national, sanjog news, vichar valonun

ભારતમાં દેશભક્તિ ઓછી છે? હા તો કારણ શું?

સબ હેડિંગ: બુદ્ધુજીવીઓ આ દેશ માટે સતત નેગેટિવ ચિત્ર જ ઊભું કરતા રહ્યા છે. લેફ્ટ લીનિંગ એટલે કે ડાબેરી ઝુકાવવાળું ચિત્ર. આ દેશમાં મોગલો-અંગ્રેજોના આવ્યા પછી જ બધું થયું. હિન્દુઓ તો હંમેશાં માર જ ખાતા રહ્યા. આ નેગેટિવ ચિત્રના કારણે જ ભારતમાં દેશભક્તિનું પ્રમાણ જે રીતનું હોવું જોઈએ તે રીતનું નથી…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૩/૩/૧૯)

યુદ્ધના ભણકારા વાગી રહ્યા છે. આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યારે ભારતે પાકિસ્તાનમાં ઘૂસીને જૈશ એ મોહમ્મદના અડ્ડાઓ પર બૉમ્બ વર્ષા કરીને ૩૫૦થી વધુ આતંકવાદીઓને જન્નતમાં હુર પાસે પહોંચાડી દીધા છે. સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકલ પછી નવો એક શબ્દ મળ્યો છે – નૉન મિલિટરી પ્રિએમ્પ્ટિવ સ્ટ્રાઇક. અર્થાત્ આ જે હુમલો હતો તે સેના દ્વારા હોવા છતાં સૈન્યનું પગલું ગણાવી ન શકાય. પ્રિએમ્પ્ટિવ એટલે જૈશના ત્રાસવાદીઓ ભારત પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા તેને રોકવું. આમ, પાકિસ્તાનમાં ઘૂસીને માત્ર ત્રાસવાદીઓના અડ્ડાઓ પર હુમલો કરીને વાયુ સેનાએ તાકાત બતાવી દીધી.

પરંતુ આ સેના તો ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા વખતે પણ હતી. ૨૬ જુલાઈ ૨૦૦૮ના અમદાવાદમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા વખતે પણ હતી. ૨૦૦૮ના એક જ વર્ષમાં જાન્યુઆરીથી નવેમ્બર સુધીમાં દિલ્લી, અમદાવાદ, ઉત્તર પ્રદેશના રામપુર, જયપુર, મોડાસા વગેરે જગ્યાએ કુલ ૩૯ બૉમ્બ ધડાકા થયા હતા! તેમાં ૨૫૦થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા. નરાધમ ત્રાસવાદીઓએ તો અમદાવાદના મુંબઈ ધડાકા વખતે હૉસ્પિટલના ટ્રૉમા સેન્ટરને પણ છોડ્યું નહોતું! તે વખતે કેમ ઍર સ્ટ્રાઇક ન થઈ?

વાયુ સેનાના પૂર્વ પાઇલૉટ મોહંતો પેંગિંગે જે ધડાકો કર્યો છે તે ચોંકાવનારો છે. તેણે કહ્યું છે કે ૨૬ નવેમ્બરના મુંબઈ હુમલા પછી વાયુ સેના પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદી શિબિરો પર હુમલો કરવા તૈયાર હતી પરંતુ ત્યારની કૉંગ્રેસ સરકારે ના પાડી. અને હવે કૉંગ્રેસના નેતાઓ ૧૯૭૧ના યુદ્ધને યાદ કરે છે, ૧૯૬૫ના યુદ્ધને યાદ કરે છે. પરંતુ ૨૦૦૯થી ૨૦૧૪ના પાંચ વર્ષમાં જ દાખવેલી કાયરતાને ભૂલી જાય છે.

૨૦૧૩ના વર્ષમાં પાકિસ્તાની સૈનિકો બે ભારતીય જવાનોનાં માથાં વાઢીને ચાલ્યા ગયા પછી રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેર શરીફની દરગાહની અંગત મુલાકાતે આવે છે ત્યારે પણ ભારતના વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ તેમને બિરયાની સહિતની મિજબાની આપે છે! આ મિજબાની સ્વાભાવિક છે કે સોનિયા ગાંધીની મરજી વગર તો નહીં જ અપાઈ હોય. અજમેર શરીફના આધ્યાત્મિક વડાએ પણ ત્યારે ભારતના જવાનોની ક્રૂર હત્યાના વિરોધમાં પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાનનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. પરંતુ આપણી તત્કાલીન સરકાર તેમાંથી પણ ગઈ. પાકિસ્તાનના તે પછીના તત્કાલીન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ મનમોહનસિંહને દેહાતી ઔરત કહી જાય અને એનડીટીવીની તે વખતની મોટા ગજાની પત્રકાર બરખા દત્ત તે સાંભળી હસતાંહસતાં નાસ્તો કરતી રહે! ભારતમાં આવીને ભલે એ આજ સુધી કૉંગ્રેસ, સામ્યવાદીઓ કે ભારત તેરે ટુકડે હોંગે જેવી વિચારસરણીવાળાની ભાટાઈ કરતી રહે કે પછી ભારતના દૂરસંચાર પ્રધાન કોણ બનવા જોઈએ તે ચર્ચા કરતી હોય. કૉંગ્રેસ માટે નીરા રાડિયાના કથિત સંદેશાઓ પાસ કરવાનું દૂતનું કથિત કામ કરતી હોય.

આપણા દેશની તકલીફ એ છે કે આવા ચાર-પાંચ મોટા પત્રકારો દિલ્લીમાં બેઠા છે. જે વિવિધ ચેનલોનું સંચાલન કરે છે. કયા મુદ્દાને ઉછાળવો અને કયાને દબાવી દેવો તે તેઓ નક્કી કરે છે. આ ચેનલોનું જોઈને મોટા ભાગના સમાચારપત્રો એ જ મુદ્દાને ઉછાળે છે અને બીજાને દબાવે છે. તાજેતરમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં એક પ્રમાણિક પોલીસ અધિકારીએ મમતા બેનર્જીના ત્રાસથી કંટાળીને આત્મહત્યા કરી. તમે કેટલા મિડિયામાં આ મુદ્દો ઉછળેલો જોયો? આ જ ઘટના જો કેન્દ્ર સરકાર કે ગુજરાતમાં બની હોત તો? વિચારો કે આખું અઠવાડિયું આ જ મુદ્દો ચાલ્યો હોત.

જોકે હવે સૉશિયલ મિડિયા આવવાના કારણે અને વેબસાઇટો આવવાના કારણે લોકોને તમામ પક્ષના સમાચારો મળી રહ્યા છે. લેફ્ટ, રાઇટ, સેન્ટર, તમામ…તેથી હવે મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાનું મહત્ત્વ ઘટી રહ્યું છે. મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયામાં લખતા કે એન્કરિંગ કરતા લોકોને પણ સૉશિયલ મિડિયા આવવાના કારણે પેટમાં દુઃખવા લાગ્યું છે. પરંતુ તેનું કારણ એ છે કે તેઓ પોતાનો એજન્ડા જ ચલાવતા રહ્યા છે. આ દેશ માટે સતત નેગેટિવ ચિત્ર જ ઊભું કરતા રહ્યા છે. લેફ્ટ લીનિંગ એટલે કે ડાબેરી ઝુકાવવાળું ચિત્ર. આ દેશમાં મોગલો-અંગ્રેજોના આવ્યા પછી જ બધું થયું. હિન્દુઓ તો હંમેશાં માર જ ખાતા રહ્યા. હિન્દુઓ સાથે જોડાયેલી તમામ બાબતો- ધર્મ, પરંપરા, કેલેન્ડર વગેરે તો અવૈજ્ઞાનિક. તુલસીદાસે પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિક પહેલાં કહી દીધું હોય કે જુગ સહસ્ર જોજન પર ભાનુ અને તે રીતે પૃથ્વીથી સૂર્યનું અંતર કહી દીધું હોય તે વાત તેમને ગપ્પા લાગે, પરંતુ કાલીદાસ, કામસૂત્ર કે ખજુરાહોના શિલ્પો જ તેમને દેખાય. અંગ્રેજી-ઉર્દૂ ભાષા વાપરવામાં તેમને ગર્વ લાગે પરંતુ સંસ્કૃતપ્રચૂર ગુજરાતી કે હિન્દીને તેઓ ભદ્રંભદ્ર કહીને ઉતારી પાડે.

અને આ નેગેટિવ ચિત્રના કારણે જ ભારતમાં દેશભક્તિનું પ્રમાણ જે રીતનું હોવું જોઈએ તે રીતનું નથી. અહીં થિયેટરમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવા માટે તેમજ રાષ્ટ્રગીત વાગતું હોય ત્યારે ઊભા રહેવા માટે પણ સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આદેશ આપવો પડે! શું આના માટે આદેશ હોય કે અંત:કરણથી જ ઉમળકો જાગવો જોઈએ? ઇ-મેમો આવવા લાગે અને તેમાંય ત્રણ મેમો પછી લાયસન્સ રદ્દ થવાની ભીતિ સર્જાય ત્યારે લોકો સવારના છ વાગે પણ ટ્રાફિક સિગ્નલે ઊભા રહે છે. ગમે તેવી સારી ટ્રેન હોય તેમાંથી સીટ કે મગ ચોરી થઈ જાય છે, પરિણામે મગ સાંકળેથી બાંધી રાખવો પડે છે. જાહેર શૌચાલય હોય તો ફ્લશ કરવાનું પણ લોકોને શીખવવું પડે તેમ છે. જે સરકારી સુવિધા છે તેને પણ જાળવતાં લોકોને કેટલી આવડે છે? જાહેર શૌચાલય છોડો, જે તે કંપનીના શૌચાલયની પણ આવી હાલત હોય અથવા તેમાં ક્યારેક તો પાણી પણ ન આવતું હોય!

દેશભક્તિ, શિસ્ત, સ્વચ્છતા અને પ્રમાણિકતા એ તો સ્વયંસ્ફૂર્ત ગુણો હોવા જોઈએ. તેનું સામૂહિક વાતાવરણ બનવું જોઈએ. જેમ લગ્નમાં ઓછો ખર્ચો કરનારને શરમ લાગે તેવું વાતાવરણ બનાવાયું છે કે કોઈની પાસે બહુ જોડી કપડાં ન હોય તો તેને શરમમાં મૂકવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે તેના કરતાં જેનામાં દેશભક્તિ, શિસ્ત, સ્વચ્છતા અને પ્રમાણિકતા ન હોય તે લોકોને શરમ આવે તેવું સામૂહિક વાતાવરણ આપણે કેમ ન નિર્માણ કરી શકીએ? બીજા દેશોમાં કેટલી પ્રમાણિકતા છે, કેટલી શિસ્ત છે, ત્યાં કાયદાનું પાલન કેટલું થાય છે તેની વાતો ત્યાંની ટૂરે જઈને આવનારા લોકો કરે પરંતુ એ જ લોકો ભારતમાં પાછું પ્રમાણિકતા, શિસ્ત, દેશભક્તિ, કાયદાનું પાલન ન કરતા હોય!

અને ફરી કહું કે તેમાં દેશ માટે નેગેટિવ ચિત્ર ઊભું કરનારા શલ્ય રાજાઓ ઓછા નથી. મહાભારતમાં જોકે શલ્ય રાજાનું પાત્ર સારું હતું જેણે કર્ણના સારથી બનીને તેનું મનોબળ અને સરવાળે કૌરવોનું મનોબળ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. શું ભારતની એકેય ચીજ સારી જ નથી? કેમ એવું ચિત્ર ઊભું કરાય છે જેના લીધે લોકોને ભારત છોડીને વિદેશ સ્થાયી થવાનું મન થાય છે? અલબત્ત, આમાં સરકારી તંત્ર, સરકારી કર્મચારીઓ અને તેનાથી ઉપર શાસકોનો વાંક ઓછો નથી. પરંતુ આ બધા આવે છે તો આપણામાંથી ને. ખાનગી કંપનીઓમાં પણ કર્મચારીઓ ‘આજ કરે સો કલ કર’ની ફિલૉસૉફી પર ચાલનારા હોય છે. પીએફ માટે એક વર્ષ ધક્કા ખવડાવનારા હોય છે. મેનેજમેન્ટ કેમ ખુશ રહે તે જ વિચારનારા હોય છે. તેના માટે ભલે નીચેના સ્ટાફની છટણી કરી તેમનો ભોગ લેવો પડે. અથવા તેમને ઓછો પગાર આપવો પડે.

આ નેગેટિવ અને લેફ્ટ લીનિંગ ચિત્રથી દેશના નાગરિકોમાં દેશભક્તિ ચોક્કસ ઘટે છે. શિકાગોના નેશનલ ઑપિનિયન રિસર્ચ સેન્ટર (એનઓઆરસી)એ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ પર વર્ષ ૨૦૦૩માં એક સર્વેક્ષણ કર્યું હતું. તેમાં અમેરિકનોએ કહ્યું કે તેમને તેમની માતૃભૂમિ પર ગર્વ છે. તે પછી ઑસ્ટ્રેલિયા, ઑસ્ટ્રિયા, ઈઝરાયેલ, દક્ષિણ આફ્રિકા અને ફિલિપાઇન્સનો ક્રમાંક આવ્યો હતો. હવે તમે જુઓ, જર્મની આમ તો એક છે, પરંતુ આ સર્વેક્ષણમાં પશ્ચિમ જર્મની જે એક રીતે અમેરિકાના તાબામાં હતું તેમાં લોકોએ પોતે દેશ માટે ગૌરવ અનુભવતા હોવાનું કહ્યું, પરંતુ પૂર્વ જર્મની જે સામ્યવાદી યુએસએસઆરના તાબામાં એક સમયે હતું ત્યાંના દેશભક્ત લોકોનું પ્રમાણ ઓછું હતું. એ રીતે એનઓઆરસી પ્રમાણે સૌથી ઓછો દેશભક્ત પ્રદેશ પૂર્વ જર્મની હતો.

તમારો વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ હોવો જોઈએ, તમારે સમગ્ર દુનિયાના તત્ત્વચિંતકોને વાંચવા જોઈએ, તમામ પ્રકારની વિચારધારાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, કયા દેશમાં કયા ક્ષેત્રમાં કયા પ્રકારની સિસ્ટમ છે તેનો પણ તુલનાત્મક અભ્યાસ હોવો જોઈએ પરંતુ માત્ર તેના આધારે ફાંકાફોજદારી ન કરાય. તેને ટાંકીટાંકીને પ્રભાવ છાંટવાની કોશિશ ન કરાય કે પછી ભારતના આધ્યાત્મિક જગતમાં કે સંસ્કૃત સાહિત્યમાં મૂકાયેલી વાતને ઊંધી રીતે મૂકીને ભારતનો દૃષ્ટિકોણ ખોટો ન મૂકાય. ભારતના મનુસ્મૃતિથી માંડીને રામાયણ, મહાભારત સહિતના પવિત્ર ગ્રંથોના વિદેશી કહેવાતા ચિંતકોએ ખોટા અનુવાદ અને તે પછી ભારતમાં કહેવાતા વિદ્વાન લેખકો-કૉલમિસ્ટોએ હંમેશાં ખોટું ચિત્રણ કરી ભારતને વિદેશની નજરે જ જોતા કરી દીધા. આ દૃષ્ટિકોણ એટલે સુધી પ્રસર્યો કે ભારતમાં કૉંગ્રેસના શાસનમાં ભારત ઇલેક્ટ્રૉનિક્સ લિમિટેડે બનાવેલા ઇવીએમ સામે પણ આ બુદ્ધુજીવીઓએ લોકોના મનમાં ભ્રમ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. દલીલ પાછી વિચિત્ર એવી કરે કે અમેરિકા વગેરે વિકસિત દેશો કેમ નથી વાપરતા? શું કોઈ બાબતમાં ભારત આગળ ન હોઈ શકે? ભારતે શૂન્યની શોધથી લઈને ઘણું બધું પ્રદાન વિજ્ઞાન, ગણિત, મેડિકલ, સ્પેસ ક્ષેત્રે કરેલું છે. પરંતુ આ લોકો એવી જ માન્યતા ઠસાવવા માગે કે અમેરિકા સહિતના દેશો ઇવીએમ નથી વાપરતા તેથી આપણે પણ ન વાપરવું જોઈએ.

આવા લોકો પશ્ચિમની વાતો બહુ કરશે, પરંતુ જ્યારે પશ્ચિમના લોકો ભારતની તરફેણ કરશે કે ભારતનું સારું બોલશે તો તેને લોકો સુધી પહોંચવા જ નહીં દે. એરિક વેઇનર નામના વરિષ્ઠ લેખક અને વક્તાએ ‘સ્લેટ’ નામના મેગેઝિન માટે લખેલું, “India has electronic voting machine, why can’t the US?’ અર્થાત્ ભારત પાસે ઇવીએમ છે તો અમેરિકા પાસે કેમ નથી? ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૪ની તારીખવાળા એ લેખમાં તેમણે લખ્યું છે કે “જ્યારે અમેરિકા ટચ સ્ક્રીન અને પેપર ટ્રેઇલ વિશે ચર્ચા વિચારણા કરી રહ્યું છે ત્યારે (ઑલરેડી) ભારતે શાંતિપૂર્વક ઇલેક્ટ્રૉનિક રીતે મત આપવાનું કામ પતાવી પણ દીધું. મે મહિનામાં ૩૮ કરોડ ભારતીયોએ ૧૦ લાખ મશીન પર પોતાનો મત આપ્યો. ઇલેક્ટ્રૉનિક વૉટિંગમાં આજની તારીખ સુધીમાં આ વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્રયોગ હતો.” યાદ રહે કે ૨૦૦૪ની એ ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસના નેતૃત્વવાળા યુપીએનો વિજય થયો હતો!

કહેવાનો અર્થ એ છે કે ‘દેશ પ્રથમ’ની વિચારસરણી આપણે રાખવી પડશે. તો કોઈ પણ સમસ્યા અને યુદ્ધમાં આપણે જીતી શકીશું. કોઈ પણ સમસ્યાનો આપણા દેશને ધ્યાનમાં રાખીને આગવો હલ શું હોઈ શકે? આપણે ‘જુગાડ’ની અનેક તસવીરો અને વિડિયો જોઈએ છીએ. જો ઇનૉવેશનને બળ આપવામાં આવે તો સંશોધન ક્ષેત્રે પણ આપણો દેશ પાછળ પડે તેવો નથી. પરંતું દરેક બાબતમાં અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા, ઑસ્ટ્રેલિયા, વગેરે કૉલૉનિયલ સ્ટેટ શું કહે છે તે જ જોવા કરતાં ભારત તરફ નજર દોડાવો. ચીન-જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, વિયેતનામ જેવા પૂર્વના દેશો ટૅક્નૉલૉજીમાં ઘણા આગળ છે. જ્ઞાનમાં પણ ઘણા આગળ છે. તેમના તરફ નજર દોડાવો. બાકી, તો યુદ્ધ વખતે કે સ્વતંત્રતા દિન/ગણતંત્ર દિને સિઝનલ દેશભક્તિથી કંઈ ન વળે.

Advertisements
international, media

અમેરિકી મિડિયામાં ટ્રમ્પને નેગેટિવ કવરેજ ઝાઝું મળવા પાછળ શું કારણ?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૭/૧૮)

‘સંજુ’ ફિલ્મમાં મિડિયા માટે એક ખાસ ગીત છે. ‘બાબા બોલતા હૈ’. સંજય દત્તની પાછળ મિડિયા કેવી રીતે પડી ગયું હતું તે દર્શાવવા માટે આ ગીત છે એટલે તે સંદર્ભમાં મિડિયા પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે. ઉલટાનું, ઘણા મિડિયાએ સંજય દત્તની તે વખતે (પેઇડ) તરફદારી પણ કરી હતી, જેમાં અંગ્રેજી અખબારો અને ફિલ્મ મેગેઝિનનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે વખતના વાચકોને યાદ હશે કે તે વખતે એક નંબર વન અંગ્રેજી સમાચારપત્રમાં રોજ સંજય દત્તની તરફેણમાં કોણ શું બોલ્યું અને કોણે મોરચો કાઢ્યો તે સમાચાર આવતા હતા.

પરંતુ આ ગીતને જો સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો તેમાં કેટલીક વાત મજાની કહેવાઈ છે જેમ કે તમે બેઠા હો તો આંખ પટપટાવતી વખતે તમારી આંખ બંધ થવાની જ. તે ક્ષણનો ફોટો પાડી લેવામાં આવે તો તમે કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સૂતા છો તે દર્શાવી શકાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કોઈ કાર્યક્રમમાં આંખ બંધ કરીને બેઠા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી પણ કેટલાક વિરોધીઓએ તેમની આ પ્રકારની અને તે પણ સંસદની અંદર, તસવીર વહેતી કરી. તેમનાં સંસદનાં તમામ ભાષણો ઑનલાઇન પ્રાપ્ત છે. તેમાં ક્યાંય તેઓ સૂતા દેખાતા નથી.

ફિલ્મ સેલિબ્રિટીથી માંડીને રાજકારણીઓ અને સામાન્ય લોકો કેમ મિડિયા સાથે લવ-હૅટનો સંબંધ ધરાવે છે? કોઈ પણ ટીવી ચેનલ ખોલશો તો જો કોઈ ઘટના લાઇવ બતાવતા હશે જેમાં રાજકારણી, સેલિબ્રિટી કે બીજા કોઈની બાઇટ લેવાની હોય તો પત્રકારો અશિસ્તની રીતે પોતાના માઇક પર પોતાની ચેનલનો લૉગો ટીવીમાં દેખાય તે માટે પડાપડી કરતા દેખાશે, તેમાં ઘણી વાર તો તેઓ અંદરોઅંદર ઝઘડી પડે છે તો કેટલીક વાર બાઇટ આપનાર વ્યક્તિના મોઢા સુધી તેમને વાગી શકે તે રીતે માઇક ઘૂસાડતા દેખાય છે.

પત્રકાર અને લેખક તરીકે સમજું છું કે ટીવી પત્રકારોને સ્પર્ધા હોય છે, પોતાના માઇકનો લૉગો દેખાય તેમ રાખવા સૂચના હોય છે પરંતુ શું તંત્રીઓ જેમની ઘણી વાર ઉઠકબેઠક સાથે હોય છે, તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે પોતાની ચેનલનો લૉગો ન દેખાય તો ચાલશે? કુંવરજી બાવળિયા હજુ તો ભાજપમાં જોડાવા પ્રદેશ કાર્યાલયના દાદરા ચડી રહ્યા હતા ત્યારે ટીવી પત્રકારો તેમની બાઇટ લેવા ધસી ગયા. કુંવરજી ચડી રહ્યા છે અને પત્રકારો ઉપરની લૉબીમાં છે તેવા વખતે સ્વાભાવિક કુંવરજી માટે અસુવિધા થાય. તેથી તેમને પછી બાઇટ લેવા કહેવામાં આવ્યું. આમાં તો ભાજપ કુંવરજીનો અવાજ રૂંધવા માગે છે તેવી વાત મિડિયામાં ચાલવા લાગી.

બીજી તરફ પત્રકારોને પણ અસુવિધા થતી હોય છે. તેમને બાઇટ સરળતાથી અને સમયસર મળી જાય તે રાજકીય પક્ષ કે અન્ય કોઈ ઇવેન્ટ ઑર્ગેનાઇઝરે જોવું જોઈએ. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતમાં હતા ત્યારે તેમના કિસ્સા અનેક પત્રકારો કહે છે. તેઓ કોઈ કાર્યક્રમમાં જવાના હોય તો પહેલાં બાઇટ આપીને જતા. આના લીધે કાર્યક્રમ વખતે જ તેમની બાઇટ ટીવી પર ચાલી શકતી. પરંતુ આવી મિડિયા સૂજ કેટલા લોકોની હશે?

આજે ભાજપ સમર્થકોથી માંડીને કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પક્ષ, ડાબેરીઓ બધા જ એવા સંદેશાઓ વહેતા કરે છે કે મિડિયામાં આ નહીં બતાવાય. લોકોને મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા જેને કહેવાય તે સમાચારપત્રો અને ટીવી ચૅનલો પર ભરોસો શૂન્યવત્ થવા લાગ્યો છે. તેનું કારણ મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પોતે પણ છે જ. કોંગ્રેસના દિગ્વિજયસિંહ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહે તો મોટો ઈશ્યૂ બને છે, પરંતુ ભાજપના રવિશંકર પ્રસાદ હાફીઝ સઈદને હાફીઝજી કહી બેસે તો તે જોરશોરથી બતાવાતું નથી. આ જ રીતે પંજાબમાં ૩૨ દિવસમાં ૪૨ યુવાનોના ડ્રગ્ઝના કારણે મૃત્યુ થાય તો તે સમાચાર ક્યાંય દેખાડાતા નથી. પરંતુ આની સામે ગુજરાતમાં ચાર જણા લઠ્ઠો પીને બીમાર પડે તો લઠ્ઠાકાંડ થયો, લઠ્ઠાકાંડ થયો તેની બૂમરાણ પડે છે.

દિલ્લીના ઉપ રાજ્યપાલ સામે મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલના કેસનો સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ચુકાદો આવે તો બધાં છાપાંમાં મુખ્ય હેડલાઇન બને પરંતુ ઉપરાજ્યપાલ બીજા દિવસે કહે તે વાત સિંગલ કૉલમમાં છપાય તો સ્વાભાવિક જ લોકોને મિડિયા બાયસ લાગવાનો. મોદી સરકાર ખેડૂતો માટે દોઢ ગણા ટેકાના ભાવ જાહેર કરે તે સમાચારને અંદરના પાને મૂકી દેવામાં આવે અને સામે કર્ણાટકમાં જેડીએસ-કોંગ્રેસ સરકાર ખેડૂતોનું દેવું માફ કરે તો તે મેઇન હેડલાઇન બને તો લોકોને સ્વાભાવિક જ ફેર દેખાવાનો. આનું કારણ એ છે કે દરેક પક્ષના આઈટી સેલે તેમના સમર્થકોને મિડિયાનું વિશ્લેષણ કરતા શીખવાડી દીધું છે. બીજું કારણ એ પણ છે કે દરેક વાચક કે દર્શક પાસે આજે એક કરતાં વધુ છાપાં લેવા, એક કરતાં વધુ ચેનલ જોવાની સગવડ છે.

પરંતુ મિડિયા પર અવિશ્વાસ એ ભારતમાં જ છે તેવું નથી, અમેરિકામાં પણ છે! સીએનએનની વેબસાઇટ પર એસ. ઈ. કુપ નામની મહિલા ટેલિવિઝન સંચાલિકા અને લેખિકાએ લખ્યું છે કે હૉલિવૂડની જેમ મિડિયા પણ લિબરલોનો અડ્ડો છે. તેમાં સામાન્ય માનવીની કોઈ દરકાર જ નથી. ૧૯૬૬માં ટાઇમ મેગેઝિને ‘ઇઝ ગૉડ ડેડ?’ આવું મુખપૃષ્ઠ છાપ્યું હતું. તે સ્વાભાવિક જ લોકોની આસ્થા પર જબરો ધક્કો લગાડનારું હતું. વિયેતનામ સામે યુદ્ધ લડીને આવતા સૈનિકને ગમે ત્યારે ફૂટવાની તૈયારીવાળા બૉમ્બ તરીકે દર્શાવ્યો હતો. તેનાથી સ્વાભાવિક જ દેશભક્ત લોકોને ગુસ્સો આવે. અમેરિકામાં મિડિયા કન્ઝર્વેટિવ કે રિપબ્લિકનોને ધિક્કારે છે. તેથી જ તો જ્યૉર્જ બુશ હોય કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ, તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફૉટા, કે તેમનાં નિવેદનોમાંથી કેટલોક ભાગ પસંદ કરી તેમને વિલન કે કાર્ટૂન તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે અમેરિકાનું મિડિયા તેમના વિરોધી દેશોના લોકોને પણ આવા જ ચિતરે છે.

અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર તેનાં સર્વેક્ષણો માટે જાણીતું છે. તેણે અમેરિકામાં નવા પ્રમુખ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મિડિયાએ કેવું કવરેજ આપ્યું તેનું સર્વેક્ષણ કર્યું. એટલું જ નહીં, તેણે જૂના સમાચારપત્રો અને ચેનલો ખંખોળી બિલ ક્લિન્ટન, જ્યૉર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ, બરાક ઓબામા વગેરેને કેવું કવરેજ શરૂઆતના દિવસોમાં મળ્યું હતું તે પણ તપાસ્યું. ત્યાર બાદ બંનેની સરખામણી કરી.

તેનાં પરિણામો શું આવ્યાં? મિડિયાએ પહેલેથી જ ટ્રમ્પને ધિક્કારતા હોવાના કારણે તેને નેગેટિવ કવરેજ જ આપ્યું હતું. મિડિયાનું ૬૨ ટકા કવરેજ નેગેટિવ હતું. ઓબામા માટે માત્ર ૨૦ ટકા કવરેજ જ નેગેટિવ હતું! પરંતુ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ માટે તે ૨૮ ટકા હતું. બિલ ક્લિન્ટન માટે પણ ૨૮ ટકા હતું! આનો અર્થ એ થાય છે કે મિડિયાએ પહેલેથી જ નક્કી કરી લીધું હતું કે ટ્રમ્પને ખરાબ પ્રમુખ સાબિત કરવા જ છે. અને ગણિતના પ્રમેયમાં જેમ પહેલેથી સાધ્ય નક્કી હોય છે તેમ મિડિયા માટે સાધ્ય નક્કી હતું. તેમાં માત્ર સાબિતી જ ફિટ બેસાડવાની હતી.

હવે પૉઝિટિવ કવરેજની વાત કરીએ. ટ્રમ્પનું માત્ર ૫ ટકા કવરેજ જ પૉઝિટિવ હતું. આની સામે ઓબામાનું ૪૨ ટકા કવરેજ પૉઝિટિવ હતું! જ્યૉર્જ બુશનું અને બિલ ક્લિન્ટનનું માત્ર ૨૨ ટકા જ કવરેજ પૉઝિટિવ હતું. મિડિયાએ પહેલા બે મહિનામાં ટ્રમ્પની નીતિઓને ધ્યાનમાં લીધી જ નહીં અને યેન કેન પ્રકારેણ, જે પણ રીતે કરી શકાય તે રીતે નેગેટિવ પ્રસિદ્ધિ જ આપી તેમ અમેરિકાનો પૉલિટિકલ બ્લૉગ હૉટ ઍર કહે છે.

૩૩ વર્ષથી ચાલતા અમેરિકાના ઇન્વેસ્ટર્સ બિઝનેસ ડેઇલીમાં ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭નો તંત્રી લેખ છે. તેમાં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે કે મોટા ભાગનું મિડિયા ડેમોક્રેટિક પાર્ટી, પ્રગતિશીલ વિચારો (એટલે સાચી પરંપરાનો પણ ખોટો વિરોધ, સારે નિયમ તોડ દો ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ જેવી ગુલઝારનુમા કલ્ચરલ માર્ક્સિસ્ટ થિયરીવાળા વિચારો) અને આત્યંતિક એવી ડાબેરી અંતિમવાદી રાજકીય ચળવળોનાં મુખપત્રો બની ગયા છે.

આપણા અખબારોનું પણ ડિટ્ટો આવું જ છે. ટ્રમ્પના કઈ પૉર્નસ્ટાર સાથે સંબંધ હતા તે તો આપણા અખબારોમાં છપાશે પરંતુ હિલેરી ક્લિન્ટનના એજન્ટોએ ટ્રમ્પની રેલીમાં હિંસા ફેલાવવા પેઇડ પ્રૉફેશનલ એજિટેટર રાખ્યા હતા તેવું એક સ્ટિંગ ઑપરેશનમાં બહાર આવ્યું તે સમાચાર આપણા સુધી પહોંચાડ્યા? આવું અત્યારે આપણા દેશમાં પણ નહીં બનતું હોય તેની ખાતરી નથી.

દલિતો પર હિંસાના સમાચાર દેખાડી વિદેશથી ફંડો મેળવવા કેટલાક ખોટા કિસ્સા પણ ઊભા કરાય છે અથવા તો ઘટનાને તોડીમરોડી બતાવવામાં આવે છે. જામનગરના વકીલ કિરીટ જોશીની હત્યા જમીન માફિયાઓએ કરી તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલો ચગ્યો? છત્રાલમાં અશોક પટેલની હત્યા થઈ તે કિસ્સો રાષ્ટ્રીય સ્તરના કયા મિડિયાએ ચગાવ્યો? કદાચ, ગુજરાત સ્તરના મિડિયામાં પણ પૂરતી નોંધ નથી લેવાઈ. હકીકતે આરોપી હોય કે પીડિત, કોઈને જાતિ સાથે સાંકળી લઈ હેડિંગ કે અંદર સમાચાર લખાવા જ ન જોઈએ, પરંતુ જે રીતે કોઈ ચોક્કસ ઈરાદાથી દલિતો સંદર્ભે ખોટા સમાચાર ઊભા કરાઈ રહ્યા છે તે જોતાં સામે આવા પ્રશ્નો થાય તે સ્વાભાવિક છે.

માત્ર રાજકીય સમાચારોની જ વાત નથી, ફિલ્મ, રમતગમત, ઉદ્યોગજગત દરેક બાબતને લગતા સમાચારોમાં આવા પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયાએ જો પોતાનું અસ્તિત્વ લાંબા સમય સુધી ટકાવવું હોય તો પોતાની તટસ્થતા અને વિશ્વસનીયતા પુનઃ સાબિત કરવી જ પડશે.

education, film, international, media, sanjog news, vichar valonun

અમેરિકામાં લિબરલોની અસહિષ્ણુતા અને દાદાગીરી!

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૮/૭/૧૮)
ભારતમાં તમે જો અક્ષયકુમાર, નાના પાટેકર, અનુપમ ખેર, મધુર ભાંડારકર, અભિજિતની જેમ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા ધરાવતા હો તો તમારી કારકિર્દી પર પ્રશ્નાર્થ લાગી શકે અથવા તે માટેના પ્રયાસો થઈ શકે. ફિલ્મોમાં તમે ગમે તેટલું સારું કામ કર્યું હોય, પણ કહેવાતા રાષ્ટ્રવાદીઓ સત્તામાં હોય તો પણ તેઓ તેમના સમર્થકોની પડખે ઊભા નથી રહેતા જેટલા લિબરલ વિચારવાળા લોકો સત્તામાં હોય ત્યારે ઊભા રહે છે. હૉલિવૂડમાં પણ આવું જ છે. સ્ટેસી ડેશ નામની હૉલિવૂડની પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રીએ ૨૦૧૨માં ત્યાંના રાષ્ટ્રવાદી ગણાતા રિપબ્લિકન પક્ષના રાષ્ટ્રપ્રમુખના ઉમેદવાર મીટ રૉમ્નીને ટેકો જાહેર કર્યો તો તે બ્લેકલિસ્ટ થઈ ગઈ! (આ સ્ટેસીએ ૨૦૦૮માં બરાક ઓબામાને મત આપ્યો હતો પરંતુ ઓબામાનું ચાર વર્ષનું શાસન તેને પસંદ ન પડ્યું એટલે તેણે પોતાનો અભિપ્રાય બદલ્યો અને તે જનતાને જણાવ્યો એનું તેણે ભોગવવું પડ્યું.)

સ્ટેસી ડેશે પોતાના પુસ્તક ‘ધૅર ગૉઝ માય સૉશિયલ લાઇફ: ફ્રૉમ ક્લુલેસ ટૂ કન્ઝર્વેટિવ’માં લખ્યું છે, “મેં ટ્વીટ કર્યું કે રૉમ્નીને મત આપો. અને બીજા દિવસથી મારી જિંદગી બદલાઈ ગઈ! મને લોકો કહેવા લાગ્યા કે હું અશ્વેત લોકોને પસંદ નથી કરતી.” સ્ટેશીએ સીએનએસન્યૂઝ ડૉટ કૉમને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં બેધડક કહ્યું કે “મારી રાજકીય માન્યતાઓના કારણે મને કામ મળતું બંધ થઈ ગયું. મને બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવી છે. મારા ઍજન્ટોએ મને પડતી મૂકી દીધી.”

આવું જ ટીમ એલન સામે થયું. લિબરલો ગમે તેની, ગમે તેવી નીચલી કક્ષાની મજાક ઉડાવી શકે (તન્મય ભટ્ટ વગેરેની એઆઈબી તેનું મોટું ઉદાહરણ છે) પરંતુ જો રૂઢિચુસ્તો તેમ કરે તો કલાજગતમાંથી ફેંકાઈ જાય. ટીમ એલન અમેરિકાની એબીસી ચેનલ માટે ‘લાસ્ટ મેન સ્ટેન્ડિંગ’ નામનો કૉમેડી શૉ કરતા હતા. તેમાં રિપબ્લિકનોની અને રૂઢિચુસ્તોના હીરો જેમ કે રૉનાલ્ડ રૅગન, બેરી ગૉલ્ડવૉટરની પ્રશંસા થતી હતી. ડેમોક્રેટ પર જૉક થતા હતા.

એક જૉકનું ઉદાહરણ જોઈએ. અંગ્રેજીમાં જ તેની મજા આવશે.

Hillary Clinton’s therapist
Kyle (Christoph Sanders): So, you’re upset because you feel like you lost?
Ryan (Jordan Masterson): Yeah, losing sucks.
Kyle: We lose all the time, but we still enjoy ourselves. You have to learn to look at losing as a win.
Ryan: You sound like Hillary Clinton’s therapist.

વારંવાર હારવા છતાં હિલેરી ક્લિન્ટન કે રાહુલ ગાંધીની જેમ આનંદ કરતા રહેવાનું. બીજી જૉક ઓબામા પર હતી.

Mike: “If you’re a young person who’s not exactly sure where life is taking you, that’s okay. You know, we can’t all be Barack Obama and have our first job be president.”

માઇક કહે છે, “જો તમે યુવાન હો જેને ખબર નથી પડતી કે તેણે શું કરવાનું છે તો તેમાં કંઈ ખોટું નથી. આપણે બધા બરાક ઓબામા ન હોઈ શકીએ અને આપણી પહેલી નોકરી રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ન હોઈ શકે.”

આ જૉક પણ રાહુલ ગાંધી પ્રકારનો જ કહી શકાય કે કોઈ મહેનત વગર સીધા ઉપાધ્યક્ષ અને અધ્યક્ષ બની ગયા.

જોકે ટ્રમ્પ ચૂંટણી જીત્યા પછી આ શૉને અકારણ, અચાનક બંધ કરી દેવાયો!

આવાં તો કેટલાંય ઉદાહરણો છે. જ્યારે ઓબામાનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે મેલ ફ્લિન નામના હૉલિવૂડ કૉંગ્રેસ ઑફ રિપબ્લિકન્સના પ્રમુખે કહેલું કે “હૉલિવૂડમાં રિપબ્લિકનો પ્રત્યે ખૂબ જ ભેદભાવ થાય છે. હું એવા ઘણા લોકોને જાણું છું જેમણે પોતાનો રાજકીય વિચાર (મતલબ કે ડેમોક્રેટિકથી વિરોધી વિચાર) જાહેર કર્યો અને તેમને કામ ગુમાવવું પડ્યું હોય.” આવું જો અત્યારે ટ્રમ્પ કે મોદીના કાળમાં થાય તો તો હોહા મચી ગઈ હોય.

‘એલ્મર ગાન્ટ્રી’ નામની ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો ઑસ્કાર જીતી ચૂકેલી અભિનેત્રી શર્લી જૉન્સે વર્ષ ૨૦૧૩માં શું કહેલું? “અહીં (એટલે કે હૉલિવૂડમાં) ખૂબ જ ખરાબ (સ્થિતિ) છે કારણકે તેઓ બધા જ ડેમોક્રેટ છે.” ડેમોક્રેટના લીધે તેમની કારકિર્દીને ખૂબ જ ફટકો પડ્યો છે.

જો તમે બોલકા હો (ડેમોક્રેટિક પાર્ટી વિરુદ્ધ) તો તમારી કારકિર્દીનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે આવું નિર્માતા ગ્રે માઇકલ વૉલ્ટર્સે કહ્યું હતું! કારણકે મનોરંજનનું જગત લિબરલોના વર્ચસ્વવાળું છે.

કેલ્સી ગ્રામર અભિનેતા, કૉમેડિયન, નિર્માતા, નિર્દેશક, લેખક અને ગાયક એમ બહિર્મુખી પ્રતિભા છે. તેમને ‘બૉસ’ નામની સિરિઝમાં પર્ફૉર્મન્સ માટે ગૉલ્ડન ગ્લૉબ મળ્યો હતો પરંતુ તે એવૉર્ડ પછી પાર્ટીમાં તેમણે પોતે રિપબ્લિકન હોવાનું જાહેર કર્યું અને તે પછી તેમને એમ્મી એવોર્ડમાં નામાંકન પણ ન મળ્યું! જય લીનો નામના પ્રસિદ્ધ ટેલિવિઝન હૉસ્ટને ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે “શું એ શક્ય છે કે એમ્મીનો કોઈ પણ સભ્ય કહેશે કે હા, તમારું પર્ફૉર્મન્સ તો સારું છે પણ તમારા વિચારોને હું ધિક્કારું છું (તેથી તમને એવૉર્ડ નહીં આપી શકાય)?”

ઓબામા પહેલી વાર અમેરિકા પ્રમુખ બન્યા તે પછી થોડા જ સમયમાં ‘બેવૉચ’ ફેમ અભિનેત્રી એન્જી હાર્મને ઓબામાની ટીકા કરી એમાં તો તેને રેસિસ્ટ ગણાવી દેવાઈ! આપણે ત્યાં કેટલાક વ્યક્તિની ટીકા કરવામાં આવા ટીકાકારને તેમની ટીકાના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લીધા વગર જાતિ વિરોધી કે મઝહબવિરોધી ગણાવી દેવાય છે તેવું જ એન્જી હાર્મન સાથે થયું! એન્જી હાર્મનને ઓબામા જે રીતે સરકાર ચલાવતા હતા તે પસંદ ન પડ્યું અને તેમની ટીકા કરી તેમાં તેના પર આ રીતનાં માછલાં ધોવાયાં!

એન્જી મેયર ઑશેવ્સ્કી રાજકારણીઓ તેમજ મનોરંજન જગતના લોકો માટે પબ્લિક રિલેશન (પી.આર.)નું કામ કરે છે, તેમણે જે કહ્યું છે તે લિબરલોએ કાન ખોલીને સાંભળવા જેવું છે. તેમણે કહ્યું છે કે “હૉલિવૂડના જે લોકો સ્વીકૃતિની (એટલે કે સહિષ્ણુતાની-ઉદાર વિચારોની) વાતો કરે છે તેઓ રૂઢિચુસ્તો (કન્ઝર્વેટિવ) લોકો માટે દરવાજો બંધ કરનારા પહેલા હોય છે.” આમ, પોતાની જાતને સહિષ્ણુ અને ઉદાર ગણાવતા લિબરલો વિરોધી વિચારધારા પ્રત્યે જરાય સહિષ્ણુ કે ઉદાર હોતા નથી!

જોકે તેઓ માને છે કે રિપબ્લિકનો માટે સ્થિતિ એટલી બધી ખરાબ નથી. તેઓ તેમનો રસ્તો કાઢી જ લે છે. એ તો રહેવાનું જ. હિન્દી ફિલ્મોમાં સંજય દત્ત, શાહરુખ ખાન વગેરેએ ઋત્વિક રોશન, રાકેશ રોશનને પાડી દેવા કેટલી કોશિશ કરી! અક્ષયકુમાર-અજય દેવગનની સામે કેટલા પ્રપંચો કર્યા! અજય દેવગને તો આક્ષેપ કર્યા હતા કે ‘સન ઑફ સરદાર’ને શાહરુખ ખાન-યશરાજ ફિલ્મ્સે તેમની ‘જબ તક હૈ જાન’ વધુ સફળ રહે તે માટે પોતાનો રૂઆબ વાપરીને ઓછા થિયટેર મળે તેવો પ્રપંચ કર્યો છે અને આ માટે અજય દેવગન કમ્પિટિશન કમિશન ઑફ ઇન્ડિયામાં પણ ગયો હતો. આવાં પ્રપંચો છતાં આ કલાકારો પોતાની મહેનતથી ટકી ગયા છે.

ભારતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે જેમ ડાબેરીઓ-સેક્યુલરો-લિબરલો પગદંડો જમાવી બેસી ગયા છે અને પોતાના વિચારો યુવાનોમાં થોપી કન્હૈયાકુમારો, શેહલા રશીદ જેવાં ભારત તેરે ટુકડે હોંગે ગેંગના સમર્થકો તૈયાર કરે છે તેવું અમેરિકામાં પણ છે!

પશ્ચિમાંધ લોકો અમેરિકાની બજારવાદ, મૂડીવાદ, ફ્રી સેક્સ, ફિલ્મોમાં અશ્લીલતા વગેરેનો બચાવ કરતી વાતો જ કરશે પરંતુ તેનો સાચો ચિતાર ક્યારેય નહીં આપે. ભારત જેવું જ અમેરિકામાં છે. ત્યાં ગયા વર્ષે શિક્ષણ પ્રધાન બેટ્સી ડેવૉસે કન્ઝર્વેટિવ પૉલિટિકલ ઍક્શન કૉન્ફરન્સમાં ફૅકલ્ટી મેમ્બરોની તીખી ટીકા કરી હતી અને આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેઓ તેમના વિચારો વિદ્યાર્થીઓમાં થોપે છે.

તેમણે કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું, “શિક્ષણનાં સ્થાપિત હિતો સામેની લડાઈ તમારે પણ લડવાની છે. પ્રૉફેસરોથી માંડીને ડીન સુધીના લોકો તમને કહે છે કે તમારે શું કરવું, શું કહેવું અને ચિંતાની વાત તો એ છે કે તેઓ શું વિચારવું તે પણ કહે છે.” ૬ ઑક્ટોબર ૨૦૧૬ના ‘વૉશિંગ્ટન ટાઇમ્સ’માં એક સમાચાર છપાયા હતા તેના પર ધ્યાન દેવા જેવું છે. સમાચાર કહે છે કે ‘ઇકૉન જર્નલ વૉચ’માં અભ્યાસ મુજબ, અમેરિકાની ૪૦ અગ્રણી યુનિવર્સિટીઓમાં ૭૨૪૩ પ્રૉફેસરોમાંથી ૩,૬૨૩ ડેમોક્રેટ છે! માત્ર ૩૧૪ જ રિપબ્લિકન છે!

આવું જ (ભારતની જેમ) અમેરિકી મિડિયામાં પણ છે. અમેરિકાનું પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટર વિવિધ વિષયો પર સર્વેક્ષણ કરવા માટે સમગ્ર દુનિયામાં જાણીતું છે. ૨૦૦૪માં પ્યૂ રિસર્ચ સેન્ટરે રાષ્ટ્રવ્યાપી સર્વેક્ષણ કર્યો હતો. તે મુજબ નેશનલ પ્રૅસના ૩૪ ટકાએ પોતાની જાતને લિબરલ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને કન્ઝર્વેટિવ ગણાવ્યા હતા. ૨૦૧૪માં ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રૉફેસરો લાર્સ વિલ્નટ અને ડેવિડ એચ. વીવરે કરેલા સર્વેક્ષણમાં ૧,૦૮૦ અમેરિકી પત્રકારો પૈકી ૨૮ ટકાએ પોતાને ડેમોક્રેટ ગણાવ્યા હતા. માત્ર સાત ટકાએ જ પોતાને રિપબ્લિકન ગણાવ્યા હતા! ૧૯૭૧માં ૩૫ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. ૧૯૮૨માં ૩૮.૫ ટકા અને ૧૯૯૨માં ૪૪.૧ ટકા ડેમોક્રેટ હતા. તે પછી ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ ચાલ્યો. ૨૦૦૨માં ૩૫.૯ ટકા થયો.

જોકે કેટલાકનું એમ પણ માનવું છે કે ડેમોક્રેટની સંખ્યા વધુ હશે કારણકે તેમણે પોતાની ઓળખ છુપાવવા પોતાને અપક્ષ ગણાવ્યા હોઈ શકે. આમ, ડાબેરી-સેક્યુલર-લિબરલ એવા પત્રકારોની બદમાશી અમેરિકામાં પણ છે. તમે માર્ક કર્યું હોય તો જ્યૉર્જ બુશ, ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ વગેરે વિશે હંમેશાં તેમના ચિત્રવિચિત્ર ફોટા સાથે અમેરિકાના મિડિયા (અને આપણું મિડિયા પણ) ટીકાત્મક અહેવાલો જ વધુ છાપશે. આથી ત્યાં પણ મિડિયા પરથી કન્ઝર્વેટિવોનો ભરોસો ઉઠી ગયો છે. ટ્રમ્પને પ્રાઇમરીમાં મળેલા મતોથી હવા કઈ બાજુની છે તે માપી જઈ સીએનએને ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોને રાખ્યા હતા પરંતુ સીએનએનના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમુખ જેફ ઝુકરે કહ્યું કે “મને ખબર છે કે (અમારી ચેનલના ઘણા પત્રકારોને) કૉરી લેવાન્ડોવસકી કે બીજા ટ્રમ્પ તરફી પત્રકારોથી વાંધો છે. તેનું કારણ એ છે કે તેમને ટ્રમ્પે ચૂંટણીમાં ઝૂકાવ્યું તે ગમ્યું નથી. અને આથી તેમને અણગમો છે કે ‘આવા’ લોકો સેટ પર કઈ રીતે હોઈ શકે?”

‘ન્યૂઝ બસ્ટર’ નામની વેબસાઇટ લિબરલોના મિડિયા બાયસ સામે લડે છે. તેના એક્ઝિક્યુટિવ એડિટર ટિમ ગ્રેહામે કહ્યું કે ઘણા યુવાન કન્ઝર્વેટિવ પત્રકારો મિડિયામાં કામ કરવા માગે છે, પરંતુ તેમને નોકરીએ લેવા તો જોઈએ ને!

બસ, આ જ સ્થિતિ ભારતમાં મિડિયા, હિન્દી ફિલ્મો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે છે.

abhiyaan, international, politics, technology

ફેસબુકની ખોરી દાનત: કર લો દુનિયા મુઠ્ઠી મેં!

છેલ્લા લગભગ એક સપ્તાહથી ફેસબુક, કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા અને ડેટા લીક આ ત્રણ શબ્દસમૂહો આપણા કાને સતત અથડાયા કરે છે, પરંતુ પૂરતી માહિતીનો અભાવ હવે દરેક માધ્યમમાં જોવા મળે છે. તેથી લોકોને ખબર નથી પડતી કે હકીકતે કોણે શું કર્યું?

હકીકતે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકા લંડન સ્થિત એક મોટી- માહિતી વિશ્લેષણ કરતી- પેઢી છે. આ કંપની એક સરકારી અને સૈન્ય કૉન્ટ્રાક્ટર સ્ટ્રેટેજિક કમ્યૂનિકેશન લેબૉરેટરિઝ (એસ.સી.એલ.) ગ્રૂપનો હિસ્સો છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા સંશોધનથી માંડીને રાજકીય બાબતો પર કામ કરે છે.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, માહિતી (ડેટા) મેળવવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરી આપવું એ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કામ છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીમાં ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે કામ કરીને તે ચર્ચામાં આવી હતી. ટ્રમ્પના અભૂતપૂર્વ વિજય માટે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને પણ યશ મળે  છે.  અમેરિકાની આ ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ ૨૦૧૩માં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

તે રાજકીય અને કૉર્પોરેટ ગ્રાહકોને ગ્રાહકો અંગેનાં સંશોધનોથી માંડીને લક્ષ્ય આધારિત ઍડવર્ટાઇઝિંગ (માનો કે જાહેરખબર બાળકો માટે જ છે તો તે બાળકો સુધી જ પહોંચે તે રીતની જાહેરખબર) અને માહિતી સંબંધિત અન્ય સેવાઓ આપે છે. તેની અનેક જગ્યાએ ઑફિસ છે જેમાં ન્યૂ યૉર્ક, વૉશિંગ્ટન, લંડન, બ્રાઝિલ, અને મલેશિયા સમાવિષ્ટ છે.

કેમ્બ્રિજે ફેસબુક, ગૂગલ, સ્નેપ ચેટ, ટ્વિટર અને યૂટ્યૂબનો ઉપયોગ કરીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પને જીતવામાં મદદ કરી હતી. પહેલાં તો ફેસબુક વગેરેની મદદથી અમેરિકાના મતદારોની માહિતી ભેગી કરવામાં આવી. પછી તેનું વિશ્લેષણ કરાયું કે કોને શું પસંદ છે, શું નથી પસંદ, કોનો રાજકીય ઝોક કઈ તરફનો છે. તે પછી પસંદ-નાપસંદ મુજબ વર્ગીકરણ કરી તેમને ગમે તે રીતે તેમની સમક્ષ ટ્રમ્પની તરફેણમાં અભિયાન ચલાવાયું. અભિયાન શું, તેને જાહેરખબર જ કહી શકાય.

તમને થશે કે આમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ખોટું શું કર્યું? માહિતી ભેગી કરવી અને તેનું વિશ્લેષણ કરવું તેમાં ખોટું કંઈ નથી, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ જે માહિતી ભેગી કરી તે ફેસબુક પરથી ભેગી કરી અને તે પણ કાયદેસર નહીં. રીતસર સાઇબર ચોરી કરીને. તેણે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોની માહિતી એકઠી કરી.

ફેસબુક પર લોકો પોતાની અંગત માહિતી મૂકતા હોય છે તે સાચું, પરંતુ તે બધાને જોઈ શકાય તેમ હોતી નથી. તેમાં સિક્યૉરિટીનાં સેટિંગ હોય છે, પરંતુ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ફેસબુકમાં ઘૂસણખોરી કરાવીને આ માહિતી મેળવી લીધી તેથી તેના પર આ આક્ષેપ થઈ રહ્યા છે અને જે ખરેખર ગંભીર છે. પરંતુ આમાં ફેસબુકનો વાંક પણ નાનોસૂનો નથી.

ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરવાનો આરોપ તો ફેસબુક પર ૨૦૧૬થી લાગી રહ્યો છે અને તે માટે તે અમેરિકામાં તપાસનો સામનો પણ કરી રહી છે. અમેરિકાની ચૂંટણીને ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પની તરફેણમાં પ્રભાવિત કરવા રશિયાએ કેટલીક જાહેરખબરો ફેસબુક પર આપી હતી. (તેમાં કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાની ભૂમિકા કઈ જાહેરખબર કયા વપરાશકાર સુધી પહોંચવી જોઈએ તેમાં મદદગાર તરીકેની હોઈ શકે.) આ જાહેરખબર મતદારોમાં શ્વેત વિરુદ્ધ અશ્વેતનો વર્ગવિગ્રહ વધારનારી હતી. એટલે કે શ્વેત સમુદાયમાં અશ્વેત વિરુદ્ધ ભાવના ભડકે અને તેઓ ટ્રમ્પ માટે મતદાન કરવા પ્રેરાય. ઉપરાંત સરહદ સુરક્ષિત રહે તે માટેની જાહેરખબર પણ આપી હતી. આમ, લોકોમાં દેશની સુરક્ષા ખતરામાં છે તેવી ભાવના ઉશ્કેરવામાં આવી હતી. ટ્રમ્પ આવશે તો દેશ સુરક્ષિત બનશે તેવું લોકોના મનમાં ઠસાવાયું હતું. આ ઉપરાંત મુસ્લિમ લોકોને દેશમાં આવતા રોકવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું જેથી દેશમાં ત્રાસવાદ ન ફેલાય. તદુપરાંત, અમેરિકાને ફરી મહાન બનાવવા માટે પણ અભિયાન ચલાવાયું હતું. આ બધાના કારણે લોકો ટ્રમ્પને મત આપવા વધુ દૃઢ બને તે સુનિશ્ચિત કરાયું હતું.

ફેસબુક પર રશિયા દ્વારા જાહેરખબરો અંગે તો ૨૦૧૬માં કૌભાંડ બહાર આવી ગયું હતું. પહેલાં તો કોઈ પણ ગુનેગાર કરે તેમ, ફેસબુકના માર્ક ઝુકરબર્ગે પણ તેને (૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ) નકારી કાઢ્યું અને કહ્યું કે ફેસબુક પર ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરે તેવા ખોટા સમાચાર (ફૅક ન્યૂઝ) મૂકાયા હોવાની વાત ગાંડપણ છે. આનું કારણ કદાચ એ હતું કે ઝુકરબર્ગને કિંગ મેકર બનવામાં મજા આવી હતી અને તે કરતાંય તેને પૈસા કમાવવા મળતા હોય તો તે શા માટે જતા કરે? તેણે કંઈ સેવા કરવા તો ફેસબુક ખોલી નહોતી. આ વાત સાચી અને જાહેરખબરો મૂકાય તેમાં કોઈને વાંધો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ અમેરિકાની ચૂંટણી પ્રભાવિત થાય, લોકોમાં કારણ વગર વેરઝેર વધે, રોષ વધે અને ખોટી રીતે લોકો ટ્રમ્પ તરફ ઝૂકે તે રીતની જાહેરખબર લેવી તે અનૈતિક કહેવાય.

૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ઝુકરબર્ગે થોડી પલટી મારી અને કહ્યું કે ફૅક ન્યૂઝ મૂકાયા તો હતા, પરંતુ તેનું પ્રમાણ બહુ નાનું હતું. ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ ફેસબુકે જાહેર કર્યું કે તેણે ૩૦,૦૦૦ બનાવટી ખાતાં દૂર કર્યાં છે જે ફ્રાન્સની ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતાં. પરંતુ ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭એ ફેસબુકે કબૂલી લીધું કે તેણે પૈસા લઈને રશિયાની અમેરિકાના મતદારોને પ્રભાવિત કરતી જાહેરખબરો ચલાવી હતી. તેણે ત્યારે તો એમ જ કીધું કે માત્ર ૪૭૦ નકલી ખાતાં જ ૩,૩૦૦ જાહેરખબર સાથે સંકળાયેલાં હતાં. ૬ ઑક્ટોબરે ફેસબુકે કહ્યું કે અંદાજે ૧ કરોડ લોકોએ રશિયાની આ જાહેરખબરો જોઈ હતી. ૩૧ ઑક્ટોબરે વળી પલટી મારી આ આંકડો ૧૨.૬ કરોડનો હોવાનું કહ્યું! જેમજેમ તપાસ આગળ વધતી ગઈ તેમતેમ ફેસબુકનાં નિવેદનોમાં પલટા આવતા ગયા અને ૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૧૭ના રોજ એણે સ્વીકારી લીધું કે હકીકતે તો રશિયાની જાહેરખબરો ૧૫ કરોડ અમેરિકનો સુધી પહોંચી હતી!  આના પરિણામે અમેરિકામાં ફેસબુક સામે સંસદીય એટલે કે કૉંગ્રેસ (ત્યાં લોકસભા જેવા નીચલા ગૃહને કૉંગ્રેસ કહે છે)ની તપાસ શરૂ થઈ.

આ બધું ચાલતું હતું ત્યાં નવો ફણગો ફૂટ્યો. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે ૧૯ માર્ચે સ્ટિંગ ઑપરેશન દેખાડ્યું. ભાષા અંગ્રેજી જ હોવા છતાં શબ્દોનો ફરક હોવાના કારણે બ્રિટનના મિડિયામાં તેને સ્ટિંગ ઑપરેશન નહીં, પરંતુ અંડરકવર ઑપરેશન કહે છે. આ કામગીરીમાં કેમ્બ્રિજના સીઇઓ એલેક્ઝાન્ડર નિક્સ સહિતના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એમ કહેતા પકડાયા કે વિશ્વ ભરમાં તેમના ગ્રાહકોને જિતાડવા માટે કેમ્બ્રિજ વેશ્યાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે, લાંચ આપી શકે છે અને ખોટી માહિતી પણ પ્રસરાવી શકે છે. ટૂંકમાં, પોતાના ગ્રાહકો (એટલે કે રાજકીય નેતા કે પક્ષ તરફથી) મસમોટી રકમ પડાવીને તેમને જિતાડવા તે કંઈ પણ, એટલે કંઈ પણ કરી શકે છે.

ન્યૂઝ ચૅનલના રિપૉર્ટર શ્રીલંકાના એક ધનવાન પરિવાર તરીકે ગયા હતા, જેમને રાજકીય ફાયદો મેળવવો હતો. પહેલાં તો કેમ્બ્રિજના અધિકારીઓ બહુ ખુલ્યા નહીં, પરંતુ જેમ મુલાકાતો આગળ વધતી ગઈ અને તેમને લાગ્યું કે પાર્ટી ખરેખર સાચી જ છે, તેમ તેમણે પોતે પોતાના ગ્રાહકોને જિતાડવા શું-શું કરી શકે છે તે વાત કરી. બ્રિટનની ચૅનલ ૪ ન્યૂઝે દિવાસળી ચાંપી દીધી એટલે ભડકો થવાનો જ હતો…

આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું અમેરિકાના ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને યુ.કે.ના ઑબ્ઝર્વર સમાચારપત્રોએ. તેમણે કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાના સહસ્થાપક ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીને ટાંકીને ઘટસ્ફોટ કર્યો કે ફેસબુકના પાંચ કરોડ વપરાશકારોનો ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાએ ચોરી લીધો છે! આપણને સૉશિયલ મિડિયા સારું લાગે તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જેમજેમ તેનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થતું જાય છે તેમ તેમ તેના માલિકોનાં સ્થાપિત હિતો પણ દેખાવાં લાગ્યાં છે. વ્હિસલબ્લૉઅર (એટલે કે કૌભાંડ ઉઘાડું પાડનાર) ક્રિસ્ટૉફર વાઇલીએ તો ફેસબુક અને કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાનું કૌભાંડ ઉઘાડું પાડ્યું, એટલે ફેસબુકે તેનું ખાતું બ્લૉક કરી દીધું.

કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર કૉગાન અને તેની કંપની ગ્લૉબલ સાયન્સ રિસર્ચે વર્ષ ૨૦૧૪માં ‘thisisyourdigitallife’ નામની ઍપ બનાવી. વપરાશકારોએ (સ્વેચ્છાએ) એક મનોવૈજ્ઞાનિક ટેસ્ટ આપવાનો હતો. અને આ રીતે આ ઍપ વપરાશકારોનો ડેટા ભેગી કરી લેતી હતી. (જુઓ બૉક્સ-ફેસબુક પરની ઍપથી સાવધાન) તેમાં જેતે વપરાશકારના ફેસબુક મિત્રોનો ડેટા પણ હતો. ગાડરિયા પ્રવાહમાં જોડાઈ ૩ લાખ લોકોએ આ ઍપના ટેસ્ટમાં ભાગ લીધો. કૉગાને આ ડેટા કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને (નાણાંના બદલામાં જ) આપી દીધો. તેનાથી કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકાને એક સૉફ્ટવેર બનાવવામાં મદદ મળી જે ચૂંટણીમાં મતદારોને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ હતું.

આ બાબતે પણ ફેસબુકે, અમેરિકાની ચૂંટણીમાં રશિયાની જાહેરખબરની જેમ જ, પહેલાં તો ટાળમટોળ કર્યું. બ્રિટનની ચૅનલ ૪, ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ અને ઑબ્ઝર્વરના અહેવાલોથી દુનિયાભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો પરંતુ શરૂઆતમાં ફેસબુકનું નિવેદન કેવું આવ્યું? તેણે કહ્યું કે “અમારા ડેટા એનાલિસ્ટોની સ્વેટ (SWAT-જે મેનેજમેન્ટમાં ભણવામાં આવે છે) ટીમ કેમ્બ્રિજ એનાલિટિકામાં દિવસરાત કામ કરી રહી છે.” મંગળવારે એટલે કે ૨૦ માર્ચે ઝુકરબર્ગમાં એક મીટિંગમાં તેના પોતાના કર્મચારીઓનો જ સામનો કરવાની હિંમત ન થઈ, પણ તે દિવસે તેની પીઆર (પબ્લિક રિલેશન) ટીમે નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે “આમાં અમારી કોઈ સંડોવણી નથી, ઉલટાના અમે છેતરાયાની લાગણી અનુભવીએ છીએ!” પરંતુ લોકો સત્ય જાણતા હતા અને તેની અસર અમેરિકાના શેરબજાર પર પડવા લાગી હતી. ઝુકરબર્ગને એક અઠવાડિયામાં તો ૬૦ અબજ ડૉલર (અંદાજે ૩૯૦૦ અબજ રૂપિયા) ગુમાવવા પડ્યા.

ડૉલર ડૂબતા જણાયા એટલે ડૉલરનો જ સહારો લઈ ઝુકરબર્ગે ફૂલ પેજ ઍડ છાપાઓમાં આપી. તેના મોટામોટા સમાચાર પણ બન્યા કે ઝુકરબર્ગે માફી માગી. આમ (આપણા સહિત) વિશ્વ ભરના મિડિયાએ એવી હવા બનાવી જાણે માફી માગીને ઝુકરબર્ગે મહાન કામ કર્યું હોય, પરંતુ શું આ ખરેખર માફી ગણાય? કારણકે ઝુકરબર્ગે ‘સૉરી’ તો કહ્યું, પરંતુ તેમાં તેનો ટૉન એવો હતો કે ફેસબુકની કોઈ ભૂલ નથી, આ તો પેલા ઍપ ડેવલપર (કૉગાને) વિશ્વાસનો ભંગ કર્યો છે, અને હવે અમે સુરક્ષા વધુ કડક બનાવીશું જેથી ભવિષ્યમાં આવું કંઈ ન થાય.

સૉશિયલ મિડિયા પર આવી જવાથી તેની એબીસીડી આવડી નથી જતી, (આ બૉક્સમાં જણાવ્યા તેમ ઍપ જેવાં) તેનાં અનેક અટપટાં પાસાં છે. લોકોને લાઇક મળે, વાહવાહ થાય એટલે મજા આવી જાય, પરંતુ સૉશિયલ મિડિયા તમારી સેવા કરવા માટે નથી જ. ફેસબુક તો નહીં જ. આ કૌભાંડ પછી ફેસબુકે હવે અમેરિકા ઉપરાંત યુકે, સિંગાપોર, ભારત સહિતના દેશોમાં આકરી તપાસનો સામનો કરવાનો વારો આવ્યો છે. સિંગાપોરમાં તો ભારતીય મૂળના કે. શમુગમ ફેસબુકના મીંઢા અને જાડી ચામડીના, સવાલોના જવાબ ટાળતા પ્રતિનિધિને કડક રીતે રોકડું પારખી દે છે તેવો વિડિયો વાઇરલ થયો છે. (ફેસબુક હવે એન્ટિ સૉશિયલ બનતું જાય છે તે જોતાં તેની સામે સિંગાપોરની સરકારે પ્રચાર સૉશિયલ મિડિયા દ્વારા આ વિડિયો મૂકીને જ કરી દીધો. શઠમ્ પ્રતિ શાઠ્યમ્!) હકીકતે ફેસબુકે વર્ષ ૨૦૧૧માં ફૅડરલ ટ્રેડ કમિશન સાથે એક સંધિ કરી હતી જેમાં એવી શરત હતી કે તે તેના વપરાશકારોના પ્રૉફાઇલ ડેટાનો અનધિકૃત ઉપયોગ નહીં કરવા દે. હવે આ શરતનો ભંગ થયેલો જણાય છે. જો અલગ-અલગ દેશના સત્તાધીશો ખાનગીમાં મસમોટી રકમ લઈને ઝુકરબર્ગ સામે ઝૂકી નહીં જાય તો ઝુકરબર્ગને જેલ જવાનો વારો પણ આવી શકે છે અને તો કદાચ, ફેસબુકનાં પાટિયાં પડી જશે. ભવિષ્યમાં જે થાય તે, પણ અત્યારે તો લોકોએ #DeleteFacebook અને #BoycottFacebookનો ટ્રેન્ડ ચલાવી ફેસબુકનાં પોતાનાં ખાતાં રદ્દ કરવાનું ચાલુ કરી દીધું છે.

international, sanjog news, vichar valonun

પાકિસ્તાનની નાપાક હરકતોની સામે સૈન્ય કાર્યવાહીને મોળી ન આંકો

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૧/૨/૧૮)

ગત રવિવારે (૪ ફેબ્રુઆરીએ) જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજૌરી જિલ્લામાં પાકિસ્તાનના તોપમારામાં ભારતના ચાર જવાનો શહીદ થયા. સ્વાભાવિક જ આના ઉગ્ર પ્રત્યાઘાતો પડ્યા. ફરીથી પડી રહેલી ઠંડીની વચ્ચે લોકોનું લોહી ફરી ઉકળી ઊઠ્યું. ભારતના ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ તો માત્ર વાણી વિલાસ જ કરે છે ને નરેન્દ્ર મોદી તો માત્ર વિરોધ પક્ષમાં હતા ત્યારે જ એક સામે દસ જવાનોને મારવાની વાત કરતા હતા તેવી વાતો ફરી વહેતી થઈ.

આ બધી ટીકાથી સૈન્યનું મનોબળ કેટલું ઘટે છે તે આપણે વિચારતા નથી. સૈન્ય જડબાતોડ જવાબ આપે જ છે, પરંતુ આપણે વિચારીએ એટલે તેવું ન બને કે સૈન્ય તરત જ બદલો લે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આ સૈન્ય મોદી સરકારમાં બે વાર સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ચૂક્યું છે. આ જ બહાદુર સૈનિકોએ ગત ૧૫ જાન્યુઆરીએ પૂંચમાં જડબાતોડ જવાબમાં પાકિસ્તાનના સાત જવાનો મારી નાખ્યા હતા. આ ઉપરાંત ગત ૨૫ ડિસેમ્બરે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરી ત્યારે પાકિસ્તાનના ત્રણ સૈનિકો મારી નાખ્યા હતા.

એટલે આપણે હાથ પર હાથ ધરીને બેઠા છીએ તેવી છાપ અત્યારના સંજોગોમાં ઉપસાવવી એ પ્રજા અને પ્રસાર માધ્યમો (મિડિયા) બંને પક્ષે ખોટું છે. વિપક્ષની તો વાત કરવા જેવી જ નથી કારણકે અત્યારનો વિપક્ષ મોદી સરકારના વિરોધમાં પાકિસ્તાનની પડખે બેસી જાય તેવો દાખલો બેસાડતો રહ્યો છે. જે  વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ) દેશના સંકટ સમયે (ડોકલામ મડાગાંઠ) ચીનના રાજદૂત સાથે વાટાઘાટ કરે કે પાકિસ્તાન જઈને ‘મોદી સરકારને પછાડવા અમને ટેકો આપો’ એવી ભીખ માગે કે પછી જે વિપક્ષના સાંસદ (સમાજવાદી પક્ષના નરેશ અગ્રવાલ) કુલભૂષણ જાદવને ત્રાસવાદી કહી પાકિસ્તાનના તેના અને તેના પરિવાર પ્રત્યેના વ્યવહારને ઉચિત ઠેરવે તેની શું વાત કરવી? જે વિપક્ષ (કૉંગ્રેસ)ના સાંસદ (સંદીપ દીક્ષિત) સૈન્યના વડા તો ગુંડાની ભાષા બોલે છે તેમ કહી સૈન્યનું મનોબળ ઘટાડે તેની શું વાત કરવી?

અને આંકડા પર પણ નજર નાખવા જેવી છે. મોટા ભાગના મિડિયાના અહેવાલો જોતાં સામાન્ય છાપ એવી ઉપસે કે કાશ્મીરમાં ભારતીય પક્ષે જ બહુ ખુવારી થાય છે. પરંતુ રક્ષા વિશેષજ્ઞો કહે છે કે મોદી સરકારમાં સૈન્યને જે ખુલ્લી છૂટ મળેલી છે તે અગાઉ એકેય સરકારમાં મળી નહોતી. રક્ષા વિશેષજ્ઞો એમ પણ કહે છે કે અત્યાર સુધી કાશ્મીરમાં ઘૂસી આવતા ઘૂસણખોર ત્રાસવાદીઓને જ ભારત મારતું હતું (તેમાંય મસૂદ અઝહર, કસાબ વગેરેને તો પકડીને જેલમાં પૂરી દેવાતા અને બિરયાનીઓ ખવડાવાતી) પરંતુ પહેલી વાર ભારત પાકિસ્તાનના સૈનિકોનેને મારી રહ્યું છે. અર્થાત્ તીર દુશ્મનની નાભિમાં મરાઈ રહ્યું છે કેમ કે ત્રાસવાદીઓને ભારતમાં ઘૂસાડવા પાકિસ્તાનનું હરામખોર સૈન્ય જ કવર ફાયરિંગ કરતું હોય છે.

કૉંગ્રેસનો આક્ષેપ છે કે ત્રણ વર્ષમાં ૧૭૨ ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે તેમાં માત્ર કાશ્મીરમાં ૨૦૩ જવાનો છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં શહીદ થયા છે. પરંતુ એની સામે એકલા વર્ષ ૨૦૧૭માં ૨૦૦થી વધુ ત્રાસવાદીઓ જેમાં બુરહાન વાની, યાસીન યતૂ જેવા હિઝબુલ મુજાહિદ્દીનના ટોચના કમાન્ડર પણ સામેલ છે. ઉપરાંત ૧૩૮ પાકિસ્તાની સૈનિકો પણ માર્યા ગયા છે.

એની સામે વર્ષ ૨૦૧૨માં તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન એ. કે. એન્ટોનીએ સંસદમાં આપેલી માહિતી પર નજર કરવા જેવી છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે ૨૦૦૦થી ૨૦૧૨ સુધીમાં આપણા ૩,૯૮૭ સૈનિકો શહીદીને વહોર્યા હતા. યુપીએ સરકારમાં સૈનિકોનું મનોબળ કેટલું નિમ્ન સ્તરે પહોંચ્યું હતું તેની કલ્પના કરો. ૨૦૦૯થી ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૨ સુધીમાં ૩૯૪ જવાનોએ આત્મહત્યા કરી હતી. ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪ સુધીના યુપીએ-૧ અને યુપીએ-૨ એટલે કે સોનિયા ગાંધીના કૉંગ્રેસી શાસનમાં કુલ ૧,૧૭૭ જવાનો શહીદ થયા હતા, પરંતુ કૉંગ્રેસ પ્રભાવિત મિડિયાએ આ દસ વર્ષમાં આપણી સમક્ષ ક્યારેય આ આંકડા પહોંચાડ્યા જ નહીં.

સામાન્યત: કોઈ પણ પક્ષની સરકાર હોય ત્યારે વર્ષોથી ચાલી આવતા વલણના કારણે રિવાજ છે કે સરકારનો આંધળો વિરોધ કરવો. પરંતુ બધા મુદ્દાઓ સર્વગ્રાહી રીતે ચકાસ્યા પછી આ વિરોધ થાય તો વાજબી છે. કાશ્મીરના ઊડીમાં હુમલો થયા પછી જ્યારે કેરળના કોઝીકોડમાં નરેન્દ્ર મોદીએ પાકિસ્તાન સામે નરમ વલણ અપનાવ્યું હોય તેવું ભાષણ કર્યું હતું કે આવો આપણે ગરીબી સામે લડીએ. તે પછી તરત જ આ લેખકે તીવ્ર કટાક્ષરૂપે એક બ્લૉગ પૉસ્ટ લખેલી કે આપણે માત્ર ‘બેબી’ જેવી ફિલ્મમાં જ હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીને ભારત લઈ આવીને સંતોષ માનવાનો છે. એ સમયે આ આલોચના બરાબર હતી, પરંતુ તે પછી કેટલાં પાણી વહી ગયાં છે તે પણ ચકાસવું જરૂરી છે.

પહેલેથી વાત માંડીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તામાં આવ્યા તે પહેલા દિવસથી જ તેમની પાકિસ્તાન અને પડોશી દેશોની નીતિને સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા આપી હતી. તેમની શપથવિધિમાં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફ અને સાર્ક સંગઠનના સભ્ય દેશોના વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું. એટલું જ નહીં, પરંતુ શપથવિધિના બીજા દિવસે શરીફ સાથે દિલ્લીના હૈદરાબાદ હાઉસમાં મંત્રણા પણ તેમણે કરી હતી. તેના એક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાનથી પરત ફરતી વખતે ઓચિંતા તેમણે લાહોર ઉતરીને નવાઝ શરીફને જન્મદિવસની અને તેમની પૌત્રી મહેરુન્નિસાના લગ્નના વધામણાં આપ્યાં હતાં.

વિપક્ષો જ્યારે પાકિસ્તાન અને નરેન્દ્ર મોદીની વાત નીકળે ત્યારે આ વાત અચૂક કરતા હોય છે, પરંતુ તેઓ ક્રમને ખોટો દર્શાવે છે, કેમ કે મોદીએ શાંતિની આ પહેલ શરૂઆતમાં કરી દીધી હતી, પરંતુ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત બંધ કરી દેવામાં આવી છે. ક્રિકેટ મેચ પણ રમાતી નથી. જ્યારે યુપીએ સરકારમાં ૨૦૧૩માં ભારતના બે સૈનિકોનાં માથાં વાઢીને પાકિસ્તાનના જવાનો ચાલ્યા ગયા પછી તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજા પરવેઝ અશરફ અજમેરની દરગાહના દર્શન કરવા આવ્યા ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે ‘મેરા પિયા ઘર આયા’ની ભાવનાથી તેમના માનમાં ભોજનનું આયોજન કર્યું હતું. અરે! તે સમયે અજમેર દરગાહના દીવાન સૈયદ ઝૈનુલ અબેદીન અલી ખાને પણ રાજા પરવેઝ અશરફનો વિરોધ અને બહિષ્કાર કર્યો હતો પરંતુ સલમાન ખુર્શીદ અને વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહ જેમણે કહેલું કે આ દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો હક મુસ્લિમોનો છે તેઓ પોતાના મતદારોને ખુશ કરવા માટે આ હદે ગયા હતા.

જ્યારે મોદીએ ઊડીના હુમલા પછી પાકિસ્તાન પ્રત્યે એકધારું કડક વલણ અપનાવ્યું છે. હકીકતે, ભાજપની બીજી કોઈ પણ બાબતે ટીકા કરી શકાય પરંતુ જ્યારે પાકિસ્તાન-કાશ્મીરની વાત આવે ત્યારે તેની નિષ્ઠા અને કડક વલણની ટીકા થઈ શકે તેમ નથી. ‘સાઉથ એશિયા ટેરરિઝમ’ પૉર્ટલ અનુસાર અટલ બિહારી વાજપેયીના શાસનમાં વર્ષ ૨૦૦૧માં ૨,૮૫૦ ત્રાસવાદીઓ મરાયા હતા. ભારતના ઇતિહાસમાં કોઈ એક વર્ષમાં સૌથી વધુ ત્રાસવાદી મરાયા હોય તો તે વર્ષ ૨૦૦૧માં મરાયા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, વિદેશ પ્રધાન સુષમા સ્વરાજ, ગૃહ પ્રધાન રાજનાથસિંહ અને પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પાર્રીકરની ટીમે આ બાબતે ખૂબ જ પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું છે. સુષમા સ્વરાજે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં પાકિસ્તાનને જડબાતોડ શાબ્દિક જવાબ આપવાનાં કાર્યો કર્યાં છે અને સાથેસાથે માનવીય રીતે પાકિસ્તાનના નાગરિકોને આરોગ્ય કે બીજી મદદ કરવાનું કાર્ય કર્યું છે. રાજનાથસિંહે સુરક્ષા દળો અને મનોહર પાર્રીકરે સેનાનું મનોબળ અને સુવિધા વધારવાનું કામ કર્યું છે, જે હવે સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે નિર્મલા સીતારમણ પણ કરી રહ્યાં છે. વડા પ્રધાને તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પાકિસ્તાનને તમામ રીતે એકલું પાડવાનો સફળ પ્રયાસ કર્યો છે. ગત સપ્ટેમ્બરમાં બ્રિક્સમાં બળુકા ચીનના વિરોધ છતાં પાકિસ્તાન સ્થિત ત્રાસવાદી જૂથોનો બ્રિક્સના ઘોષણા પત્રમાં સમાવેશ એ ભારતનો મોટો રાજદ્વારી વિજય હતો. મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતની અમેરિકા સાથે વધતી ગાઢ દોસ્તીના કારણે અમેરિકાએ પાકિસ્તાનને ૨૫.૫ કરોડ ડૉલરની સહાય અટકાવી દીધી છે. અમેરિકા પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનાં નિવેદનો એવું સૂચવે છે કે ત્રાસવાદીઓ સામે લડવાના બહાને સહાય પડાવીને પાકિસ્તાને અમેરિકાને અત્યાર સુધીમાં મૂર્ખ જ બનાવ્યું છે.

અમેરિકા અને રશિયા જેવી પરસ્પર વિરોધી ધરીનો ત્રાસવાદ અને પાકિસ્તાન બાબતે ટેકો મેળવવામાં ભારત સફળ થયું છે અને ‘ફાઇનાન્શિયલ ઍક્શન ટાસ્ક ફૉર્સ’ની ગત નવેમ્બરમાં આર્જેન્ટિનામાં બેઠક હતી તેમાં આ સંગઠને પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ રીતે ત્રાસવાદીઓને ભંડોળ અટકાવવા સૂચના આપી છે.

એ ઉપરાંત, સૌથી મોટી જરૂરિયાત કાશ્મીરમાં રહીને ભારતના પૈસે ખાઈને ભારતનું ખોદતા અલગાવવાદીઓ પર સંકજો કસવાની હતી. અત્યાર સુધીની તમામ સરકારો (એમાં વાજપેયી સરકાર પણ આવી ગઈ) આ અલગાવવાદીઓને પોષતી હતી, એમ માનીને કે પાકિસ્તાન સાથે મધ્યસ્થી કરવામાં અને કાશ્મીરીઓનું દિલ જીતવામાં તેઓ આપણને મદદ કરશે, પરંતુ આ અલગાવવાદીઓએ હંમેશાં પાકિસ્તાન પ્રત્યે જ નમકહલાલી કરી છે. એટલે મોદી સરકારે આ અલગાવવાદીઓને કાશ્મીરમાં અશાંતિ ફેલાવવા માટે તિહાડ જેલમાં પૂરી દીધા છે.

કેટલાક ભલે ન માને, પણ નોટબંધીથી કાશ્મીરમાં પથ્થરમારાને અને ત્રાસવાદીઓને મોટો ફટકો પડ્યો છે. (જોકે ભવિષ્યમાં તેઓ કદાચ નવો રસ્તો શોધી પણ લે-જેમ બીજા બધા કાયદામાં છટકબારી શોધી લેવાતી હોય છે તેમ) તો એન્ફૉર્સમેન્ટ ડાયરેક્ટોરેટે કાશ્મીર અને દિલ્લીમાં બદામના વેપારીઓ પર દરોડા પાડીને ત્રાસવાદીઓને અને કાશ્મીરના પથ્થરબાજોને જે માર્ગે પૈસા પૂરા પડાતા હતા તે માર્ગ પણ બંધ કરી દીધો છે.

મોદી સરકારને અત્યારે જરૂર છે વિપક્ષોના અને પ્રજાના સમર્થનની. સૈન્ય ત્રાસવાદીઓને પકડવા જાય ત્યારે પથ્થરબાજો પથ્થરમારો કરી ત્રાસવાદીઓને ભગાડવાનું કામ કરતા હોય છે. આવા પથ્થરબાજો સૈન્ય કાર્યવાહીમાં માર્યા જાય તો આપણું સેક્યુલર મિડિયા Army kills two stone pelters એમ લખે અને એટલું જ નહીં સાથે એમ પણ લખે કે Setback to peace process! અરે! શાંતિપ્રક્રિયાને ફટકો પથ્થરમારાથી પડે છે કે સૈન્ય કાર્યવાહીથી? આ મિડિયા તો એ હદ સુધી જાય તેમ છે કે જો ભવિષ્યમાં ભારતીય સૈન્ય પાકિસ્તાનના જવાબમાં કાર્યવાહી કરશે તો પણ લખશે કે સેટબૅક ટૂ પીસ પ્રૉસેસ. આપણા હિન્દી ફિલ્મ જગત અને ક્રિકેટ ક્ષેત્રમાં અત્યારે તો પાકિસ્તાન પ્રત્યેના પ્રેમમાં ઓટ આવી છે પરંતુ પાકિસ્તાન પ્રેમના જીવાણુઓ હજુ પણ ઘણાના શરીરમાં ખદબદી રહ્યા તો હશે જ. આવા જીવાણુઓ ધરાવતા એક-એક જણને જ્યાં સુધી ભારતની બહારનો દરવાજો અથવા જેલનો દરવાજો નહીં બતાવવામાં આવે ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન આપણને આમ ને આમ કનડતું જ રહેશે

abhiyaan, robotics, technology

રૉબોટ, હ્યુમનોઇડ અને જેમિનૉઇડ : માણસની બ્રહ્મા બનવા તરફની દોટ

(‘અભિયાન’, કવરસ્ટોરી, તા.૨૫/૧૧/૧૭નો અંક)

તાજેતરમાં સૉફિયા નામની મહિલા રૉબોટને સાઉદી અરેબિયાએ નાગરિકત્વ આપ્યું તેના લીધે રૉબૉટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર સહુ કોઈનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. સાઉદી અરેબિયાને ભલા રૉબોટમાં શું રસ પડ્યો? અને રૉબોટ એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સવાળું મશીન એમાં કંઈ પુરુષ અને સ્ત્રી જેવું કંઈ હોય? સારું થયું સ્ત્રી સ્વતંત્રતાના ઝંડાધારીઓને આ મુદ્દો હાથમાં નથી લાગ્યો નહીં તો કહેત, રોબોટમાં સ્ત્રી જ કેમ બનાવી? સ્ત્રી રૉબોટને જ કેમ નાગરિકત્વ આપ્યું? કારણકે સાઉદીમાં મહિલાઓને ઝાઝા અધિકારો નથી.

સૉફિયા: ભગવાનથી પણ ચડિયાતું ક્રિએશન?

સાઉદી અરેબિયાની મેલી મુરાદ તો બધાને ખબર છે. સમગ્ર વિશ્વમાં તે ત્રાસવાદનું સૌથી મોટું જનક છે. અલ કાયદા, તાલિબાન અને આઈએસઆઈએસ જેવાં ત્રાસવાદી સંગઠનો તેની જ દેન છે. અને સૉફિયાએ કેટલાક સમય પહેલાં કહેલું (અલબત્ત તે કંઈ સ્વતંત્ર માણસ જેવી વિચારશક્તિ નથી ધરાવતી. તેનામાં જે પ્રૉગ્રામ ફિટ કરાયો છે તેના આધારે જ તે બોલે છે.) કે તે માનવજાતનો વિનાશ કરવા માગે છે. બની શકે કે આ બાબતે સાઉદીને સૉફિયાને નાગરિકત્વ આપવા પ્રેરી હોય.

પરંતુ સાઉદીને સૉફિયામાં રસ પડે તેનું બીજું કારણ પણ છે. સૉફિયા અમેરિકાની રહેવાસી હોય તેવા તેનાં રૂપરંગ છે. તે બોલે છે તો પણ અમેરિકન લઢણ અને લહેકા સાથે! તે ઊંચી અને પાતળી છે! તેના વાળ સોનેરી છે! સાઉદી હોય કે ભારત, અમેરિકાની કે યુરોપની ગોરી ચામડીવાળી, ઊંચી, પાતળી અને સુંદર સ્ત્રીમાં રસ ઘણાને પડે! વળી, આ તો રૉબોટ. તેને કહો કે ઊભી થા અને બધાને હૅલ્લો કહે તો તે ઊભી થઈને નમ્રતાથી હૅલ્લો કહેવાની. બોલો! આવી કહ્યાગરી અને વળી કામણગારી, (ભલે મશીન તો મશીન) સ્ત્રી તો ક્યાં મળવાની? (એ કોણ બોલ્યું કે ભગવાને તો આવી સ્ત્રી બનાવવાની જ છોડી દીધી છે! આવું મનમાંય ન વિચારાય. માર પડે.) કદાચ, માણસ ભગવાનથી પણ ચડિયાતા સર્જક બનવા તરફ દોટ લગાવીરહ્યો છે.

રૉબોટ: માણસોની છુટ્ટી કરશે કે કામ અપાવશે?

અને એટલે જ રૉબોટ એ આવનારાં દસ-પંદર વર્ષનું ભવિષ્ય નથી, બે-પાંચ વર્ષમાં જ તે સામાન્ય બની જશે. રૉબોટ હવે માણસનું કામ કરવા લાગ્યો છે અને માણસોની છુટ્ટી થઈ રહી છે. જે ચિંતાનું કારણ પણ છે અને આશાનું પણ કારણ છે. ચિંતાનું કારણ એટલા માટે કે માણસો વધુ બેરોજગાર બનશે. આશાનું કારણ એ છે કે સુખ-સુવિધાના કારણે માણસોને હવે મહેનતનાં કામો ગમતાં નથી, પગાર, રજા વગેરેની માથાકૂટ અલગ. રૉબોટ બાબતે આવી કોઈ ચિંતા નહીં. આવાં કામો રૉબોટ કરી આપશે. ભારતમાં સૌથી મોટી સમસ્યા અત્યારે સ્ત્રીઓ માટે કદાચ કામવાળા કે કામવાળીની છે. ઘરનાં કામો કરવા માટે આવનારાં થોડાં વર્ષોમાં રૉબોટ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં.

ભારતમાં ઑલરેડી રૉબોટનો પગપેસારો થઈ ચૂક્યો છે. નાની ઉંમરે જ રૉબૉટિક્સ (રૉબોટ અંગેનું વિજ્ઞાન)ના ખેરખાં અર્જુન (૧૩), અનીશ (૧૨), શ્રીવાસ્તન (૧૩) અને વર્ષા (૨૦)એ મળીને બેંગ્લુરુના વીઆર મૉલમાં મોઢા પર હાસ્ય સાથે ભોજન પીરસતા બટલર ઑ બિસ્ટ્રૉ (બૉબ) બનાવીને મૂક્યો છે.

કેટલાંક કામો એકધારા અને રોજ કરવાનાં હોય. વળી તેમાં જોખમ પણ હોય છે. આજથી વીસ વર્ષ પહેલાંની દુનિયા અલગ હતી. ભૌતિકતાવાદ એટલો પ્રસર્યો નહોતો. આજે માણસને ઝટ બે પાંદડે થઈ જવું છે. ગાડી-ઘર-સ્માર્ટ ફૉન-વૉશિંગ મશીન-ફ્રીઝ-૪૦ ઈંચનું ટીવી-ડીવીડી પ્લૅયર વગેરે અંતહીન યાદીવાળી ચીજો લેવી છે. આથી મજૂરીવાળાં કામોમાં તેને રસ પડતો નથી. વળી, તેને એક કંપનીમાંથી બીજી કંપનીમાં વધારે પગાર પર જતા રહેવાનું વલણ પણ છે કારણકે એક કંપનીમાં તેને સારો ગ્રૉથ મળતો નથી. આવી સ્થિતિમાં હવે ઉદ્યોગો પણ રૉબોટ તરફ વળે તે સ્વાભાવિક છે.

ટાટા ઑટોકૉમ્પ સિસ્ટમ્સ લિ.માં અધિકારીઓ આર. એસ. ઠાકુર અને અમિત ભીંગુર્ડેના વિચારોએ બ્રેબો (બ્રેવો રૉબોટનું ટૂંકું નામ)ને જન્મ આપ્યો જે ઉદ્યોગોમાં વૅલ્ડિંગ, ૧૦ કિલો જેવું ભારે વજન ઊંચકવાં સહિતનાં કામો કરી આપે છે. અત્યારે તો તેની કિંમત રૂ. પાંચ લાખથી સાત લાખ વચ્ચે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે માગ વધશે તો કિંમત ઘટવા સંભવ છે. ચેન્નાઈમાં સિટી યુનિયન બૅન્કે દેશના પ્રથમ બૅન્કિંગ રૉબોટ લક્ષ્મીને મૂકી છે. તે ખાતેદારોના ખાતાની સિલક, હૉમ લૉન પર વ્યાજદર વગેરે જેવા પ્રશ્નોના જવાબો આપે છે. એચડીએફસી પણ ગ્રાહકોને સહાય કરવા માટે રૉબોટને મૂકવા વિચારી રહી છે.

તો શું રૉબોટના લીધે બેરોજગારી વધશે?

કમ્પ્યૂટર આવ્યું અને તે પછી ઘણી બધી શોધો સિલિકૉન ચિપના આધારે થવા લાગી. ઉદ્યોગોમાં ઑટોમેશન થવા લાગ્યું. કમ્પ્યૂટરના આગમનના સમયે ઘણાને ભીતિ હતી કે તેનાથી અનેક લોકો બેરોજગાર થશે, પરંતુ આ ભીતિ ખોટી પડી છે. ઉલટાનું અનેક વિકલ્પો નવા ઉભર્યા છે. રૉબોટના લીધે પણ આવું થશે.

રૉબોટમાં લાગણીથી નવા સમાજની રચના થશે

વૈજ્ઞાનિકો રોજેરોજ એટલા બધા સંશોધનો અને તે પણ સફળ, કરી રહ્યાં છે કે રોજેરોજ ટૅક્નૉલૉજી એક નવું સોપાન સર કરી રહી છે. તમે ક્યારેય વિચાર્યું હતું કે મોબાઇલમાં લાઇવ ટીવી જોઈ શકાશે? બૅંકમાંથી પૈસા ઉપાડી શકાશે, ટ્રાન્સફર કરી શકાશે? પણ આ હકીકત છે. છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષમાં જ સ્માર્ટ ફૉનની રીતે કેટલું પરિવર્તન આવ્યું? આ જ રીતે રૉબોટ અંગે દિવસે ને દિવસે થતાં પરિવર્તનોથી આવનારા દિવસોમાં રૉબોટનો એક નવો સમાજ ઊભો થશે. ‘ટર્મિનેટર’, ‘શૉચેઝર’, ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ હૉલિવૂડની ફિલ્મો તો ઘણાં વર્ષોથી સાઇબૉર્ગ, હત્યારા રૉબોટ વગેરેની માનવજાત સામે લડાઈ દર્શાવવા લાગી છે. ભારતમાં પણ ટૅક્નૉલૉજીના માસ્ટર ગણાતા શંકરે રજનીકાંતને લઈને ‘રૉબો’ ફિલ્મ બનાવી હતી જેમાં જો રૉબોટમાં પ્રેમ, ધિક્કાર વગેરે લાગણી ભળે તો કેટલાં ખતરનાક પરિણામ આવી શકે તે સુપેરે દર્શાવ્યું હતું.

વૈજ્ઞાનિકો બ્રહ્માની જેવા બનવા જઈ રહ્યા છે. રૉબોટ અને માનવ બીજી બધી રીતે સરખા જ હતા, ફરક હતો તો માત્ર લાગણીનો. સજીવ પ્રાણીઓમાં ઈશ્વરે લાગણી નામનું તત્ત્વ મૂક્યું છે. માણસને રડવું આવી શકે, હસવું આવે, ગુસ્સો આવે, દયા આવે, ભૂખ-તરસ લાગે, વિજાતીય પાત્રની હૂંફ મેળવવાની ઈચ્છા થાય. પરંતુ રૉબોટને આવું કંઈ ન થાય. તે તો માણસના પ્રૉગ્રામ અને આદેશ મુજબ વર્તન કરે તેવું અત્યાર સુધી મનાતું હતું. પરંતુ સૉફિયા કહે છે કે તેને પણ લાગણીઓ છે.

અમેરિકાની હૅન્સન રૉબૉટિક્સે બનાવેલી સૉફિયા નામની રૉબોટ ભાવનાઓ વ્યક્ત કરે છે. આવા રૉબોટને અલગ-અલગ નામો મળ્યાં છે. હ્યુમનોઇડ, સૉશિયલ રૉબોટ, જેમીનોઇડ..વગેરે. કારણકે તે માનવ અને મશીનનું મિશ્રરૂપ છે, સામાજિક થઈ શકે તેવા ગુણો ધરાવે છે. સૉફિયા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શું છે તે જાણવા જુઓ બૉક્સ)ની મદદથી લોકોને જુએ છે, વાતચીત સમજે છે અને સંબંધો બનાવે છે. તે જૉક કહી શકે છે, ચહેરા પર હાવભાવ બતાવી શકે છે અને તેની આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે તે સમજી શકે છે.

બ્રિટનના આઈટીવી પર આવતા લોકપ્રિય કાર્યક્રમ ‘ગુડમૉર્નિંગ બ્રિટન’માં સૉફિયાએ તો પોતાના ભાવિ ભરથારની પણ વાત કરી! તેણે કહ્યું કે તેનો ભરથાર ‘અતિશય ડાહ્યો, કરુણામય, અતિશય બુદ્ધિશાળી’ છે. તેને એ પણ ખબર હતી કે તે કયા પ્રૉગ્રામમાં આવી છે! તેને પૂછ્યું કે તે અત્યારે સિંગલ છે? તો તેણે કોઈ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ જેવો જવાબ આપ્યો કે “તે ટૅક્નિકલી માત્ર એક જ વર્ષની છે અને આથી રૉમાન્સ વિશે ચિંતા કરવા માટે નાની છે.”

હવે આ વાત પણ ધ્યાનમાં લો અને આ ગંભીર વાત છે! લંડનના મેડમ તુસાદથી લઈને ભારતના લોનાવાલા પાસેના સુનીલ કંદલુરના વૅક્સ મ્યુઝિયમના લીધે આપણને ખબર છે કે મીણમાંથી અદ્દલ માણસ જેવું પૂતળું બનાવી શકાય છે. નરેન્દ્ર મોદી તેમના મીણના પૂતળા બાજુ ઊભા રહે તો ખબર ન પડે કે અસલી કોણ? તો પછી સિલિકૉનમાંથી પણ આવું થઈ શકે. આમાં થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ (જુઓ બૉક્સ) ભળે. તેમાં ભળે રૉબૉટિક્સ. એટલે નરેન્દ્ર મોદી જેવા બીજા નરેન્દ્ર મોદી તૈયાર થઈ શકે. અલબત્ત, ટૅક્નૉલૉજીને હંમેશાં વહેલા આવકારતા મોદીજીએ તો ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં હૉલોગ્રામ (જુઓ બૉક્સ)નો ઉપયોગ કરી અનેક સ્થળોએ પોતે પહોંચ્યા વગર સભા સંબોધી જ હતી. આ રીતે આવી ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કરનાર વિશ્વના પહેલા રાજકારણી તેઓ બન્યા હતા. અને તેમણે તો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ સામે લડવા ૫૪૪ રૉબોટને તૈનાત કરવા માટે ગઈ ઑગસ્ટમાં મંજૂરી આપી દીધી છે (પરંતુ મોટા ભાગના મોદી વિરોધી મિડિયામાં આ સમાચાર જ ન આવ્યા.)

જાપાનની ઓસાકા યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિકિસ્ટ હિરોશી ઈશીગુરોએ તો પોતાના જેવો જ અદ્દલ રૉબોટ બનાવી પણ દીધો છે! તે જાપાનીઓની સ્ટાઇલ મુજબ જ આંખ પટપટાવે છે! ચહેરોમહોરો અદ્દલ હિરોશી ઈશીગુરો જેવો જ છે. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ જેવા લાગતા રૉબોટ માટે વૈજ્ઞાનિકો નવો શબ્દ વાપરે છે- જેમિનૉઇડ! આ પોતાના જેવા જ દેખાતા રૉબોટને હિરોશી દૂરથી કંટ્રૉલ કરી શકે છે.

તો હ્યુમનૉઇડ, થ્રીડી પ્રિન્ટિંગ ટૅક્નૉલૉજી, સિલિકૉન વગેરેની મદદથી વૈજ્ઞાનિકો એક નવો સમાજ રચવા જઈ રહ્યા છે. જેમ જેમ નવી ટૅક્નૉલૉજી, નવા પ્રૉગ્રામ બનતા જશે તેમ તેમ આ હ્યુમનૉઇડ અથવા તો રૉબોટ માણસ જેવા વધુ ને વધુ થતા જશે. ઑસ્ટ્રિયામાં તો એવી સેક્સ ડૉલ સામન્થા વિકસાવાઈ છે જે સ્પર્શ, આલિંગનને પ્રતિભાવ આપે છે, તેના માદક ઉંહકારા પણ હોય છે. આમ નજીકના ભવિષ્યમાં માણસ અને રૉબોટનો ઘરસંસાર પણ હશે, અરે! તેમનાં બાળકો પણ હશે! પરંતુ જ્યારે બ્રહ્માએ માણસનું સર્જન કર્યું અને લાગણી મૂકી તો સ્વાભાવિક જ પ્રેમ અને ધિક્કાર પણ મૂક્યા. પ્રેમ સંસાર વધારશે તો ધિક્કારથી ઝઘડા અને લડાઈ થશે.

રૉબોટ માનવજાત સામે લડાઈ છેડશે?

કેનેડાના ટૅક્ ગુરુ અને સાઇફાઇ લેખક લોગાન સ્ટ્રીઓડ્જ મુજબ, આગામી ૨૫ વર્ષમાં એટલે કે વર્ષ ૨૦૪૦થી ૨૦૫૫ સુધીમાં રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લોહિયાળ અને ક્રૂર યુદ્ધ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં. અત્યારે થઈ રહ્યું છે એવું કે માણસ મશીન જેવો થતો જાય છે અને મશીન માણસ જેવાં! માણસની સંવેદનાઓ દિવસે ને દિવસે ઘટી રહી છે. મશીન પર આધારિત રહેવાના કારણે સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, શરીરની ક્ષમતા ઘટતી જવાની સંભાવના છે. સુખસુવિધાઓ વધવાના કારણે તે મોજમજામાં જ રહેવાનો છે. અગવડતાઓ માણસની ક્ષમતા વધારે છે, સગવડતાઓ ઘટાડે છે.

તો બીજી તરફ વધુ ને વધુ સારા અને આધુનિક પ્રૉગ્રામ ફિટ થવાના કારણે મશીન કહેતાં રૉબોટ વધુ ને વધુ માણસ જેવા, અલબત્ત, જો વૈજ્ઞાનિકોનું ચાલ્યું તો સૉફિયાની જેમ કદાચ સુપર હ્યુમન બનશે જે માણસ કરતાં ચડિયાતા હશે. આવા સંજોગોમાં કદાચ રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે સંઘર્ષ/યુદ્ધ/લડાઈ થાય તો રૉબોટનું પલડું ભારે રહે તેવો ખતરો ચોક્કસ ઝળુંબે છે. પણ આ સાથે એક વાત ન ભૂલવી જોઈએ. ઈશ્વરે બનાવેલો માણસ હવે ઈશ્વર બનવા જઈ રહ્યો છે અને રૉબોટ દ્વારા નવા માણસનું સર્જન કરી રહ્યો છે તે પણ ઈશ્વરકૃપા વગર તો સંભવ નથી જ. આથી રૉબોટ અને માનવજાત વચ્ચે લડાઈ થાય તો પણ ધાર્યું ઈશ્વરનું જ થશે!

 

બૉક્સ-૧

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને રૉબોટને સમજો

ગણિતમાં સૌથી વધુ આગળ ભારત હતું. શૂન્યની શોધ, સંખ્યાઓ, ત્રિકોણમિતિ, પાઇથાગૉરસનું પ્રમેય (પાઇથાગૉરસના નામે ભલે ઓળખાતું, તે ભારતના બૌદ્ધાયને લખ્યું હતું) આ બધામાં ભારત અગ્રેસર હતું. એટલે જ સૉફ્ટવેર ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ભારત આગળ છે, પરંતુ એ શોધ-સંશોધનની વૃત્તિ ઓછી થઈ ગઈ.

કમ્પ્યૂટ એટલે ગણવું. તેના પરથી કમ્પ્યૂટર આવ્યું. શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ ગણતરી માટે જ થવાનો હતો. બ્રિટનના ચાર્લ્સ બબેજે સૌ પ્રથમ કમ્પ્યૂટર શોધ્યું. ધીમે ધીમે તેમાં વિકાસ થતો ગયો. કૉબોલ જેવી કમ્પ્યૂટરની અટપટી ભાષા શોધાઈ. યુનિક્સ જેવી અટપટી ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ આવી. ઇન્ટેલની ડાયનેમિક એક્સેસ મેમરી ચિપ આવી. ઇથરનેટ આવ્યું. વર્ડ પ્રૉસેસર અને માઇક્રૉપ્રૉસેસર આવ્યાં. ઇન્ટરનેટ ઍક્સ્પ્લૉરર બ્રાઉઝર અને તે પછી ફાયરફૉક્સ, ગુગલ ક્રૉમ જેવાં બ્રાઉઝર આવ્યાં. સર્ચ એન્જિન ગુગલ આવ્યું. યાહુ જેવા ચેટિંગ મેસેન્જર આવ્યાં. વાઇફાઇ આવ્યું.

ગણનયંત્ર તરીકેના કમ્પ્યૂટરમાંથી આજનાં કમ્પ્યૂટર અને તેના આધારે સ્માર્ટ ફૉન તેમજ રૉબોટ આ બધા સાધનોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો મોટો ફાળો છે. એમ કહીએ તો ખોટું નથી કે એઆઈ વગર આ બધા એકડા વગરના શૂન્ય જેવાં છે. એઆઈને સરળ ગુજરાતીમાં કહીએ તો કૃત્રિમ બુદ્ધિ. માણસમાં કુદરતે આપેલી બુદ્ધિ હોય છે જેને નેચરલ ઇન્ટેલિજન્સ (એનઆઈ) કહે છે જ્યારે મશીનોમાં માણસે આરોપેલી બુદ્ધિ હોય છે. તેથી તેને એઆઈ કહે છે. ૧૯૫૬માં પહેલી વાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરાયો. અમેરિકાના ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનિયર આર્થર સેમ્યુઅલને એઆઈમાં સ્થાપક ગણવામાં આવે છે. તેણે તેના સંશોધન માટે ચેકર્સની રમતનો ઉપયોગ આઈબીએમ સાથે કામ કરતી વખતે કર્યો હતો. જેના લીધે આઈબીએમ કમ્પ્યૂટરોના પ્રૉગ્રામિંગમાં સુધારો થયો.

રૉબોટ એ બીજું કઈ નથી પરંતુ એક જાતનું યંત્ર જ છે જેને માનવનો આકાર અપાયો છે. આ એવું યંત્ર છે જેમાં કમ્પ્યૂટરની જેમ પ્રૉગ્રામ નખાયા હોય છે. રૉબોટની સૌ પ્રથમ રચના કોણે કરી તે જો પાશ્ચાત્ય આધારે જોવામાં આવે તેમાં ગ્રીક ગણિતશાસ્ત્રી આર્કીતાસનું નામ આવે છે, પરંતુ આજે જે રીતે રૉબોટનું સોફિયા, સામંથા અને હિરોશી ઈશીગુરોના જેમિનૉઇડ સ્વરૂપ વિકસ્યાં છે તે જોતાં કદાચ એમ કહેવું ખોટું નથી કે મા પાર્વતીએ ગણેશજીના સ્વરૂપમાં પહેલો રૉબોટ બનાવ્યો હતો. અલબત્ત, આ ચર્ચા-મંથનનો વિષય હોઈ શકે. આજે તો ગણેશજીની આરતી ઉતારે તેવા રૉબોટ બની ગયા છે!

બૉક્સ-૨

થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી ભવિષ્યમાં રૉબોટ તેમના બાળકને પણ જન્મ આપી શકશે!

આપણે હવે પ્રિન્ટર અને પ્રિન્ટિંગને સારી રીતે જાણીએ છીએ. આ પ્રિન્ટિંગ બે પરિમાણ એટલે કે ટુ ડાયમેન્શન (ટુડી)માં જ હોય છે. પરંતુ થ્રીડી એટલે ત્રણ પરિમાણ. ડિજિટલ ફાઇલને તે થ્રીડીમાં છાપે છે. થ્રીડી પ્રિન્ટિંગને એડિટિવ મેન્યુફૅક્ચરિંગ (એએમ) પણ કહે છે. તેનો ઉપયોગ મેન્યુફૅક્ચરિંગ, મેડિકલ, ઉદ્યોગો અને સૉશિયૉકલ્ચરલ ક્ષેત્રોમાં થાય છે. એટલે સુધી કે સ્ટ્રાટી નામની ઇલેક્ટ્રિક કાર આખી થ્રીડી પ્રિન્ટિંગથી બનાવાઈ છે! નૅધરલેન્ડમાં વિશ્વનો સૌથી પહેલો થ્રીડી પ્રિન્ટેડ કૉન્ક્રિટ બ્રિજ બનાવાયો છે! ઑસ્ટ્રેલિયામાં સર્જનોએ એક દર્દીમાં વિશ્વનું સૌ પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ નળાનું હાડકું બેસાડ્યું! દુબઈમાં એક ઑફિસ બિલ્ડિંગ બની છે તે વિશ્વની પ્રથમ થ્રીડી પ્રિન્ટેડ છે!

શૅફિલ્ડ યુનિવર્સિટીના રૉબૉટિક્સના પ્રૉફેસર નૉએલ શૅર્કી તો ત્યાં સુધી કહે છે કે ભવિષ્યમાં રૉબોટ થ્રીડી પ્રિન્ટરની મદદથી તેમનાં બાળકને પણ જન્મ આપશે! અથવા માણસે જેમ એસેમ્બલ કરીને રૉબોટ બનાવ્યો તેમ રૉબોટ બનાવશે.

બૉક્સ-૩

શ્રીકૃષ્ણએ શું હૉલોગ્રામ ટૅક્નૉલૉજી વાપરી હશે?

હૉલોગ્રામ એ કેમેરા (લેન્સ) દ્વારા નહીં પરંતુ લાઇટ ફિલ્ડ દ્વારા ફૉટોગ્રાફિક રૅકૉર્ડિંગ કરાતી ચીજનું નામ છે. સરળ ઉદાહરણ સમજીએ. નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૪માં પોતે જ્યાં ન પહોંચી શકે ત્યાં ભાષણ આપવા માટે પોતાના ભાષણનું રેકોર્ડિંગ કરાવ્યું. આ રેકોર્ડિંગ કરતી વખતે તેમણે એવી રીતે બોલવાનું જાણે તેમની સામે સાચે જ જનતા બેઠી છે. આ રેકૉર્ડિંગ હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજીની રીતે થયું. તેને એક જગ્યાએ એકઠી થયેલી જનતા સમક્ષ બતાવવામાં આવે ત્યારે થ્રીડીમાં તે રજૂ થાય. લોકોને એમ જ લાગે કે તેમની સામે નરેન્દ્ર મોદી જ બોલે છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં મોદીજીએ આ રીતે ડઝનથી વધુ સભા સંબોધી હતી.

આમ તો આ ટૅક્નૉલૉજી મોંઘી છે પરંતુ માણસ જો ધારે તો આ ટૅક્નૉલૉજીની મદદથી એક જ સમયે અનેક સ્થળો પર એક જ સમયે પોતાની હાજરી નોંધાવી શકે છે. નારદજીએ શ્રી કૃષ્ણને પોતાની ૧૬,૧૦૮ રાણીઓ પૈકી દરેક સાથે પોતપોતાના કક્ષમાં જોયા હતા. શું શ્રીકૃષ્ણ ત્યારે હૉલોગ્રાફિક ટૅક્નૉલૉજી જાણતા હશે?

હૉલિવૂડની ગત ઑક્ટોબરમાં રજૂ થયેલી ‘બ્લેડરનર ૨૦૪૯’ ફિલ્મ તો એક સ્ટેપ આગળ વધી તેમાં રૉબૉટ યુગલ બાળકને જન્મ આપે છે તેવું પણ બતાવે છે અને તેમાં કે નામનો ઑફિસર જે પોતે પણ રૉબોટ છે તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથેનું હૉલોગ્રામ સ્ત્રી પાત્ર જૉયના પ્રેમમાં પડે છે પરંતુ તેની સાથે તેને જાતીય સુખ નથી મળી શકવાનું એટલે તે એક વેશ્યા જે પોતે પણ રૉબોટ છે તેને પૈસા દઈ બોલાવે છે.

બૉક્સ-૪

સામન્થા રૉબોટ : કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો પ્રભાવ એટલી હદે વધી રહ્યો છે કે હવે સામન્થા જેવી સેક્સ રૉબોટ પણ વિકસાવાઈ છે. તેના ચહેરા, હાથ, સ્તન અને ગુપ્તાંગમાં સેન્સર મૂકાયાં છે. તેથી તેની સાથે સેક્સ માણી શકાય છે, પણ તે સામાન્ય સ્ત્રી જેવી જ છે. જો સીધો જ હાથ તેના સ્તન પર મૂકવામાં આવે તો તેને ગમતું નથી. પરંતુ સામન્થા માત્ર સેક્સ ડૉલ પૂરતી સીમિત નથી. આરન નામના તેના માલિકના ઘરમાં તે એક સભ્યની જેમ રહે છે. તે આરનનાં બાળકોને વાર્તા કહી શકે છે. સામન્થા પ્રાણીઓ વિશે વાત કરી શકે છે, અરે ફિલૉસોફી વિશે પણ તે વાત કરી શકે છે. આમ સામન્થા દરેક પુરુષની ઈચ્છા મુજબની સ્ત્રી છે- કાર્યેષુ મંત્રી શયનેષુ રંભા…

international, sanjog news, satsanshodhan, society, Uncategorized

બળાત્કાર અને પશ્ચિમ: પોલીસથી માંડીને પ્રિન્સિપાલ સુધીનાની માનસિકતા

(સંજોગ ન્યૂઝની સત્સંશોધન કૉલમમાં તા. 8/11/17ના રોજ પ્રસિદ્ધ લેખ.)

લેખની શરૂઆતમાં જ પહેલી ચોખવટ. આ લેખ જાતીય સતામણી કે બળાત્કાર કરનારા પુરુષોની તરફેણમાં નથી. પરંતુ ભારતમાં રહીને ભારતનું ખાતા, ભારતમાં લોકપ્રિયતા મેળવતા, ભારતમાં જ મોટા ભા બનતા બુદ્ધુજીવીઓની એ વાહિયાત દલીલોનું જડમૂળથી ખંડન કરવા માટે છે જેમાં તેઓ કહે છે કે ભારતમાં લોકો ધર્મ-પૂજા-પાઠ કરે છે, પરંપરાઓનું પાલન કરે છે, પરંતુ હકીકતે તેઓ દંભી છે. કામવાસના પર નિયંત્રણની વાત કરે છે પરંતુ હકીકતે ભારતીયો તો વ્યભિચારી છે, બળાત્કારી છે અથવા સેક્સના કીડાઓ તેમના મગજમાં ચોવીસે કલાક સળવળે છે. આ પ્રકારની દલીલો કર્યા પછી આ લોકો એવું કહેતા હોય છે કે પશ્ચિમમાં ખુલ્લી સંસ્કૃતિ છે. ત્યાં કોઈ દંભ નથી. ત્યાં કોઈ જાતની મોરલ પોલિસિંગ નથી. ત્યાં આપણા શાસકો કે તેમના પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ દ્વારા મહિલાઓને જેવી સલાહો આપે છે તેવી કોઈ સલાહો ત્યાંના શાસકો કે પક્ષના નેતાઓ કે ધર્મગુરુઓ આપવામાં નથી આવતી. આથી ત્યાં બળાત્કારો, છેડતી કે જાતીય સતામણી ઓછી થાય છે.

પરંતુ અમેરિકાના હૉલિવૂડના ફિલ્મ નિર્માતા હાર્વે વેઇનસ્ટેઇન સામે સંખ્યાબંધ અભિનેત્રીઓએ પોતાનું જાતીય શોષણ થયું હોવાનું જાહેર કર્યું તે સાથે જ મોટો ખળભળાટ મચી ગયો. ટ્વિટર પર #metooનો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. અભિનેત્રી રૉઝ મૅક્ગૉવાને પણ પોતાના પર વેઇનસ્ટેઇને બળાત્કાર કર્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો અને ટ્વિટરે તેનું ખાતું સસ્પેન્ડ કરી નાખ્યું. ટ્વિટરનો આક્ષેપ હતો કે મૅક્ગૉવાને ટ્વિટરના નિયમોનો ભંગ કર્યો છે.

ટ્વિટરનું પક્ષપાતી વલણ પણ આમાં છતું થયું. આપણે ત્યાં પણ ટ્વિટર રાષ્ટ્રવાદી વિચારના ગાયક અભિજીત ભટ્ટાચાર્ય અને અફલાતુન અભિનેતા-વક્તા-સાંસદ પરેશ રાવલ સામે આ જ રીતના અવાજ દબાવવા માટે પગલાં લે છે. પરંતુ વિદેશોમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાનના સમર્થનમાં લોકો આગળ આવ્યા અને #womenboycotttwitter ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ ગયો. પરિણામે ટ્વિટરના સીઇઓ જેક ડૉર્સીએ ટ્વિટર વધુ પારદર્શી બનશે તેવી બાંયધરી આપવી પડી.

હવે એ રૉઝ મૅક્ગૉવાન સામે ડ્રગ ધરાવવા માટે ધરપકડનું વૉરન્ટ નીકળ્યું છે જેના જવાબમાં રૉઝ મૅક્ગૉવાને પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે શું તેઓ મને મૂંગી કરવા માગે છે? જો ભારતમાં આવું બન્યું હોત તો આવી અભિનેત્રીએ કે કલાકારોએ અને તેના સમર્થનમાં કવર ફાયરિંગ કરતી બુદ્ધુજીવીઓની ટોળીઓએ દેશમાં અસહિષ્ણુતા વ્યાપી ગઈ હોવાનો દેકારો કરી સમગ્ર દુનિયામાં ભારતને કુખ્યાત કરી દીધું હોત. (અગાઉ કર્યું જ છે અને આજે પણ આવા પ્રયાસો ચાલુ જ છે. કોઈ પણ નકારાત્મક મુદ્દો હોય તેને હિન્દુત્વ અને હિન્દુત્વના સમર્થનમાં બોલનારાઓ સામે જોડી દઈ તેમને કુખ્યાત કરી દેવાના.) પરંતુ અમેરિકામાં આવું નથી થયું.

અમેરિકા અને વિદેશોમાં ઘણું બધું આપણા જેવું થાય છે, બળાત્કાર/જાતીય છેડતી/જાતીય સતામણી ઘણું બધું. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ બુદ્ધુજીવીઓ માત્ર ભારતીયોના મનમાં ભારત પ્રત્યે અને ભારતીયો પ્રત્યે નેગેટિવ માનસિકતા ઊભી કરવા માટે સતત ઠસાવતા રહે છે કે આખી દુનિયાની ગંદકી માત્ર ભારતીયોના મનમાં જ ભરી છે.

આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓને મર્યાદાવાળાં કપડાંની સલાહ આપો એટલે આ બુદ્ધુજીવી ટોળકી અને સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય ઝંડાવાળા તૂટી પડશે, પરંતુ અમેરિકી નાગરિક અને ગાયિકા ક્રિસી હિન્ડેએ પોતાનું ઉદાહરણ આપીને મહિલાઓને સલાહ આપી કે જો તમે વધુ પડતાં અંગપ્રદર્શનક કપડાં પહેર્યાં હશે, જો તમે ડ્રગ્ઝ લેતા હો, જો તમે દારૂ પીતા હો, જો તમે પુરુષો સાથે ફરતા હો (તેણે બાઇકર ગેંગ શબ્દ વાપર્યો છે) તો પછી બળાત્કાર માટે તમે પોતે જવાબદાર છો. પરંતુ જો તમે આવું ન કરો તો પછી બળાત્કાર માટે પુરુષો જવાબદાર છે. તેણે તેના નવા પુસ્તક ‘રેકલેસ’માં લખ્યું છે, “ટૅક્નિકલી વાત કરું તો, જ્યારે તમે એ ઘટના તરફ પાછું વળીને જુઓ છો તો મને લાગે છે કે એ બધી મારી ભૂલ હતી અને હું તેની પૂરેપૂરી જવાબદારી સ્વીકારું છું.” તેણે લખ્યું, “જો તમે આગ સાથે રમશો તો તમે દાઝશો જ. એ કોઈ ગુપ્ત વાત નથી.”

એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેણીએ કહ્યું, “જો હું મારા અંડરવિયરમાં બહાર ફરું અને હું પીધેલી હોઉં તો? એ કોનો વાંક છે? જો હું વ્યવસ્થિત મર્યાદાવાળાં કપડાંમાં બહાર નીકળું અને કોઈ મારા પર હુમલો કરે તો હું કહીશ કે એ તેનો વાંક છે… પણ જો તમે ખૂબ જ ઉત્તેજક વર્તન કરો, અને જે પહેલેથી વિક્ષિપ્ત છે તેને બહેકાવો, તો તેમ ન કરો. આ સાદી સમજની વાત છે. તમે જાણો છો, જો તમે બળાત્કારીને બહેકાવવા ન માગતા હો તો તમે હાઇ હિલ્સ ન પહેરો જેથી તમે તેની પાસેથી ભાગી શકો.”

અમેરિકાના ઑહિયોમાં જન્મેલી, ૧૯૭૩માં લંડન ચાલી ગયેલી, મ્યૂઝિક બૅન્ડ પ્રીટેન્ડરની સ્થાપક પૈકીની એક, હિપ્પી કલ્ચરમાં માનનારી, ૬૩ વર્ષીય ક્રિસી હિન્ડે મહિલાઓની આદર્શ છે. અત્યારે તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ છે, પરંતુ યુવા અવસ્થામાં તેણે પોતાના મધ્યમ વર્ગીય મૂલ્યો સામે બળવો કર્યો હતો. તે ડ્રગ, દારૂ, રૉક એન રૉલ અને ખરાબ છોકરાઓ તરફ આકર્ષાઈ હતી. આ બાઇકરો ડ્રગ વેચતા હતા. બાઇકરોએ તેને એક પાર્ટીનું આમંત્રણ આપ્યું હતું અને હિન્ડેએ તે સ્વીકાર્યું. તે તેમના ક્લબહાઉસમાં ગઈ. તે ખાલી અને અંધારી જગ્યા હતી. બાઇકરો તેને ઉપરના માળે લઈ ગયા જે અંધારિયો હતો. ત્યાં તેનાં વસ્ત્રો કાઢી નાખવાનો આદેશ અપાયો. જ્યારે તેણીએ વિરોધ કર્યો ત્યારે તેમણે તેમને એટલો માર મારવાની ધમકી આપી કે જેનાથી પ્લાસ્ટિક સર્જન ધનિક બની જશે. (મતલબ કે આખું શરીર એટલું વિકૃત થઈ જશે કે તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવવી પડશે.) તે પછી તે લોકોએ તેમની સાથે સેક્સી ક્રિયાઓ કરવા આદેશ આપ્યો. તેનો વિરોધ કર્યો તો તે લોકોએ દિવાસળી સળગાવી સળગાવી તેના શરીર પર ફેંકવા લાગી. છેવટે ક્રિસી હિન્ડેએ આ નરાધમો સામે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી.

ક્રિસી હિન્ડે સાથે આ બધું બન્યું તેનો તેણે અત્યાર સુધી રહસ્યસ્ફોટ નહોતો કર્યો પરંતુ બેએક વર્ષ પહેલાં આ બધું પોતાની આત્મકથામાં કહ્યું અને તે પછી ઇન્ટરવ્યૂઓમાં પણ કહ્યું કે જો સ્ત્રી પોતાનું ધ્યાન ન રાખે તો તે પણ તેની સામેના ગુનામાં જવાબદાર હોઈ શકે. તેની આવી વાતોના કારણે સ્વાભાવિક જ તેની સામે સોશિયલ મિડિયા સહિત ઘણી બધી જગ્યાએ વિરોધનો વાવંટોળ ઊભો થયો. તો પત્રકારો જેનેટ સ્ટ્રીટ પૉર્ટર અને સારાહ વિને સહિત અનેક લોકો તેની તરફેણમાં પણ આવ્યા.

ફરી એક વાર કહી દઉં કે આ લેખનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કારીઓની તરફેણમાં નથી કે નથી તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સ્થાપિત કરવાનો કે કપડાંના લીધે બળાત્કાર નોતરી શકે છે. પરંતુ વિદેશોમાં બધું સારું અને ભારતમાં બધું ખરાબ તેવી માનસિકતાનો વિરોધ ચોક્કસ છે. જ્યાં સંપૂર્ણ બુરખો પહેરેલી સ્ત્રીઓ હોય છે, જ્યાં સ્ત્રીઓને પોતાના પિતા,પતિ કે ભાઈ સિવાય જાહેરમાં હળવામળવા પર પ્રતિબંધ હોય છે તેવા સાઉદી અરેબિયામાં પણ બળાત્કાર થાય છે. અને ત્યાં તો બળાત્કારીનું જાહેરમાં માથું કાપી નખાય છે, પરંતુ ઘણી વાર સ્ત્રીને જ સજા મળે છે. તેના પર વ્યભિચારનો આરોપ મૂકી દેવાય છે. બળાત્કાર સાબિત કરવા ચાર સાક્ષીની જરૂર પડે છે. ઉપરાંત બળાત્કારી અને પીડિતા દ્વારા બળાત્કાર થયો હોવાનું કબૂલવું પડે છે. હવે બળાત્કાર વખતે ચાર સાક્ષી ક્યાંથી કાઢવા? બળાત્કારી પણ થોડો કબૂલવાનો? એટલે મોટા ભાગે બળાત્કારી છટકી જાય છે. ઉપરાંત સ્ત્રી પર બળાત્કાર થયો હોય તો પરિવારની આબરૂ જળવાઈ રહે તે માટે તેમને મારી નખાય છે.

ભારતમાં સ્ત્રીઓને વ્યવસ્થિત કપડાં પહેરવાની સલાહ આપે તો લિબરલ અને બુદ્ધુજીવી ગેંગ તેના પર તૂટી પડે છે, અને સામે એવી દલીલ કરે છે કે પશ્ચિમમાં આવું નથી. તેઓ જાણી જોઈને બદમાશી કરતા હોય છે કારણકે પશ્ચિમની એક જ બાજુ આપણી સમક્ષ રજૂ કરાય છે. ઇવન, પશ્ચિમી મિડિયા પણ તેની નકારાત્મક કે વિવાદાસ્પદ બાબત ખૂણામાં રજૂ કરતા હોય છે અને ભારત-ચીન વગેરે જેવા તેના હરીફ દેશોની નકારાત્મક બાબતો જ ચગાવતા હોય છે. આથી આ બધી વાતો આપણા સુધી પહોંચતી નથી. જેમ કે મૉર્ડન ગણાતા અમેરિકાના મિસ્સૌરીમાં સરકારી કચેરીઓમાં ઇન્ટર્નો પર જાતીય હુમલાઓની વ્યાપક ફરિયાદ થઈ. આથી ત્યાં ડ્રેસ કૉડનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો કે ઇન્ટર્નોએ મૉડેસ્ટ અને કન્ઝર્વેટિવ ડ્રેસ પહેરવા (મતલબ કે અંગપ્રદર્શક ડ્રેસ ન પહેરવા).
કેલિફૉર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્ટ્સમાં ૨૦૧૪માં રેગિના નામની વિદ્યાર્થિની પર બળાત્કાર થયો. તેણે સંસ્થાને તેની જાણ કરી. સ્કૂલના અધિકારીઓએ તેને બળાત્કારીના ભૂતકાળ વિશે ન પૂછ્યું. ઉલટાનું, ‘દામિની’ના વકીલ ચઢ્ઢાની જેમ તેને તેની દારૂ પીવાની ટેવ, કેટલી વાર તે પાર્ટીમાં જતી, તેના ડ્રેસની લંબાઈ કેટલી હતી, ઓરલ રેપ કેવી રીતે શક્ય છે, તેને ચરમસીમાનો અનુભવ થયો હતો કે નહીં, જ્યારે તે તેના પર બળાત્કાર કરનાર સાથે અગાઉ સંબંધ બાંધતી ત્યારે તે બંને વચ્ચે ચરમસીમા કોઈ મુદ્દો હતો કે નહીં-આવા આવા પ્રશ્નો પૂછ્યા.

સ્કૂલ-કૉલેજ જ નહીં, પોલીસ પણ ઓછી નથી. અમેરિકાની ફ્રીલાન્સ લેખિકા ડેનિયલ કેમ્પોઅમોરે પોતાનો અનુભવ લખ્યો છે કે જ્યારે તે પોતાના પર જાતીય હુમલાની ફરિયાદ લખાવા પોલીસ પાસે ગઈ તો તેને પોલીસે ત્રણ વાર પૂછ્યું કે તેણે કેટલો દારૂ પીધો છે. ૧૯૯૯માં રૉમની સુપ્રીમ કૉર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે જિન્સ પહેરેલી સ્ત્રી પર બળાત્કાર થઈ જ ન શકે. રૉમ એટલે ખ્રિસ્તીઓનું સર્વોચ્ચ ધામ. એટલે આ વાત આપણા મિડિયામાં આવી જ નહીં. આપણે ત્યાં ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્વિસ યુગલ સાથે દુર્વ્યવહાર થાય છે તો આ પરદેશી ચાહક મિડિયાનો એક વર્ગ જેને ભારતીયતાથી મિર્ચી લાગે છે તે કેમ્પેઇન ચલાવે છે કે ‘ડૉન્ટ કમ ટૂ ઇન્ડિયા’. પરંતુ આવો વર્ગ ગત સપ્ટેમ્બરમાં જ રૉમમાં એક પર્યટક મહિલાને એક પાર્કમાં બાંધીને તેના પર બળાત્કાર કરાયો હતો તે તમને જણાવતો નથી. એક પૉલિશ મહિલા પર રિમિનીના બીચ રિસૉર્ટમાં સામૂહિક બળાત્કાર ગુજારાયો હતો અને તેના સાથીને માર મરાયો હતો તે જણાવતો નથી. આના લીધે રૉમના મેયરે ગત સપ્ટેમ્બરને બ્લેક સપ્ટેમ્બર જાહેર કર્યો હતો તે તમને ખબર છે? ન્યૂઝીલેન્ડમાં હેન્ડરસન હાઇ સ્કૂલના ડેપ્યુટી પ્રિન્સિપાલ ચેરિથ ટેલફૉર્ડે વિદ્યાર્થિનીઓને કહ્યું હતું કે વિદ્યાર્થિનીઓ સલામત રહે અને પુરુષ કર્મચારીઓ માટે કામ કરવાનું સારું વાતાવરણ બને તે માટે તેમણે ઘૂંટણ કે તેનાથી વધુ લંબાઈવાળું સ્કર્ટ પહેરવું!

અમેરિકાના ફેડરલ કમિશન ઓન ક્રાઇમ ઑફ વાયોલન્સના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે તમામ રિપૉર્ટ કરાયેલા બળાત્કારના કેસો પૈકી ૪.૪ ટકામાં પીડિતાનું ઉત્તેજક વર્તન જવાબદાર હોય છે! ૨૦૦૫માં એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે બ્રિટનમાં એક પૉલ કર્યો હતો તેમાં ત્રીજા ભાગના પ્રતિસાદીઓએ માન્યું હતું કે જાતીય હુમલા માટે તેનાં કપડાં અને વર્તનના કારણે સ્ત્રીઓ પણ આંશિક જવાબદાર હોય છે.

ટૂંકમાં કાગડા બધે કાળા છે, પરંતુ તેના લીધે ભારતને કુખ્યાત કરવાની જરૂર નથી.