film, international, media, sanjog news, vichar valonun

હૉલિવૂડ પર અસહિષ્ણુ લિબરલોનો કબજો કેમ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧/૭/૧૮)

સામાન્ય રીતે ભારતના મિડિયામાં પશ્ચિમ વિશે એક જ પ્રકારનો સૂર જોવા મળે છે. કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો (આમ તો કલ્ચરલ ટેરરિસ્ટો) એવા બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ પશ્ચિમાંધપણા અને ત્યાંની વિકૃતિથી પીડાઈને અને એ વિકૃતિનો પ્રચારપ્રસાર કરવા માટે આપણા પર પોતાના કુવિચારોનો સતત મારો ચલાવતા રહે છે. પશ્ચિમમાં તો પ્રમાણિકતા બહુ, સ્વચ્છતા બહુ, ફ્રી સેક્સ, લોકો ગમે તેવાં કપડાં પહેરે તો પણ ચાલે, જાહેરમાં ભેટાભેટી કે કિસમકિસી કરે તો પણ ચાલે, બધી વૈજ્ઞાનિક શોધો ત્યાં જ થઈ, એ લોકો વૈજ્ઞાનિક અને તર્કવાદી જ્યારે ભારતના લોકો ગમાર, ગામડિયા, અંધશ્રદ્ધાળુ, જડસુ, વાનરસેના જેવા, અપ્રમાણિક, અસ્વચ્છ, સેક્સ પ્રત્યે સૂગ ધરાવે, કપડામાં અને ખાણીપીણીમાં રૂઢિચુસ્તતતા વગેરે વગેરે.

આનું કારણ એ છે કે આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ બહુ સંશોધનમાં પડવા નથી માગતા. તેમનો વન પૉઇન્ટ એજન્ડા જ હોય છે કે ભારતને ખરાબ ચિતરવું જેથી ભારતનું ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ક્રીમ વિદેશ જતું રહે. આના માટે તેમને વિદેશ તરફથી ડૉલર મળતા હશે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ હા, તેનાથી તેમને કેટલાંક વર્તુળોમાં વાહવાહ જરૂર મળી રહે છે. આ વર્તુળમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા છતાં લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતાં સંગઠનોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પણ પેલા બ્રાહ્મણની મનોદશામાં આવી જાય છે કે ખભે ખરેખર કૂતરું જ છે.

હકીકતે ભારતની સંસ્કૃતિ પ્રશ્નો પૂછવાની અને તર્ક કરવાની રહી છે છતાં આપણને અંધશ્રદ્ધાળુઓમાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં તર્ક કરવો અને સંવાદ કરવો તે મુખ્ય સંસ્કૃતિ રહી છે. તેથી ખુલ્લું મન રાખવું જરૂરી છે. ભારતે અને હિન્દુ ધર્મે જેટલી નવી બાબતો સ્વીકારી, કેટલીક તો નુકસાન જાય એ હદે સ્વીકારી, (હવે તો ભગવાનની જન્મજયંતીએ કેક ધરાવાય છે!) તેટલી અન્ય કોઈ પંથે સ્વીકારી નથી, તેમ છતાં આ બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુ આ ધર્મને-આ દેશને સતત બદનામ કરવાની પ્રવૃત્તિમાં મંડી પડ્યા છે. તમે પરંપરાનો વિરોધ કરો તો તમે પ્રગતિશીલ ગણાવ તેવી માન્યતા ઠોકી બેસાડી છે. લઘુમતીને ભડકાવો, સ્ત્રીઓને પરંપરાઓ સામે બળવો કરવા ઉશ્કેરો, કપડાં ટૂંકા પહેરો, જાતીયતાનું પ્રદર્શન કરો, પબ્લિક ડિસ્પ્લે ઑફ અફૅક્શનના નામે જાહેરમાં પ્રેમચેષ્ટાઓ કરો તો તમે ઉદાર. તમે અંગ્રેજી બોલો તો તમે આધુનિક. તમે ખભા ઉલાળીને વાત કરો તો તમે વેલ બિહેવ્ડ. જાહેરમાં પ્રેમની ચેષ્ટા કરો તો તે કુદરતી આવેગની અભિવ્યક્તિ પરંતુ કુદરતી આવેગવશ અને જાહેર શૌચાલયના અભાવે દેવીલાલ (પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન) સડક પર લઘુશંકા કરે તો તેનો અખબારમાં ફોટો છાપી તેમને બદનામ કરવામાં આવે! આનું કારણ ભારતીય મિડિયામાં ભારતીયતાના વિરોધી લોકો કુંડાળું મારીને બેઠા છે. રાષ્ટ્રવાદીઓ ખુલીને બહાર આવતા નથી. તેમનામાં સંપ નથી એ પણ કડવી હકીકત છે. ફિલ્મ જગત અને શિક્ષણ જગતમાં પણ આવું જ છે.

પરંતુ માત્ર ભારતમાં જ આવું નથી, પશ્ચિમના જે લોકો શિષ્ટતામાં માને છે, જે લોકો પરંપરામાં માને છે તેમની પણ આ જ વેદના છે. પશ્ચિમમાં હૉલિવૂડ, મિડિયા અને શિક્ષણમાં આ લિબરલો-કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટો કઈ રીતે ચડી બેઠા? અને તેમણે એવો તે કઈ રીતે પગદંડો જમાવી દીધો કે કોઈ રૂઢિચુસ્ત (કન્ઝર્વેટિવ) હોય (રૂઢિચુસ્તનો અર્થ નેગેટિવ ન લેવો જોઈએ, સારી પરંપરા હોય તો શું તે માત્ર પરંપરા છે એ જ કારણસર ફગાવી દેવાની?) તો તેને કામધંધાની પણ મુશ્કેલી પડી જાય?

જે બુદ્ધુજીવીઓ અને કલમઘસુઓ એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં તો અભિવ્યક્તિની ખૂબ જ સ્વતંત્રતા છે તેમના સુધી આ લેખ પહોંચશે અને વાંચશે તો ચોંકી જશે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માત્ર લિબરલો પૂરતી જ સીમિત છે. તમે જો લિબરલ ન હો તો તમને અભિવ્યક્તિની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. અને જો તમે એ સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરો તો તમારે કામધંધો ભૂલી જવાનો. તમારું જીવવાનું હરામ કરી નાખે આ લિબરલો. તેઓ ભારે અસહિષ્ણુ હોય છે, તેઓ ટોળકી જમાવીને બેસે છે. આ ટોળકીનું નેટવર્ક જબરદસ્ત હોય છે. માનો કે મિડિયાની જ વાત કરીએ તો, અલગ-અલગ ચેનલ કે અખબારમાં લિબરલો રહેલા હોય તો તેમની વચ્ચે જોરદાર સંપર્ક હોય છે. એમાં કોઈ ખોટી વાત નથી. પરંતુ તેઓ તેમના પોતાના અખબાર કે ચેનલ તો ઠીક, પરંતુ હરીફ અખબાર કે ચેનલમાં પણ કોઈ વિરોધી વિચારવાળાને ઘૂસવા નહીં દે.

અમેરિકાની જ વાત કરીએ એટલે આ દાખલા વધુ સમજાશે કારણકે આપણને પશ્ચિમનાં ઉદાહરણોની ટેવ પડી ગઈ છે. નીલ ગ્રોસ નામના સૉશિયૉલૉજીના પ્રૉફેસર છે. તેમણે સૉશિયૉલૉજી અને પૉલિટિકલ વિષયો પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં છે. તેમનો ‘ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ’માં લેખ છે (અને તે પણ ગત જાન્યુઆરીનો એટલે કે તાજો જ) – ‘વ્હાય હૉલિવૂડ ઇઝ સૉ લિબરલ?’. આ લેખ વાંચવા જેવો છે. જેમ ભારતના ફિલ્મી એવૉર્ડમાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ, ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ હવે નામ પૂરતાં કપડાં પહેરે છે, હિન્દી ફિલ્મ માટેનું ભાષણ અંગ્રેજીમાં આપે છે, વિદેશમાં પ્રશંસા મેળવવા પ્રિયંકા ચોપરા રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને મળવા જાય છે (પરંતુ કાશ્મીરી પંડિતોને મળવા નથી જતા) તેમ હૉલિવૂડના એવૉર્ડનું પણ છે. ભારતમાં અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગન જેવા કલાકારો ગમે તેટલી હિટ ફિલ્મો આપે તેમને એવૉર્ડ નહીં મળે. પોતાની એકેય ફિલ્મમાં હજુ સુધી કિસનું દૃશ્ય ન કરનાર સલમાનને પણ એવૉર્ડ ઓછા મળશે. આમીર ખાનને નહીં જ મળે. પરંતુ એવૉર્ડના સ્ટેજ પર ગે ચેષ્ટાઓ અને તેવા જૉક ફટકારનાર, બીજાનું અપમાન કરનાર, શાહરુખ-કરણ જોહર પર એવૉર્ડની વર્ષા થશે. નીલભાઈ લખે છે કે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ અને ક્રિટિક્સ ચૉઇસ એવૉર્ડમાં પણ અભિનેતા-અભિનેત્રી પોતે કેટલા ‘પ્રૉગ્રેસિવ’ છે તે બતાવશે. એવૉર્ડ સ્વીકારતાં ભાષણોમાં વંશીય ન્યાય, માધ્યમોનું સ્વાતંત્ર્ય, માનવ અધિકારો વગેરેની મોટીમોટી વાતો કરશે.

આનું એક કારણ તો એ છે કે ભારતમાં જેમ મોટા ભાગના કલાકારો મુંબઈમાં રહે છે તેમ અમેરિકામાં હૉલિવૂડના ૫૭ ટકા લોકો કાં તો કેલિફૉર્નિયામાં રહે છે અથવા તો ન્યૂ યૉર્કમાં. કેલિફૉર્નિયા અને ન્યૂ યૉર્ક સામાન્ય રીતે ડેમૉક્રેટિક પક્ષના મજબૂત ગઢ છે. આથી ડેમૉક્રેટ પક્ષને નાખુશ કરીને તમે હૉલિવૂડ કે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ટકી ન શકો.  ફિલ્મ જગતમાં રહેવું હોય તો યૂનિયનના સભ્ય પણ રહેવું પડે. ચાહે તે સ્ક્રીન ઍક્ટર ગિલ્ડ હોય કે ઍક્ટર્સ ઇક્વિટી ઍસોસિએશન, આ યૂનિયનો મોટાભાગનાં સામ્યવાદી છે. (ડિટ્ટો ભારતીય ફિલ્મ જગત. ત્યાં પણ સામ્યવાદીઓ પહેલેથી જ ચોકો જમાવી બેસી ગયા છે.) કોઈ ગુંડો કોઈ વ્યક્તિને એક વાર માર પડે પછી તે વ્યક્તિ હંમેશાં ગુંડાથી દબાયેલી જ રહે છે, તેમ કૉંગ્રેસે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) લાદી અને તે વખતે ફિલ્મ કલાકારોને સંજય ગાંધીના દરબારમાં ફરજિયાત કાર્યક્રમો કરવા પડેલા. તે પછી એટલી હદે ધાક પેસી ગઈ કે તમે ૮૦ના દાયકામાં આવેલા જિતેન્દ્ર, હેમા માલિની, શ્રીદેવી અભિનિત ‘જસ્ટિસચૌધરી’ ફિલ્મમાં જસ્ટિસ ચૌધરી બનેલા જિતેન્દ્રના ઘરમાં દીવાલ પર પં. નહેરુની તસવીર જોઈ શકો. અરે! ૨૦૦૮માં આવેલી આમીર ખાન નિર્મિત ફિલ્મ ‘જાને તૂ યા જાને ના’માં પરેશ રાવલના પોલીસ મથકની દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર દેખાશે. નરેન્દ્ર મોદીજીના માનીતા અને ભાજપ માટે પ્રચાર પણ કરતા નિર્માતા-કલાકારોની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’માં પણ નહેરુ કે ઈન્દિરાજીની તસવીર પૉલીસ મથકમાં જોવા મળી હતી. પરંતુ જો આજે કોઈ ફિલ્મમાં દીવાલ પર અટલ બિહારી વાજપેયી કે નરેન્દ્ર મોદીની તસવીર દેખાય તો આ લિબરલો હોબાળો મચાવી દે! (આ તસવીરો પણ અચેતન મગજમાં એક સંદેશ આપતી હોય છે. જો તેમ ન હોત તો ભાજપના નેતાઓ મંચ પર નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ મંચ પર સોનિયા-રાહુલની વિશાળ તસવીરો સાથેનું બૅનર ન લગાડતા હોત)

આમ, હૉલિવૂડ કે બૉલિવૂડમાં તમારે કામ કરવું હોય તો લિબરલ ટોળકીના ભાગ રહેવું જ પડે. કલાના જગતમાં કોઈ અનામત નથી હોતી કે કોઈ એવા નિયમો નથી હોતા કે જેના વિરુદ્ધ તમે કૉર્ટમાં જઈ શકો. ઈમરાન હાશ્મીને મુંબઈમાં ઘર ન મળે તો તે બૂમરાણ મચાવી શકે છે જેને મિડિયા હાઇપ પણ આપે છે પરંતુ વિવેક ઓબેરોય ઐશ્વર્યા રાયને અતિશય હેરાનગતિ કરનારા સલમાન ખાન સામે પડે તો વિવેકની કારકિર્દીને એટલું નુકસાન થાય કે તે ક્યારેય બેઠો થઈ શકતો નથી. (આમાં અભિનયક્ષમતાની જો કોઈ બુઠ્ઠી દલીલ કરે તો તે ન ચાલે કારણકે વિવેકે ‘કંપની’ જેવી હાર્ડ હિટિંગ, ‘સાથિયા’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મ કે પછી ‘મસ્તી’ જેવી સેક્સ કૉમેડી ફિલ્મો દ્વારા પોતાની અભિનય ક્ષમતા પૂરવાર કરેલી જ છે.) એટલે હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. અહીં જો તમે લિબરલોની ટોળીના ભાગ ન હો તો તમને કામ મળવું મુશ્કેલ છે. સ્ટેશી ડેશ જેવી જાણીતી અભિનેત્રી, ટીમ એલન જેવા પ્રસિદ્ધ અભિનેતા અને કૉમેડિયન, અભિનેતા કેલસી ગ્રામર, અભિનેત્રી એન્જી હાર્મન સાથે શું કર્યું આ લિબરલોએ તે આવતા અંકે. લિબરલોની દાદાગીરી અંગે ઘણીઘણી વાતો કરવાની છે. આ કૉલમ ચૂકવાનું પોસાશે નહીં.

(ક્રમશ:)

Advertisements
media, national, sanjog news, vichar valonun

આત્મમંથનની જરૂર સત્તા અને મિડિયા-બંને પક્ષે છે

(વિચારવલોણુ કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, ૧૪/૧/૧૮)

સત્તા અને પત્રકારો મોટા ભાગે સામસામા જ રહેતા આવ્યા છે. સત્તાને સાચા પત્રકારો ક્યારેય ગમ્યા નથી. આધાર કાર્ડનો ડેટા ગુપ્ત નથી, માત્ર રૂ. ૫૦૦ (જે આજના જમાનામાં ક્ષુલ્લક રકમ ગણાય છે)  આપો તો કેટલાક લોકો આધાર નંબર આપે છે તેવો પીઠ થાબડવા જેવો રિપૉર્ટ ટ્રિબ્યૂનની પત્રકાર રચના ખૈરાએ બહાર પાડ્યો. પગલાં ડેટા લીક કરનારા લોકો સામે લેવા જોઈતા હતા, પરંતુ આધાર કાર્ડની બાબત જેની સત્તા હેઠળ આવે છે તે યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (યુઆઈડીએઆઈ)એ ‘ટ્રિબ્યૂન’ સમાચારપત્ર અને પત્રકાર રચના સામે એફઆઈઆર કરી દીધી! પરિણામ એ આવ્યું કે મિડિયા જગતે બૂમરાણ મચાવી દીધી કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખતરામાં છે.

દરમિયાનમાં, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એક બીજા કેસમાં કહ્યું કે પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પ્રયોગ કરવા દેવો જોઈએ. એટલે મિડિયાને દોડવું હતું અને ઢાળ મળ્યો. કેસ બીજો હતો. બિહારની એક મહિલાએ સર્વોચ્ચમાં કેસ કર્યો હતો કે એક હિન્દી ટીવી સમાચાર ચેનલે તેણી અને તેના પરિવાર સામે નીંદનીય અને બદનામી થાય તેવી ટીપ્પણીઓ કરી હતી. આ મહિલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી પિતા અને બિહારમાં મંત્રી એવી માતાની પુત્રી છે. સમાચાર ચેનલે એપ્રિલ ૨૦૧૦માં દર્શાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સંસ્કરણ એકમ સ્થાપવા માટે તેણીને બિહાર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઑથોરિટીએ ગેરકાયદે જમીન ફાળવી છે. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ કહ્યું કે આમ તો બંધારણીય રીતે બદનક્ષી થાય છે પરંતુ કથિત કૌભાંડ વિશેના સમાચારથી બદનક્ષી નથી થતી. આરોપીઓએ પોતાનો બચાવ કરવા માટે ઘણો સમય અને નાણાં વેડફ્યાં છે. લોકશાહીમાં તમારે સહન કરતા શીખવું જોઈએ.

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો પત્રકારોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરવા જ દેવો હોય તો સર્વોચ્ચ અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓના કેટલાક ચુકાદાઓ સામે કરી શકે કે કેમ? શું પત્રકારો માનનીય ન્યાયમૂર્તિઓની નહીં, પરંતુ તેમના ચુકાદાઓની ટીકા કરી શકે? જેમ કે ઉપરોક્ત કેસમાં જે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રએ પેલી મહિલાને લોકશાહીમાં સહન કરવાની સૂફિયાણી સલાહ આપી તે મિશ્રજીએ ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ અન્ય ન્યાયમૂર્તિ અમિતાવ રોય સાથે મળીને ચુકાદો આપેલો કે દેશભરમાં ફિલ્મ થિયેટરોમાં ફિલ્મ શરૂ થતાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું જ પડશે. તેનાથી લોકોમાં દેશભક્તિ અને રાષ્ટ્રવાદ જાગશે. આ જ મિશ્રજીએ ૨૪ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭એ ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે લોકોએ પોતાની દેશભક્તિ સાબિત કરવા સિનેમા હૉલમાં રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા થવાની જરૂર નથી. તેમણે એવું અવલોકન કર્યું હતું કે સમાજને નૈતિક રક્ષકોની જરૂર નથી.

આ મુ્દ્દે રાષ્ટ્રવાદી હોવાનું ગૌરવ અનુભવતી મોદી સરકારે પણ યૂ ટર્ન લીધો. પોતાના પ્રતિભાવમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને કહ્યું કે થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત ન બનાવવું જોઈએ. હવે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર એ દેશના ત્રણ પાયા પૈકીના બે છે. આ બાબતે આ બંનેની ટીકા, તેમના યૂ ટર્ન બાબતે થઈ શકે કે નહીં? જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત બનાવ્યું ત્યારે આખા દેશમાં જબરદસ્ત ચર્ચા છેડાઈ ગઈ હતી અને ત્યારે ભાજપે આ પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. ભાજપના સમર્થકોએ પણ તેની તરફેણ કરી હતી. ભાજપ સમર્થક અભિનેતા અનુપમ ખેરે કહ્યું હતું કે લોકો રેસ્ટૉરન્ટમાં રાહ જોવા ઊભા રહી શકે છે, પાર્ટીમાં લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે, ટિકિટ ખરીદવા લાઇનમાં ઊભા રહી શકે છે તો માત્ર બાવન સેકન્ડ વાગતા રાષ્ટ્રગીત માટે કેમ ન ઊભા રહી શકે? અને વાત સાચી પણ હતી. આ લેખકે પણ આ નિર્ણયને આવકાર્યો હતો અને તેના સમર્થનમાં એક લેખ લખ્યો હતો. પરંતુ અસાઉદ્દીન ઓવૈસી જેવા કોમવાદીઓ, લિબરલો અને સેક્યુલરોના પ્રભાવમાં આવીને હવે સરકારે યૂ ટર્ન લીધો છે તે આઘાતજનક છે. અને માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ જે રાષ્ટ્રગીત વગાડવાનો ચુકાદો આપતી વખતે માત્ર ન્યાયમૂર્તિ હતા તેમણે પણ આવું વલણ કેમ દાખવ્યું? કાનૂની અને ટૅક્નિકલ વિગતો અનેક હોઈ શકે. પરંતુ સામાન્ય માનવીને કલમો અને ટૅક્નિકલ વિગતોમાં રસ હોતો નથી. તેને કાનૂની દાવપેચો સમજાતા પણ નથી. તેને તો માત્ર બે હેડિંગ જ વાંચવા મળ્યાં-અગાઉ જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વગાડવાની તરફેણમાં અપાયો ત્યારે એક હેડિંગ હશે- થિયેટરોમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવું ફરજિયાત: સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હાલમાં જ્યારે ચુકાદો રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા ન રહેવા અંગે અપાયો ત્યારે આ હેડિંગ વાંચવા મળ્યું હશે- રાષ્ટ્રગીત વખતે ઊભા રહેવાની જરૂર નથી: સુપ્રીમ કૉર્ટ.

આવાં જ બે અલગ-અલગ હેડિંગ લોકોને અનેક કેસના ચુકાદાઓમાં વાંચવા મળ્યાં છે. આવો એક કેસ સલમાન ખાનના હિટ એન્ડ રન અકસ્માતનો હતો. ત્યારે લોકોને બે હેડિંગ વાંચવા મળેલાં. પહેલું લાઇન હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને પાંચ વર્ષની જેલની સજા આપતી ટ્રાયલ કૉર્ટ. બીજું હેડિંગ હતું- હિટ એન્ડ રન કેસમાં સલમાનને નિર્દોષ છોડતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. વિચાર કરો! એક જ કેસમાં આવા અલગ-અલગ નિર્ણય કઈ રીતે હોઈ શકે? આવો એક કેસ ૨-જી સ્પેક્ટ્રેમનો છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એક હેડલાઇન આવી જોવા મળી હતી: ૨-જી કેસમાં કૉંગ્રેસ સરકાર દ્વારા સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી ગેરકાયદે જાહેર કરતી સુપ્રીમ કૉર્ટ. અને હવે ૨૦૧૭માં આવી હેડલાઇન જોવા મળી. ૨-જી કેસમાં રાજા, કનીમોઝી સહિતના આરોપીઓને નિર્દોષ છોડતી સીબીઆઈ કૉર્ટ. આવું કેવી રીતે બને? પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ધોવાઈ ગયા?

જોકે આપણે અહીં ચર્ચવાનો મુખ્ય મુદ્દો ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા નથી. મુખ્ય મુદ્દો પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો પણ છે. સત્તાની ટીકા થવી જ જોઈએ. માત્ર સત્તા શું કામ, વિપક્ષ, આઈએએસ અધિકારીઓ, ન્યાયતંત્ર, ફિલ્મ કલાકારો, ખેલાડીઓ, એમ દરેક ક્ષેત્રમાં જે કંઈ ખોટું થતું હોય, ભ્રષ્ટાચાર થતો હોય, અનીતિઓ આચરાતી હોય તેનો કાન આમળવાની ફરજ પત્રકારોની છે. પરંતુ પત્રકારોએ અને મિડિયાએ પોતાના વિશે પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ દુરુપયોગ ન બની જવો જોઈએ.

તાજેતરમાં ક્વિન્ટ નામની એક વેબસાઇટે કુલભૂષણ જાધવ રૉનો જાસૂસ હોવાનો રિપૉર્ટ રૉના સૂત્રોને ટાંકીને છાપ્યો. ઉહાપોહ થયો એટલે આ રિપૉર્ટ પાછો ખેંચી લીધો. પરંતુ આનાથી તો જાધવને ફાંસી મળી શકતી હતી તેમ ક્વિન્ટના તંત્રીએ અને પત્રકારે વિચાર્યું નહીં? જ્યારે મુંબઈમાં ત્રાસવાદીઓ કેર વર્તાવી રહ્યા હોય ત્યારે એનડીટીવી પર બરખા દત્ત ત્રાસવાદીઓને સીધી રીતે ન મળે તેવી માહિતી જાહેરમાં આપી રહી હોય તો તે શું રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય ન ગણાય? અને બરખા દત્ત દ્વારા આ કૃત્ય પહેલી વાર પાછું નહોતું. અગાઉ કારગિલ યુદ્ધ વખતે તેણે સૈન્યની ક્લાસિફાઇડ (એટલે કે ગુપ્ત) કહેવાય તેવી માહિતી તેણે લાઇવ પ્રસારણ (તે વખતે સ્ટાર ન્યૂઝ સાથે એનડીટીવી જોડાયેલું હતું) પર આપી દીધી હતી તેમ સેનાના લેફ્ટ. જન. મહિન્દર પુરીએ પોતાના પુસ્તક ‘કારગિલ: ટર્નિંગ ધ ટાઇડ’માં લખ્યું છે. એ વખતે માની લઈએ કે યુદ્ધ અને તેવી ઘટનાઓનું લાઇવ પ્રસારણ નવુંનવું હતું. બરખા દત્ત વર્ષોથી રિપૉર્ટિંગ કરતી હતી પરંતુ શું રિપૉર્ટિંગ કરવું જોઈએ અને શું નહીં તેનું (અને તેમાંય જ્યારે સૈન્યને લગતું રિપૉર્ટિંગ હોય) તેને ભાન નહોતું (આમ તો, આ પત્રકારત્વનું પાયાનું શિક્ષણ છે) પરંતુ શું મુંબઈ હુમલા વખતે પણ તે આ પાઠો ભૂલી ગઈ?

માત્ર બરખા દત્તની વાત નથી. માત્ર રાષ્ટ્ર વિરોધી કૃત્યોની પણ વાત નથી. પત્રકારોનાં પોતાનાં હિતો પણ સંકળાયેલાં હોય છે. પત્રકારો કે મિડિયા હાઉસના માલિકોના ભ્રષ્ટાચાર, તેમના દ્વારા અનીતિ કોઈનાથી છૂપું નથી. પત્રકારત્વએ હવે તો એટલી વિશ્વસનીયતા ગુમાવી છે કે દરેક રાજકીય પક્ષ હવે પેઇડ મિડિયાના આક્ષેપો કરતા થઈ ગયો છે. સામાન્ય માનવીની પણ આ જ લાગણી છે. કોઈના વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ થાય ત્યારે નામ છાપવું કે ન છાપવું, તેના પણ પૈસા લેવાતા હોવાના આક્ષેપો થતા હોય છે અને તેમાં સચ્ચાઈ પણ હોય છે. અને જેટલો મોટો ચર્ચિત કેસ તેટલાં વધુ નાણાં. મિડિયાના દબાણ હેઠળ ક્યારેક ન્યાયતંત્ર પણ આવી જતું હોવાનું લાગે. આરુષિ તલવારનો કેસ આનું મોટું ઉદાહરણ છે. છાપામાં કોઈ ખોટા સમાચાર ત્રણ કૉલમમાં છપાઈ જાય પછી તેનો વિરોધ થાય (એ પણ મોટા પાયે બળુકી રીતે કે કાનૂની રીતે થાય તો જ) ત્યારે તેની માફી અંદરના પાને ખૂણામાં સિંગલ કૉલમમાં છાપવાનો રિવાજ છે. બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી. જે બદનામી મોટા પાયે થઈ ગઈ હોય તે સિંગલ કૉલમમાં સ્પષ્ટતા છાપવાથી આવી શકે?

આજકાલ મિડિયા મેટ્રો સેન્ટ્રિક એટલે કે મહાનગર કેન્દ્રિત થઈ ગયું છે. દિલ્લી કે નોઇડામાં વરસાદના છાંટા પડે તો પણ આખો દિવસ સમાચાર ચેનલો પર ચલાવાતા હોય છે અને આસામ કે ઇવન ગયા વર્ષે ગુજરાતમાં પૂર આવે તો તેની એટલી નોંધ ન લેવાય. આવું જ ગુજરાતમાં છે. અમદાવાદમાં વટવામાં ગંદુ પાણી મળે એ એટલા મોટા સમાચાર નથી, પરંતુ સેટેલાઇટમાં પાણી ભરાઈ જાય તો મોટા સમાચાર છે. આનો અર્થ એ નથી કે હંમેશાં ગરીબોને પડતી તકલીફો જ દર્શાવ્યા કરવી. વાત સંતુલનની છે. પત્રકારત્વમાં કહેવાય છે કે કૂતરો માણસને કરડે એ સમાચાર નથી, માણસ કૂતરાને કરડે એ સમાચાર છે. આ વ્યાખ્યા બદલવાની જરૂર છે. સરકાર હોય કે વિપક્ષ, કોઈની માત્ર ટીકા કર્યા કરવું એ પત્રકારત્વ નથી. ન હોય ત્યાં વાંક દેખવો એ પત્રકારત્વ નથી.

હરિયાણામાં કૉંગ્રેસ સરકાર વખતે દલિત પરિવારને સળગાવી દેવાની ઘટનામાં કેન્દ્ર સરકાર સામે આંગળી ચીંધાતી વખતે કેન્દ્રીય વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન અને સેનાના પૂર્વ અધ્યક્ષ વી. કે. સિંહના (પત્રકાર દ્વારા વારંવાર એક ને એક સવાલ પૂછાતાં આવેલા) નિવેદનમાંથી સંદર્ભ વગર દલિતોને કૂતરા કહ્યા તેવું ચલાવવું એ ઠીક નથી અને તે જ રીતે રાહુલ ગાંધીના હાથમાંથી સરદાર પટેલની મૂર્તિ એક-બે સેકન્ડ પૂરતી સહેજ ડગી જાય તેમાં સરદાર પટેલનું અપમાન કર્યું હોવાનું ચલાવવું એ ઠીક નથી. બંને કિસ્સામાં સામેના પક્ષો તો આક્ષેપ કરવાના પરંતુ એમાં મિડિયા શા માટે હાથો બને? શિયાળામાં વહેલી સવારે કસરત કરવી (એલોપેથી, આયુર્વેદ સહિતની) તમામ પેથી હિતાવહ માને છે, પરંતુ સરકાર પતંગોત્સવની તૈયારી રૂપે બાળકો પાસે વહેલી સવારે સૂર્યનમસ્કાર કરાવે તેને વેઠ કરાવી તેવું કોઈ છાપું કહે ત્યારે પત્રકારત્વ શરમમાં મૂકાય છે.

આમ, આત્મમંથનની જરૂર બંને પક્ષે છે.

gujarat guardian, television

ચીન જેવું પગલું ભારતમાં લેવાય તો?

ઘણી વાર લાગે છે કે ચીનમાં લોકશાહી નથી એટલે જ તે મહાસત્તા બની રહ્યું છે. એક જ પક્ષ – સામ્યવાદી પક્ષનું ત્યાં શાસન છે અને એટલે તે એવા એવા નિર્ણયો લે છે જે આપણે ત્યાં ભારતમાં તો વિચારી પણ ન શકાય. ભારતમાં કોઈ સાંસદ આવા નિર્ણયનો વિચાર તરતો પણ મૂકે તો દિવસોના દિવસો સુધી તેના પર ચર્ચા ચાલે, હોબાળો થઈ જાય. તાજેતરમાં આવા બે નિર્ણયો ચીને લીધા. એક તો મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં રોજા રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ધાર્મિક અંતિમવાદ અથવા ત્રાસવાદી ભયના કારણે તેણે આ નિર્ણય કર્યો છે તેમ તેનો બચાવ છે. આપણી આ કૉલમનો આ વિષય નથી. બીજો નિર્ણય આપણી કૉલમનો વિષય જરૂર છે. અને તે એ છે કે ચીને સેલિબ્રિટીઓને ટીવી શોમાં હોસ્ટ બનવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

ચીનમાં અખબાર, પ્રકાશન, રેડિયો, ફિલ્મ અને ટેલિવિઝનના વહીવટી તંત્રએ આદેશ આપ્યો છે કે અભિનેતા કે અભિનેત્રી સહિત કોઈ સેલિબ્રિટીને ટીવી શોના સંચાલક (હોસ્ટ) બનાવવા નહીં. તેની પાછળ કારણ એવું આપ્યું છે કે તેઓ અયોગ્ય ટીપ્પણીઓ કરે છે. ચીનમાં સેન્સરશિપ બહુ કડક છે. તે માત્ર અખબારોને જ લાગુ નથી પડતી પરંતુ જેને ભારતમાં સોફ્ટ મનાય છે તેવા ટીવી મનોરંજનને પણ લાગુ પડે છે. ભારતના ટીવી શોના દૃષ્ટિકોણથી વિચારીએ તો, ટીવી શોમાં મજાક-મસ્તી, ગંભીરતા વગેરે અનેક રીતે બાબતો આવરી લેવાતી હોય અને શોને જીવંત રાખવા સંચાલકે ટીકા-ટીપ્પણી-પ્રશંસા કરવી પડતી હોય છે. તેમાં એવું કંઈક બોલાઈ જવું સ્વાભાવિક છે જે રૂચિકર ન હોય. એમાંય જો ફિલ્મના કલાકારો હોય તો, તેમના વિશે સામાન્ય માન્યતા એવી હોય છે જે કે તેમનું જીવન નૈતિકતાસભર હોતું નથી. આથી તેમની ટીપ્પણી, ચેષ્ટા, એવી હોય જે કૌટુંબિક રીતે રૂચિકર ન હોય.

ચીનમાં તો સરકાર સ્પષ્ટ કહે છે કે ટીવી શોના જે હોસ્ટ હોય છે તે શો માટે, દર્શકો માટે અને જીવંત પ્રસારણની ગતિને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે. આથી સેલિબ્રિટીને હોસ્ટ બનાવવા યોગ્ય નથી. વળી, ચીનમાં ટીવીના શોની વ્યાખ્યામાં માત્ર મનોરંજનના શોને જ આવરી નથી લેવાયા, પણ તેમાં સમાચાર, કોમેન્ટરી અને ઇન્ટરવ્યૂનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. (સમાચારના શો પણ મનોરંજક હોય છે એવું કોણ બોલ્યું?!) શોના રેકોર્ડિંગ પહેલાં હોસ્ટ અને ગેસ્ટ બંનેએ ટ્રેનિંગ મેળવવી જોઈએ તેમ પણ સરકાર કહે છે. ચીનમાં એક જાપાન વિરોધી સિરિયલમાં એવું દર્શાવાયું હતું કે એક મહિલા તેના નીચેના અંતવસ્ત્રમાં ગ્રેનેડ છુપાવીને લઈ જાય છે જે જાપાની સૈનિકોને મારવા માટે હોય છે. આ સિરિયલની પણ તપાસ ચાલી રહી છે.

આપણે ત્યાં આવી કોઈ સેન્સરશિપ જ નથી. પરિણામે ‘દિયા ઔર બાતી’માં વચ્ચે ચાલેલા સંખ્યાબંધ એપિસોડમાં માયા, રાજકુમાર અને પ્રેમા નામના ત્રણ હિન્દુઓને ત્રાસવાદી બતાવાયા હતા. કોઈએ કોઈ વાંધો ન લીધો. જોવાની વાત તો એ હતી કે એ વખતે નરેન્દ્ર મોદીની જ સરકાર હતી. ટીવી પર આવતી જાહેરખબરો અને ફિલ્મોની જાહેરાતોને પણ કોઈ સેન્સરશિપ લાગુ નથી પડતી. હા, ટીવી પર ફિલ્મો દેખાડાય તેમાં જરૂર સંવાદો અને દૃશ્યોમાં કાતર મૂકાય છે. પરિણામે હમણાં જે મેગી પર પ્રતિબંધ મૂકાયો તેના જેવી અનેક જાહેરખબરો ચાલે છે. (ડિયોડ્રન્ટ કે કોન્ડોમની અશ્લીલ જાહેરખબરોની તો વાત જ નથી, પરંતુ જે ભારતીય સંસ્કૃતિને ધરમૂળથી બદલી નાખે તેવી હોય છે તેવી જાહેરખબરોની વાત છે) મેગીની એક જાહેરખબર જેમાં જાણીતાં અભિનેત્રી ઝરીના વહાબે માતા તરીકે કામ કર્યું હતું તેમાં બતાવાય છે કે દીકરી પુખ્ત વયની થતાં એક જ શહેરમાં માબાપથી જુદી રહેવા લાગે છે! આ આપણી સંસ્કૃતિમાં જ નથી કે દીકરી મોટી થાય એટલે અલગ રહેવા લાગે, પરંતુ આવી જાહેરખબરોનો મારો થાય એટલે કાચી વયના દીકરા-દીકરી પર શું અસર પડે? નવી આવનારી ફિલ્મોના ટ્રેલર પણ ગમે ત્યારે ગમે તે ચેનલ પર વચ્ચે ટપકી પડે છે અને તેમાં ભરપૂર અશ્લીલતા દેખાડાય છે. પરંતુ આ જ ફિલ્મો જ્યારે ચેનલ પર આખી બતાવવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી સંવાદો અને એ દૃશ્યો કાપી નાખવામાં આવે છે. જે વાત આખી ફિલ્મના પ્રસારણને લાગુ પડે તે તેના ટ્રેલરને લાગુ ન પડે?

અને આવું જ એમ ટીવી, વી ટીવી, બિન્દાસ જેવી યુવા વર્ગને ટાર્ગેટ કરતી ચેનલો પર આવતી સિરિયલો અને ચેનલ પર દર્શાવાતાં ગીતો – પોપ ગીતોનું છે. ‘ઇમોશનલ અત્યાચાર’ નામના પ્રોગ્રામમાં તો પ્રેમી-પ્રેમિકાની બેવફાઈ જ બતાવવામાં આવે છે. અને પછી બેવફાઈ પકડાય એટલે ગાળાગાળી, ઝઘડા બતાવાય છે. આ ચેનલો તો માનો કે માત્ર યુવા વર્ગ માટે જ છે (તે ન જ ચલાવી લેવાય તે ન જ ચલાવી લેવાય, પરંતુ) સબ ટીવી જેવી કોમેડી અને પારિવારિક સ્વચ્છ મનોરંજનનો દાવો કરતી ચેનલ પર ‘સબ કા સપના મની મની’ નામનો કાર્યક્રમ આવે છે તેમાં પૈસા માટે જે કામ કહેવામાં આવે તે કરવાનું હોય છે. તેના એક પ્રોમોમાં બતાવાયું હતું કે એક દંપતી રેસ્ટોરન્ટમાં જમતું હોય છે ત્યાં એક જણ જઈને પેલી સ્ત્રીને કહે છે કે હું તારો પતિ છું. આથી સ્વાભાવિક છે કે તે સ્ત્રી અને તેનો પતિ ચોંકી જાય. શરૂઆતમાં આનાકાની છતાં પેલો માણસ જે પૈસા જીતવા આવું કામ કરતો હોય છે તે પોતાની વાત પકડી રાખે છે. (આ પ્રકારે ઉલ્લુ બનાવવાનું અગાઉ સાયરસ ભરૂચાના ‘એમ ટીવી બકરા’, ‘છુપા રુસ્તમ’ વગેરે અનેક શોમાં આવી ચુક્યું છે) હવે તમે જ પેલા દંપતીની જગ્યાએ હો અને માનો કે કોઈ વ્યક્તિ ‘અગ્નિસાક્ષી’ના નાના પાટેકરની જેમ પરાણે ગળે પડે તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? આ પ્રકારના શોમાં તો પછી એવું બતાવાય છે કે જે વ્યક્તિ ઉલ્લુ કે બકરા બન્યા હોય તેમને ખબર પડે કે આ કોઈ શો માટે શૂટિંગ છે એટલે તે હસીને વાત માંડી વાળે, પરંતુ તમે કલ્પના કરો કે તમારી સાથે ખરેખર આવું બન્યું હોય તો તમને કેટલો ગુસ્સો આવે? અને માનો કે જો ટીવી કેમેરા ચાલુ ન હોય તો તમે આવી વ્યક્તિને બે અડબોથ લગાવી દો કે નહીં?

આ તો થઈ સિરિયલોની વાત. રિયાલિટી શો પણ કંઈ કમ નથી. તે તો કેટલાય ગણાં ઉતરતા, હલકી કક્ષાના છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં તો આવા શોની ભરમાર આવી ગઈ. પણ માનો કે ચીનની જેમ અહીં પણ એવી સરમુખત્યાર જેવી સરકાર હોય (જે લોકો અત્યારની સરકારને સરમુખત્યાર જેવી ગણે છે તેમણે વિચારવું જોઈએ, આવું ખરેખર છે?) તો કઈ સેલિબ્રિટી પર સંચાલક કે નિર્ણાયક તરીકે આવવા પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ? (આપણે એટલી છૂટ આપીએ કે બધી સેલિબ્રિટી પર નહીં, પરંતુ જે અતિ ખરાબ સેલિબ્રિટી હોસ્ટ કે જજ છે તેમના પર જ પ્રતિબંધ મૂકાય તેમ કલ્પીએ.)

પહેલાં તો રાખી સાવંતનું નામ આવે. રાખી સાવંતે ‘સ્વયંવર’માં તો નાટકો કર્યાં જ હતાં, પરંતુ હોસ્ટ તરીકે ‘રાખી કા ઈન્સાફ’માં બેશરમીની હદ વટાવી દીધી હતી. મોટા ભાગે અતિ થર્ડ કેટેગરીના જુનિયર આર્ટિસ્ટ હોય તેવા લાગતા લોકો આ શોમાં આવીને પોતાની ફરિયાદ કરતા અને રાખી તેમનો ન્યાય તોળતી! એક એપિસોડમાં તો હદ એટલી વટી ગઈ હતી કે તેમાં ફરિયાદી યુવતી કોઈ સંસ્કારી પુરુષ પણ જે ગાળો બોલતાં ખચકાય તેવી ગાળો બોલવા લાગી હતી અને મારામારી કરવા લાગી હતી. પરંતુ શોના નિર્માતાએ આ અનએડિટેડ એટલે કાપકૂપ વગર જ બતાવ્યું! હોસ્ટ તરીકે રાખીએ પણ કોઈ દરમિયાનગીરી ન કરી કે નિર્માતાને આવી ગાળાગાળી ન દેખાડવા કોઈ વિનંતી કરી. (રાખીનું વ્યક્તિત્વ આમેય ક્યાં અજાણ્યું છે?) આ જ શોની બીજી સિઝન આવી ત્યારે તેનું નામ ‘ગજબ દેશ કી અજબ કહાનિયાં’ રખાયું હતું. આ દેશના અનેક પ્રેરણાદાયક, હકારાત્મક કિસ્સાઓ છે, પરંતુ આ શોમાં સાવ વિચિત્ર (વિયર્ડ) કિસ્સાઓ જ બતાવાતા હતા. એક એપિસોડમાં એવું બતાવાયું કે એક પુરુષે લગ્ન તો કર્યા છે અને તે પૂરેપૂરો પુરુષ પણ છે, પરંતુ તે હંમેશાં સાડી અને દાગીના પહેરીને સ્ત્રી જેવો દેખાય છે. આ એપિસોડમાં રાખી જે વલ્ગારિટીથી પુરુષને સાડી પહેરવા વિશે, સુહાગ રાત કેવી રીતે મનાવી તે વિશે પૂછે છે તે સાંભળીને ભારોભાર ગુસ્સો આવી જાય.

હિન્દી ફિલ્મમાં સંગીતકાર તરીકે જેમના માટે ખૂબ જ માન ઉપજે, પરંતુ તેમણે ટીવી શોમાં નિર્ણાયકો તરીકે દાખવેલા અત્યંત ખરાબ વર્તન માટે ઈચ્છા થાય કે ચીન જેવો નિર્ણય ભારતમાં લેવાય તો સારું એ બે સંગીતકાર એટલે અનુ મલિક અને હિમેશ રેશમિયા. ઇન્ડિયન આઈડોલમાં થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે અનુ મલિક નિર્ણાયક તરીકે આવતા હતા ત્યારે સ્પર્ધકોને એટલી ખરાબ રીતે ઉતારી પાડતા હતા કે વાત ન પૂછો. તો હિમેશ રેશમિયા પણ સારેગમપમાં ખૂબ જ ઉદ્ધત વર્તન કરતા હતા. તેમના ‘મુઝે તેરે ઘર મેં રોટી ચાહિયે’વાળા એપિસોડની ચર્ચા તો બહુ જ ચાલી હતી. બહુ થોડા સમય માટે ચાલેલા ‘કમઝોર કડી કૌન’માં હોસ્ટ તરીકે ફિલ્મ-ટીવી અભિનેત્રી નીના ગુપ્તા પણ ખૂબ જ ખરાબ વ્યવહાર સ્પર્ધકો સાથે કરતી હતી. એ માન્યું કે એ શોનું ફોર્મેટ જ એવું હતું પરંતુ નીના ગુપ્તા પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી ઉપજ્યા વગર ન રહે.

અમિતાભ બચ્ચન જેટલી શાલીનતાથી ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ને સંચાલિત કર્યો અને સંચાલનનું એક ઉચ્ચ ઉદાહરણ પ્રસ્તુત કર્યું એ જ શોમાં શાહરુખ ખાને જે સ્પર્ધકો છોડી જવા માગતા હોય તેમને ભેટવાની પરંપરા કરીને શોમાં હલકાઈ લાવી દીધી. ભારતમાં પારકી સ્ત્રીને ભેટવાનું સામાન્ય મનાતું નથી અને એટલે જ આધેડ ઉંમરની પ્રાધ્યાપિકા એવી સ્પર્ધકે તો શાહરુખને ભેટવાની ના પાડી લઈ તેનું રીતસર નાક કાપી લીધું હતું. પરંતુ શાહરુખે તંત ન છોડતાં તેની વૃદ્ધ માતાને ભેટીને પોતાનું ધાર્યું કર્યું જ હતું. ‘સચ કા સામના’ શોમાં પણ ઘણી ગંદકી ઉજાગર કરાતી હતી. શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે સત્ય બોલવું જોઈએ, પરંતુ અપ્રિય સત્ય નહીં. જ્યારે આ શોમાં તો સેલિબ્રિટીના તમામ ખરાબ પાસાં ઉજાગર કરાતા હતા. પરંતુ એક વાત સ્વીકારવી પડે કે રાજીવ ખંડેલવાલનું સંચાલન પ્રમાણમાં શિષ્ટ હતું. ‘બિગ બોસ’માં તો જેમણે ખરાબ કામો કર્યાં હોય અથવા વિવાદની રીતે નામ કર્યું હોય તેવા લોકોને જ લવાય છે અને લગભગ પોર્નસ્ટાર કહેવાય તે કક્ષાની વ્યક્તિઓને લાવવામાં આવે છે, ગુંડાઓને લવાય છે, જેમને કોઈ ઓળખતું ન હોય તેવા ડિઝાઇનરો જે અત્યંત વિચિત્ર હેરસ્ટાઇલ અને કપડાં પહેરતા હોય છે તેમને બિગ બોસના ઘરમાં નિવાસી બનાવાય છે અને પછી અંદર અંદર ઝઘડા દેખાડાય, ફિલ્મોની જેમ ઉત્કટ પ્રણયનાં દૃશ્યો દેખાડાય છે. વળી, આ શો રાત્રે ૯ વાગ્યે જ આવે છે. સોની ટીવી પર એક સમયે આવેલી સિરિઝ કોમેડી સર્કસ અને અત્યારે લાઇફ ઓકે પર આવતા કોમેડી ક્લાસીસમાં તો વલ્ગારિટીની તમામ હદો તોડી નાખવામાં આવી છે. કોમેડી વિથ કપિલમાં પણ ક્યારેક સીમા ઉલ્લંઘન કરાય છે. વળી, આ શો વિશે એક વાત એ સમજાતી નથી કે તેમને કોઈ સ્ત્રી કલાકારો નહીં મળતી હોય? તો પછી પુરુષોને સ્ત્રીની ભૂમિકા શા માટે કરાવાય છે?

લોકશાહીમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હોય તે જરૂરી છે, પરંતુ આ સ્વતંત્રતા સ્વચ્છંદતામાં ન પરિણમે અને ભારતીય સંસ્કૃતિનાં મૂલ્યોને તોડે નહીં તે જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયન  દૈનિકની શુક્રવારની પૂર્તિમાં ‘ટેલિટૉક’ કૉલમમાં તા.૨૬/૬?૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો.)

media, politics

સેન્સરશિપ ભાજપની, અને કોંગ્રેસની

માધ્યમો, કલાકારો અને કટારલેખકો ભાજપ અને હિન્દુત્વવાદી સંગઠનોને અવારનવાર કટ્ટરવાદી, અસહિષ્ણુ અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના વિરોધી તરીકે ચિતરતા અને ફટકારતા રહે છે, પછી તે એમ. એફ. હુસૈનનાં ચિત્રોની વાત હોય કે થોડા સમય પહેલાં અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલમાં પત્રકારોના પ્રવેશ પર ગુજરાતની ભાજપ સરકારે મૂકેલા પ્રતિબંધની વાત (http://www.divyabhaskar.co.in/2010/02/28/100228022610_civil_hospital_prohibited_media.html) હોય.

પરંતુ આ માધ્યમોના ધ્યાનમાંથી તાજેતરમાં ચાર કિસ્સા જતા રહ્યા અથવા માધ્યમોએ જાણતાં કે અજાણતાં તેને અવગણ્યા. આ મુદ્દા જોશો તો ખબર પડશે કે કોંગ્રેસ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના મુદ્દે કેટલી સહિષ્ણુ કે ઉદાર છે.

(૧) સોનિયા ગાંધીના મુદ્દે કાશ્મીરનું ઉર્દૂ અખબાર બંધ

કોંગ્રેસ આમ તો મુસ્લિમોના મસીહા હોવાનું વર્તન કરતી હોય છે, પરંતુ તાજેતરમાં શ્રીનગરથી પ્રકાશિત થતું એક અખબાર ‘અલસાફા’ની કચેરીને સીલ કરી દેવાઈ. (http://bhadas4media.com/print/5326-newspaper-ban.html)તેનો ગુનો શું હતો? સોનિયા ગાંધીની તસવીર નીચે કથિત વાહિયાત ટિપ્પણી લખાઈ હતી. (એક સ્પષ્ટતા: આ ટિપ્પણી શું હતી અને કેટલી વાહિયાત હતી તે જાણવા મળ્યું નથી, આથી ખરેખર વાહિયાત હતી કે નહીં તે મુદ્દે કોઈ વલણ દર્શાવતો નથી.) બસ. આના કારણે આ ઉર્દૂ અખબારની કચેરીને પોલીસે સીલ કરી દીધી અને ૨૩ જૂન સુધીમાં જો તેના તંત્રી પોલીસ સમક્ષ હાજર થઈને પોતાનો બચાવ નહીં કરે તો તેમની ધરપકડ કરાશે.

(૨) કોંગ્રેસની ‘રાજનીતિ’

પ્રિયંકા ગાંધી જેવી લાગતી કેટરીના કૈફના કારણે કોંગ્રેસના ત્રણ સભ્યોએ પ્રકાશ ઝાની ફિલ્મ ‘રાજનીતિ’ જોઈ. તે અગાઉ સેન્સર બોર્ડેની ચાળણીમાંથી તો પસાર થઈ જ હતી. કોંગ્રેસના સભ્યોએ સૂચવેલા કાપ કર્યા પછી જ ફિલ્મને ‘યુએ’ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું. (http://in.news.yahoo.com/48/20100529/1241/top-congress-rajneeti-cut-amp-paste_1.html) બાલ ઠાકરે આવું કરે ત્યારે તેના નામના છાજિયા લેવાય છે. અને તેને સુપર સેન્સર અને ખબર નહીં કેટકેટલા બિરુદ આપવામાં આવે છે. આ અગાઉ ગુલઝારની ફિલ્મ ‘આંધી’ ફિલ્મ પર પણ કટોકટીકાળમાં પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો તે સુજ્ઞ બ્લોગવાચકો જાણતા જ હશે. કિશોરકુમારનાં ગીતો પર ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોએ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ‘હમ’ ફિલ્મના ‘જુમ્મા ચુમ્મા દે દે’ ગીત પર મુસ્લિમ બિરાદરોની લાગણી દુભાતી હોવાના કારણોસર ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોએ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

(૩) શીલા દીક્ષિતે મૂકેલો પ્રતિબંધ

શીલા દીક્ષિત ઘણા સમયથી દિલ્હીમાં મુખ્યમંત્રી તરીકે શાસન કરી રહ્યાં છે અને સાથે સાથે લોકસભામાં પણ કોંગ્રેસના વિજયમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરી રહ્યા છે. ગુજરાતમાં જેમ આરોગ્ય મંત્રી જયનારાયણ વ્યાસે સિવિલ હોસ્પિટલમાં પત્રકારોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો તેમ જ શીલા સરકારે દિલ્હીમાં પ્લેયર બિલ્ડિંગ (સચિવાલય)માં પત્રકારોના પ્રવેશ પર મનાઈ ફરમાવી દીધી હતી. એક અઠવાડિયા પછી શીલાએ માફી માગવી પડી હતી.