film, gujarat, Mumbai Samachar, sports

સરખડી: વૉલિબૉલનું પર્યાય બની ગયું છે ગુજરાતનું આ ગામ

(મુંબઈ સમાચાર, ઉત્સવ પૂર્તિ તા.૨૩/૭/૧૭ની કવરસ્ટોરી)

સામાન્ય રીતે ગામડાં વિશે કહેવાતા શિક્ષિત (ખાસ કરીને કૉન્વેન્ટિયા) લોકોની માન્યતા કેવી હોય છે? બધી રીતે પછાત હોય તેને ગામડિયા કહેવામાં આવે છે. ગામડામાં સ્ત્રીઓનું સન્માન નથી થતું, ત્યાં અભ્યાસમાં પાછળ હોય અને ખેલમાં તો ખાસ, તેવું લોકો માનતા હોય છે. પરંતુ જો અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ગામડામાં જ સાચું હીર છુપાયેલું હોય છે. કહેવાતા શિક્ષિતોને ગામડિયા કહેવાતા લોકો ભૂ પીવડાવી દેવાની તાકાત રાખતા હોય છે.

આ જ રીતે ગુજરાત વિશે આ માન્યતા દૃઢ છે કે ગુજરાત શારીરિક બાબતોમાં પાછળ છે. બુદ્ધુજીવી ગુજરાતી કૉલમિસ્ટો પણ ગુજરાતીઓને ઉતારી પાડવાની એકેય તક ચૂકતા નથી. ખાસ કરીને, રમત ક્ષેત્રે કે સૈન્ય ક્ષેત્રે. થોડા સમય પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન અખિલેશ યાદવે પણ એક પણ શહીદ ગુજરાતનો ન હોવાનું કહી પોતાના જ્ઞાનની અધૂરપ પ્રદર્શિત કરી હતી.

રમતગમત ક્ષેત્રે ગુજરાતના અનેક ખેલાડીઓ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે ચાહે તે ઈરફાન પઠાણ હોય, પાર્થિવ પટેલ હોય, ગીત શેઠી હોય કે લજ્જા ગોસ્વામી. યાદી બનાવવા બેસીએ તો લાંબી થાય. પરંતુ આપણે વાત કરવી છે ગામડામાંથી આગળ આવેલી મહિલા ખેલાડીઓની.

ગત જૂન માસમાં બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંગઠન) રમતો યોજાઈ ગઈ. આ સ્પર્ધામાં વૉલિબૉલની અંડર ૨૦ ટીમની કેપ્ટન કોણ હતી જાણો છો? ચેતના વાળા. ૧૯ વર્ષીય ચેતના વાળા એક ગામડાની ખેલાડી છે. આ ગામનું નામ છે સરખડી. કદાચ ગુજરાતના ઘણા લોકોએ પણ આ ગામનું નામ નહીં સાંભળ્યું હોય. સરખડી (અગાઉ અમરેલી અને હાલ) ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના કોડિનાર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે.

માત્ર ચેતના જ નહીં, આ ગામ આખું વૉલિબૉલ પ્રત્યે સમર્પિત ગામ છે તેમ કહીએ તો ખોટું નથી. માત્ર ૪,૨૦૦ની વસતિ ધરાવતા આ ગામની ૨૦૦ મહિલા ખેલાડીઓ અને ૧૦૦ પુરુષ ખેલાડીઓ વૉલિબૉલ રમે છે! ચેતનાનો તો આખો પરિવાર જ વૉલિબૉલને સમર્પિત છે. ચેતનાની બહેન શિલ્પા, પિતરાઈ બહેન કિંજલ વાળા, કિંજલની સગી મોટી બહેન પરિતા, દેવાંશી આ બધા વૉલિબૉલ ખેલાડીઓ છે. કિંજલને પગમાં ઈજા થવાથી તે બ્રિક્સ સ્પર્ધામાં ભાગ નહોતી લઈ શકી.

અને આ બહેનોને તૈયાર કરનારા તેમજ ગામ આખામાં આટલી હદે વૉલિબૉલનું વાતાવરણ સર્જનારા વ્યક્તિનું નામ છે વજ્રંગ વાળા! પરિતા-કિંજલ તેમની દીકરી થાય તો ચેતના-શિલ્પા ભત્રીજી! ફિલ્મ ‘દંગલ’ની ફોગટ બહેનોની કથા યાદ આવી ગઈને? જી હા, આ બિલકુલ તેના જેવી જ કથા છે પરંતુ આ કથા તરફ બહુ ઓછાનું ધ્યાન ગયું છે.

વજ્રંગભાઈ સરખડીમાં જે. આર. વાળા હાઇસ્કૂલમાં ઇનચાર્જ પ્રિન્સિપાલ અને વ્યાયામ શિક્ષક છે. સરખડીથી ફોન પર વાત કરતા, તેમને પૂછ્યું કે કઈ રીતે તેમણે ગામમાં વૉલિબૉલ પ્રત્યે આટલી બધી ચાહના જગાવી? ખાસ તો વૉલિબૉલમાં મહિલા ખેલાડીઓને ટી-શર્ટ અને શૉર્ટ પહેરવાનાં હોય છે. જ્યારે ગામડામાં તો આવાં વસ્ત્રોની મનાઈ જ હોય છે. એમાંય વાળા એટલે ક્ષત્રિય પરિવારમાં તો બહેનો-દીકરીઓ ઘરની બહાર પણ ખાસ ન નીકળે.

વજ્રંગભાઈ કહે છે, “દરિયા કિનારા પાસે આવેલું આ આખું ગામ ‘વાળા’નું છે. હું પોતે ઇન્ટર યુનિવર્સિટી રમેલો છું. વૉલિબૉલ અને કબડ્ડીનો ખેલાડી રહી ચૂક્યો છું. જ્યારે હું શાળામાં જોડાયો ત્યારે ભાઈઓની ટીમ તો જતી હતી, પણ મને થયું કે બહેનોની ટીમ કેમ નહીં? એટલે બહેનોની ટીમ તૈયાર કરી.”

બહેનોની ટીમ તૈયાર તો કરી પરંતુ વૉલિબૉલનો ગણવેશ કોણ પહેરે? એક તો ક્ષત્રિયોના પરિવારો, અને એમાંય ગામડું. કપડાંની માન-મર્યાદા હજુ પણ ગામડામાં સચવાઈ છે. અને આ વાત તો પાછી ૧૯૯૨-૯૩ની જ્યારે કહેવાતા આધુનિકરણની હવા એટલી બધી ભારતને સ્પર્શી નહોતી. ત્યારે શું થયું તે વજ્રંગભાઈના મોઢે જ સાંભળો:

“એ ટુર્નામેન્ટ હતી તો રાજ્ય કક્ષાની પણ ગણવેશ તો પહેરવો પડે. પરંતુ ગણવેશ માટે કોઈ માન્યું નહીં. પરંતુ ટીમ તો મોકલવી જ હતી. એટલે બહેનો ઘાઘરા, શર્ટ, હાથમાં બંગડી અને પગમાં છડા સાથે ભાગ લેવા અમદાવાદ ગઈ!”

વજ્રંગભાઈની ભત્રીજી અને વૉલિબૉલની અંડર-૨૦ ટીમની કેપ્ટન ચેતના કહે છે, “ટીમ અમદાવાદ ગઈ, પરંતુ આયોજકોએ તેને ડિસ્ક્વૉલિફાઈ કરી દીધી…એમ કહીને કે તમે મેચ રમવા આવ્યા છો, જોવા નહીં.’ જો એ વખતે આયોજકોએ ભાગ લેવા દીધી હોત તો…! કેમ કે એ વાત તો ૧૯૯૨-૯૩ની હતી, જ્યારે ગત વર્ષે પણ ઑલિમ્પિકમાં ઇજિપ્તની ડૉઆ ઍલ્ઘોબાશીએ બીચ વૉલિબૉલમાં (એમાં તો બિકિની પહેરવાની હોય છે) હિજાબ પહેરીને ભાગ લીધો હતો. તેની સાથે સાથી ખેલાડીઓએ પણ હિજાબ પહેર્યો હતો. જો ઑલિમ્પિકમાં આ રીતે છૂટ અપાતી હોય તો રાજ્ય કક્ષામાં આટલો અપવાદ તો રાખવો જોઈએ. ઠીક છે.

આ અનુભવ પછી વજ્રંગભાઈ હિંમત ન હાર્યા. તેઓ કહે છે, “મેં તેમને પ્રેક્ટિસ કરાવવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. સ્કૂલ દરમિયાન અને સ્કૂલ પછી.” તેમણે ગામનાં વાલીઓને મહામહેનતે સમજાવ્યા કે વૉલિબૉલનો ગણવેશ પહેરવા દ્યો. એમાં કંઈ ખોટું નથી. દીકરીઓને ઘરે મૂકવા જવી પડતી તો જતા.

આનું પરિણામ વર્ષ ૨૦૦૭માં તેમને મળ્યું જ્યારે ગુજરાતને ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો. ત્યારથી મેડલોનો ક્રમ ચાલુ થઈ ગયો જે આજ પર્યંત ચાલુ છે. એક, બે, ત્રણ એમ ગુજરાતને મેડલો મળતા જ રહે છે. સરખડીની માટી અને વજ્રંગભાઈના કૉચિંગનો આ કમાલ છે.

ચંડીગઢમાં ૪૧મી જુનિયર નેશનલ વૉલિબૉલ ચેમ્પિયનશિપ રમાઈ ત્યારે ૧૨ ખેલાડીઓ પૈકી નવ ખેલાડીઓ તો સરખડી ગામની હતી! વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ત્યાં બધા એવું જ કહેતા કે કે એક તરફ ગાંવ હૈ ઔર દૂસરી તરફ ઇન્ડિયા.’ આમ, સરખડી વૉલિબૉલનો પર્યાય બની ગયું છે.

વજ્રંગભાઈની દીકરી અને તે કરતાંય વૉલિબૉલ ખેલાડી તરીકે ઓળખ મેળવી ચૂકેલી કિંજલ કઈ રીતે આ રમત તરફ વળી? તે કહે છે, “હું બીજા-ત્રીજા ધોરણમાં હતી. બાળકો જેમ કોઈ ને કોઈ રમત રમતા હોય છે. હું ત્યારે વૉલિબૉલ રમતી! ધીમેધીમે મજા આવતી ગઈ. પછી તો રોજેરોજ દિવસમાં બે વાર પ્રેક્ટિસ કરવા લાગી. ખૂબ મહેનત કરવા લાગી. આખા ગામમાં વૉલિબૉલનું વાતાવરણ હતું. લગભગ દરેક ઘરમાંથી કોઈને કોઈ વૉલિબૉલ રમે જ છે.”

‘દંગલ’માં તો બબિતા અને ગીતા પોતાને કડક તાલીમ આપનારા પિતા માટે ગીત ગાય છે, “બાપુ સેહત કે લિયે તૂ તો હાનિકારક હૈ.” કિંજલને તેના પિતા આવા હાનિકારક લાગ્યા ક્યારેય? કિંજલ કહે છે, “ના ક્યારેય નહીં. હા, મેચ વખતે જરૂર કડક હોય, પરંતુ તેઓ પોતાની વાણી, રમત પ્રત્યેની અદમ્ય ઈચ્છા અને જનૂનથી જ નિયંત્રણ કરે છે. ક્યારેય હાથ પણ ઉગામ્યો નથી.” ઉલ્લેખનીય છે કે ગામડામાં તો કંઈ પણ ખોટું થાય તો માબાપ સંતાનને માર મારે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી.

જોકે કિંજલની પિતરાઈ ચેતના વાળા કહે છે, “સર તો દંગલના મહાવીરસિંહ કરતાંય વધુ કડક છે.” બની શકે કે કિંજલને નાનપણથી પિતા સાથે રહીને ટેવ પડી ગઈ હોય એટલે પિતા એટલા બધા કડક ન લાગતા હોય. પરંતુ બીજી પ્રૉફેશનાલિઝમની વાત એ પણ જોવા જેવી છે કે ચેતના તેના કાકા થતા હોવા છતાં વજ્રંગભાઈને સર કહીને જ સંબોધે છે. રમતની વાત આવે ત્યારે કાકા-ભત્રીજીના સંબંધ ભૂલી જવાના. ચેતનાને બ્રિક્સમાં રશિયાની ટીમ સૌથી વધુ ખતરનાક લાગી. સામાન્ય રીતે વૉલિબૉલમાં ઊંચાઈનું મહત્ત્વ છે. સારી એવી ઊંચાઈ ધરાવતા ખેલાડીઓ મેદાન મારી જાય છે. ભારતના ખેલાડીઓની ઊંચાઈ સરેરાશ રીતે ઓછી જોવા મળે છે. આ સંદર્ભે ચેતના કહે છે, “હવે છોકરીઓની ઊંચાઈ વધુ જોવા મળે છે. ખાસ તો કેરળની છોકરીઓ ઊંચાઈ વાળી હોય છે. પરંતુ ઊંચાઈ એ અવરોધ નથી બનતી. જો તમે બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને રમો તો વાંધો ન આવે.”

કિંજલ અને ચેતના કોડિનારની સોમનાથ આર્ટ્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજીમાં બી.એ.ના ત્રીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે. કિંજલ જેને મોટા દીદી કહે છે તે મોટાં બહેન પરિતા વડોદરામાં સયાજી ગાયકવાડ સ્પૉર્ટસ યુનિવર્સિટીમાં પી.જી. ડિપ્લૉમા ઇન સ્પૉર્ટ્સ કૉચિંગ કરીને અત્યારે વૉલિબૉલ કૉચ છે. તો ચેતનાના મોટાં બહેન શિલ્પા પણ ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ના રોજ સ્કૂલ ગેમ્સ ફૅડરેશન ઑફ ઇન્ડિયાની ગ્વાલિયર ખાતે રમાયેલી સ્પર્ધા જેમાં ગુજરાતને ગૉલ્ડ મળ્યો હતો તેમાં એક ખેલાડી તરીકે હતાં. આ ટીમમાં કિંજલનાં મોટાં બહેન પરિતા પણ હતાં.

કિંજલ કહે છે, “અમે રાજ્ય કક્ષાએ ચેમ્પિયન થયા, પછી રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યૂથ ઇન્ડિયાની કેપ્ટન બની થાઇલેન્ડ ખાતે રમી આવી છું. વીમેન્સ નેશનલમાં ૨૦૧૪માં સિલ્વર મેડલ અને ૨૦૧૫માં ગૉલ્ડ મેડલ મળ્યો છે.”

સ્ત્રીઓને માસિક દરમિયાન તકલીફ પડે છે. એ સમયે કેવી કાળજી લે છે? કિંજલ કહે છે, “ખાસ તકલીફ નથી પડતી, પણ હા, અમે લાઇટલી રમીએ.”

ચેતના કહે છે, “અમારી પાસે પાંચ ગૉલ્ડ મેડલ, ત્રણ-ચાર સિલ્વર મેડલ અને બે બ્રૉન્ઝ મેડલ છે. ૧૧-૧૯ ઑક્ટોબર ૨૦૧૪ દરમિયાન થાઇલેન્ડમાં યૂથ ઇન્ડિયા ટીમ તરફથી રમી હતી.” આ નાના એવા ગામડાએ વૉલિબૉલમાં કુલ સાત સુવર્ણ, સાત રજત, ૧૨ કાંસ્ય અને ૨૪ નેશનલ એવોર્ડ જીત્યા છે.

રાષ્ટ્રીય ટીમમાં તો બધા પ્રાંતોની ખેલાડીઓ હોય. કેપ્ટન તરીકે તેમની સાથે કઈ ભાષામાં વાતચીત કરો છો? ચેતના કહે છે, “આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અંગ્રેજી બોલવાની જરૂર પડે છે. પરંતુ ટીમમાં તો અમે અંદરોઅંદર હિન્દીમાં જ વાત કરીએ કારણકે પ્રતિસ્પર્ધી ખેલાડીઓને સમજ ન પડવી જોઈએ. કેરળની છોકરીઓને હિન્દીમાં તકલીફ હતી, તો અમે તેમને હિન્દી શીખવાડ્યું.” આ માટે ચેતના અને કિંજલ અંગ્રેજીના ક્લાસ દ્વારા અંગ્રેજી પણ શીખે છે.

આજે ટૅક્નૉલૉજી ગામેગામ પહોંચી ગઈ હોવાથી, કૉચ વજ્રંગભાઈ અને ખેલાડીઓ ટૅક્નૉલૉજીનો પણ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે. તેઓ યૂ ટ્યૂબ પર વૉલિબૉલની મેચો જોઈ પોતાનું મૂલ્યાંકન અને બીજી ટીમોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, તેમાંથી બોધપાઠ લે છે.

સ્ત્રી હોવાથી મેક-અપ કપડાં ઘરેણાંનો શોખ વૉલિબૉલની આડે નથી આવતો? ઍર હૉસ્ટેસ, ટીવી પત્રકાર કે એવી બીજી કોઈ ગ્લેમરસ કારકિર્દીનું આકર્ષણ નથી? કિંજલ કહે છે, “જ્યારે વૉલિબૉલ રમતા હોય ત્યારે મેક-અપ, કપડાં વગેરે ભૂલી જવાનું. કોઈનાં લગ્ન હોય ત્યારે અમારો એ શોખ પૂરો કરી લઈએ. જ્યાં સુધી કારકિર્દીની વાત છે, બીજી કોઈ રમત કે બીજા કોઈ ક્ષેત્ર પ્રત્યે આકર્ષણ જ નથી.”

સરકાર તરફથી કેવી સુવિધાઓ આ ગામ અને તેની ખેલાડીઓને મળે છે? વજ્રંગભાઈ કહે છે, “ખૂબ જ સારી. મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ ૨૦૧૦થી ખેલ મહાકુંભ શરૂ કર્યો તેના લીધે વિશેષ લાભ થયો છે. દેવાંશી વાળા જેવી ખેલાડી ખેલ મહાકુંભની વૉલિબૉલ સ્પર્ધાથી આગળ આવી છે. ઉપરાંત ૨૦૧૪માં આનંદીબહેન પટેલ મુખ્યપ્રધાન હતાં ત્યારે શક્તિદૂત યોજના જાહેર કરાઈ હતી જેના હેઠળ ખેલાડીઓને સહાય આપવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ, કિંજલ અને ચેતનાને બે-બે લાખ રૂપિયાની સહાય મળી છે. સેન્ટર ઑફ ઍક્સલન્સી હેઠળ ૬૦ હજારની રકમ વર્ષે તેમજ ૨૫ બહેનોને દર મહિને રૂ. ૭૫૦નું સ્ટાઇપેન્ડ મળે છે. પૂર્વ સરપંચ મહેશ વાળાએ સાધનો ડૉનેટ કર્યા હતા. બીજી શાળાઓની મદદ લઈ સ્પૉન્સરશિપ પણ મેળવીએ છીએ. હાલના સરપંચ સંજય વાળા પણ રાષ્ટ્રીય ખેલાડી છે. ગત ૩૦ જૂને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તે ચેતનાનું શક્તિદૂત યોજના અંતર્ગત સન્માન પણ કરાયું હતું. સ્પૉર્ટ્સ ઑથૉરિટી ઑફ ગુજરાતના ડાયરેક્ટર જનરલ સંદીપ પ્રધાન આ ગામની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે બે-ત્રણ કલેક્ટરની હાજરીમાં તેમણે કહેલું કે ગુજરાતને ખેલમાં ટોચ પર લઈ જવું છે અને હરિયાણા જેવી પ્રવૃત્તિઓ આવાં ગામોમાં પણ થાય તેવું કરવું છે.”

હિન્દીમાં ‘દંગલ’ જેવી ફિલ્મ એક રૅસલર કૉચ પર બની શકે તો ગુજરાતીમાં કેમ નહીં? આવો વિચાર કોઈને આવ્યો છે? કારણકે હવે તો ગુજરાતી ફિલ્મોમાં અવનવા વિષયો આવતા થયા છે. વજ્રંગભાઈ કહે છે, “હા, પીયૂષભાઈ ફોંફડી નામના એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેમણે આ બાબતે રસ દાખવ્યો છે.”

વજ્રંગભાઈએ અત્યારે વધુ ને વધુ પ્રતિભાઓ ખેલાડીઓના રૂપમાં મળે તે માટે ઝુંબેશ ચાલુ કરી છે. બહારગામનાં કેટલાંક ભાઈ-બહેન તેમના ઘરે રહીને પ્રેક્ટિસ કરે છે. આથી તેમની ઈચ્છા છે કે આ ગામમાં હૉસ્ટેલ બને તો ઉત્તમ સુવિધા મળે અને તેનો લાભ ગામની બહારનાં બાળકો પણ લઈ શકે. ઉપરાંત એક ઇન્ડૉર સ્ટેડિયમ પણ બને તેવી તેમની અને ખેલાડીઓની લાગણી છે.

આશા રાખીએ કે વર્તમાન મુખ્યપ્રધાન વિજયભાઈ રૂપાણી આ બાબતે પહેલ કરી સરખડી ગામને આ સુવિધાઓ આપશે.

Advertisements
cricket, hindu, international, sikka nee beejee baaju, sports, terrorism

પાકિસ્તાનનું ક્રિકેટ પોલિટિક્સ, શારજાહ એટલે ભારત માટે હારજા

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૨૩/૮/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

(ભાગ-૧૮)

ઝિયાની જયપુરમાં ક્રિકેટ મેચ જોવા આવવાની મુલાકાતથી કાશ્મીરમાં ક્રિકેટ ક્લબ કલ્ચરને જબરદસ્ત પ્રોત્સાહન મળી ગયું. જોકે હિન્દુઓ માટે ક્રિકેટ મેચો હંમેશાં ભયનું કારણ રહેતી. ભારત-પાકિસ્તાનની ક્રિકેટ મેચો જ્યારે પણ કાશ્મીરમાં યોજાય ત્યારે હિન્દુઓ ફફડતા કારણકે જો ભારતીય ટીમ જીતે તો મુસ્લિમો ગુસ્સે થઈ જતા. સરકારી અધિકારીઓ ઑફિસમાં હાજર ન રહેતા. હડતાળ પાડતા. ખીણમાં ભારે પ્રમાણમાં પ્રદર્શનો થતાં. જો પાકિસ્તાન જીતે તો અભૂતપૂર્વ ઉજવણી થતી. લોકો શેરી પર નીકળી પડે અને ડાન્સ કરવા લાગતા. આ બંને સંજોગોમાં હિન્દુઓ તો ફફડતા રાંક પ્રાણીની જેમ ઘરની અંદર પૂરાઈ રહેતા. તેઓ પોતાના મોઢામાંથી કંઈ ન બોલાઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખતા. હિન્દુઓના આત્મસંયમના કારણે પરિસ્થિતિ મોટા ભાગે શાંત જળવાઈ રહેતી. જોકે ક્રિકેટના બોસ (ક્રિકેટ બૉર્ડ) લોકો અને સરકારને ક્યારેય ઝિયાનું આ ક્રિકેટ પોલિટિક્સ સમજાયું નહીં.

પાકિસ્તાનીઓનું આ ક્રિકેટ પોલિટિક્સ શારજાહ સુધી વિસ્તર્યું હતું. શારજાહ એટલે હાર જા. આવી ઉક્તિ યાદ હશે. યુએઇના આ શહેરમાં અબ્દુલ રહેમાન બુખાતીરે ૧૯૮૦ના દાયકામાં બંધાવેલા સ્ટેડિયમમાં મોટા ભાગે ભારત-પાકિસ્તાન અને કેટલીક વાર તેમાં ત્રીજો દેશ સામેલ થતો તો તેમની વચ્ચે ક્રિકેટ મેચો રમાતી. આ મેચોનું પરિણામ અગાઉથી નક્કી જ રહેતું. ભારતની હાર નિશ્ચિત હતી. શ્રીલંકા કે પાકિસ્તાનના અમ્પાયરોની અંચઈ રીતસર દેખાતી તો પણ માધવરાવ સિંધિયા જેવા ક્રિકેટ બૉર્ડ પર કબજો જમાવીને બેઠેલા કૉંગ્રેસી નેતા કે સરકાર કંઈ કરતી નહીં. કદાચ એટલા માટે કે બૉર્ડના અધિકારીઓને મસમોટી રકમ ચુકવાતી હતી. જ્યારે પણ ત્યાં મેચ રમાતી ત્યારે ભારતની ટીમ જાણે ભૂખ્યા વાઘ સામે બાંધેલા પશુઓને ફેંકી દેવાય તેમ મેદાન પર ઉતારતી હતી. બીબીસીના ક્રિકેટ સંવાદદાતા જોનાથન એગ્નુએ કહ્યું હતું કે “હું સોગંદ પર એ કહેવા તૈયાર છું કે મેં જે મેચ જોઈ છે તેમાં બેએક મેચ તો પાકિસ્તાન દ્વારા ફિક્સ કરાઈ હતી.”

ભારતનો ખૂંખાર ગુંડો જે પાછળથી ત્રાસવાદી બન્યો તે દાઉદ ઇબ્રાહિમ શારજાહમાં વટથી ટીવી કેમેરામાં આખા જગતને દેખાય તેમ હાજર રહેતો અને તેની સાથે અનિલ કપૂર, ફિરોઝ ખાન, સંજય ખાન, સીમી ગરેવાલ, (રાજેશ ખન્ના અને ક્રિકેટર ગેરી સોબર્સની પ્રેમિકા) અંજુ મહેન્દ્રુ, શર્મિલા ટાગોર જેવાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ પૂંછડી પટપટાવતા સાથે બેસીને મેચ જોતાં. અભિનેત્રી મંદાકિની તો તેની રખાત હતી. તે પણ દાઉદ સાથે શારજાહમાં જોવા મળતી. શારજાહમાં દર્શકોમાં પણ મોટા ભાગના પાકિસ્તાનની તરફેણવાળા રહેતા અને ભારતની હારના કારણે તેમનામાં, પાકિસ્તાનમાં રહેલા લોકો, ભારતમાં ઘણા મુસ્લિમો, ખાસ કરીને કાશ્મીરના મુસ્લિમો જોશમાં આવી જતા. સાચા રાષ્ટ્રવાદી ભારતીયો ગુસ્સાથી સમસમીને રહી જતા. તેમનું મનોબળ ભારે નીચું જતું. મોટા ભાગની મેચનું પરિણામ પહેલેથી નક્કી જ રહેતું – ભારતની હાર. તેથી કાશ્મીર સહિત ઘણી જગ્યાએ ઉજવણી હજુ મેચ ન પતી હોય ત્યાં જ શરૂ થઈ જતી. સદ્ભાગ્યે ક્રિકેટમાં મેચ ફિક્સિંગનું કૌભાંડ બહાર આવ્યા પછી ૨૦૦૧માં શારજાહમાં ક્રિકેટ મેચો રમાતી બંધ થઈ.

શારજાહમાં રમાતી સ્પર્ધાઓ આઈપીએલના પૂર્વાવતાર જેવી જ હતી. આઈપીએલની મેચો પછી જેવી લેટ નાઇટ પાર્ટીઓ થતી તેવી શારજાહમાં પણ પાર્ટીઓ થતી. સત્તાવાર રીતે તો એવું જ બહાર આવ્યું કે સીમી ગરેવાલ જેવી અભિનેત્રી બુખાતીર સામે ગીતો ગાઈ તેમનું મનોરંજન કરતી. (બિનસત્તાવાર રીતે આ અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ જે કંઈ કરતા હોય તે અલગ.) પાકિસ્તાનના નઈમ બુખારીએ શારજાહના હોલિડે ઇન્ટરનેશનલમાં રાત્રિભોજને પાકિસ્તાનની દેશભક્તિમાં બદલી નાખેલી. તેમાં તે ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઑફ પાકિસ્તાન’નું ગીત ગાતો. પાકિસ્તાનીઓ ખુશ થતા અને ભારતીયોએ કૃત્રિમ હાસ્ય આપવું પડતું.

ભારતીય ખેલાડીઓને કદાચ શારજાહમાં રમવાની મજા એટલે પણ આવતી કે  (ફિક્સિંગથી જે કોઈને જે કંઈ લાભ થતો હોય તે ઉપરાંત) શોપિંગની મજા પડી જતી. ત્યાં દર્શકો પણ મોટા ભાગે પાકિસ્તાન તરફી જ રહેતા. તેથી ભારતીય ખેલાડીઓ માટે વાતાવરણ એવું રહેતું જાણે તેઓ પાકિસ્તાનમાં ન રમતા હોય. જેમ કે જો ભારતીય બૅટ્સમેન પાકિસ્તાન સામે બેટિંગ કરવા જાય તો દર્શકો આવું સૂત્ર બોલતા: “આઉટ હો ભાઈ આઉટ હો, જલદી જલદી આઉટ હો.” અને દર વખતે નિશ્ચિત જેવી બની ગયેલી ભારતીય હાર નજીક હોય ત્યારે તેઓ આવું બોલતા: “યે ટીમ કિસકી હૈ? હર મેચ મેં હારી હૈ? યે ટીમ ઇન્ડિયા કી હૈ, હર મેચ મેં હારતી હૈ.” ભારતની ટીમ હારી જાય એટલે પાકિસ્તાન તરફીઓ એવી રીતે ઉજવણી કરતા જેમ કે તેમણે દુનિયા ન જીતી લીધી હોય! જોકે સચીન તેંડુલકર જેવા ખેલાડીઓ એમ માનીને સંતોષ લેતા કે પાકિસ્તાનમાં તો આના કરતાંય ખરાબ વાતાવરણ હોય છે.  ત્યાં રહેતા ભારતીયો માટે પણ ભારે વિચિત્ર સ્થિતિ થતી. ભારતીય ટીમ હારી હોય એટલે તેનું દુઃખ હોય, પરંતુ પાકિસ્તાનીઓ તેમને ફોન કરીને ખોટે ખોટી સહાનુભૂતિ પાઠવે. અંદરથી તો તેઓ ખુશ જ થતા હોય.

ભારતીય ઓલરાઉન્ડર મનોજ પ્રભાકરે ૧૯૯૭માં પોતાની જ ટીમના એક ખેલાડી પર ફિક્સિંગનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેણે જે મેચોની વાત કરી હતી તેમાંની કેટલીક ૧૯૯૧માં શારજાહમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે રમાયેલી મેચો હતી. બન્યું હતું એવું કે અંધારું થઈ ગયું હતું (ક્રિકેટની ભાષામાં તેને બેડ લાઇટ કહે છે.) અમ્પાયરોએ ભારતીય બૅટ્સમેનોને લાઇટની દરખાસ્ત પણ કરી હતી, પરંતુ ભારતીય ટીમ મેનેજમેન્ટે પ્રભાકર અને સંજય માંજરેકરને ઓછા પ્રકાશમાં રમવાનું ચાલુ રાખવા આદેશ આપ્યો હતો. કહેવાની જરૂર નથી કે છેલ્લી ઓવરમાં પાકિસ્તાન જીતી ગયું હતું અને સ્પર્ધાની ફાઇનલ માટે ક્વોલિફાય થઈ ગયું હતું. પ્રભાકરે જે બીજી મેચની વાત કરેલી તે કોલંબો (શ્રીલંકા)માં ૧૯૯૪માં રમાઈ હતી. તેમાં ભારતને હરાવવા માટે પ્રભાકરને રૂ. ૨૫ લાખની દરખાસ્ત થઈ હતી!

ત્રાસવાદી દાઉદ ઇબ્રાહિમની પહોંચ કેટલી હતી તેનો ઘટસ્ફોટ ૨૦૧૩માં બહાર આવેલા એક અહેવાલમાં થયો હતો. પૂર્વ ક્રિકેટર દિલીપ વેંગસરકરે આ ઘટસ્ફોટ કરતા કહ્યું હતું કે ૧૯૮૦ના દાયકામાં રમાયેલી અનેક સ્પર્ધાઓમાં દાઉદની પહોંચ ભારતીય ટીમના ડ્રેસિંગ રૂમ સુધી હતી. ૧૯૮૬ કે ૮૭માં શારજાહમાં રમાયેલી એક સ્પર્ધામાં દાઉદ ડ્રેસિંગ રૂમમાં આવી ગયો હતો, પરંતુ કપિલ દેવે તેને તગેડી મૂક્યો હતો. અભિનેતા મહેમૂદ તેને ડ્રેસિંગ રૂમમાં લાવ્યો હતો. કોઈ તેને ઓળખી શક્યું નહોતું, પરંતુ દિલીપે તેનો ફોટો જોયો હોવાથી તે તેને ઓળખી ગયા હતા. મહેમૂદે દાઉદની ઓળખ છુપાવી હતી અને તેનો પરિચય એક વેપારી તરીકે કરાવ્યો હતો. દાઉદે કહ્યું હતું કે જો તમે આવતીકાલે પાકિસ્તાનને હરાવશો તો તમને બધાને એક ટોયોટા કોરોલા કાર મળશે. અને તે પણ ભારતમાં તમામ ખેલાડીના ઘરે પહોંચાડી દેવાશે! તે વખતના ભારતીય ટીમના મેનેજર જયવંત લેલે હતા, જેમણે પૂછેલું, “મને પણ મળશે?” દાઉદે કહેલું, “હા”. (જયવંત લેલેએ પણ પોતાના પુસ્તકમાં આ ઘટના ઉલ્લેખી છે.)

કપિલ દેવ બહાર પ્રેસ કૉન્ફરન્સ સંબોધી રહ્યા હતા. તેઓ અંદર આવ્યા. તેઓ તેમના સાથી ખેલાડીઓ સાથે વાત કરવા માગતા હતા. તેમણે મહેમૂદને કહ્યું, “મહેમૂદસાબ આપ ઝરા બહાર નીકલો. (દાઉદ તરફ ઈશાર કરતા) ઔર યે કૌન હૈ? ચલ બહાર ચલ.” દાઉદ કપિલના વર્તનથી ધૂંધવાઈ ગયો હતો. તેણે બહાર નીકળી કહ્યું, “કાર કેન્સલ હાં?” તે પછી પાકિસ્તાની ક્રિકેટર જાવેદ મિંયાદાદ, જેને સરેરાશ તમામ ભારતીય નફરત કરતો હશે, તે આવ્યો અને તેણે કપિલ દેવના દાઉદ પ્રત્યેના વર્તન વિશે ફરિયાદ કરી. “યાર ઉસકો (કપિલ કો) પતા નહીં વો દાઉદ ઇબ્રાહિમ હૈ. ઉસકો કુછ પ્રોબ્લેમ કરેગા…”

એક વાત એ પણ છે કે તે વખતના ક્રિકેટરોની માનસિકતા ડરપોક પ્રકારની હતી. તેઓ પાકિસ્તાનીઓની આક્રમકતા સામે જ નહીં, વેસ્ટ ઇન્ડિઝ, ઈંગ્લેન્ડ, ઑસ્ટ્રેલિયા વગેરેના આક્રમક ખેલ સામે પણ બોદા પડતા. કોઈ જાતના આત્મવિશ્વાસ વગર અને રણનીતિ વગર, દરેક પોતાનું શાનદાર પર્ફોર્મન્સ આપવા માગતું હોય તેમ રમતું. મિંયાદાદે ચેતન શર્માની ઓવરમાં છેલ્લા દડે ફટકારેલી સિક્સરને ભારતીય ઇતિહાસકાર, નવલકથાકાર અને નિબંધકાર મુકુલ કેશવને એવી ઉપમા આપેલી કે મિંયાદાદે ભારતીયોના નાકમાં બે આંગળી ઘૂસાડી દીધી હોય! ભારતીય અને પાકિસ્તાની ક્રિકેટરો વચ્ચે પણ જનૂન દેખાઈ આવતું. જાવેદ મિંયાદાદ અને કિરણ મોરેનો વર્લ્ડ કપ દરમિયાન થયેલો ઝઘડો હોય કે આમીર સોહેલ અને વેંકટેશ પ્રસાદનો ઝઘડો હોય.

આપણી સરકારની નીતિ સાતત્યભરી નથી રહી. પાકિસ્તાનના આટઆટલા ઉંબાડિયાં અને ભારતને પરેશાન કરતા રહેવાની નીતિ છતાં પાકિસ્તાન સાથે થોડો સમય દુશ્મની રાખીને ક્રિકેટ બંધ કરી દેશે, વિમાનને સરહદ પરથી ઉડવાની ના પાડી દેશે, ધંધાપાણી બંધ કરી દેશે અને વળી પાછું શાંતિમંત્રણાઓ કરવા લાગશે. અગાઉની વાજપેયી સરકાર પણ આવું જ કરતી આવી છે અને મોદી સરકાર પણ આવું જ કરે છે. આ લેખ તમે વાંચતા હશો તે જ દિવસે પાકિસ્તાન સાથે સુરક્ષા સંસ્થા સ્તરની મંત્રણા છે. તેમાં વળી દસ્તાવેજોના પુરાવાઓ અપાશે. પાકિસ્તાન તેની હોળી કરીને તાપણાં કરશે. આ બધામાં ક્રિકેટ એ ઘા પર મીઠા ભભરાવા જેવું કરે છે.

૧૯૯૩માં ૧૨ માર્ચે મુંબઈમાં શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટો થયા હતા. તેના ઘા ખોતરતા હોય તેમ તે વખતના પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફે (અત્યારે પણ એ જ છે.) દિલ્હીના વિદેશી પત્રકારો અને લાહોર જીમખાના ટીમ વચ્ચે ક્રિકેટ મેચની દરખાસ્ત કરી. એપ્રિલ ૧૯૯૩માં ઈસ્લામાબાદમાં આ મેચ રમાવાની હતી. ભારતીય ટીમમાં બે જણા એવા હતા કે જેઓ પત્રકારો નહોતા! ક્રિકેટરોને વિશેષ વિમાન દ્વારા લાહોરથી ઈસ્લામાબાદ લઈ જવાયા. ક્રિકેટરોને ક્રિકેટ ક્લબ સુધી લઈ જવા સાત મર્સીડીઝ કારનો કાફલો તૈનાત હતો. ફાઇવ સ્ટાર પર્લ કોન્ટિનેન્ટલ હોટલમાં ઉતારો અપાયો હતો. દારૂ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં હોટલમાં પત્રકાર ક્રિકેટરો અને તેમના પરિવારોને દારૂ સાથેની ખાણીપીણી પૂરી પડાઈ હતી. મેચને સ્ક્રિપ્ટ પ્રમાણે ડ્રોમાં લઈ જવાઈ હતી. શરીફ પોતે ખેલાડીઓને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવા આવ્યા હતા. દરેક ક્રિકેટરને એક સાદડી, લેમ્પ શેડ અને પેન હોલ્ડર અપાયાં હતાં. સ્વાભાવિક છે કે પાકિસ્તાનની મહેમાનગતિથી પ્રભાવિત આ પત્રકારો જેમાં થોડાક ભારતીયો પણ હતા તેમણે મુંબઈમાં થયેલા બોમ્બ ધડાકા પાછળ પાકિસ્તાનનો હાથ છે તેવી ભારત સરકારની વાત પર રોકકળ કરી મૂકી હતી. (જેમ થોડા સમય પહેલાં યાકૂબ મેમણની ફાંસીને રોકવા શત્રુઘ્નસિંહા, મહેશ ભટ્ટ આણિ મંડળીએ રોકકળ કરી હતી અને ફાંસી પછી ભારતીય માધ્યમોના એક વર્ગે યાકૂબ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ઊભી કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો).

(ક્રમશઃ)

ભાગ- ૧  કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩ કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૪ નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯ શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ભાગ-૧૩કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

ભાગ-૧૪ ૨ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ રાજભવનમાં રસપ્રદ ધડાધડી

ભાગ-૧૫ જી. એમ. શાહ સરકારે વિશ્વાસ મત મેળવ્યો

ભાગ-૧૬ ત્રાસવાદીનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો, ખરેખર?

ભાગ-૧૭ પાકિસ્તાનનું પ્રૉક્સી વોર અને ક્રિકેટ પોલિટિક્સ

ભાગ-૧૯ શાહબાનો કેસ: રાજીવના નિર્ણયથી કાશ્મીરમાં ઉજવણીનો માહોલ

ભાગ-૨૦  કાશ્મીરમાં સાંપ્રદાયિક હુલ્લડોમાં હિન્દુઓને નિશાન બનાવાયા

ભાગ-૨૧ કટ્ટરવાદી ઉમેદવારોનો નારો રહેતો: એસેમ્બલી મેં ક્યા ચલેગા? નિઝામ-એ-મુસ્તફા!

gujarat guardian, international, sports

ફૂટબોલ જગત: તેરા ક્યા હોગા, બ્લેટ્ટર?

ફૂટબોલ જગત અત્યારે સૌથી મોટા કૌભાંડથી હચમચી ગયું છે. ૨૭મેએ સવારે ઝ્યુરિચમાં સ્વિસ પોલીસ એક ફાઇવ સ્ટાર હોટલ પર ત્રાટકી. આ હોટલમાં ફૂટબોલની સંસ્થા ફિફાની વાર્ષિક બેઠક ચાલી રહી હતી. પોલીસે પાંચ અધિકારીઓની ધરપકડ કરી. આના કલાકો પછી ન્યૂ યોર્કમાં ન્યાય વિભાગે ૧૪ લોકો સામે ૪૭ આરોપો મૂક્યા. આ ૧૪માં ફિફાનાં મોટાં માથાં, સ્પોર્ટ્સ માર્કેટિંગ એક્ઝિક્યુટિવ, અને બ્રોડકાસ્ટિંગ કૉર્પોરેશનના માલિકનો સમાવેશ થતો હતો. તેમની સામેના આરોપમાં કૌભાંડ, વાયર ફ્રોડ અને કાળાં નાણાંને ધોળાં કરવા (મની લૉન્ડરિંગ)નો સમાવેશ થતો હતો.

ન્યાય વિભાગના આરોપો ફિફા અને સ્પોર્ટ્સ માર્કેટિંગ ગ્રૂપ તેમજ બ્રોડકાસ્ટિંગ કૉર્પોરેશનો વચ્ચે વિશ્વ કપ અને અન્ય સોસર ટુર્નામેન્ટોના ટેલિવિઝન પ્રસારણ હકો અંગે હતા. આરોપીઓ ખાસ (એક્ઝક્લુઝિવ) ટેલિવિઝન કૉન્ટ્રાક્ટ દેવા માટે માર્કેટિંગ પેઢીઓ પાસેથી લાંચ મેળવતા હતા. અને કુલ લાંચનો સરવાળો ૧૫ કરોડ ડોલરથી વધુ થવા જાય છે. આમાં માત્ર આજની વાત નથી. ૧૯૯૧થી આ બધું ચાલ્યું આવે છે. એમ સમજોને કે બે પેઢીના અધિકારીઓએ આ બધો ભ્રષ્ટાચાર કર્યો છે. ન્યૂ યોર્કમાં થયેલો આ કેસ તો માત્ર ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં થયેલા ભ્રષ્ટાચારને લગતો છે. એમ તો, વર્ષ ૨૦૧૦માં પણ ફિફાએ ૨૦૨૨નો વિશ્વકપ કતારને આપ્યો હતો ત્યારે મત ખરીદવાના અહેવાલો બહાર આવ્યા જ હતા. પરંતુ ન્યૂ યોર્કમાં થયેલા કેસમાં તેની તપાસ થવાની નથી.

જેમ મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં થાય છે તેમ ફિફાએ પણ પ્રશ્નના મૂળમાં જવાના બદલે કેટલાકને બલિના બકરા બનાવીને તેમને સસ્પેન્ડ કરી દીધા. જેમના પર આરોપો છે તેમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં સોસર ચલાવતી સંસ્થાઓ કોન્કાકાફ (સીઓએનસીએસીએએફ) અને કોન્મેબોલ (સીઓએનએમઇબીઓએલ) છે. ઝ્યુરિચમાં જેમની ધરપકડ કરાઈ તેમાં કેમેન ટાપુઓ, ત્રિનિદાદ અને ટોબેગો, નિકારગુઆ, કોસ્ટા રિકા, ઉરુગ્વે અને વેનેઝુએલાના લોકોનો સમાવેશ થાય છે.

ન્યૂ યોર્ક ન્યાય વિભાગને કરેલી ગિલ્ટ પ્લીયા (અપરાધ સ્વીકારતી અરજી)માં અન્ય ચાર લોકો અને બે કૉર્પોરેટે સ્વીકારી લીધું છે કે પોતે આરોપી છે. તેમાં ફિફાના પૂર્વ અધિકારી ચાર્લ્સ બ્લેઝર તેમજ બ્રાઝિલિયન સ્પોર્ટ્સ માર્કેટિંગ કૉંગ્લોમેરેટના માલિક અને સ્થાપક જોસ હવિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. હવિલ્લા તો તેની અરજીના ભાગ રૂપે ૧૫ કરોડ ડોલર જતા કરવા તૈયાર છે. એ બતાવે છે કે આ લોકો જેલ જવા માગતા નથી.

આ કેસમાં ફિફાના મોટાં માથાંના નામ ભલે હોય, પણ એક મોટી માછલી તેમ છતાં જાળમાંથી છટકી ગઈ છે અને તેનું નામ છે, સેપ્પ બ્લેટ્ટર, ફિફાના પ્રમુખ!

અને નવાઈની વાત તો એ છે કે આ બ્લેટર ૨૯મી મેએ ફરી ફિફાના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા છે! જોસેફ સેપ બ્લેટ્ટર ૧૯૯૮થી ફિફાના પ્રમુખનું પદ બથાવીને બેઠા છે. એમાં ના નહીં કે તેમના નેતૃત્વમાં ફૂટબોલની વિશ્વભરમાં લોકપ્રિયતા વધી છે. કલ્પના કરતાં પણ વધુ આર્થિક સફળતા પણ મેળવી છે. તેઓ પ્રમુખ તરીકે કેવી રીતે ચૂંટાયા તે સવાલ છે પણ તેનો જવાબ સમજવો અઘરો નથી. હકીકતે તો બ્લેટ્ટરે અમેરિકા, બ્રિટન જેવી મહાસત્તાઓની સામે પડીને આ જીત મેળવી છે. તેમણે વિકસિત દેશો કરતાં વિકાસશીલ દેશોનો ટેકો મેળવીને ફરી સત્તા પ્રાપ્ત કરી છે.

ફિફામાં ૨૦૯ દેશો (ઓહ! એટલા બધા દેશો છે. આપણે તો દસથી વીસ દેશો વિશેના સમાચારો જ વાંચતા-સાંભળતા આવ્યા છીએ! સત્તાવાર રીતે તો કુલ ૧૯૫ દેશો છે, પરંતુ ઓલિમ્પિક્સ અને ફિફામાં એવા દેશોને પણ સમાવાયા છે જેમને જરૂરી નથી કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશ તરીકે માન્યતાપ્રાપ્ત હોય, જેમ કે, ઈંગ્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ, વેલ્સ અને નોર્ધન આયર્લેન્ડ અલગ-અલગ ટીમ તરીકે ભાગ લે છે, પરંતુ તેઓ છે તો એક જ દેશ યુકેના ભાગો.) સભ્યો છે અને દરેક દેશને એક મત પ્રમુખને અને કારોબારી સમિતિને ચૂંટવા માટે મળે છે. બ્લેટ્ટરે આ જ ગણિતને સમજીને તેનો ફાયદો ઉઠાવ્યો છે અને બીજાં ચાર વર્ષ માટે પ્રમુખનું પદ મેળવી લીધું છે. તેમના જ નાક નીચે નવ અધિકારીઓ જેમાં બે તો તેમના સીધા સબઓર્ડિનેટ છે, તેમણે આટલું મોટું કૌભાંડ કર્યું તેનાથી તેમને કોઈ ફરક પડ્યો નથી. (શ્રીનિવાસન યાદ આવે છે ને? સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલી બધી વાર ફટકાર લગાવી તો પણ બીસીસીઆઈના પ્રમુખનું પદ છોડતા જ નહોતા) આ ધરપકડ પછી યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા બ્લેટ્ટરને પ્રમુખપદેથી હાંકી કાઢવા માગતા હતા, પણ કાબા બ્લેટ્ટરે આ મહાસત્તાઓને પણ ભૂ પીવડાવી દીધું.

શુક્રવારે ફિફાની સભામાં સ્ટેજ પર મોટામોટા પડદાઓ લાગેલા હતા. નિયમિત સમયગાળે તેમાં બ્લેટ્ટરના સારાં કાર્યોના વિડિયો દેખાડાતા હતા. તેમાંના એક વિડિયોમાં આફ્રિકાના ખેલાડીઓ દરિયાકાંઠે ફૂટબોલ રમતા હોય છે. વિડિયોમાં અવાજ કહેતો હતો, “અમે સોસરને સર્વત્ર ઉત્તેજન આપીએ છીએ.”

અમાજુ પિનિક જેવા અનેક લોકો બ્લેટ્ટરના પક્ષે હતા. અમાજુ પિનિક એટલે નાઇજીરિયાના સોસર ફેડરેશનના વડા. તેઓ ૧૯૯૯થી બ્લેટ્ટરના મિત્ર છે. ૧૯૯૯માં બ્લેટ્ટર નાઇજીરિયાની મુલાકાત લીધી હતી. તે વખતે તેમણે પિનિકને પણ સાથે રાખ્યા હતા. બ્લેટ્ટરે તેમને ગાજર લટકાવ્યું હતું કે તેઓ આફ્રિકા માટે ઘણું કરવા માગે છે. ફિફામાં નાના દેશોનું પણ ઘણું મહત્ત્વ છે. બ્લેટ્ટરની આ વાતથી પિનિક અને તેમના જેવા અનેક દેશોના લોકો પ્રભાવિત થઈ ગયા છે.

સિએરા લિઓનના સોસર ફેડરેશનના વડાં ઈશા જોનસેને સભામાં ઊભાં થઈને બ્લેટ્ટરનો આભાર માન્યો. કારણ? જ્યારે સિએરા લિઓનમાં ઇબોલા વાઇરસનો આતંક ફાટી નીકળ્યો હતો ત્યારે બ્લેટ્ટરે મદદના પ્રતીક રૂપે ૫૦,૦૦૦ ડોલરની મદદ કરી હતી અને ઇબોલા સામેની લડતમાં સિએરા લિઓનને મળેલું આ સર્વપ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય દાન હતું.

બ્લેટ્ટરે પણ આ ગરીબ દેશોના સોસર ફેડરેશનોનાં દિલ જીતવા નાના વિકાસ પ્રૉજેક્ટોનો ઉપયોગ કર્યો. તેઓ ફિફાની તિજોરીમાં પણ વધારો કરતા રહ્યા. વર્ષ ૨૦૧૧થી ૨૦૧૪ વચ્ચે ફિફાની કુલ આવક ૫.૭ અબજ ડોલર થઈ ગઈ. તેમણે વિકાસશીળ દેશોમાં સ્ટેડિયમો બંધાવવામાં સહયોગ આપ્યો અને ત્યાંની લિગોને મદદ કરી. તેમના નેતૃત્વમાં પહેલી વાર ફૂટબોલ વિશ્વ કપ ઇ. સ. ૨૦૧૦માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં રમાયો.

ફિફાના ૨૦૯ સભ્ય દેશોમાં ત્રીજા ભાગના દેશો વિકસિત દુનિયાના છે. તેમના તરફથી બ્લેટ્ટરની કોઈ આવી પ્રશંસા સાંભળવા મળી નહોતી. શુક્રવારે (૨૯ મે) સાંજે જ્યારે મતદાન પૂરું થયું ત્યારે કેમેરા સામે સભામાંથી નીકળતા પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિનિધિઓનાં મોઢાં પર નિરાશા સ્પષ્ટ ઝળકતી હતી. તેમાંના અનેકે તો ટિપ્પણી કરવા પણ ઈનકાર કરી દીધો. ડેનમાર્કના જેસ્પર મોલર ક્રિસ્ટેન્સેન જેવા કેટલાકે વાત કરવાની તૈયારી દર્શાવી. ક્રિસ્ટેન્સેને બ્લેટ્ટરની જીતથી નિરાશા વ્યક્ત કરી. સાથે એ પણ કહ્યું કે આ અંત નથી. જો પુરાવા મળશે તો અમે શિસ્તકારી પગલાં લઈ શકીએ છીએ.

સાઇપ્રસના સોસર ફેડરેશનના હતાશ પ્રમુખ કોસ્ટાસ કૌત્સોકૌમ્નીસ કહે છે કે અત્યાર સુધી તો બ્લેટ્ટર સામે કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. ઇએસપીએન મેગેઝિનના વરિષ્ઠ લેખક-પત્રકાર બ્રેટ ફોરેસ્ટ સોસરની દુનિયામાં ભ્રષ્ટાચારની તપાસ વર્ષોથી કરતા રહ્યા છે. તેમને બ્લેટ્ટરની જીતથી આશ્ચર્ય લાગ્યું નથી. અનેક પત્રકારો દાયકાઓથી બ્લેટ્ટરની કાળી બાજુ શોધવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પરંતુ અત્યાર સુધી કોઈને કંઈ મળ્યું નથી. એનો અર્થ એ થયો કે બ્લેટ્ટર મોટા ઉસ્તાદ છે.

જોકે ફોરેસ્ટ સ્વીકારે છે કે બ્લેટ્ટરના નેતૃત્વમાં ઘણું સારું કામ થયું છે. હા, આ પ્રોજેક્ટ માટેના નાણાં પૈકી થોડોક જ ભાગ સાચા ઠેકાણે જાય છે તે પણ સ્વીકારવું રહ્યું. બાકીનાં નાણાં આ દેશોના ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને મળી જાય છે અને તેથી તેઓ ફિફાના પ્રમુખને વફાદાર રહે છે.

ફિફાનું માળખું સમજીઓ તો એક રીતે આ સુંદર અને શુદ્ધ લોકશાહી છે. ટોગો જેવા નાનકડા દેશને પણ મત આપવાની એ જ સત્તા છે જે જર્મનીને મળેલી છે. પરંતુ આ તેની નબળાઈ પણ બની ગઈ છે. આના કારણે ફિફાના આગેવાનો નાના-નાના ફેડરેશનોની તરફેણ કરતા રહે છે કારણકે તેઓ જાણે છે કે આ ફેડરેશનો તેમના ટેકામાં ઊભા રહેશે. અને પોતાનું પદ ટકી રહેશે.

શુક્રવારની સભામાં અંતિમ ટીપ્પણીમાં બ્લેટ્ટરે સંકેત આપી દીધો કે આવું ચાલતું રહેવાનું! તેમણે આટલા મોટા ભ્રષ્ટાચાર કૌભાંડનો સીધો ઉલ્લેખ જ ન કર્યો! અને તેને માત્ર તોફાન તરીકે ગણાવ્યું! આ તોફાન કુદરતી અને અસ્થાયી છે તેમ કહ્યું. તેમણે ઓશિયનિયાના પ્રતિનિધિઓને ફિફાની શાસક સમિતિઓમાં વધુ બેઠકો આપવાનું વચન આપી દીધું. આ ઓશિયનિયા એટલે ફિજી જેવા પ્રશાંત મહાસાગરના ટાપુઓ.

અને જ્યાં સુધી બ્લેટ્ટર વિકાસશીલ દેશોને તેમની પાછળ ટેકામાં રાખવા માટે તેમની તરફેણ કર્યા કરે છે ત્યાં સુધી સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રો તેમના નેતૃત્વને પછાડવા ભૂજ્યો પાપડ પણ ભાંગી શકે તેમ નથી. ૭૯ વર્ષના બ્લેટ્ટર આપણા ખંધા રાજકારણી જેવા જ છે. તેમને હજુ સત્તાનો મોહ છૂટતો નથી. તેઓ પોતાની વાત પર વિશ્વસ્ત છે. તેમણે શેખી મારતા હોય તેમ પોતાના પ્રવચનમાં કહ્યું: “સમય શું છે? સમય તો અનંત છે. આપણે તેને કાપીએ છીએ. જેમ જેમ કોઈ ઘરડો થાય છે તેમ તેમ સમય વધુ ઝડપથી જાય છે. સમય ટૂંકો થતો જાય છે. આમ, હું તમારી સાથે છું અને હું તમારી સાથે જ રહેવાનો છું.” તેમની વાત પર મોટા ભાગના શ્રોતાઓએ તાળી પાડી તે બતાવે છે કે તેમને કેટલો બધો ટેકો છે.

તો યુરોપીયન સોસર ફેડરેશનો પાસે હવે કયા રસ્તા બચ્યા છે? એક રસ્તો તો એ છે કે તેઓ ફિફામાંથી અલગ થઈ જાય. તેનો બહિષ્કાર કરે. ડેન્માર્કના ક્રિસ્ટેન્સેન કહે છે કે તેવું તાત્કાલિક તો નહીં થાય. ૫૪ દેશો બહિષ્કાર કરવા ક્યારેય સંમત નહીં થાય. આ ૫૪ દેશોનું એક સંગઠન છે- યુરોપીયન ફૂટબોલ એસોસિએશન- જે યુઇએફએ તરીકે જાણીતું છે. તેની બેઠક બર્લિનમાં મળી રહી છે. તેમાં બ્લેટ્ટર સામેના વિકલ્પો તપાસાશે.

તેમની પાસે બીજો રસ્તો એ પણ છે કે તેઓ રાહ જુએ કે ફિફાના ધરપકડ કરાયેલા અધિકારીઓ બ્લેટ્ટર સામે નિવેદન આપે.  જો આમ થાય તો બ્લેટ્ટર સામે શિસ્તકારી પગલાં લઈ શકાય. અમેરિકાના ન્યૂ યોર્કના પૂર્વીય જિલ્લાના કાર્યકારી એટર્નીએ વચન આપ્યું છે કે જેમ જેમ તપાસ આગળ વધશે તેમ તેમ વધુ આરોપો લાગશે. આમ, જે તપાસ ચાલી રહી છે તેમાંથી જે આરોપો બહાર આવશે તેની સામે આવનારા મહિનાઓમાં ફિફા અને તેના પ્રમુખે ઝીંક ઝીલવાની છે. અમેરિકાની સાથે કામ કરતાં સ્વિસ અધિકારીઓએ એક અલગ તપાસ આદરી છે કે ફિફાએ કઈ રીતે રશિયા અન કતારને આગામી બે વિશ્વ કપ સ્પર્ધાના અધિકારો આપી દીધા.

હવે જોવાનું એ છે કે અમેરિકા કે સ્વિત્ઝર્લેન્ડ પોતાની તપાસમાં બ્લેટ્ટર સામે કોઈ પુરાવા લાવીને તેમના પર સીધી કાર્યવાહી કરી શકે છે કે પછી તેમને બદનામ કરીને તેમની પાસે રાજીનામું અપાવી શકે છે કે કેમ. આમ, બ્લેટ્ટર ભલે શુક્રવારે ફિફાનું પ્રમુખપદ ટકાવવામાં સફળ રહ્યા હોય, તેઓ ચાર વર્ષની મુદ્દત પૂરી કરશે કે કેમ તેમાં શંકા છે. પશ્ચિમી દેશો એક વાર કોઈની પાછળ પડી જાય પછી તેને છોડતા નથી.

(નોંધ: આ લખ્યા પછી બ્લેટ્ટરે રાજીનામું આપી દીધું હતું.)

(ગુજરાત ગાર્ડિયન દૈનિકની બુધવારની પૂર્તિમાં ‘વર્લ્ડ વ્યૂ’ કૉલમમાં તા. ૩/૬/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

ahmedabad, gujarat guardian, society, sports

ફિલીપ હ્યુજીસનું કમોત : બોધપાઠ માત્ર ક્રિકેટરોએ જ નહીં, વાહનચાલકોએ પણ લેવાનો છે

પૂર્વ ઑસ્ટ્રેલિયાઈ ક્રિકેટર બ્રાઇસ મેકગેઇને કેટલાંક વર્ષો પહેલાં એક વન-ડે શ્રેણી માટે સુરક્ષા વધારતી હેલ્મેટ પહેરી હતી અને ત્યારે તે કોમેન્ટેટર અને ખેલાડીઓની ટીકા અને મજાકને પાત્ર બન્યો હતો. મેકગેઇન મુજબ, તેણે આ હેલ્મેટની ટૅક્નૉલૉજી સમજી અને તેને ગમી, તેથી તેણે એ પહેરી. જો ટોચના ક્રિકેટરો ન પહેરે તો તેના ઉત્પાદકો તેને વેચે નહીં.

અને બન્યું એવું જ. જોકે, અલ્બિયન સ્પૉર્ટ્સ પ્રા. લિ. એ હેલ્મેટ વેચાણમાંથી પાછી ખેંચી લીધી, તેની ડિઝાઇન વધુ કવરેજ આપતી હોવા છતાં. કારણ કે તેનું વેચાણ ઓછું હતું.

કાશ! જે વાત મેકગેઇન સમજ્યો તે વાત ફિલિપ હ્યુજીસ જેવા યુવાન ક્રિકેટરે સમજી હોત! ૨૫મી નવેમ્બરે ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ વિરુદ્ધ સાઉથ ઑસ્ટ્રેલિયાની એક મેચમાં સીન એબ્બોટ્ટના એક બાઉન્સરનો સામનો કરવા જતાં હ્યુજીસના માથા પર, તેણે હેલ્મેટ પહેરી હોવા છતાં, ભારે ઈજા થઈ જે ૨૭મી નવેમ્બરે, તેના ૨૬મા જન્મદિનના માત્ર ત્રણ દિવસ પહેલાં જ, કમોતનું કારણ બની. કાર અકસ્માત થાય અને જેવી પીડા-ઈજા થાય તેની સાથે હ્યુજીસની પીડા-ઈજાને સરખાવવામાં આવે છે. હ્યુજીસના કમોતના કારણે હેલ્મેટ પહેરવાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવી ગયો છે. ક્રિકેટર દ્વારા પહેરવાનો અને બાઇક-સ્કૂટર-સ્કૂટી ચલાવનારાઓ માટે પણ.

હ્યુજીસે જે હેલ્મેટ પહેરી હતી તે જૂના મોડલની હતી. આધુનિક હેલ્મેટમાં હ્યુજીસને માથા પર જે જગ્યાએ વાગ્યું તેનું રક્ષણ થાય છે. કાશ! હ્યુજીસ કે તેના માટે, હ્યુજીસ જેવા ક્રિકેટરોના કારણે જંગી આવક રળતા ક્રિકેટ બૉર્ડએ ગયા વર્ષે પ્રકાશિત થયેલો એક અભ્યાસ વાંચ્યો હોત!  યુકેની લફબોરો અને કાર્ડિફ મેટ્રોપોલિટન યુનિવર્સિટીએ પ્રથમ શ્રેણીના ક્રિકેટરોના ૩૫ વિડિયોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું જેમાં તેમણે હેલ્મેટ પહેરી હોવા છતાં તેમને ઈજા થઈ હતી. મોટા ભાગે દડો ફેસગાર્ડ પર અથવા ટોચે વાગ્યો હતો અથવા દડો બંને વચ્ચેના ગેપમાં વાગ્યો હતો.  તેના કારણે મોટા ભાગે કાપા, ફ્રેક્ચર અથવા સોળ જેવી ઈજા થઈ હતી. પરંતુ હેલ્મેટના કવચની પાછળ જ્યારે દડો વાગ્યો તેમાંથી છ જણાને ઈજા થઈ હતી અને બે જણાને અરક્ષિત ડોક પર અથવા માથાના પાછળના ભાગે ઈજા થઈ હતી. અભ્યાસ મુજબ, આ વિસ્તારોમાં ઈજા થાય તો તેનાથી સખત આઘાત લાગે છે.

માથાની ઈજા હંમેશાં ચિંતાનો વિષય રહી છે. પરંતુ બોલરો માટે તે મજા અથવા તો મજબૂરી છે. મજા એ રીતે કે બાઉન્સર નાખીને બૅટ્સમેનને બીવડાવવા અથવા તો ભૂલ કરવા મજબૂર કરી શકાય છે. મજબૂરી એ છે કે સારું રમતા ક્રિકેટરને ડરાવવાની આ એક રીત છે. જ્યારે સામે સચીન તેંડુલકર જેવા બેટ્સમેન હોય ત્યારે ૧૪૫ પ્રતિ કિમી જેવી ઊંચી ગતિએ ૧૫૫.૯ ગ્રામથી ૧૬૩ ગ્રામ વચ્ચેનું વજન ધરાવતો બોલ પડે અને તે બાઉન્સર હોય તો તેને ડરાવવામાં મદદરૂપ બને છે. જોકે તેંડુલકર જેવા બૅટ્સમેન તો બીજા જ દડે તેનો વળતો જવાબ આપી દે, પરંતુ તેની જગ્યાએ કાચા પોચા બૅટ્સમેનના તો હાંજા જ ગગડી જાય.

ઇંગ્લેન્ડના પૂર્વ કપ્તાન માઇક ગેટિંગ જેનું નાક એક વખત વેસ્ટ ઇન્ડિઝના ફાસ્ટ બૉલર માલ્કમ માર્શલના બોલનો સામનો કરતી વખતે ભાંગી ગયું હતું તેના મુજબ, જ્યારે તેણે રમવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે હેલ્મેટનું ચલણ નહોતું.

યાદ છે ને, દૂરદર્શન પર આવેલી અંગ્રેજી શ્રેણી બોડીલાઇન? તે સાચી ઘટનાઓ પર આધારિત હતી. ઇંગ્લેન્ડ અને ઑસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે ૧૯૩૨માં રમાયેલી શ્રેણીમાં ઑસ્ટ્રિલયાના બર્ટ ઑલ્ડફિલ્ડની ખોપડીમાં એક બાઉન્સરથી ફ્રેક્ચર થયેલું. આવા બનાવો બન્યા બાદ શોર્ટ પિચવાળી બૉલિંગ જે બૅટ્સમેનના શરીરને તાકીને (આ શબ્દ હવે આજકાલના જર્નાલિઝમમાં ઓછો વપરાય છે, હવે તો ટાર્ગેટ બનાવવું એવા અંગ્રેજી શબ્દોની ભરમાર, આવા સારા ગુજરાતી શબ્દો હોવા છતાં વધી ગઈ છે.) કરવામાં આવી તેના વિશે ભારે હોબાળો થયો. જોકે એ પછી મિડલસેક્સ અને વૅસ્ટ ઇન્ડિઝ વચ્ચે રમાતી મેચમાં ઇંગ્લેન્ડના પેટ્સી હેન્ડ્રેને તેની પત્નીએ બનાવેલી સુરક્ષાત્મક ટોપી પહેરવાનું ચાલુ કર્યું. (જોયું? પત્નીઓ કાયમ માથામાં ફટકારે તેવું જ નથી હોતું, ઘણી વાર જીવની પરવા પણ કરે, હોં!)

જોકે સાચી હેલ્મેટનો વપરાશ તો તેના ચાળીસ વર્ષ આસપાસ શરૂ થયો. વૅસ્ટ ઇન્ડિઝ જેવી કાતિલ ફાસ્ટ બૉલરોની ટીમ સામે રમતાંય આપણા ભડવીર લિટલ માસ્ટર સુનીલ ગાવસ્કર તો ગોળ ટોપી જ પહેરતા. તેમણે જોકે પોતાની રીતે ખોપડી રક્ષક બનાવ્યું હતું. તેમનું હેલ્મેટ ન પહેરવાનું કારણ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે છતું કરતાં કહેલું કે “મને સૂતા પહેલાં વાંચવાની ટેવ હતી અને ઘણી વાર તો હું વાંચતાં વાંચતાં જ સૂઈ જતો. આના કારણે મારી ડોકના સ્નાયુ નબળા પડી ગયા હતા અને મને ડર હતો કે જો હું હેલ્મેટ પહેરીશ તો બાઉન્સરનો સામનો કરતી વખતે નમવાની ક્રિયામાં અવરોધ આવશે.”

૧૯૭૦ના દાયકામાં ઑસ્ટ્રેલિયાના ડેવિડ હૂક્સનું જડબું વૅસ્ટ ઇન્ડિઝના ફાસ્ટ બૉલર એન્ડી રોબર્ટ્સે તોડી નાખ્યું તે પછી તો રાફડામાંથી કીડીઓ ઉમટી પડે તેમ ક્રિકેટરો હેલ્મેટ પહેરવા માંડેલા.

પરિવર્તનને જે-તે વખતનો સમાજ સહેલાઈથી સ્વીકાર કરતો નથી, ચાહે તે મેકગેઇન હોય કે ઑસ્ટ્રેલિયાનો વર્ષો પૂર્વેનો ડાબોડી બૅટ્સમેન ગ્રેહામ યેલોપ. યેલોપે ૧૯૭૮માં બાર્બાડોઝની ટેસ્ટમેચમાં મોટરસાઇકલની હેલ્મેટમાં સુધારા વધારા કરીને બનાવેલી ફૂલ હેલ્મેટ પહેરી ત્યારે તે હેલ્મેટ પહેરનારો પહેલો ક્રિકેટર બન્યો, પરંતુ તેનો હુરિયો બોલાવાયો હતો.

પરંતુ હેલ્મેટ કંઈ હવે માત્ર ક્રિકેટરોએ જ પહેરવી હિતાવહ નથી. હકીકતે તો તેની શોધ બાઇક, સ્કૂટર જેવાં વાહનો ચલાવવા માટે જ થઈ છે. સાઇકલસવારો માટે પણ હેલ્મેટ પહેરવી સલાહભરી છે. જોકે, ગુજરાતમાં છેલ્લાં પાંચેક વર્ષથી હેલ્મેટ પહેરવી ફરજિયાત બની છે, પરંતુ આપણે તો કાયદો તોડવામાં શૂરવીર! એટલે ટ્રાફિક પોલીસને કટકી આપીને કે પછી હેન્ડલ પર હેલ્મેટ લટકાવીને અથવા ડિકીમાં રાખીને અને પછી ડૉક્ટરે હેલ્મેટ પહેરવાની ના પાડી છે તેવું બહાનું આપીને છટકી જવામાં આપણને એક મજા અથવા આજની ભાષામાં કહીએ તો ‘કિક’ વાગે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ ધસમસતી કાર કે પૂરપાટ વેગે આવતી મોટરબાઇક અથડાય અને વ્યક્તિનું માથામાં વાગવાના કારણે મોત થાય ત્યારે હેલ્મેટનું મહત્ત્વ સમજાય છે. ગુજરાતમાં તો હમણાં હમણાં ટ્રક ને બાઇક, ટ્રક, ટ્રેલર ને બાઇક, બસ ને એક્ટિવાના અકસ્માતો કેટલા વધ્યા છે! આજની ભાગદોડભરી જિંદગીમાં બસની રાહ જોવી કોઈને પોસાય નહીં એટલે અમદાવાદથી કલોલ, ગાંધીનગરથી અમદાવાદ (નોંધ: અહીં સુરતનું આવું કોઈ ઉદાહરણ હોય તો મૂકી શકાય, જેમ કે, સુરતથી કાપોદ્રા …) હાઇવે પર બાઇક પર અપડાઉન કરવામાં આવે છે. આનાથી સરળતા એ રહે છે કે બસની રાહ જોવી ન પડે, બસના ટાઇમિંગ સાચવવા ન પડે, વળી, ઑફિસથી બસસ્ટેશનનું અંતર કાપવા માટે રિક્ષાનો સહારો ન લેવો પડે. હાઇવે પર પણ હેલ્મેટ ન પહેરનારા શૂરવીરો હોય છે. હકીકતમાં તો બનવું એવું જોઈએ કે હાઇવે પર નીકળો ત્યારે પાછળ બેસનારાએ પણ હેલ્મેટ પહેરવી હિતાવહ છે, પરંતુ આપણા રેસવીરો હાઇવે પર પત્ની અને નાના બાળક સાથે નીકળે અને ઘમઘમાવીને બાઇક ચલાવે. વિચારે નહીં કે જો ક્યાંક ચૂક થઈ તો આખો પરિવાર પીંખાઈ જશે.

આંકડાઓ એવું કહે છે કે, ૨૦૧૩ના વર્ષમાં જે કુલ ૨,૪૦૯ અકસ્માતો થયા તેમાં ૧,૦૮૪ કેસોમાં દ્વિચક્રીય કહેતાં ટુ વ્હીલરના હતા. આમ છતાં, હેલ્મેટ પહેરવાની ગતાગમ હજુ વાહનચાલકોમાં આવતી નથી. ક્યાંથી આવે? ગંગાજી હંમેશાં હિમાલયની ટોચેથી પશ્ચિમ બંગાળ તરફ વહે છે. આપણા કેન્દ્ર સરકારના પ્રધાનો પહેરે તો આવે ને. તાજેતરમાં પરિવહન પ્રધાન નીતિન ગડકરી નાગપુરમાં સ્કૂટર પર સવાર થઈને નીકળ્યા. તેમને એમ કે પ્રધાન થઈ ગયા પછી સ્કૂટર ચલાવવાથી લોકોમાં એવી છાપ ઊભી થશે કે તેઓ હજુ સીધા ને સરળ જ છે, પરંતુ તેમણે ભૂલ એ કરી કે હેલ્મેટ ન પહેરી અને મિડિયાએ બહુ સાચી રીતે તેનો મુદ્દો બનાવી દીધો. જો પ્રધાન જ હેલ્મેટ ન પહેરે તો બીજાની ક્યાં વાત રહી?

અને એટલે જ અમદાવાદના ઉમંગ શાહ જેવા લોકોને તો હેલ્મેટનો કાયદો તોડવામાં મજા આવે છે. આ ભાઈ ક્યારેય હેલ્મેટ પહેરતા નથી. જ્યારે તેમને પોલીસ પકડે ત્યારે તેઓ દંડ પરચૂરણમાં ભરે એટલે પોલીસને એવું લાગે કે આ તો ઉમંગભાઈને નહીં, પોતાને દંડ થયો. તેઓ તો પાછા પોલીસને ચોકલેટ દઈને પોતે ‘ગાંધીગીરી’ કરતાં હોય તેવું માને છે. આ ભાઈને લાગે છે કે હેલ્મેટ પહેરવી એ એક જાતની સતામણી પણ છે. કદાચ તેમને હેલ્મેટ (helmet) હેલ-મેટ (hell-mate) જેવી લાગતી હશે.

જ્યારે આ કાયદો અમલી બન્યો ત્યારે  સ્વયં આ લખનારને પણ આવું જ થતું હતું. ખાસ તો ક્યારેક નજીવા કામસર દુકાનમાં જવું હોય ત્યારે હેલ્મેટ ઉતારવી ને પાછી પહેરવી, વળી, બાઇકમાં તો હેલ્મેટ મૂકવાની એક્ટિવામાં આવે તેવી ડિકી પણ નહીં. પરંતુ પછી કાયદાનું પાલન કરતાં હેલ્મેટ પહેરવાનું ચાલુ રાખ્યું તો આજે ટેવ પડી ગઈ છે. બપોરે ૨થી ૪ના ગાળામાં કે રાતના ૯.૩૦ પછી ટ્રાફિક પોલીસ નથી હોતી, પરંતુ હેલ્મેટ પહેરીને જ નીકળવાનું. તેના વધારાના ફાયદા એ છે કે ગરમી અને ઠંડી બંનેમાં માથાનું રક્ષણ થાય છે. કાનમાં હવા જતી નથી.

જોકે કેટલાક લોકો હેલ્મેટ પહેરવાનો કાયદો તો પાળે છે, પરંતુ સારી ગુણવત્તાની હેલ્મેટ મોંઘી પડે છે એટલે ફૂટપાથ પર વેચાતી સસ્તી હેલ્મેટ લઈ લે છે, જેમાં કેટલીક હેલ્મેટ માત્ર માથાનો ઉપરનો ભાગ ઢંકાઈ તેવી જ હોય છે. હકીકતે હેલ્મેટ આખું માથું અને કાન સુધીનો ભાગ ઢંકાય તેવી હોવી જોઈએ.

ગુજરાત અને દેશમાં અન્યત્ર, ટ્રાફિક પોલીસ બિચારી વાહનચાલકો હેલ્મેટ પહેરે એટલે જાતજાતના નુસખા પણ કરે છે કેમ કે કાયદાનો ડંડો પછાડવાથી લોકો ન માને. ઉમંગભાઈ જેવા પુરુષો જ નહીં, અમદાવાદ સહિત ગુજરાતનાં શહેરોની યુવતીઓ-મહિલાઓ પણ સૂર્યથી પોતાની ત્વચાને રક્ષવા ચુંદડી-દુપટ્ટો તાલિબાની મહિલાઓની જેમ વીંટીને પહેરે છે, પણ પોતાના માથાની રક્ષા કરવા હેલ્મેટ પહેરતી નથી .એટલે તેમણે ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’ની જેમ ‘ગાંધીગીરી’નો માર્ગ અપનાવ્યો છે. ૨૦૧૧માં અને થોડા સમય પહેલાં પણ અમદાવાદ, રાજકોટ અને બિહારના પટણા વગેરે સ્થળોની પોલીસે ગાંધીગીરીની રાહે જે વાહનચાલકો નિયમનો ભંગ કરે તેમને રાખડી બાંધવી, ફૂલો આપવા, હેલ્મેટ આપવી, તેમને નિયમો સમજાવવા આવા ઉપાયો પણ કરી જોયા છે, પણ કાયદો તોડવામાં ‘હીરો’ અને ‘સિવિક સેન્સ’માં ‘ઝીરો’ આપણી પ્રજા સમજે તો ને! સિગ્નલ ખૂલે તે પહેલાં તો ઉભેલાં વાહનો આગળ ને આગળ ધપાવતાં જાય અને કેટલાક તો ટ્રાફિક પોલીસ બીજી બાજુ હોય કે તેનું ધ્યાન ન હોય તો સિગ્નલ ખુલે તે પહેલાં બાઇક-સ્કૂટર-રિક્ષા ભગાવી મૂકે! ચાર રસ્તે વાહન ધીમું પાડવું જોઈએ તેવો વણલખ્યો નિયમ છે કારણકે બીજી બાજુએથી પણ વાહન આવીને અથડાવાનો ભય રહે છે, પરંતુ આપણા શૂરા વાહનચાલકો આ નિયમની ઐસીતૈસી જ કરે છે. અકબર-બીરબલની પેલી દૂધની કથાની જેમ બધાં વાહનચાલકો એમ જ માને છે કે સામેવાળો જ બ્રેક મારશે, પોતે શું કામ બ્રેક મારે? રોંગસાઇડ ચલાવતા હોય તો પણ એટલી પૂરપાટ ઝડપે ચલાવતા હોય કે અંતે પોતેય એક્સિડેન્ટ કરે ને બીજાને પણ ઈજા પહોંચાડે. હોર્નના પ્રદૂષણની તો વાત કરવા જેવી નથી. એટલી સ્પીડે વાહન ચલાવે અને એમ્બ્યુલન્સની જેમ સતત હોર્ન મારમાર કરે અને એવું સમજે કે પોતે હોર્ન માર્યું છે એટલે આગળ ચાલતા બધાં વાહનો, જેમ યમુના નદીએ બાળ કૃષ્ણને ગોકૂળ મૂકવા જતાં વસુદેવને માર્ગ કરી આપ્યો હતો તેમ માર્ગ કરી આપશે, પણ પછી એવી વ્યક્તિને એમ્બ્યુલન્સમાં જ લઈ જવાનો વારો આવે! હોર્નના અવાજ પણ એટલા મોટા હોય કે સતત હોર્ન વાગવાથી ત્રાસ થઈ જાય. ઘણી વાર તો પાછળથી હોર્નનો અવાજ સાંભળીને એમ લાગે કે કાર આવી છે, પરંતુ નીકળે બાઇક ને ઘણી વાર બાઇકમાં હોય તેવું ધીમા,તરડાયેલા અવાજવાળું હોર્ન બસમાં હોય. અગાઉ જેવું નહીં, કે વાહન પ્રમાણે હોર્ન અલગ-અલગ પ્રકારના આવે.

મોબાઇલ સુવિધા માટે છે, પરંતુ મોબાઇલ આવ્યા પછી એટલી બધી તો કઈ વાતો હોય છે જે વાહન ચલાવતા પણ કરવી જ પડે. એવું હોય તો કાર કે બાઇક એકબાજુએ ઊભી રાખીને વાત કરી લો. અને મનોરંજન મેળવવાનો ધખારો એટલો બધો છે કે ચાલુ વાહને પણ કાનમાં હેડ્સ ફ્રી ભરાવીને ગીતો સાંભળવામાં આવતાં હોય છે.  યાદ રાખો કે આમાં તમે તમારા જીવને જ જોખમમાં નથી મૂકતા પરંતુ સામેવાળાને પણ મૂકો છો. પરંતુ આ બધું ગુટખા જેવું છે. ગુટખા પર સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો, પરંતુ ગુટખાના ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ ન મૂક્યો એટલે ગુટખા બનાવનારાઓએ તેમના ગુટખા વેચવાની નવી યુક્તિ શોધી નાખી અને ખાનારાઓ બે મોઢે જ ખાય છે, પરંતુ ગુટખામાં એટલી રાહત છે કે તે ખાનારો જ કેન્સરનો ભોગ બને છે જ્યારે ટ્રાફિકમાં તો ભૂલ કરનાર સામે છેડેથી નિર્દોષ વ્યક્તિને પણ મોતને ઘાટ ઉતારે છે. પછી તો હિટ એન્ડ રનના કેસ વર્ષો સુધી ચાલ્યા કરે. સલમાન ખાન અને વિસ્મય શાહ જેવા પોતાના નાણાં ને વગના જોરે નિર્દોષ છૂટવા કેસને લંબાવ્યા કરે, સાક્ષીઓને ફોડ્યા કરે.

(‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ દૈનિકની  બુધવારની પૂર્તિમાં વિશેષ કૉલમમાં તા.૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૪ના રોજ છપાયો)

cricket, sports

વિરાટ કોહલી : આજ કુછ તૂફાની કરતે હૈં!

વિરાટ કોહલીએ ગઈ કાલે સાબિત કરી દીધું કે તે ખરેખર વિરાટ છે. હવે તેના પર જાહેરખબરોના કોન્ટ્રાક્ટનો ધોધ વરસવાનો એ નક્કી! કઈ જાહેરખબરોનાં સ્લોગનો તેને બંધ બેસે છે? શા માટે?

વાંચવા ક્લિક કરો:

http://jaywant-pandya.blogspot.in/2013/10/virat-kohli-aaj-kuchh-tufani-karte-hain.html

cricket, humor, sports

રાહુલ, ગ્રોસરી લેવા તો અમે પણ જઈએ છીએ

આ રાહુલ દ્રવિડની ખરેખર ઈર્ષા આવે છે! માળો બેટો, ૩૯ વર્ષની ઉંમરે એક તો ગરીમાપૂર્ણ રીતે નિવૃત્તિ જાહેર કરે છે અને પાછો કહે છે, હવે હું ઘર માટે ગ્રોસરી લેવા જઈશ.

માત્ર ૧૬ વર્ષની નોકરી અને એમાં અધધ કમાણી અને હવે પોતાના કુટુંબ માટે સમય વિતાવશે. પત્રકાર તરીકે આ વાત ઈર્ષા કરાવે તેવી જ છે. ગામ આખાની બળતરા કરતા હોઈએ, પણ પત્રકારની બળતરા કોઈ કરતું નથી (સુખી પત્રકારો પણ નહીં). પત્રકારનું પોતાનું જ કેટલું શોષણ થાય છે? કેટલા કલાક પત્રકાર કામ કરે છે? ચોવીસ કલાક! પત્રકારની દશા જ્યારે તે નિવૃત્ત થાય છે ત્યારે ક્રિકેટર જેવી નહીં, હોકીના ખેલાડીઓ જેવી હોય છે, ફરક એટલો જ કે, હોકીના ખેલાડીઓની ખરાબ દશા વિશે છેવટે છાપામાંય આવે તો છે. હિન્દી ફિલ્મના કલાકાર હોય તો, વળી બીજા કલાકારોને ખબર પડે તો ફાળો ઉઘરાવીને મદદ તો કરાય છે. પત્રકાર તો એનાથી ય ગયો ગુજરો! (આમાં નીરા રાડિયા ટેપમાં સંડોવાયા હતા તેવા ‘સુખી’ પત્રકારો અપવાદ છે)

ભાઈ રાહુલ, ગ્રોસરી તો અમેય ખરીદીએ છીએ, પણ એ તો નોકરી કરતાં કરતાં. તારી જેમ એના માટે અમે નિવૃત્તિ જાહેર કરી શકતા નથી. અને નિવૃત્તિ જાહેર કરવી હોય તોય વિચાર પાછલી જિંદગીનો આવે.

તારે તો ઠીક છે. તેં ભલે સચીન કે ધોનીની જેમ જાહેરખબરમાંથી બહુ ન રળ્યું, પણ ક્રિકેટમાંથી તારે કમાણી તો ખરી ને. અમે ક્યાં જવાના? અને હા, તું તો હવે કોમેન્ટેટર, કટારલેખક કે પછી ટીવી ચેનલ પર વિશેષજ્ઞ તરીકે કે પછી પસંદગી સમિતિમાં સ્થાન પામીને પણ કમાણી ચાલુ રાખી શકવાનો. નિખિલ ચોપરા, સબા કરીમ જેવા ખેલાડીઓ, જેમણે દેશ માટે ખાસ કશું ન ઉકાળ્યું હોવા છતાં નિષ્ણાત તરીકે ભારતીય ટીમને સલાહો ફેંક્યે રાખતા હોય તો તું તો એના કરતાં ઘણો મહાન છો. તેં તો અણીના સમયે રમીને દેશની ટીમને મજબૂત સ્તંભ પૂરો પાડ્યો છે. અમને એ પણ વિશ્વાસ છે કે પસંદગી સમિતિમાં સ્થાન પામીને તું કંઈક સારી ટીમ તો પસંદ કરીશ જ.

અને હા, અમને એય ખાતરી છે કે આ ભારતની મેચો ફિક્સ થતી હોવાનું અઝહરના વખતથી ચાલ્યું આવે છે, પણ તું એમાં નહીં જ હો, તારી ઉપરની કમાણી ખાસ નહીં હોય, નહીં તો બીજા ખેલાડીઓની જેમ, અનેક વખત અણીના સમયે તું પણ વિકેટ ફેંકીને ચાલતો બન્યો હોત. અને હા, બુકીઓનો તું ફેવરિટ હોત તો હજુ પણ તું ટીમની અંદર જ હોત અને તને ચાલુ રાખવા માટે ધોનીથી માંડીને શ્રીકાંત સુધી બધા જ દબાણ કરતા હોત.

પણ એક વાતની તેં ખાતરી અપાવી દીધી છે કે પૃથ્વીનો છેડો ઘર અને છેવટે તો પુરુષે ઘરનાં જ કામો કરવાના છે. અને ઘણા સમયથી તારી પર દબાણ હશે કે હવે બહુ થયું, બહાર ફર ફર કરો છો, ક્યારેક ઘર માટે ખરીદી તો કરી જુઓ, મોંઘવારી કેટલી વધી છે, ખબર પડશે. બહાર મેદાન પર બહુ દોડ્યા, હવે ઘર માટે દોડી જુઓ તો ખબર પડે. વિકેટકીપિંગ કરીને બહુ રન બચાવ્યા, ઘર માટે પૈસા બચાવી જુઓ તો ખબર પડે….જેવા કેટલાય મહેણાં સાંભળીને જ તેં આમ અચાનક નિવૃત્તિ જાહેર કરી હશે. કદાચ, એક સફળ પુરુષની પાછળ એક સ્ત્રી હોય છે તેમ નિવૃત્તિ જાહેર કરનાર પુરુષ પાછળેય એક સ્ત્રી જ હોય છે, તેવી નવી કહેવતનો તું પ્રેરણાસ્રોત બન તો નવાઈ ન પામીશ!

cricket, sports

આવજે, દ્રવિડ!

એક સુંદર બેટ્સમેન અને સાથે સૌમ્ય વ્યક્તિ એવા રાહુલ દ્રવિડે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાંથી સાચા સમયે વિદાય લીધી છે. એક તરફ, આઈપીએલના શોરબકોર વચ્ચે ટેસ્ટ ક્રિકેટનું હવે ખાસ મહત્ત્વ નથી રહ્યું અને બીજી તરફ, ટેસ્ટ ક્રિકેટ જોવામાં રસ નથી રહ્યો (આમ તો, ક્રિકેટ જોવામાં જ હવે રસ નથી રહ્યો કાં તો સમય નથી) અને બીજી તરફ, ધોની જેવાઓ પોતે ભલે ચાલે કે ન ચાલે, પણ પોતાનાથી મોટેરાઓને કાઢવાની ફિરાકમાં હોય ત્યારે કોઈ પોતાને ધક્કો મારીને કાઢે તે કરતાં જાતે જ નિવૃત્તિ જાહેર કરવી સારી એમ માનીને દ્રવિડે ટેસ્ટ ક્રિકેટને આવજો કહી દીધું છે.
તેણે ક્રિકેટના ચાહકોનો આભાર માન્યો છે કે સ્ટેડિયમમાં ખાસ સુવિધા ન હોવા છતાં અને ચાહકો સાથે કરાતી વર્તણૂંક છતાં તેમનો જે સાથસહકાર મળ્યો તે આભાર પાત્ર છે. દ્રવિડે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે તેને આનંદ છે કે તેને આવા ચાહકો સમક્ષ રમવાનું સદ્ભભાગ્ય મળ્યું. બોલો! કેટલી નમ્રતા!
‘સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર’માં ફિલ્મની કોલમ લખતો હતો ત્યારે અભિનેતા રાજેન્દ્રકુમારનું અવસાન થયું એ વખતે મેં લખેલું કે રાજેન્દ્રકુમાર ક્રિકેટર દ્રવિડ જેવા હતા. દ્રવિડ જેમ સચીન તેંદુલકર અને ગાંગુલી વચ્ચે દબાઈ ગયો તેવું રાજેન્દ્રકુમારના સંદર્ભમાં થયું હતું. હકીકતે, ગાંગુલી અને તેંદુલકર પ્રેક્ષકોને મનોરંજન મળે તે રીતે ચોગ્ગા છગ્ગા લગાવીને રમતા હતા જ્યારે દ્રવિડ હંમેશાં અણીના સમયે કામ આવે તેમ રમ્યો છે. એટલે જ તો એને ‘ધ વોલ’ અથવા ‘ડિપેન્ડેબલ’ની ઉપમા મળી!
પણ ખરેખર તો વંદન આવા ક્રિકેટરોની એ પેઢીને થવા જોઈએ…ચાહે તે દ્રવિડ હોય, સચીન હોય કે લક્ષ્મણ, જેઓ પોતે ઓછું બોલ્યા, અને તેમના બેટને બોલવા દીધું. (અલબત્ત, તેંદુલકર અને લક્ષ્મણ હજુ મેદાનમાં છે જ). કોહલી, હરભજન કે શ્રીસંતની જેમ આ લોકોને ક્યારેય ગંદા ઈશારા કરવાની જરૂર ન પડી. ખરેખર તો ક્રિકેટને આવા ક્રિકેટરોએ જ ગરીમા (ગ્રેસ) બક્ષી. નવી પેઢી યાદ રાખે કે રાહુલ શાહરુખ ખાનના ફિલ્મી પાત્રો અને કોંગ્રેસના ‘યુવરાજ’ રાહુલ ગાંધી સિવાય એક મહાન ક્રિકેટરનું પણ નામ છે.
આવજે, દ્રવિડ! અમને તારી ખોટ સાલશે!