આ તો એક જાતની મતાંતર-ધર્માંતરણનો પ્રયાસ છે. અઝાનમાં કહેવાય છે – અલ્લાહો અકબર. એટલે કે અલ્લાહ સૌથી મોટા છે. હિન્દુઓ તો માને જ છે કે ભગવાન કહો કે અલ્લાહ, બધું એક જ છે, પરંતુ ઘણા મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ આ નથી માનતા. તો પછી અલ્લાહ જ સૌથી મોટા છે તેવી તેમની વાત બીજા શા માટે માને? આ ઉપરાંત એમ કહેવાય છે કે અશહદુ અન-લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ જેનો અર્થ એમ કહેવાય છે કે અલ્લાહ સિવાય બીજા કોઈ પૂજનીય નથી. આ વાત પણ બીજા પંથના લોકો શા માટે માને? તેમને નિરાકાર, વિષ્ણુ, શિવ, જગદંબા, મહાવીર, બુદ્ધ કે પછી ઈશુમાં માનવું હોય તો? છેલ્લે પાછું કહેવાય છે કે લા ઇલાહા ઇલ્લ અલ્લાહ. તેનો અર્થ એ જ કે અલ્લાહ સિવાય કોઈ પૂજનીય નથી. આ તો સેક્યુલરિઝમ વિરુદ્ધની વાત થઈ.

ચાલો, એ પણ માની લઈએ કે એક પ્રાર્થના છે, પરંતુ ઘોંઘાટનું શું? જાણીતી સમાચાર ચેનલ એબીપીએ અઝાનમાં કેટલો ઘોંઘાટ હોય છે તેની તપાસ કરી તો સોનુ નિગમના ઘર પાસે આવેલી મસ્જિદમાંથી જે અઝાન દરમિયાન ઘોંઘાટ થાય છે તેનું સ્તર ૬૦ અને ૭૭ ડેસિબલ વચ્ચે રેકોર્ડ કરાયું. નિયમ કરતાં ૨૩.૫ ડેસિબલ વધુ છે. દિલ્લીમાં પણ અઝાન ૬૦-૮૦ ડેસિબલ વચ્ચે ધ્વનિ પ્રદૂષણ રેકોર્ડ કરાયું. જયપુરના મોતી ડૂંગરી વિસ્તારમાં મુસ્લિમ મુસાફિર ખાનાની મસ્જિદમાંથી અઝાનનું ધ્વનિ પ્રદૂષણ તો ૯૦ ડેસિબલ સુધી પહોંચી ગયું. મદ્રાસ ઉચ્ચ ન્યાયાલય, મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે આ અંગે કડક ચુકાદાઓ આપેલા જ છે. મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે વર્ષ ૨૦૧૪માં ચુકાદો આપ્યો હતો જેને મુસ્લિમ નેતાઓએ પણ સ્વીકાર્યો હતો. આવકાર્યો હતો. જો તે સમયે સ્વીકાર્યો હતો તો પછી સોનુ નિગમની ટ્વીટ પર હોબાળો મચાવવાની અને ફતવા બહાર પાડવાની જરૂર શી છે?

હકીકતે તો તમામ પ્રકારના જાહેર ઘોંઘાટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર છે. જો કોઈ એમ કહે કે શાંતિ જોઈતી હોય તો હિમાલય પર જઈને રહો તો એ ખોટી દલીલ છે. શહેરમાં રહીને શાંતિ મેળવવાનો દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે. ભારતના બંધારણની કલમ ૧૯ (૧) (એ) તેમજ ૨૧માં નાગરિકને સારું પર્યાવરણ અને શાંતિપૂર્વક રહેવાનો, રાત્રે ઊંઘ લેવાનો અને આરામદાયક જીવન જીવવાનો અધિકાર અપાયો છે. શું આ અધિકારના હનન બદલ મસ્જિદો સામે કાર્યવાહી ન થઈ શકે? થઈ શકે પરંતુ રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ જોઈએ. ધર્મની-પંથની વાત આવે ત્યારે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ સૂઈ જાય છે, પરંતુ લોકો સૂઈ નથી શકતા તેનું શું?

પાંચ રાજ્યોનાં ચૂંટણી પરિણામો પછી હવે શું?

મહત્ત્વનાં પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં પરિણામો ૧૧ માર્ચે આવી ગયા. ટીવી પર ઉપલક વાતો પછી થતાં વિશ્લેષણના બદલે નિરાંતે જો વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો સચોટ રહે. પરંતુ હવે સબ સે તેજની હોડમાં આવું થતું નથી પરિણામે કહેવાતા રાજકીય નિષ્ણાતો ગોથા ખાઈ જાય છે. પરિણામો પહેલાં પણ ગોથા ખાય છે અને પરિણામો પછી બોધપાઠ લેવાના બદલે જૂના રાગ આલાપ્યા કરે છે.

ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, ગોવા અને મણિપુર આ પાંચ રાજ્યોમાં ચાર ફેબ્રુઆરીથી લઈને ચાર માર્ચ સુધી મતદાન ચાલ્યા. ભારત દેશ ખૂબ જ વિશાળ છે. અનેક દેશોનો સમૂહ ભેગો કરીએ ત્યારે ભારત દેશ બને. તેમાંય ઉત્તર પ્રદેશ ઘણો મોટો છે. બ્રિટનના સાપ્તાહિક ‘ઇકોનોમિસ્ટ’ મુજબ ઉત્તર પ્રદેશની વસતિ એ બ્રાઝિલ જેવડી છે. બ્રાઝિલ એટલે એક સમયે સૌથી ઝડપતી આગળ વધી રહેલા અર્થતંત્રમાંનું એક હતું, છેલ્લા થોડા સમયથી તેની પીછેહટ ત્યાંના ભ્રષ્ટ અને વિલાસી રાજકારણીઓને લીધે થઈ છે. આમ, આ પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણી પાર પાડવી એ ચૂંટણી પંચ માટે કપરું કામ ગણાય પણ તેણે તે સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યું છે તે માટે તે યશ અને અભિનંદનનું અધિકારી ગણાય.

આ પાંચ રાજ્યોમાં ખૂબ જ પ્રચાર થયો. ચૂંટણી શરૂ થાય તે પહેલાં જ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગત આઠ નવેમ્બરે નોટબંધીનો નિર્ણય કરી રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧,૦૦૦ની નોટો રાતોરાત બંધ કરી દીધી હતી. તેના લીધે લગ્ન રાખીને બેઠા હોય કે બીમાર હોય તેવા લોકોને વધુ તકલીફ પડી. પ્રસાર માધ્યમોના એક વર્ગે આને ચૂંટણી સાથે જોડી દીધી. લોકોએ નોટબંધી વખતેય તકલીફ છતાં તેનો સ્વીકાર કર્યો હતો કારણકે તે કાળાં નાણાં, ભ્રષ્ટાચાર અને ત્રાસવાદ વિરુદ્ધ હતી. તેમ છતાં નોટબંધીના નિર્ણયો પછી જે કોઈ ચૂંટણી થઈ, મહારાષ્ટ્રની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ હોય કે ઓડિશાની સ્થાનિક ચૂંટણી હોય, ચંડીગઢની સ્થાનિક ચૂંટણી હોય કે પછી ગુજરાતની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી, આ બધામાં ભાજપનો ઝળહળતો દેખાવ થયો હતો. ગુજરાતમાં ૧૬ જિલ્લાઓમાં નગરપાલિકા અને જિલ્લા પંચાયતની ૧૨૬ પૈકી ૧૦૯ બેઠકો પર ભાજપનો વિજય થયો. પરંતુ રાજકીય પંડિતોને આનાથી સંતોષ ન થયો અને તેમણે પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીનાં પરિણામોથી નોટબંધીને કેટલી સ્વીકૃતિ મળશે તે ખબર પડી જશે તેવું કહ્યું.

ટીવી અને સોશિયલ મિડિયા પર છવાયેલો રહેતો આમ આદમી પક્ષ પંજાબ અને ગોવા સર કરી લેશે તેવું ભવિષ્ય પણ ભખાયું. ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની સરકાર ૧૯૯૧માં રચાઈ હતી જેણે શાળામાં ચોરી કરવાને સંજ્ઞેય અપરાધ બનાવી દીધો હતો. અપરાધી ધારાસભ્યોને જેલમાં મોકલી દીધા હતા. પરંતુ અયોધ્યામાં વિવાદિત ઢાંચો તૂટ્યો તેના બહાને કેન્દ્રની કૉંગ્રેસ સરકારે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને હિમાચલ પ્રદેશ એમ એક સાથે ચાર રાજ્યોની સરકારોને બરતરફ કરી દીધી. જો એમ ન થયું હોત તો આજે કદાચ કૉંગ્રેસની આ દશા છે તેવી ન થઈ હોત કારણકે ભાજપને સહાનુભૂતિનો લાભ મળ્યો. તે પછી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાનમાં ભાજપની સરકારો ઘણા સમયથી રહી અને આજે પણ છે. મધ્ય પ્રદેશમાં ૨૦૦૩થી ઉમા ભારતી, બાબુલાલ ગૌડ અને શિવરાજસિંહ ચૌહાણના નેતૃત્વમાં સતત ભાજપ સરકાર છે. તો રાજસ્થાનમાં ૧૯૯૩થી ૧૯૯૮ ભૈરોસિંહ શેખાવત, ૨૦૦૩થી ૨૦૦૮ વસુંધરા રાજે અને ૨૦૧૩માં ફરી વસુંધરા રાજે એમ ચૌદ વર્ષ ભાજપનું શાસન રહ્યું. હિમાચલ પ્રદેશમાં પણ પ્રેમકુમાર ધૂમલના નેતૃત્વમાં દસ વર્ષ ભાજપનું શાસન રહ્યું. હાલ ત્યાં કૉંગ્રેસનું શાસન છે. એ તો ઠીક, પણ જો કલ્યાણસિંહની સરકાર રહી હોત તો અત્યારે જે સમાચાર આવ્યા તે પણ કદાચ ન આવ્યા હોત. હમણાં ચાલી રહેલી પરીક્ષામાં વ્યાપક ચોરીના સમાચાર ઉત્તર પ્રદેશથી મળ્યા છે. આ ઉપરાંત કાયદા વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ પણ ઘણી સુધરી હોત.

વર્ષ ૨૦૦૨થી ઉત્તર પ્રદેશના જાતિગત-સાંપ્રદાયિક સમીકરણોને લીધે વારાફરતી સમાજવાદી પક્ષ-બહુજન સમાજ પક્ષ-સમાજવાદી પક્ષ એમ વારાફરતી બે પક્ષોનું જ શાસન રહ્યું. ભાજપ ત્રીજા ક્રમે ધકેલાઈ ગયો હતો. એટલે તેને સત્તા મળશે તેવું દિલ્લીમાં બેઠા ટીવીમાં ચર્ચા કરતા રાજકીય નિષ્ણાતે સપનામાં પણ વિચાર્યું નહોતું. ત્યાં સત્તા મેળવવી હોય તો દલિત, યાદવ અને મુસ્લિમ એ વર્ગોનો સાથ મેળવવો પડે જે ભાજપને કોઈ સ્થિતિમાં ન મળે. દલિત-મુસ્લિમોનો સાથ મળે તો માયાવતી જીતે અને યાદવ-મુસ્લિમોનો સાથ મળે તો સમાજવાદી પક્ષ જીતે તેવું ગણિત ઠોકી બેસાડાયું હતું.

આ જ રીતે મણિપુરમાં સ્થાનિક સમીકરણોના કારણે પંદર વર્ષથી કૉંગ્રેસનું જ શાસન હતું. તે અગાઉ પણ કૉંગ્રેસ જ મુખ્યત્વે સત્તામાં રહી. એટલે ભાજપ ત્યાં બીજા ક્રમે બેઠક મેળવશે અને સત્તામાં આવશે તેવું દિલ્લીના રાજકીય નિષ્ણાતો વિચારી પણ ક્યાંથી શકે?

પંજાબમાં અકાલી દળ-ભાજપની સરકાર સામે ભારે આક્રોશ હતો પરંતુ તેની સામે આમ આદમી પક્ષ સત્તામાં આવશે તેવું ગાઈ વગાડીને દિલ્લીના આ નિષ્ણાતો કહેતા હતા. તેની પાછળ ખબર નહીં કયું કારણ કામ કરી ગયું. કદાચ ટીવી-સોશિયલ મિડિયામાં છવાઈ રહેવાની અરવિંદ કેજરીવાલ આણિ મંડળીની આવડત કામ કરી ગઈ હશે?

આ જ આવડતના લીધે આ નિષ્ણાતો ગોવામાં પણ આમ આદમી પક્ષની સરકાર બનવાના સપનાં જોતાં અને દેખાડતાં હતાં અને પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈને ગોવાના સંભવિત મુખ્યપ્રધાન તરીકે ચિતરવાનું ચાલુ પણ કરી દેવાયું હતું.

પરંતુ પરિણામો શું આવ્યા? ઉત્તર પ્રદેશમાં બધા જાણે છે તેમ, ભાજપને ૪૦૩માંથી ૩૧૨ બેઠકો મળી. તેના સાથી પક્ષો અપના દળને નવ અને સુહેલદેવ ભારતીય સમાજ પક્ષને ચાર બેઠક એમ કુલ ૩૨૫ બેઠક એનડીએને મળી. આ પરિણામોથી રાજકીય નિષ્ણાતોને એવા ચક્કર આવી ગયા છે કે તેની કળ હજુ પણ નથી વળી. (હજુ ગુજરાત, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરેની ચૂંટણી બાકી છે. એટલે ચક્કરનું પ્રમાણ વધવાની સંભાવના પૂરી છે.) ઉત્તરાખંડમાં તો માન્યું કે કદાચ ભાજપ અને કૉંગ્રેસ વચ્ચે જ હરીફાઈ હતી પરંતુ તેમને સમજાતું નથી કે ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપ એકલા હાથે કઈ રીતે બહુમતી મેળવી ગયો?

આ જ રીતે પંજાબમાં કૉંગ્રેસ પાછી સત્તામાં કેવી રીતે આવી ગઈ અને આમ આદમી પક્ષને પંજાબ કે ગોવામાં કંઈ હાથ ન લાગ્યું તે બને કેવી રીતે? દિલ્લીમાં બે વાર આમ આદમી પક્ષ સૌથી મોટો પક્ષ બને તો પંજાબ અને ગોવામાં કેમ ન બને? લોકોએ જૂના કાટલા જેવી કૉંગ્રેસને કેમ પસંદ કરી? મણિપુર જેવા ઈશાન રાજ્યમાં રાષ્ટ્રવાદી છબી ધરાવતા ભાજપને બીજા ક્રમે આવી શકે તેટલી બેઠકો કેવી રીતે મળે?

દરેક રાજ્યમાં જે પરિણામ આવ્યું તેમાં એક મુદ્દો નોટબંધી એ ભાજપની તરફેણમાં રહ્યો. (પંજાબનો પ્રશ્ન પૂછે તો જવાબ એ કે ત્યાં રાજકીય નિષ્ણાતો જે હદે અકાલી દળ-ભાજપનું ધોવાણ થશે તેવી આગાહી ભાખતા હતા તે હદે ધોવાણ થયું નથી.) બીજો મુદ્દો, કેન્દ્ર સરકારનાં કામો- ગરીબ મહિલાઓને એલપીજી જોડાણ આપવાનો હોય કે ઉજ્જવલા બલ્બની યોજના, ગામડાઓમાં યુદ્ધના ધોરણે વીજળી પહોંચવાની વાત હોય કે ખેડૂતો તરફી – સસ્તું અને લીમડાના કૉટિંગવાળું ખાતર મૂકવાની વાત હોય કે વીમા પાક યોજનાની વાત હોય, આવાં અનેક પગલાંથી ગરીબ અને ખેડૂત વર્ગે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ચહેરાને જોઈને ભાજપને મત આપ્યો. ઉત્તર પ્રદેશની જનતાએ છેલ્લાં પંદર વર્ષથી સપ અને બસપ બંનેનું શાસન જોયું હતું. સપના શાસનમાં યાદવવાદ અને મુસ્લિમોનું તુષ્ટિકરણ જોયું. ગુંડાગીરી અને અપરાધોનું વધેલું પ્રમાણ જોયું. મંત્રી આઝમ ખાનની ભેંસ ચોરાય તો તેને શોધવા પોલીસને મોકલવામાં આવે અને પોલીસને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવે. બળાત્કારો, હત્યા જેવા ગુનાનું પ્રમાણ વધી ગયું. મસ્જિદમાં તકલીફ ન પડે તે માટે મંદિરો પરથી લાઉડસ્પીકર હટાવી દેવામાં આવે. મુઝફ્ફરાબાદના રમખાણપીડિતોને પૂરતી રાહત ન આપવામાં આવે અને ઠંડીમાં ઠુંઠવાઈને મરવા દેવામાં આવે અને પોતાની જન્મભૂમિ સૈફઈમાં કલાકારોને બોલાવીને મનોરંજન માણવામાં આવે. સ્મશાન કરતાં કબ્રસ્તાન માટે બમણું બજેટ ફાળવવામાં આવે. યાદવ પરિવારમાં પણ પાંચ-પાંચ મુખ્યપ્રધાન હોય. અખિલેશ તો નામ પૂરતા, મુલાયમસિંહ, તેમના ભાઈ શિવપાલ યાદવ, તેમના પિતરાઈ રામગોપાલ યાદવ અને આઝમ ખાન…આ બધા મુખ્યપ્રધાન તરીકે જ વર્તતા. એમાંય છેલ્લે છેલ્લે તો આ કલહ એટલો વધી ગયો કે અખિલેશે વિદ્રોહ કરી સમાજવાદી પક્ષ પોતાના કબજામાં કરી લીધો. કેટલાક નિષ્ણાતોનું કહેવું હતું કે અખિલેશને સત્તા આપવા આ મુલાયમની ચાલ હતી તો કેટલાકનું માનવું હતું કે મુલાયમના સાંપ્રદાયિક અને અખિલેશના વિકાસ-એમ બેવડા ચહેરા પર મત મેળવવાની આ ચાલ હતી. તો કેટલાકે આ કલહ માટે ભાજપને જવાબદાર ઠરાવ્યો! પરિણામો પરથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે લોકોને આ કલહ પસંદ ન પડ્યો.

સમાજવાદી પક્ષે કૉંગ્રેસનો સાથ લીધો તેના લીધે પણ તેનું વહાણ ડૂબ્યું. ૨૭ સાલ યુપી બેહાલ જેવું સૂત્ર આપીને સમાજવાદી પક્ષને વખોડી શીલા દીક્ષિતને મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર કરી દેનાર રાહુલ ગાંધીએ અચાનક એ જ સમાજવાદી પક્ષ સાથે ગઠબંધન (કે ઠગબંધન?) કરી લીધું. અચાનક ઉત્તર પ્રદેશમાં બધું સારું થઈ ગયું? રાહુલ ગાંધીના આલુ કી ફેક્ટરી જેવા મૂર્ખતાપૂર્ણ નિવેદને અખિલેશને પણ નીચાજોણું કર્યું. તો અખિલેશે અમિતાભ બચ્ચનના ગુજરાત પર્યટનના પ્રચાર પર પ્રહાર કરી ગુજરાતીઓને ગધેડા ગણાવ્યા. એમાં પાછું કૉંગ્રેસ અને સપ વચ્ચે સંકલનનો અભાવ. સંપનો અભાવ. અરે! પ્રિયંકા ગાંધી પણ પૂરતો પ્રચાર કરવા ન દેખાયાં. પરિણામ એ આવ્યું કે ગાંધી પરિવારના ગઢ ગણાતા રાયબરેલી અને અમેઠીની વિધાનસભા બેઠકો પર પણ ભાજપનો વિજય થયો. કૉંગ્રેસ માત્ર સાત બેઠક પૂરતી સમેટાઈને રહી ગઈ. (બાય ધ વે, પેલા પ્રશાંત કિશોર ક્યાં છે? બિહાર ચૂંટણી પછી મિડિયાએ ચાણક્ય કહીને બહુ માથે ચડાવેલા. આજના સમાચાર છે કે કોંગ્રેસ પણ તેને શોધી રહી છે. 🙂 )

બીજી તરફ બહુજન સમાજ પક્ષનાં માયાવતીના શાસનમાં પણ રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આરોગ્ય મિશનમાં થયેલું કૌભાંડ જેમાં ત્રણ તબીબી અધિકારીઓ સહિત પાંચ લોકોની હત્યા થઈ ગઈ, બગીચાઓ બનાવાયા, માયાવતી અને હાથીનાં પૂતળાં મૂકાયાં, જેમાં પણ રૂ. ૪૦,૦૦૦નું કૌભાંડ થયા હોવાનું કહેવાય છે, જન્મદિવસે માયાવતીને નોટના હારનું પ્રદર્શન, આ બધાં કારણો તો હતાં જ પણ જો રાજકીય નિષ્ણાતોએ ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણીનાં ઉત્તર પ્રદેશ માટેનાં પરિણામો જોયાં હોત તો ખબર પડત કે દલિતો જ બહુજન સમાજવાદી પક્ષ તરફથી મોઢું ફેરવવા લાગ્યા હતા કારણકે માયાવતીએ દલિતો માટે ખાસ કંઈ ઉકાળ્યું નહોતું. ૨૦૦૭ પછી બે જ વર્ષમાં દલિતોનો માયાવતી તરફથી મોહભંગ થવા લાગ્યો હતો જેણે ૨૦૧૭માં તેને માત્ર ૧૯ બેઠક પૂરતો સીમિત કરી દીધો.

બીજી તરફ, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ઉત્તર પ્રદેશની સભાઓમાં સ્થાનિક મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા. સાથે વિપક્ષો પર આકરા પ્રહારો કર્યા. કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓ ગણાવી. છેલ્લા ત્રણ દિવસ પોતાના સંસદીય વિસ્તાર બનારસમાં ધામા નાખીને રહ્યા. અમિત શાહ, યોગી આદિત્યનાથ અને પક્ષ પ્રમુખ કેશવ પ્રસાદ મૌર્યની મહેનત રંગ લાવી. પરિણામે, ઉત્તર પ્રદેશમાં આટલી જ્વલંત સફળતા ભાજપને મળી.

ઉત્તરાખંડમાં કેદારનાથમાં ભયાનક પૂર જેમાં હજારો માર્યા ગયા હતા, ત્યાર બાદ રાહત કાર્ય અને તે પછી તેને બેઠું કરવામાં નિષ્ફળતા, ઘણાને વળતરનાં નાણાં ન મળવાં, ફંડના અભાવે અનેક અટકેલા પ્રૉજેક્ટ, કૉંગ્રેસની અંદર બળવા પછી ભાજપની સરકાર બનતી બચાવવા ધારાસભ્યોને ખરીદવા સ્ટિંગમાં ઝડપાયેલા મુખ્યપ્રધાન હરીશ રાવત અને સામે પક્ષે અગાઉ કહ્યો તેમ નરેન્દ્ર મોદીના કેન્દ્રની યોજનાઓ ગણાવવા સાથે રાજ્યની કૉંગ્રેસ સરકાર પર આકરા પ્રહારો, અમિત શાહનું બૂથ પ્રબંધન…આ બધાના કારણે ભાજપ ૭૦માંથી ૫૭ બેઠક સાથે વિજયી થયો.

પંજાબમાં પ્રકાશસિંહ બાદલ બે અવધિથી સત્તામાં હતા. પ્રજા પહેલી વાર (૨૦૦૭) ચૂંટે ત્યારે તેનું કારણ અગાઉની (આ કિસ્સામાં અમરીન્દરસિંહ) સરકાર સામે રોષ અને સામે તમે આપેલાં વચનો કારણભૂત હોય છે. બીજી વાર (૨૦૧૨)માં ચૂંટે ત્યારે તમે પહેલાં પાંચ વર્ષમાં આપેલું પ્રમાણમાં સારું શાસન હોય છે. પરંતુ ત્રીજી કે ચોથી વાર પ્રજા ક્ષમા કરતી નથી. આ વખતે પંજાબમાં યુવાનોને ડ્રગના નશામાં ડુબાડી દેવાના પાકિસ્તાનના કાવતરા સામે બાદલ સરકારની નિષ્ફળતા, નાભા જેલ તોડીને ખાલિસ્તાનનો કેદી ભાગવો, પઠાણકોટ ખાતે પાકિસ્તાનના ત્રાસવાદીઓનો હુમલો, ખેડૂતોની આત્મહત્યા, રાજકારણીઓનો સગાવાદ વગેરે અનેક મુદ્દાસર લોકોને રોષ તો હતો પરંતુ સામે પક્ષે આમ આદમી પક્ષમાં જૂથવાદ હતો, દિલ્લીમાં કેજરીવાલનું સુશાસન ઓછું અને નરેન્દ્ર મોદી-ભાજપ સામે સતત આક્ષેપો કરતા રહી ચર્ચામાં રહેવું અને તેમાંય સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પર પ્રશ્નાર્થ ઉઠાવવા, મોદી-રાહુલ સામે ખરાબ ભાષા વાપરવી વગેરે કારણભૂત હતા. ગોવામાં પણ આમ આદમી પક્ષને આ જ વાત નડી. દિલ્લીમાં ખાસ સત્તા ન હોવાથી કેજરીવાલને પંજાબના મુખ્યપ્રધાન બનવાની લાલસા પણ હતી જે દિલ્લીના ઉપમુખ્યપ્રધાન મનીષ સિસોદિયાના મુખેથી સરી પડેલી. આઆપ નેતા ભગવંત માનનું દારૂ પીને સભાઓ સંબોધતા હોવાની ચર્ચા, તેની તસવીરો, ખાલિસ્તાનના સમર્થકોનો આઆપને ટેકો હોવાની ચર્ચા…આ બધું પણ પંજાબમાં આઆપને નડી ગયું. ગોવામાં આઆપના નેતા અને મુખ્યપ્રધાનના દાવેદાર એલ્વીસ ગોમ્સ પર હાઉસિંગ સ્કેમમાં આરોપ પણ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનમાંથી નીકળેલા આઆપને નડી ગયો.

મણિપુરમાં મૈતેયી, નાગ અને કુકી આદિ જાતિઓ વચ્ચે ભયંકર સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો હતો. નાગ જાતિઓનો એક અલગ દેશ બનાવવા પણ ઉગ્રવાદીઓની હિંસક ચળવળ ચાલે છે. એમાં મૈતેયી જાતિના કૉંગ્રેસી મુખ્યપ્રધાન ઓકરામ ઇબોબીસિંહે સાત જિલ્લા રચ્યા જેના લીધે નાગ જાતિના લોકો ભડકી ઉઠ્યા અને તેમણે આર્થિક અવરોધ પેદા કરી દીધો જેના કારણે પેટ્રોલ રૂ. ૨૫૦એ પહોંચી ગયું. બીજી ચીજો પણ મોંઘી થઈ ગઈ. સરકાર પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો પણ હતા. બીજી તરફ, અગાઉ અટલ બિહારી વાજપેયી અને આ વખતે નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ઈશાન રાજ્યોના ઉત્કર્ષ માટે બરાબર ધ્યાન આપ્યું અને ૨૦૧૪ના અંદાજપત્રમાં જ ઈશાન ભારત માટે રૂ. ૫૩૭ અબજની જોગવાઈ કરી. સ્થાનિક પક્ષ નાગ પીપલ્સ પાર્ટી અને નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટી સાથે ગઠબંધન કર્યું. આના લીધે ચૂંટણીમાં તે બીજા સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો અને સરકાર પણ રચી.

ગોવામાં ભાજપ સરકારની કામગીરી પ્રમાણમાં સારી હતી પરંતુ ગેરકાયદે ખીણકામ, ભારતીય-પોર્ટુગીઝ એમ બેવડી નાગરિકતાનો મુદ્દો, કેસિનો વગેરે મુદ્દે મનોહર પારીકર કેન્દ્રીય સ્તરે સંરક્ષણ મંત્રી બનીને ગયા પછી લક્ષ્મીકાંત પર્સેકરનું શાસન ઉણું ઉતર્યું. આથી ભાજપ બીજા ક્રમે રહી ગયો. પરંતુ બીજા પક્ષોના સમર્થનથી અને કૉંગ્રેસના મોવડીમંડળે નિર્ણય લેવામાં વાર લગાડતાં તેણે ત્યાં સરકાર બનાવી લીધી.

વિજય તો મળી ગયો, સરકાર પણ જેણે રચવાની હતી તેણે રચી લીધી, હવે શું? આ પરિણામો પરથી સ્પષ્ટ છે કે ભાજપ અને કૉંગ્રેસ આ બંને રાષ્ટ્રીય પક્ષો છે. (કૉંગ્રેસે પંજાબ જીત્યું છે તે ભૂલવું ન જોઈએ.) તેમાં લોકોને વધુ વિશ્વાસ છે. પાંચેય રાજ્યોમાં લોકોએ પ્રવર્તમાન સરકાર વિરુદ્ધ જનાદેશ આપ્યો છે. આથી જે પણ સરકાર કામ કરશે તે ફરી ચૂંટાશે, નહીંતર લોકો ફેંકી દેશે. બીજું, જાતિ-સંપ્રદાય (હિન્દુ-મુસ્લિમ વગેરે) અને સગાવાદને શાસકોએ ભૂલી જવા જોઈએ. ત્રીજું, વિકાસનાં કામો કરવા પડશે. લોકોને તેનો હિસાબ આપતા રહેવું પડશે જેમ નરેન્દ્ર મોદી સરકાર રોજેરોજ આપી રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રચંડ અપેક્ષાઓ સાથે યોગી આદિત્યનાથે સરકાર રચી છે. ગુંડાગીરી, મહિલાઓની છેડતી, બળાત્કાર, એક ચોક્કસ સંપ્રદાયના ગુંડાઓના કારણે હિન્દુઓનું પલાયન, રાજ્યનાં કાર્યો ઠપ થવા, પોલીસની નિષ્ફળતા વગેરે મુદ્દે ભાજપ સરકારે કામો કરી બતાવવા પડશે. પંજાબમાં ડ્રગને આવતા રોકવા, યુવાનોને ડ્રગથી બચાવવા, ખેડૂતોની માઠી દશા, સરહદે સુરક્ષા, સગાવાદ વગેરે મુદ્દે અમરીન્દર સરકારે કામ કરી બતાવવું પડશે. મણિપુરમાં ભાજપ સરકારે આદિજાતિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને રોકવો પડશે. ઉત્તરાખંડમાં ભાજપ સરકારે વિકાસ કરવો પડશે. ગોવામાં આપેલાં વચનો ભાજપે નિભાવવા પડશે. બાકી, જો નેતાઓને સત્તાનો મદ ચડી જાય તો પ્રજાને પાંચ વર્ષે હિસાબ બરાબર કરતા સારી રીતે આવડે જ છે એ શાસક પક્ષોએ યાદ રાખવું રહ્યું.

ટ્રમ્પનો મુસ્લિમ દેશો પર વિઝા પ્રતિબંધ: પાડાના વાંકે પખાલીને ડામ કેમ?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના માર્ચ ૨૦૧૭ના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

કોઈ દેશમાં કોને આવવા દેવા અને કોને નહીં તે નક્કી કરવાની સત્તા કોને? જે તે દેશના વડાને. કોઈ દેશમાં અમુક વ્યક્તિઓ ગેરકાયદે અથવા કાયદે આવીને પછી ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ કરે તો તેમને રોકવા જોઈએ કે નહીં? બિલકુલ રોકવા જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ ચૂંટણીમાં વચન આપે કે તે ચૂંટણી જીતશે તો ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિને ઉત્તેજન આપતા દેશોના લોકોને આવતા રોકશે તો તે ખોટું છે? જરા પણ નહીં. અને જો આવી વ્યક્તિ ચૂંટણી જીતી જાય તો તેણે વચન પાળવું જોઈએ કે નહીં? પાળવું જ જોઈએ ને. ન પાળે તો? તો તેની પાછળ વિરોધીઓ પડી જાય, દેશનું અને વિદેશનું મિડિયા પડી જાય.

હવે તમે જ કહો, અમેરિકા પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સત્તા સંભાળતા વેંત પોતાનું વચન નિભાવ્યું અને સાત ઇસ્લામિક દેશના લોકોને પોતાના દેશમાં આવતા રોક્યા તેમાં તો આખી દુનિયામાં તેમના પર થૂ-થૂ થઈ ગયું. અમેરિકા તો સ્થળાંતરિતો (ઇમિગ્રન્ટો)નો જ દેશ છે અને અમેરિકાની જે કંઈ પ્રગતિ થઈ છે તે સ્થળાંતરિતોને જ આભારી છે તેવો પ્રચાર શરૂ થઈ ગયો. ટ્વિટરની નવી એપ આવી છે –  પેરિસ્કોપ. આ એપ પર જે કોઈ વપરાશકારો હોય તે પોતાનો વિડિયો લાઇવ બતાવે છે, વાતચીત કરે છે. માત્ર ગમ્મત માટેની આ એપ નથી. તેના પર ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની મુલાકાતે આવેલાં બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન થેરેસા મેની સંયુક્ત પત્રકાર પરિષદને જીવંત બતાવાય. આ એપ ખોલો એટલે સીધું વંચાય- ‘પ્રાઉડલી મેડ ઇન અમેરિકા બાય ઇમિગ્રન્ટ્સ’

હવે આ એવી વાત થઈ કે ઘરમાં કોઈ છોકરું તોફાન કરે અને તેને વઢો તો ઘરના અન્ય તમામ લોકો પોતાના માથે લઈ લે કે તમે અમને તોફાની કહ્યા. ટ્રમ્પનો વિરોધ ઇમિગ્રન્ટ સામે નથી. પરંતુ જે લોકો અમેરિકામાં ગેરકાયદે કે કાયદે ઘૂસી અમેરિકામાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ કરે કે ગુંડાગર્દી કરે છે તેની સામે છે.

હવે એ વાત સ્પષ્ટ છે કે ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ કોણ કરે છે? ત્રાસવાદી સંગઠનો કયા પંથના છે? અલ કાયદા, ઇસ્લામિક સ્ટેટ ઑફ ઈરાક એન્ડ સિરિયા (આઈએસઆઈએસ), લશ્કર-એ-તોઇબા, જમાત ઉદ દાવા, હમાસ, ઇન્ડિયન મુજાહિદ્દીન…આ બધાં સંગઠનોનો હેતુ શું છે? પશ્ચિમી દેશો અને ભારત સહિત તમામ દુનિયામાં ઇસ્લામિક શાસન સ્થાપવું. શરિયાનો કાયદો લાગુ કરવો. માની લઈએ કે આ ત્રાસવાદીઓને એવું ભરમાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં તેમના મુસ્લિમ ભાઈઓ અને બહેનો પર બહુ અત્યાચારો થાય છે. માનો કે તેમના મનમાં ઠસાવવામાં આવ્યું છે કે પશ્ચિમી દેશો મુસ્લિમો પર જુલ્મ કરે છે. તેમની સંસ્કૃતિ વિકૃતિ ફેલાવનારી છે. પરંતુ રશિયાના ચેચન્યામાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ થવાનું કારણ? રશિયા તો સામ્યવાદી દેશ છે. સામ્યવાદ કોઈ ધર્મ- કોઈ પંથમાં માનતો નથી. ચીન સામ્યવાદી દેશ છે. તો પછી ચીનમાં પણ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદ કેમ પ્રવેશ્યો? ચીનમાં શિનજિયાંગ પ્રાંતને અલગ દેશ કરવાની ચળવળ ત્યાંના મુસ્લિમો કેમ ચલાવે છે? ત્યાં ઉઇઘુર મુસ્લિમોએ તુર્કીસ્તાન ઇસ્લામિક પાર્ટી કેમ સ્થાપી છે? ચીને ત્યાં રમઝાન દરમિયાન રોજા રાખવા પર કેમ પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો?

ટ્રમ્પ સાત ઇસ્લામિક દેશોના લોકો અમેરિકામાં આવવા પર પ્રતિબંધ મૂકે તો કહેવાતા ઉદારવાદીઓ દેકારો મચાવે છે પરંતુ ચીન તેના દેશમાં ગેરકાયદે ત્રાસવાદીઓ આવી જાય કે ત્રાસવાદી કૃત્ય કરીને દેશ છોડીને ભાગી ન જાય તે માટે પાકિસ્તાન તેનું ખાસ મિત્ર (ભારતને દબાવવા માટે) હોવા છતાં તેની સાથેની સરહદે સુરક્ષા ચુસ્ત બનાવવા નિર્ણય કરે તો વિદેશના તો છોડો, ભારતનું મિડિયા તેની વ્યવસ્થિત નોંધ પણ ન લે. દરેક લેખમાં રાષ્ટ્રવાદી-હિન્દુવાદીઓને ગાળો ભાંડતા બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો તેના પર લખે પણ નહીં! એ બતાવે છે કે ભારતના મિડિયામાં કહેવાતા ઉદારવાદીના નામે  ત્રાસવાદને પોષક અને સમર્થક પત્રકારો-કૉલમિસ્ટો ઘૂસી ગયા છે.

અરે ભાઈ! સેક્યુલરિઝમ ખરા અર્થમાં તો એ કહેવાય કે ગમે તે પંથમાં ખોટું ચાલતું હોય તો તેને તમે વખોડો. તેને બહાર લાવો. જયશ્રીગીરી સાધ્વીના વેશમાં ગોરખધંધા કરતી હોય તો તેના વિશે લખવાની સાથે કેરળમાં ખ્રિસ્તી સાધવીઓના ફાધર દ્વારા શોષણની વાતો પણ લખો. કેથોલિક ચર્ચે વર્ષ ૨૦૧૫માં પોતાના શોષણ સામે અવાજ ઉઠાવનાર એક નનને રૂ. ૧૨ લાખ તેને ‘સેટલ થવા’ (ખરેખર તો મોઢું બંધ કરવા) માટે આપ્યા તે સમાચાર કયા અખબારમાં તમે વાંચ્યા? કઈ ટીવી ચેનલે તેના પર આસારામની જેમ રોજેરોજ ચર્ચાઓ ચલાવી? બીજનોરની જામા મસ્જિદનો ઈમામ એક મહિલાને શેતાનમાંથી છૂટકારો અપાવવાના બહાને તેના પર બળાત્કાર કરે તે ઘટના ગયા વર્ષના ઑગસ્ટની છે. સુરતમાં ૩૨ વર્ષના મૌલવીએ ૧૫ વર્ષની બાળા પર બળાત્કાર કર્યો તે ઘટના બે વર્ષ પહેલાંની છે. આ ઘટનાઓ કયા છાપામાં તમે વાંચી? ચાલો, આ ઘટનાઓ તો જૂની છે, પરંતુ રાજસ્થાનના બાડમેર જિલ્લામાં બાયતની મદરેસામાં રહેતો એક મૌલવી બકરી પર બળાત્કાર કરતા પકડાયો! આ ઘટનાઓ  છાપામાં આવી? તેના પર રોજેરોજ કઈ ચેનલ પર ચર્ચાઓ થઈ?

રશિયા-ચીનની વાત પછી જર્મનીની કરીએ. જર્મની સહિત યુરોપના દેશોએ સિરિયા, અફઘાનિસ્તાનના લોકોને દયા ખાઈને શરણ આપ્યું છે. પરંતુ ત્યાં શું સ્થિતિ છે? યુકેના ઇન્ડિપેન્ડન્ટ સમાચારપત્રના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૧૫ની ૩૧ ડિસેમ્બરે જર્મનીના કૉલોન (Cologne)માં ૧,૨૦૦ સ્ત્રીઓ પર ૨,૦૦૦ પુરુષો, જેમાંના મોટા ભાગના શરણાર્થી હતા, તેમણે બળાત્કાર કરવા કોશિશ કરી. ૫૦૦ જણાના ટોળા પર ફટાકડા ફેંકવામાં આવ્યા. એક મહિલા અંડરકવર પોલીસ અધિકારીના પેન્ટમાં હાથ નાખીને તેની છેડતી કરવામાં આવી. મહિલાઓના કપડાં ફાડી નખાયાં. એક મહિલાના જેકેટમાં ફટાકડો નખાયો. બેંગ્લુરુમાં આ ૩૧ ડિસેમ્બરે છેડતી થઈ તેના સમાચાર આપણા મિડિયાએ ગાઈવગાડીને બતાવ્યા પરંતુ જર્મનીના આ સમાચારની નોંધ પણ લીધી?

સિરિયામાં પ્રમુખને પદચ્યુત કરવા માટે અમેરિકાની પૂર્વેની ઓબામા સરકારના ટેકાથી આઈએસઆઈએસ અને ત્યાંના બળવાખોરો યુદ્ધ કરે અને તેના કારણે ઘણા નિર્દોષ મરાય તેનાથી કોઈ પણ સંવેદનશીન વ્યક્તિને નિર્દોષો પ્રત્યે અનુકંપા જાગે તે સ્વાભાવિક છે. તેમાં ઐલાન કુર્દી નામનું એક નિર્દોષ બાળક યુરોપમાં શરણ લેવાના પ્રયાસમાં દરિયાની લહેરોમાં મરીને તેનો દેહ તણાઈને તુર્કીના રિસોર્ટના બીચ પર આવે અને તે ફોટો આખા દેશમાં અનુકંપા જગાવી જાય તે તાર્કિક છે પરંતુ સાથે જે લોકો ત્રાસવાદી વિચારધારાનો બચાવ કરે છે તેમણે એ સમજવું રહ્યું કે સિરિયામાં મુસ્લિમો જ મુસ્લિમો સામે લડે છે. આવું યમનમાં પણ છે, તુર્કીમાં પણ છે, ઈરાકમાં પણ છે, અફઘાનિસ્તાનમાં પણ છે અને ઈસ્લામનાં મક્કા-મદીના જેવાં પવિત્ર સ્થાનો જ્યાં છે તે સાઉદી અરેબિયામાં પણ છે. તો શું શરિયાનું શાસન સ્થપાવાથી શાંતિ સ્થપાઈ જવાની? મુસ્લિમો પર અત્યાચારો બંધ થઈ જવાના? જો તેમ જ હોત તો શરિયાના કાયદા જ્યાં ચુસ્ત રીતે લાગુ છે તેવા ઇસ્લામિક દેશોમાં આ ત્રાસવાદી સંગઠનો કેમ હુમલા કરે છે? પાકિસ્તાન તો મુસ્લિમોને ભારતમાં અન્યાય થશે તેમ માનીને જ ઝીણા અને તેના મુસ્લિમ સમર્થકોએ સ્થાપ્યો હતો ને? તો ત્યાં પણ સિંધમાં સૂફી દરગાહ અને તે અગાઉ અનેક મસ્જિદો પર કેમ બૉમ્બ ધડાકા થાય છે?

ઉદારવાદીઓએ આંખ-કાન ખુલ્લાં રાખીને એ પણ સ્વીકારવું રહ્યું કે આ શરણાર્થીઓ યુરોપના દેશો માટે સમસ્યા બની રહ્યા છે. બધા નહીં તોય ઘણા બધા શરણાર્થીઓએ ત્યાં કાયદા અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ બગાડી છે. પેલી કહેવતની જેમ તેઓ ‘પેટમાં ગરીને પગ પહોળા કરી રહ્યા છે’. એકલા જર્મનીમાં જ ૧૭ હજાર શરણાર્થીઓએ પોતાને પૂર્ણ કદનો શરણાર્થીનો દરજ્જો મળે તે માટે જર્મન સરકાર સામે દાવો કર્યો હતો અને તેમાં જીત મેળવી છે. જે જર્મની આ શરણાર્થીઓને શરણ આપે છે ત્યાં બર્લિનમાં ગત ૧૯ ડિસેમ્બરે ટ્રક ડ્રાઇવરે બરાબર ખ્રિસ્તી તહેવાર ક્રિસમસ પહેલાં ટ્રક ચલાવીને ૧૨ લોકોને મારી નાખ્યા અને ૫૬ લોકોને ઘાયલ કર્યા. પેલા બાળકની તસવીર પરથી અનુકંપા થતી હોય તો આ ૧૨ લોકોને મારી નાખ્યા તેના પર ઉદારવાદીઓને અનુકંપા નથી થતી? હુમલાખોર શરણ માગનાર ટ્યુનિશિયાનો રહેવાસી જ હતો.

અને માત્ર ટ્રમ્પની વાત શું કામ કરો છો? રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ટરનેશનલ એફેર્સના એક સર્વેક્ષણ મુજબ, પૉલેન્ડ, ઑસ્ટ્રિયા, હંગેરી, ફ્રાન્સ અને બેલ્જિયમ સહિત દસ દેશોમાં હવે મુસ્લિમોને પ્રવેશ આપવા સામે વિરોધ વધી રહ્યો છે. આ તો માનો કે ખ્રિસ્તી પ્રભાવી દેશો છે, પરંતુ તાજેતરમાં સાઉદી અરેબિયા જેવા કટ્ટર ઇસ્લામિક દેશોએ પાકિસ્તાનના ૩૯ હજાર નાગરિકોને કાઢી મૂક્યા તેની નોંધ ભલે મિડિયાએ બહુ સારી રીતે નહીં લીધી હોય, પરંતુ તેના સૂચિતાર્થ સમજવા જેવા છે. વિઝા નિયમોના ઉલ્લંઘન કરતાંય આ નાગરિકો આઈએસઆઈએસ નામના ત્રાસવાદી સંગઠન સાથે સંકળાયેલા હોવાની આશંકા પર આ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે.

કુવૈત જેવા ઇસ્લામિક દેશે તો વર્ષ ૨૦૧૧માં અને વર્ષ ૨૦૧૬માં અફઘાનિસ્તાન, સિરિયા, યમન, ઈરાક, ઈરાન અને હા, બુદ્ધુજીવી-ઉદારવાદીઓના માનીતા પાકિસ્તાન તેમજ બાંગ્લાદેશના નાગરિકોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે અને આ વર્ષેય મૂક્યો છે. એ તો ઠીક, પણ આ ઉદારવાદીઓના માનીતા પાકિસ્તાને ગયા જુલાઈથી આ ફેબ્રુઆરી સુધીમાં છ લાખ અફઘાનીઓને અફઘાન પાછા મોકલ્યા. આ શરણાર્થીઓએ પોતાની વિતક કથામાં કહ્યું છે કે પાકિસ્તાની પોલીસે તેમના પર અનહદ અત્યાચારો ગુજાર્યા હતા અને ખંડણી ઉઘરાવી હતી. તેમનાં બાળકોને શાળામાંથી કાઢઈ મૂકવામાં આવતા. કેમ્પમાં શાળા ચાલતી તેને બંધ કરી દેવામાં આવતી. (કાશ્મીરના નિર્વાસિત પંડિતોની સાથે તો તેમના જ દેશની શિબિરોમાં આવું થતું) સામે પક્ષે પાકિસ્તાન પોલીસ આ અફઘાનીઓને પોતાના દેશની સુરક્ષા માટે ખતરો માનતી હતી. તેથી તેણે આ પગલું લીધું, પરંતુ બુરહાન વાનીને મારવામાં આવે તો માનવ અધિકાર ભંગના નામે ચિલ્લંચિલ્લી કરતા બરખા દત્તો, રાજદીપ સરદેસાઈઓ, શેખર ગુપ્તાઓનાં મોઢાં આવા મામલે સિવાઈ જાય છે!

ભારતમાં એક ચર્ચનું છાપરું ઉડી જાય તો પણ આપણું મિડિયા અને અમેરિકાની વિવિધ એજન્સીઓ, ત્યાંના ઉદારવાદી (તત્કાલીન) પ્રમુખ બરાક ઓબામા ભારતને સહિષ્ણુતાના પાઠ ભણાવવા લાગે છે પરંતુ ચીન દક્ષિણ કોરિયાના ૩૨ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓને કાઢી મૂકે ત્યારે આ બધા મૂંગામંતર થઈને બેસી જાય છે. ચીને આ મિશનરીઓને કાયદાનું પાલન ન કરવા અને સ્થાનિક રીતરિવાજોને માન ન આપવા માટે આ પગલું ભર્યું હતું.

પણ આપણું મિડિયા અને અમેરિકા સહિત વિશ્વનું ઉદારવાદી મિડિયા ત્રાસવાદીઓ- સેવાના નામે વટાળ પ્રવૃત્તિ કરતા ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, તેથી જે તેનો વિરોધ કરે તેને રાઇટિસ્ટ (જમણેરી), ફેનેટિક (ધર્માંધ), ઑટોક્રેટિક અથવા ફાસિસ્ટ (સરમુખત્યાર), સ્ટબૉર્ન (હઠીલું), જડસુ વગેરે વિશેષણોથી બુદ્ધુજીવી કૉલમિસ્ટો નવાજશે પરંતુ આ સત્ય લખતાં તેમની કલમમાંથી શાહી સૂકાઈ જશે. દયાનંદ સરસ્વતી, રાજા રામમોહનરાયે જેમ હિન્દુ ધર્મની કુરીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો, જેમ અત્યારે પણ હિન્દુઓ ગોડસે વગેરે હિંસક પ્રવૃત્તિ કરનારને જાહેરમાં તિરસ્કૃત કરે છે તેમ હકીકતે તો મુસ્લિમોએ જ તેમના પંથને બદનામ કરનારા સંગઠનો સામે મેદાનમાં આવવું પડશે. નહીંતર પાડાના વાંકે પખાલીને ડામ ખમવા તૈયાર રહેવું પડશે.

રાષ્ટ્રગીત: સિનેમાગૃહોમાં જ કેમ, તેના માનમાં ઊભા કેમ થવાનું?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન માટે ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં લખેલો લેખ)

૨૮ નવેમ્બરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક મહત્ત્વનો આદેશ આપ્યો કે દેશભરનાં તમામ સિનેમાગૃહોમાં ફિલ્મ દર્શાવતા પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે અને તે વખતે હાજર તમામ લોકોએ ઊભા થવું પડશે. થિયેટરમાં આવવાના અને બહાર જવાના દરવાજા બંધ કરી દેવામાં આવે જેથી રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે કોઈ વ્યવધાન ન આવે. જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે પડદા પર રાષ્ટ્રધ્વજ જ દેખાડવો પડશે.

આ સિવાય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતનો કોઈ રીતે વ્યવસાયિક ઉપયોગ ન થઈ શકે જેથી કોઈ તેનો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે આર્થિક લાભ ઉઠાવી શકે. રાષ્ટ્રગીતનો નાટકીય ઉપયોગ ન થઈ શકે કે તેને મનોરંજન કાર્યક્રમનો હિસ્સો ન બનાવી શકાય. આવું એટલા માટે કારણકે જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વાગે છે ત્યારે ત્યાં હાજર બધા લોકોનું કર્તવ્ય છે કે તેના પ્રત્યે પૂરતું સન્માન પ્રદર્શિત કરવું પડે. રાષ્ટ્રગીતની નાટકીય પ્રસ્તુતિ સંપૂર્ણ રીતે કલ્પનાથી પર છે.

રાષ્ટ્રગીત કે તેનો કોઈ હિસ્સો કોઈ વસ્તુ પર છાપી ન શકાય અથવા તેને તે રીતે અથવા એ જગ્યાઓ પર પ્રદર્શિત ન કરી શકાય જ્યાં તેનું અપમાન થવાની (સન્માન ન થવાની) શક્યતા હોય. રાષ્ટ્રગીતના ગાયન-વાદનથી શિષ્ટાચારના નિયમ જોડાયેલા છે જેનાં મૂળ આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખ, રાષ્ટ્રીય એકતા અને સંવૈધાનિક દેશભક્તિની ભાવનામાં છે. રાષ્ટ્રગીતનું કોઈ પણ સંક્ષિપ્ત સંસ્કરણ (વર્ઝન) કોઈ પણ કારણથી બનાવવા અને તેનું પ્રદર્શન કરવાની અનુમતિ કોઈને પણ નથી.

સર્વોચ્ચે કહ્યું કે ભારતના દરેક નાગરિકની પવિત્ર ફરજ છે કે તે બંધારણમાં આપેલા આદર્શોનું પાલન કરે. આમાંનો એક આદર્શ છે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે સન્માન દર્શાવવાનો. સમય આવી ગયો છે કે દેશના નાગરિકો સમજે કે તેઓ એક રાષ્ટ્રમાં રહે છે અને તેમની ફરજ છે કે તેઓ રાષ્ટ્રગીત માટે સન્માન દાખવે. રાષ્ટ્રગીત એ બંધારણીય દેશભક્તિનું પ્રતીક છે. આ બાબતે કોઈ જુદા વિચાર કે વ્યક્તિગત અધિકારોના વિચારને કોઈ સ્થાન નથી. રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ માટે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સન્માન દર્શાવે છે ત્યારે માતૃભૂમિ માટેના પ્રેમ અને સન્માનનું પ્રતિબિંબ દર્શાય છે.

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો આ આદેશ એક જાહેર હિતની અરજી પર આવ્યો હતો. મધ્યપ્રદેશના રહેવાસી શ્યામનારાયણ ચૌકસેએ આ અરજી દાખલ કરી હતી. આ અરજી પાછળની ભૂમિકા એવું છે કે જ્યારે ચૌકસે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરણ જૌહરની ફિલ્મ ‘કભી ખુશી કભી ગમ’ જોવા થિયેટરમાં ગયા ત્યારે આ ફિલ્મના ભાગરૂપે એક દૃશ્યમાં રાષ્ટ્રગીત વાગ્યું. તેને માન આપવા ચૌકસે પોતાની જગ્યા પર ઊભા થયા. પાછળ બેઠેલા બીજા દર્શકો ઊભા ન થયા. (તેમના મનમાં રાષ્ટ્રગીત માટે માન નહોતું.) તેથી તેમણે વિરોધ કર્યો અને ચૌકસેની મજાક ઉડાવી. ચૌકસેએ સિનેમાગૃહના મેનેજરને ફરિયાદ કરી પણ તે બહેરા કાને પડી. તે પછી તેમણે રાષ્ટ્રગીતને સન્માન આપવા માટે ઝુંબેશ ઉપાડી અને જબલપુર ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અરજી કરી. અરજીમાં તેમણે કહ્યું હતું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાં રાષ્ટ્રગીતનો ખોટો ઉપયોગ કર્યો છે. ઉપરાંત જ્યારે હૉલમાં આ ધૂન વાગી ત્યારે તેના સન્માનમાં કોઈ ઊભું ન થયું. ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચૌકસેના પક્ષમાં આદેશ આપતા કહ્યું કે કરણ જૌહરે પોતાની ફિલ્મમાંથી આ દૃશ્ય કાઢવું પડશે પરંતુ નિર્માતા-નિર્દેશક કરણ જૌહરે સર્વોચ્ચમાંથી આ નિર્ણય પર સ્થગન આદેશ (સ્ટે) મેળવી લીધો.

તે પછી પણ ચૌકસેએ હાર ન માની. તેઓ અનેક વર્ષ સુધી આ મુદ્દા પર માહિતી મેળવતા રહ્યા. એટલે સુધી કે વર્ષ ૨૦૧૪માં તમિલનાડુનાં મુખ્યપ્રધાન જયલલિતાના શપથગ્રહણ સમારંભમાં બાવન સેકન્ડની જગ્યાએ માત્ર ૨૦ સેકન્ડ જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવા સામે તેમણે ભોપાલમાં અરજી કરી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬માં તેમણે આ બાબતે ફરી યાચિકા કરી જેમાં તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ માટે રાષ્ટ્રગીતના વલણ પર રોક લગાવવી જોઈએ અને મનોરંજનમાં નાટક (ડ્રામા) બનાવવા માટે રાષ્ટ્રગીતનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. અરજીમાં એમ પણ કહેવાયું હતું કે રાષ્ટ્રગીત એક વાર શરૂ થાય તે પછી તેને અંત સુધી વગાડવું જોઈએ. વચ્ચેથી બંધ ન કરવું જોઈએ. ચૌકસેની મહેનત રંગ લાવી અને સર્વોચ્ચે પહેલી જ સુનાવણીમાં ઉપર મુજબ આદેશ આપ્યો.

જોકે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની પ્રથા નવી નથી! ભારત અને ચીન વચ્ચે ૧૯૬૨ના વર્ષમાં યુદ્ધ થયું ત્યારે મધ્યપ્રદેશના કૉંગ્રેસી નેતા દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર (જે બાદમાં રાજ્યના મુખ્યપ્રધાન બનેલા)ની સલાહ પર તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારે (જવાહરલાલ નહેરુએ) દેશની જનતામાં દેશભક્તિની લાગણી જગાડવા માટે સિનેમાઘરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું અનિવાર્ય બનાવ્યું હતું. યુદ્ધ થયું ત્યારે ઈન્દિરા ગાંધીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી. દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર તે વખતે જનસંપર્ક સમિતિના અધ્યક્ષ હતા. તે વખતે પણ સિનેમાઘરોના દરવાજા બંધ રાખવાનો નહેરુ સરકારે આદેશ આપ્યો હતો અને તે વખતે પડદા પર રાષ્ટ્ર ધ્વજ અને મહાત્મા ગાંધીજીનું ચિત્ર દેખાડવું ફરજિયાત હતું. તે વખતે થિયેટરમાં ફિલ્મના અંતમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડાતું હતું. તે વખતે એક સાંસદે પૂછેલું કે રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડવું જોઈએ, કારણકે અંત વખતે લોકો ઘરે જવાની ઉતાવળમાં હોય છે. ત્યારે તત્કાલીન માહિતી અને પ્રસારણ ખાતાના નાયબ પ્રધાન શામ નાથે કહ્યું હતું કે દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત ફિલ્મની પહેલાં વગાડાતું નથી. આથી અમે પણ આવો જ નિર્ણય કર્યો છે.

પહેલાં થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીતનું નાનું સંસ્કરણ (વર્ઝન) વગાડાતું એટલે કે આખું નહોતું વગાડાતું પરંતુ ૨૩ માર્ચ ૧૯૬૩ના રોજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદની જન સંપર્ક સમિતિની બેઠક થઈ તે પછી આખું (એટલે કે ટાગોરે લખેલું આખું ગીત નહીં, પરંતુ જે અધિકારિક રીતે નક્કી થઈ છે તેટલી કડીનું) જ રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત છે.

મધ્યપ્રદેશના વરિષ્ઠ પત્રકાર દીપક તિવારીએ ‘રાજનીતિનામા મધ્યપ્રદેશ’ પુસ્તકમાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. દીપક તિવારી મુજબ, ચીનનું આક્રમણ દેશ પર ભારે વિપત્તિનો સમય હતો. તે દિવસોમાં સામાન્ય જનતામાં દેશ પ્રત્યે સમર્પણનો ભાવ જાગૃત કરવાની જરૂર હતી. આ હેતુથી જ કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદ બનાવાઈ હતી.

૧૯૬૧માં નહેરુની અધ્યક્ષતામાં રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદે ભલામણ કરી હતી કે શાળા-કૉલેજોમાં શરૂઆત રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી થવી જોઈએ. આ ભલામણનો અમલ સૌ પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને મદ્રાસ (તે વખતે મદ્રાસ રાજ્ય હતું) તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોએ કર્યો હતો. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબે પછી અમલ કરેલો.

માત્ર સિનેમા, કૉલેજોમાં જ નહીં, ટીવી પર પણ રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવતું હતું. તે વખતે ટીવી ઘરઘરમાં નહોતું, પરંતુ ૩ જૂન ૧૯૬૪ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશનાં સાંસદ સરલા ભદૌરિયાએ સરકારને પ્રશ્ન કરેલો કે ટીવી પર જ્યારે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે છે ત્યારે  દિલ્લીમાં લોકો ટીવી સામે ઊભા નથી થતા, બેઠા જ રહે છે, ત્યારે માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સત્યનારાયણ સિંહાએ જવાબ આપેલો કે સરકારને આ બાબતની જાણ નથી.

સિનેમાગૃહોમાં ફરજિયાત રાષ્ટ્રગીત વગાડવા, તે માટે ઊભા થવા સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આદેશ કર્યો છે અને તેના લીધે લિબરલો-સેક્યુલરોને પેટમાં ફરી દુઃખાવો ઉપડ્યો છે. એટલે અમેરિકાના ‘હફિંગ્ટન પૉસ્ટ’ના આર્ટિકલમાંથી ઉછીના તર્ક-કુતર્ક લઈને તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આમેય લિબરલોના વિચારોનું ઉદ્ભવસ્થાન ક્યારેય ભારત નથી રહ્યું. કાં તો સોવિયેત સંઘ (રશિયા) અથવા અમેરિકા. નોટબંધી હોય કે રાષ્ટ્રગીત, કોઈ પણ બાબત વિદેશોમાં થતી હોવી જોઈએ. જો તે ન થાય કે તે નિષ્ફળ હોય તો ભારતમાં પણ તે નિષ્ફળ થશે તેવી (ખોટી) ત્રિરાશિ તેઓ બેસાડતા હોય છે.

સંજય લીલા ભણશાળીની ફિલ્મ ‘દેવદાસ’નો સંવાદ છે- બાબુજીને કહા ગાંવ છોડ દો, સબને કહા પારો કો છોડ દો, પારોને કહા શરાબ છોડ દો, આજ તુમને કહ દિયા હવેલી છોડ દો, એક દિન આયેગા જબ વો કહેગા દુનિયા હી છોડ દો.

આ દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો હોય છે- સારા અને ખરાબ. ખરાબ હંમેશાં સારા પર અતિક્રમણ કરે છે અને જો સારા લોકો પાછા હટતા જાય તો તેને પાછા જ હટતા જવું પડે છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરમાંથી હિન્દુઓ પર આક્રમણ શરૂ થયું. ઘણા બધા હિન્દુઓ જમ્મુ ચાલ્યા ગયા. કેટલાક દિલ્લી આવી ગયા. તો જમ્મુમાં તેમના પર હુમલાઓ થવા લાગ્યા. દિલ્લીમાં બૉમ્બ ધડાકા થવા લાગ્યા.

આવું જ ઘણું બધું આ રાષ્ટ્રના સ્વાભિમાનનાં પ્રતીકો સાથે થયું છે. લિબરલો-કટ્ટર મુસ્લિમોના વિરોધના કારણે વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રગીત તરીકે પસંદ ન કરાયું. રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવ્યું. ચાલો, વાંધો નહીં. વંદેમાતરમ્ ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવાયું તેમાંય તેમના વિરોધને માન્ય રાખીને માત્ર પહેલી બે કડી જ રખાઈ. અન્ય ત્રણ કડી ગવાતી નથી. કારણકે તેમાં મા દુર્ગાની સ્તુતિ છે. અને હવે પહેલી બે કડીવાળા વંદેમાતરમ્ નો પણ કટ્ટર મુસ્લિમો વિરોધ કરે છે. તે કેવું!

આઝાદી પહેલાં ફરકાવાતા રાષ્ટ્રધ્વજમાં વંદેમાતરમ્ લખાયેલું હતું. પરંતુ ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિ પછી તેને સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રધ્વજનો દરજ્જો ન મળ્યો. તેમાંથી પણ વંદેમાતરમ્ શબ્દ ગયો. ધ્વજના રંગ પણ સાંપ્રદાયિકતાના આધારે નક્કી કરાયા. સ્વયં પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૩૧માં પટ્ટાભી સીતારામય્યાને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે “આપણે એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે આપણા ધ્વજમાં રંગ પાછળ કોઈ સાંપ્રદાયિક ગણતરીઓ ન હોવી જોઈએ. કોઈ રંગ કોઈ સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી કે કરશે નહીં.” પરંતુ પછી સાંપ્રદાયિક ગણતરીથી જ તિરંગાને સ્થાન અપાયું. તેમાં પહેલાં માત્ર ભગવા અને લીલા રંગ જ હતા પરંતુ સફેદ રંગ અન્ય સંપ્રદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો.

જેના માટે એક તર્ક એવો પણ છે કે તે ઇંગ્લેન્ડના રાજા જ્યૉર્જના માનમાં ગવાયું હતું તે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના જન ગણ મનને રાષ્ટ્રગાન તરીકે અપનાવાયું (તે વખતના દૈનિક અમૃત બઝાર પત્રિકા જે અત્યારે એબીપી ટીવી ચેનલ પણ ધરાવે છે તેમાં તો એવું લખાયેલું કે કૉંગ્રેસે રાજા જ્યૉર્જ પ્રત્યે વફાદારીનો ઠરાવ પણ પસાર કરેલો!) તેમાં પણ માત્ર એક કડી જ રખાઈ અને બીજી ચાર ન રખાઈ. ચાલો, તેનો કંઈ વાંધો નથી. અને હવે લિબરલો એ રાષ્ટ્રગીત ‘જનગણમન’ વાગવા સામે પણ વિરોધ કરે છે, તેના માનમાં ઊભા થવા સામે પણ વાંધો ઉઠાવે છે!

વંદેમાતરમ્ સામે કટ્ટર મુસ્લિમો વાંધો ઉઠાવે છે તો રાષ્ટ્રગીત સામે ખ્રિસ્તી પંથનો એક પેટા સંપ્રદાય! જેહોવાસ વિટનેસીસ નામના આ સંપ્રદાયનાં ત્રણ બાળકોએ શાળામાં રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. (હિન્દુવાદીઓની ટીકા કરતા લિબરલો આ વાત લખશે પણ આ બાળકો ખ્રિસ્તી પંથના હતા તેમ લખતા ડરશે) તેના વિરુદ્ધ કેરળ વિધાનસભામાં હંગામો થયો હતો અને તે વખતે (૧૯૮૫માં) કેરળમાં અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. આ બાળકો શાળામાં રાષ્ટ્રગીત વાગતી વખતે ઊભા થયાં હતાં પરંતુ તેમણે ગાયું નહોતું. કારણકે તેમની ઉપાસનાપદ્ધતિ તેની પરવાનગી આપતી નથી. આ પંથના લોકો દુનિયામાં ક્યાંય રાષ્ટ્રગીત નથી ગાતા. કટ્ટર મુસ્લિમો પણ વંદેમાતરમ્ માટે આવું જ તો કહે છે કે તેઓ અલ્લાહ સિવાય કોઈને નમન કરતા નથી. આમ, આ પંથો માટે તેમનો પંથ (રિલિજિયન) પહેલાં અને દેશ પછી આવે છે. અત્યારે અમેરિકામાં પણ આવો જ એક વિડિયો પ્રચલિત છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અમેરિકા ફર્સ્ટ નામના ટ્વિટર હેન્ડલ પરથી મૂકાયેલા આ વિડિયોમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રગીત વખતે મુસ્લિમ ભાઈ ઊભા થતા નથી.

ઉપરોક્ત બાળકોના કેસમાં કેરળ ઉચ્ચ ન્યાયાલયે ચુકાદો આપ્યો અને કહ્યું કે રાષ્ટ્રગીતમાં એવું કંઈ નથી કે તેનાથી તમારી ઉપાસના પદ્ધતિની લાગણી દુભાય. તેણે ત્રણ બાળકો બીજોય એમ્યુએલ, તેની બહેન બિનુ અને બિન્દુની હકાલપટ્ટીને માન્ય રાખી. તેઓ અનુક્રમે દસ, નવ અને પાંચમા ધોરણમાં ભણતા હતા. વિચાર કરો, કે આવડાં બાળકોને કેવું કટ્ટર સાંપ્રદાયિક શિક્ષણ ઘરમાં અપાયું હશે! મામલો સર્વોચ્ચમાં ગયો. સર્વોચ્ચે ઉચ્ચ ન્યાયાલય વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો. આ સમયે કેન્દ્રમાં રાજીવ ગાંધીની કૉંગ્રેસ સરકાર હતી. અને રાજીવ ગાંધી પોતાને સર્વોચ્ચની ઉપર સમજતા હતા. થોડા સમય પહેલાં જ તેમણે કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોને ખુશ કરવા શાહબાનો કેસમાં સર્વોચ્ચના ચુકાદાને પલટાવી નાખતો ખરડો પસાર કર્યો હતો. આથી પોતાને રાષ્ટ્રવાદી બતાવવા તેમણે ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬ના રોજ જાહેર કર્યું કે (શાહબાનો કેસની જેમ) આ મામલામાં પણ સર્વોચ્ચનો ચુકાદો પલટાવવા સરકાર બંધારણમાં અનુકૂળ સુધારો કરશે. (ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૬) રાજીવ ભક્ત મોહમ્મદ યુનૂસે તો એમ કહી નાખ્યું કે જેમણે આ ચુકાદો આપ્યો છે તે ન તો ભારતીય છે, ન તો જજ! જોકે તે પછી થોડા જ સમયમાં બૉફૉર્સ કૌભાંડ ચગ્યું અને ચૂંટણી આવતાં સરકાર ગઈ પરિણામે સર્વોચ્ચનો આ ચુકાદો સંસદમાં ખરડો પસાર કરીને રાજીવ ગાંધી સરકાર પલટી ન શકી.

ત્યારે કોઈ ઉહાપોહ ન થયો કારણકે લિબરલોને-સેક્યુલરોને ઘી-કેળાં હતાં. ઈન્દિરા ગાંધીના સમયમાં સિનેમાગૃહોમાં સરકારનો પ્રચાર કરતી દસ્તાવેજી ફિલ્મો થિયેટરમાં મૂવી પહેલાં બતાવવી ફરજિયાત હતી. પરંતુ તેનો કોઈ વિરોધ નહોતો. હકીકતે તો સિનેમેટોગ્રાફ ઍક્ટની કલમ ૧૨ (૪) મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર શૈક્ષણિક હેતુ માટે, વિજ્ઞાનની ફિલ્મ, સમાચાર કે સાંપ્રત બનાવોને લગતી દસ્તાવેજી ફિલ્મ મૂળ ફિલ્મ પહેલાં દર્શાવવા સિનેમાગૃહોને બાધ્ય કરી શકે છે. વિચારો કે જો વર્તમાન સરકાર આવો કોઈ નિર્ણય કરે તો કેવો વિરોધ થાય?

અત્યારે સર્વોચ્ચના ચુકાદા પછી પણ જબરો વિરોધ થયો છે. અને વિરોધમાં કોઈ સીમા બાકી નથી રાખી. લિબરલો જાત-જાતની દલીલો કરી રહ્યા છે. માત્ર સિનેમાગૃહોમાં જ શું કામ? અરે ભાઈ. તમે તો દલીલ કરવાના કે સવારે ઉઠવાનું શું કામ? રાત્રે સૂવાનું શું કામ? તમારું ચાલે તો રાત કો ખાઓ પીઓ દિન કો આરામ કરો. પરંતુ દુનિયામાં કેટલાક નિયમો હોય છે. તમે તો પ્રશ્ન કરવાના કે પેન્ટ નીચે જ શા માટે પહેરવાનું? ઉપર કેમ નહીં? શર્ટને ઉપરના બદલે નીચે પહેરીએ તો ન ચાલે? સિનેમાગૃહોમાં એટલા માટે રાષ્ટ્રગીત કારણકે તેની સાઇકૉલૉજિકલ અસર થતી હોય છે. ટોળાની એક માનસિક અસર સર્જાતી હોય છે. જેમ ૩૧મી ડિસેમ્બરે થતી ઉજવણીમાં દેખાદેખીમાં લોકો જોડાતા હોય તો પછી થિયેટરમાં અંધારામાં ફિલ્મ જોતી વખતે તેની માનસિક અસર નથી થતી? ફિલ્મની હિરોઇનને તેની સાસુ દુઃખ દેતી હોય કે હીરોને હેરાન કરાતો હોય ત્યારે તેની સાથે દર્શક જોડાતો નથી? તો પછી સ્વાભાવિક છે આ રાષ્ટ્રગીતની પણ અસર થાય જ. રાષ્ટ્રગીત માટે ઊભા કેમ થવાનું? માન આપવાની એ એક રીત છે. તમે ઘરમાં બેઠા હો અને કોઈ મહેમાન આવે તો ઊભા થઈ જાવ છો અને મહેમાન બેસે પછી જ બેસો છો. કોઈ શોમાં કોઈ વ્યક્તિ સારું ગાય કે નાચે ત્યારે તેને માન આપવા ઊભા થાય તેને સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન કહે છે. સ્કૂલમાં શિક્ષક વર્ગખંડમાં આવે ત્યારે બધા વિદ્યાર્થી કેમ ઊભા થઈ જાય છે?

વિકલાંગનું શું? તો તેના માટે તો સર્વોચ્ચે છૂટ આપી જ દીધી છે. તેમ છતાં એક વાત વિચારવા જેવી છે. અત્યારે મોટા ભાગના થિયેટર મોલના ટોચના માળે છે તો દિવ્યાંગ ગમે તેમ મેળ કરીને લિફ્ટમાં ઉપર પહોંચીને થિયેટરમાં પગથિયા ઉતરીને પોતાની બેઠક સુધી પહોંચે જ છે ને. તો તે બાવન સેકન્ડ પૂરતો આજુબાજુવાળાનો સહારો લઈને ઊભો/ઊભી ન રહી શકે? અને કોઈ તકલીફ હોય તો પહેલાં જ આજુબાજુવાળાને કહી દે જેથી તેના પ્રત્યે કોઈ રોષે ન ભરાય. લોકો પણ એટલા તો અબૂધ-ગમાર નથી કે કારણ વગર મારવા લાગે. ફિલ્મના મૂડનું શું? તમે મૂડને ચોવીસ કલાક સાથે રાખો છો? ઘરમાં ઝઘડો થયો હોય તો તેની ઑફિસના કામ પર અસર થવા દો છો? ફિલ્મ જોતા પહેલાં ન ગમતી જાહેરખબર દર્શાવાય તો તેની અસર ફિલ્મ જોવા પર થાય છે?

જે દેશમાં સામ્યવાદીઓ એવું કહેતા હોય કે આ દેશ તો અનેક રાષ્ટ્રોનો સમૂહ છે ત્યાં આવો ચુકાદો આપવો પડે અને તે ખેદજનક જ છે. બાકી તો રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાનું જ હોય અને ગાવાનું જ હોય. આ શાળામાંથી જ શીખવાડવું જોઈએ. પરંતુ શાળામાં પણ આ દેશ પ્રત્યે સન્માન જાગે તેવું શિક્ષણ અપાતું ન હોય ત્યાં શું વાત કરવી? થોડોક સરકારનો વાંક, થોડો મિડિયાનો વાંક…આ બધાના કારણે નેગેટિવિટી એટલી પ્રસરી રહી છે કે આપણને આ દેશ પ્રત્યે ગૌરવ થતું જ નથી. ઘણાં માતાપિતા તેમનું બાળક જન્મે ત્યારથી જ તેને વિદેશ મોકલવાની પેરવી શરૂ કરી દેતાં હોય છે. હજારો વર્ષની વિદેશી મુસ્લિમ અને અંગ્રેજોની ગુલામીનાં મૂળિયાં અને તે પછી ચાલુ રહેલી સાંસ્કૃતિક ગુલામીના કારણે આપણને આ દેશની એકેય વાત સારી નથી લાગતી. આ જ કારણે આવો ચુકાદો આપવો પડે છે.

મૂળ તો લિબરલોની દલીલ વાતોને આડા પાટે ફંટાવવાનો પ્રયાસ જ હોય છે. નોટબંધી આવશે તો કહેશે કે શું બધી જનતા કાળું નાણું ધરાવે છે? મોલમાં સુરક્ષા તપાસ થશે તો કહેશે કે શું અમે આતંકવાદી છીએ? પણ એ જ લિબરલો અમેરિકામાં લેક્ચર આપવા જશે તો હોંશે હોંશે કપડાં ઉતરાવી તપાસ કરાવડાવશે. કેમ કે ત્યાં ડૉલર મળે છે.

આ દેશને પોતાનો માનતા હો તો બીજા કોઈ પ્રશ્ન આવે જ નહીં. તેના માટે કોઈ દલીલ આવે જ નહીં. પરંતુ લિબરલોની તકલીફ એ છે કે તેમને અહીં કોઈ કાયદા પાળવા નથી અને અમેરિકા વગેરે વિદેશોમાં કમાણી કરી અહીં સરકાર સામે વાંધા-વચકા ઉઠાવતા રહેવા છે.

મૂળ પ્રશ્ન માત્ર એટલો જ છે કે દેશ માટે બાવન સેકન્ડ ઊભા રહેવામાં પેટમાં કેમ ચૂંક ઉપડે છે?