national, politics, sanjog news, vichar valonun

આના જાના લગા રહેગા: કોંગ્રેસયુક્ત ભાજપ, ભાજપયુક્ત કૉંગ્રેસ

સબ હેડિંગ: ચૂંટણી પહેલાં પક્ષમાં પોતાને યોગ્ય પદ કે લાભ ન મળતાં કેટલાક લોકો વંડી ટપી બીજા પક્ષમાં જતા હોય છે. પરંતુ ભાજપમાં જે રીતે કુંવરજી બાવળિયા અને જવાહર ચાવડાને પક્ષમાં જોડાયાના ૨૪ કલાકમાં જ પ્રધાન બનાવાયા તેનાથી અસંતોષ ફેલાયો છે. આની સામે કૉંગ્રેસની પણ પેરેશ્યૂટ પ્રધાનો અને ઉમેદવારોની યાદી લાંબી છે જે નહેરુજી-ઈન્દિરાજીના સમયથી ચાલુ થાય છે…

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૩૧/૦૩/૧૯)

ફિલ્મ ‘ગિરફ્તાર’નું ગીત છે, ‘આના જાના લગા રહેગા’. છેલ્લાં બે વર્ષથી, ચોક્કસ રીતે કહીએ તો, ૨૦૧૭માં રાજ્યસભાની ચૂંટણી થઈ ત્યારથી ભાજપ વિશે લોકોની માન્યતા બંધાઈ છે કે કૉંગ્રેસયુક્ત ભાજપ થઈ રહ્યો છે. આ માન્યતા ખોટી નથી. છેલ્લાં બે વર્ષમાં કૉંગ્રેસમાંથી ટોચના નેતાઓ ભાજપમાં જોડાવા લાગ્યા છે. ગુજરાતમાં બળવંતસિંહ રાજપૂત, તેજશ્રી પટેલ, રાઘવજી પટેલ, ધર્મેન્દ્રસિંહ જાડેજા, કુંવરજી બાવળિયા, જવાહર ચાવડા, પરસોત્તમ સાબરિયા, વલ્લભ ધારવિયા…અને જો રાષ્ટ્રીય સ્તરે વાત કરીએ તો, જયાપ્રદા સહિત અનેક નામો ધ્યાનમાં આવશે.

ચૂંટણી પહેલાં પક્ષમાં પોતાને યોગ્ય પદ કે લાભ ન મળતાં કેટલાક લોકો વંડી ટપી બીજા પક્ષમાં જતા હોય છે. પરંતુ ભાજપમાં જે રીતે કુંવરજી બાવળિયા અને જવાહર ચાવડાને પક્ષમાં જોડાયાના ૨૪ કલાકમાં જ પ્રધાન બનાવાયા તેનાથી અસંતોષ ફેલાયો છે. નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા છે ત્યાં સુધી આ બાબતે બહુ વાંધો નહીં આવે પરંતુ આગળ જતાં આ અસંતોષ ભડકો બનશે તે નક્કી છે. શિસ્તવાળા પક્ષમાં રવિશંકર પ્રસાદ અને આર. કે. સિંહના સમર્થકો જે રીતે ટકરાયા તે સારી નિશાની નથી.

પરંતુ આ રીતે ઉછીનો માલ લેવાની નીતિરીતિ માત્ર ભાજપમાં જ છે તેવું નથી. કૉંગ્રેસમાં પણ આ જ દશા છે. અને આ રીતે બહારથી નેતાઓ લાવીને પ્રધાન બનાવી દેવા તે આજનું ચલણ નથી. સ્વતંત્રતા વખતે પહેલું પ્રધાનમંડળ રચાયેલું તેમાં હિન્દુ મહાસભા જેવા આજે જેને ઉગ્ર હિન્દુવાદી સંગઠન ગણવામાં આવે છે અને આજે કૉંગ્રેસ તેની સામું પણ નથી જોતી, તેના પૂર્વ પ્રમુખ ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીને તેમજ શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશન જેવા દલિતતરફી પક્ષના ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને પ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.

નહેરુજીના પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં આવા બે બહારના પ્રધાનો કેમ લેવામાં આવ્યા? ગાંધીજીએ તેમને સલાહ આપતાં તેમણે આ પ્રધાનોને સમાવ્યા હતા, અથવા બીજા શબ્દોમાં, સમાવવા પડ્યા હતા. (ભાજપના લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પણ આ લખ્યું છે અને કૉંગ્રેસના ચુસ્ત નેતા કે. નટવરસિંહે પણ આ લખ્યું છે.) આનો અર્થ શું થાય? ગાંધીજી હિન્દુ મહાસભાની વિચારધારાના વિરોધી હતા? ગાંધીજીને કહેવાતા ગાંધીવાદીઓ પણ જાણી શક્યા નથી. પરંતુ એક વાત સાચી કે કૉંગ્રેસ પ્રમુખ રાહુલ ગાંધી લોક સભામાં કહે છે કે ગાંધીજી અને વીર સાવરકરની વિચારધારા વચ્ચેની લડાઈ છે. તો એ પ્રશ્નનો ઉત્તર કદાચ ગાંધીજી જ આપી શકે કે તેઓ ખરેખર વીર સાવરકરની વિચારધારાના વિરોધી હતા કે કેમ અને જો હા તો તેમણે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જીને પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં સમાવવા નહેરુજીને કેમ સલાહ આપી?

ગાંધીજી તમામ વિચારધારાની પ્રતિભાઓનો પ્રથમ પ્રધાનમંડળમાં સમાવેશ થાય તેમ ઈચ્છતા હતા. જોકે આ ક્યાંય લખાયાનું ધ્યાનમાં નથી પરંતુ ગાંધીજી હોય, ઈન્દિરાજી (ગાંધી) હોય, નરેન્દ્ર મોદી હોય કે રાહુલ ગાંધી હોય, દરેકની ઈચ્છા પોતાના પક્ષના વિસ્તારની જ હોય છે. જ્યાં પોતાનો પક્ષ કાચો પડતો લાગે અથવા તો સામેના પક્ષને કાચો પાડવો હોય તો આવા નેતાઓને પોતાની તરફ ખેંચવાની રણનીતિ અપનાવાતી રહી છે.

આજે નરેન્દ્રભાઈ મોદી અને અમિતભાઈ શાહ ચાણક્ય તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછીના ગાળામાં કૉંગ્રેસના ડી. પી. મિશ્ર (દ્વારકાપ્રસાદ મિશ્ર) ચાણક્ય તરીકે ઓળખાતા હતા. તેમણે નહેરુજીની ચીન સંબંધિત નીતિથી વ્યથિત થઈને કૉંગ્રેસ છોડેલી અને પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ (પીએસપી)માં જોડાયેલા. તેમણે તો ભવિષ્યવાણી કરેલી કે નહેરુજીની નીતિઓના કારણે ભવિષ્યમાં ચીન અને પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલા કરશે. ભારતનું દુર્ભાગ્ય કે આ આગાહી સાચી પડી. બાર વર્ષ તેઓ કૉંગ્રેસથી દૂર રહ્યા.

ગાંધીજીની હત્યા સંદર્ભે આરએસએસ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો ત્યારે તે હટાવવામાં આ ડી. પી. મિશ્રએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ એ જ ડી. પી. મિશ્ર હતા જેમને ઈન્દિરા ગાંધીએ કેન્દ્રીય નાગરિક પરિષદમાં સમાવ્યા. આ પરિષદે મિશ્રજીની સલાહ પર સિનેમા ઘરોમાં ફિલ્મ શરૂ કરતા પહેલાં રાષ્ટ્રગાન વગાડવાનું ચલણ શરૂ કરાવ્યું. સારું છે કે ત્યારે ‘વાયર’ જેવું મિડિયા અને આજના જેવા લિબરલો/સેક્યુલરો કે વિપક્ષો નહોતા નહીંતર તેમના ‘હાઇપર ટૉક્સિક નેશનાલિઝમ’ની ટીકા કરત.

 જ્યારે ઈન્દિરાજીના હાથમાં કૉંગ્રેસનું સુકાન આવ્યું ત્યારે તેઓ ૧૯૬૩માં મધ્ય પ્રદેશમાં મુખ્ય પ્રધાન બનેલા. તે વખતે કૉંગ્રેસ પાસે ૧૪૨ બેઠકો હતી અને પીએસપીના ૨૪ ધારાસભ્યોને તોડીને કૉંગ્રેસમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. સામૂહિક પક્ષાંતરનું તે કદાચ પહેલું ઉદાહરણ હતું. તે વખતે જો આજનું મિડિયા હોત તો? તો જરૂર વાત ચાલી હોત કે પિતાની આકરી ટીકા કરનારને, રાષ્ટ્રવાદી જમણેરી વિચારધારાના વ્યક્તિને સત્તા માટે ઈન્દિરાએ પક્ષમાં સમાવ્યા.

જનસંઘના પ્રમુખ બલરાજ મધોકને પણ ઈન્દિરા ગાંધીએ પોતાના પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન આપવા દરખાસ્ત કરી હતી. પરંતુ મધોકે આ દરખાસ્ત સ્વીકારી નહીં.

આ જ રીતે સોનિયા ગાંધીના વિદેશી કુળના મુદ્દે કૉંગ્રેસ છોડનાર શરદ પવાર, તારીક અનવર અને પી. એ. સંગ્મા પૈકી પી. એ. સંગ્મા તો હવે હયાત નથી. પરંતુ તારીક અનવર હવે કૉંગ્રેસમાં છે! અને શરદ પવારે તો માત્ર પાંચ-છ વર્ષમાં જ કૉંગ્રેસ સાથે પુન:લગ્ન કરી લીધાં અને સત્તામાં ભાગબટાઈ દસ વર્ષ સુધી કેન્દ્રમાં અને મહારાષ્ટ્રમાં કરી. એ વખતે સોનિયા ગાંધીની ટીકા નહોતી થઈ કે તેમણે સત્તા માટે તેમની ટીકા કરનાર અને કૉંગ્રેસ છોડી ચાલી ગયેલા શરદ પવાર સાથે સમાધાન કરી લીધું.

કૉંગ્રેસમુક્ત ભારતનું સૂત્ર મોદીજીએ આપ્યું અને તેની સ્પષ્ટતા અનેક વાર કરી છે કે તેઓ કૉંગ્રેસ પક્ષનો વિનાશ કરવા નથી માગતા પરંતુ કૉંગ્રેસની ભ્રષ્ટ સંસ્કૃતિ મુક્ત ભારત બનાવવા માગે છે. તો પણ જ્યારેજ્યારે કૉંગ્રેસના કોઈ નેતાને ભાજપમાં સમાવવામાં આવે છે ત્યારે કૉંગ્રેસયુક્ત ભાજપ એવી વાત ચાલે છે. આની સામે કૉંગ્રેસના રાહુલ ગાંધી ભાજપ મુક્ત ભારતની વાત કરે છે પરંતુ કૉંગ્રેસમાં ભાજપના કેટલા નેતાઓ છે તે તમે જાણો છો?

થોડે દૂર જઈએ તો, શંકરસિંહ વાઘેલા સહિત તેમના સમગ્ર પક્ષ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીને સત્તા માટે કૉંગ્રેસે પોતાનામાં વિલીન કરી દીધો હતો. પોતાના કાર્યકરોની અવગણના કરીને શંકરસિંહજીને કેન્દ્રીય પ્રધાન, પક્ષના પ્રદેશ પ્રમુખ અને છેલ્લે વિપક્ષના નેતા સુધીના હોદ્દાઓ આપ્યા હતા. જોકે આજની ગુજરાત કૉંગ્રેસમાં તો આવા અનેક જૂથો છે. એક જૂથ ચીમનભાઈ પટેલના જનતા દળ (ગુજરાત)નું પણ છે. એટલે ભવિષ્યમાં ભાજપ માટે અસલી ભાજપી કોણ તેવી સમસ્યા આવવાની છે પરંતુ કૉંગ્રેસમાં તો સ્વતંત્રતા પછીથી આ ચર્ચા ચાલી આવે છે કે અસલી કૉંગ્રેસી કોણ!

શિવ સેનાના તેજાબી નેતા સંજય નિરુપમને વર્ષ ૨૦૦૫ના એપ્રિલમાં કૉંગ્રેસમાં લેવામાં આવ્યા પછી ટૂંકા ગાળામાં સોનિયા ગાંધીએ તેમને મહારાષ્ટ્ર કૉંગ્રેસના મહા મંત્રી બનાવી દીધા અને હમણાં મિલિન્દ દેવડાએ તેમને ખસેડ્યા ત્યાં સુધી તેઓ મુંબઈ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ હતા! આ જ રીતે શિવ સેનાના નારાયણ રાણેને પણ કૉંગ્રેસમાં સહર્ષ જોડવામાં આવ્યા હતા.

૨૦૧૪ના ચૂંટણીપ્રચારમાં કૉંગ્રેસને મુન્ની કરતાં પણ વધુ બદનામ કહેનાર અને રાહુલ ગાંધીને પપ્પુ કહેનાર ભાજપના સ્ટાર પ્રચારક નવજોતસિંહ સિદ્ધુને પંજાબ વિધાનસભાની ચૂંટણીના થોડા સમય પહેલાં જ કૉંગ્રેસમાં સમાવાયા અને તે પછી તેમને પંજાબના પ્રધાન પણ બનાવાયા. એ તો ઠીક, આજે તેઓ રાહુલ ગાંધીના એટલા લાડકા છે કે મુખ્ય પ્રધાન અમરિન્દરસિંહને પણ ગાંઠતા નથી!

તાજેતરમાં જેઓ ભાજપમાંથી કૉંગ્રેસમાં જોડાયા તેમાં, ગુજરાતમાં બિમલ શાહ, અનિલ પટેલ, આરએસએસના પ્રશાંત જોશી, પ્રવીણ તોગડિયા અને શિવ સેના સાથે પણ ઘરોબો કેળવનાર હાર્દિક પટેલ, ઉત્તર પ્રદેશમાં સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, મહારાષ્ટ્રમાં આશીષ દેવમુખ, બિહારમાં કીર્તિ આઝાદ અને (આ લખાય છે ત્યારે તો હજુ જોડાયા નથી પરંતુ આગામી દિવસોમાં જોડાશે તે) શત્રુઘ્નસિંહા, ઉત્તરાખંડમાં ભાજપ નેતા ભુવનચંદ્ર ખંડુડીના પુત્ર મનીષ ખંડુડી, રાજસ્થાનમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી સમયે જોડાયેલા સાંસદ હરીશ મીણા, ઘનશ્યામ તિવારી, સુરેન્દ્ર ગોયલ, જનાર્દનસિંહ ગેહલોત, ત્રિપુરામાં ભાજપના ઉપાધ્યક્ષ સુબલ ભૌમિક અને બે અન્ય નેતાઓ પ્રકાશ દાસ તથા દેબાશીષ સેન જોડાયા છે.

આ સિવાય બસપમાંથી કૉંગ્રેસમાં જોડાનાર કૈસર જહાંને લોકસભાની ટિકિટ પણ આપવામાં આવી છે. તો ૧૨ ઑગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ રાજસ્થાનમાં ચૂંટણીપ્રચારનો આરંભ કરતાં રાહુલ ગાંધીએ જાહેરસભામાં કહેલું કે કોઈ પેરેશ્યૂટ લીડરને ટિકિટ નહીં આપવામાં આવે પરંતુ આ વચનનો માત્ર ત્રણ જ મહિનામાં ભંગ થઈ ગયો. રાજસ્થાનમાં ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી કૉંગ્રેસની પ્રથમ યાદીમાં ૧૫૨ ઉમેદવારો પૈકી છ ઉમેદવારો પેરેશ્યૂટથી ઉતારાયેલા હતા. પક્ષની યાદી જાહેર થઈ તેના માત્ર પાંચ કલાક પહેલાં જ કૉંગ્રેસમાં જોડાયેલા કન્હૈયાલાલ ઝાંવરને ટિકિટ મળી ગઈ હતી! ઉપર વાત કરી તે સાંસદ હરીશ મીણાને દેવલી-ઉનિયારા બેઠક પરથી ટિકિટ આપી દેવામાં આવી હતી! ભાજપના નાગૌરના ધારાસભ્ય હબીબ-ઉર-રહેમાન જેણે એક દિવસ પહેલાં (૧૪ નવેમ્બરે) જ ભાજપ છોડેલો તેમને નાગૌરમાંથી ટિકિટ મળી ગઈ હતી! હજુ એક દિવસ પહેલાં જ સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લેનાર આઈપીએસ અધિકારી સવાઈસિંહ ગોદારાને પણ રાતોરાત ટિકિટ મળી ગઈ અને પક્ષના કાર્યકર્તાઓ હાથ ઘસતા રહી ગયા. અપક્ષ ધારાસભ્ય રાજકુમાર શર્માને પણ તેમની નવલગઢની બેઠક પરથી ટિકિટ આપી દેવામાં આવી.

પૈસાના દુરુપયોગમાં કૉંગ્રેસ જરાય ઉણી નથી ઉતરતી. રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે કૉંગ્રેસના તમામ ધારાસભ્યોને બેંગલુરુના રિઝૉર્ટમાં (ગોવાભાઈ રબારીની ભાષામાં) ‘એન્જૉય’ કરવા લઈ જવાયા હતા. ગુજરાતમાં કૉંગ્રેસના નેતાઓ ભાજપના નેતાઓ પર ખરીદ-વેચાણ સંઘનો વારંવાર આક્ષેપ કરતા હોય છે, પરંતુ તેલંગણામાં કૉંગ્રેસમાંથી નીકળીને તેલંગણા રાષ્ટ્ર સમિતિ (ટીઆરએસ)માં આદિવાસીઓની સેવા માટે જોડાયેલા બે ધારાસભ્યો અતરામ સક્કુ અને આર. કાંતા રાવે આક્ષેપ કર્યો હતો કે કૉંગ્રેસે એમએલસીની ચૂંટણીમાં તેના તરફી મત આપવા માટે રૂ. ૫૦ લાખ-૫૦ લાખ ઑફર કર્યા હતા!

ટૂંકમાં, કૉંગ્રેસમાંથી ભાજપમાં અને ભાજપમાંથી કૉંગ્રેસમાં, સત્તાલાલચુઓના ‘આના જાના લગા રહેગા’!

Advertisements
politics, sanjog news, vichar valonun

૧૯૭૧નું યુદ્ધ, વિપક્ષો અને ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૭/૦૩/૧૯)

સબ હેડિંગ: લોકસભાના તમામ પક્ષોના સભ્યોએ ઈન્દિરાજીના નેતૃત્વમાં ભારતના વિજયને મેજોને થપથપાવીને વધાવી લીધો હતો અને હવામાં કાગળો ફેંકી ‘જય બાંગ્લા, જય ઈન્દિરા ગાંધી’નાં સૂત્રો પોકાર્યા હતાં તે વખતે જનસંઘના પ્રમુખ અટલબિહારી વાજપેયીએ કહ્યું હતું, “પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા જો સરકારને વધુ સત્તાની જરૂર હોય તો આ પક્ષ સંપૂર્ણ સહકાર આપતા જરીકેય ખચકાશે નહીં.”

ભારતમાં અત્યારે જે પરિસ્થિતિ છે તે લગભગ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછીની પરિસ્થિતિ જેવી જ છે. ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં ભારતને પાકિસ્તાન સામે જબરદસ્ત વિજય મળ્યો હતો. પાકિસ્તાનના બે ટુકડા થઈ ગયા હતા. પૂર્વ પાકિસ્તાનને બાંગ્લાદેશ નામના એક નવા દેશ તરીકે માન્યતા અપાવવામાં ભારત સફળ થયું હતું.

તે વખતે કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. વડાં પ્રધાન તરીકે લોખંડી મહિલા ઈન્દિરા ગાંધી હતાં. કોઈ શંકા નથી કે તેમની મજબૂત રાજકીય ઈચ્છાશક્તિના કારણે જ આ થઈ શક્યું હતું. અત્યારે પ્રિયંકા ગાંધીની સરખામણી ઈન્દિરા ગાંધી સાથે થઈ રહી છે ત્યારે એ જોવું રહેશે કે તેઓ માત્ર ઈન્દિરાજી જેવા બોલચાલ અને દેખાવમાં જ લાગે છે કે પછી તેમના જેવા ગુણો પણ ધરાવે છે?

૧૯૭૧માં ભારતના વિજય વખતે વિપક્ષોની કેવી ભૂમિકા હતી તે જાણવું પણ અત્યારે રસપ્રદ રહેશે, કારણકે અત્યારે વિપક્ષો ભૂંડી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. તેઓ પુરાવા માગી પાકિસ્તાનની સરહદની અંદર બાલાકોટમાં ત્રાસવાદીઓનાં સ્થાનો પર વાયુ સેનાએ દાખવેલા અદ્ભુત પરાક્રમનું મહત્ત્વ ઘટાડી રહ્યા છે. એ તો ઠીક, પણ રાહુલ ગાંધીએ મસૂદ અઝહર જેવા ત્રાસવાદીનું નામ બોલતી વખતે તેમના નામ પાછળ ‘જી’ લગાડી તેને સન્માન આપી દીધું! અજિત ડોભાલને પણ રાજકીય વિવાદોમાં ઢસડવામાં આવ્યા છે. ઈન્દિરાજી હોત તો આવું કરત? અત્યાર સુધી ઓસામા બિન લાદેન અને હાફીઝ સઈદ જેવા ત્રાસવાદીઓને માનથી બોલાવવાનું કામ કૉંગ્રેસમાં બી ગ્રેડના નેતાઓ દિગ્વિજયસિંહ અને અન્યો કરતા હતા. આ રીતે તેઓ ભારતના કટ્ટર મુસ્લિમોને ખુશ કરવાનો ભૂંડો પ્રયાસ કરતા હતા. સલમાન ખુર્શીદે પણ દિલ્લીના બાટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટર (જે કૉંગ્રેસની સરકારમાં જ થયેલું) પછી સોનિયા ગાંધી મૃત ત્રાસવાદીઓ માટે રડેલાં તેમ કહીને કૉંગ્રેસની રાષ્ટ્રવાદી છબીને ધબ્બો લગાડેલો. સોનિયાએ તેનો ઈનકાર પણ કર્યો હોય તેવું જાણમાં નથી.

કૉંગ્રેસના એક સમયના ગુજરાતના પ્રભારી બી. કે. હરિપ્રસાદે તો પુલવામા હુમલો ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ફિક્સિંગ કહી દીધો! શરમ ન આવે તેમને આમ કહેતા? એનો અર્થ તો એ થયો કે કૉંગ્રેસે અગાઉ આવી ઘટનાઓ ફિક્સિંગ કરાવી હશે! નવજોતસિંહ સિદ્ધુ પાકિસ્તાનમાં ત્રાસવાદીઓને માર્યા કે ત્યાં ઝાડવાંનો નાશ કર્યો તેમ કહે છે! આવાં નિવેદનોના કારણે કૉંગ્રેસની છબી રાષ્ટ્રવિરોધી પક્ષની બની રહી છે.

પરંતુ દુર્ભાગ્યે અત્યારે મમતા બેનર્જી, અરવિંદ કેજરીવાલ વગેરે વિપક્ષી નેતાઓ પણ આવા જ સૂર આલાપી રહ્યા છે. અરવિંદ કેજરીવાલે શરૂઆતમાં તો સેનાની કાર્યવાહી અને સરકારને સમર્થન આપ્યું પરંતુ પછી વિધાનસભાની જમીન પરથી તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે લોકસભાની ચૂંટણીમાં ૩૦૦થી વધુ બેઠકો માટે મોદીજી હજુ કેટલા સૈનિકોને મરાવી નાખશે! મમતા બેનર્જી પણ પુરાવા માગી રહ્યાં છે! સત્તા માટે થઈ વિપક્ષો આટલી હદે ક્યારેય દેશવિરોધી જણાયા નહોતા.

૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછીની વાત કરીએ એટલે વધુ સ્પષ્ટ થશે. ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી લોકસભાના તમામ પક્ષોના સભ્યોએ ઈન્દિરાજીના નેતૃત્વમાં ભારતના વિજયને મેજોને થપથપાવીને વધાવી લીધો હતો અને હવામાં કાગળો ફેંકી ‘જય બાંગ્લા, જય ઈન્દિરા ગાંધી’નાં સૂત્રો પોકાર્યા હતાં! સંસદના તમામ સભ્યોએ ઈન્દિરાજીને ઊભા થઈને સન્માન આપ્યું હતું.

તેના થોડાં વર્ષો પહેલાં જ કૉંગ્રેસના બે ઊભાં ફાડિયાં થયાં હતાં અને મોરારજી દેસાઈના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ (ઓ) એટલે કે કૉંગ્રેસ સંસ્થા રચાઈ હતી, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી મોરારજી દેસાઈએ કોઈ કટુતા રાખ્યા વગર મોકળા મને ઈન્દિરાજીને અભિનંદન આપ્યા હતા.

તે વખતના સમાચારપત્રોમાં નોંધાયું હતું કે “જનસંઘ (ભાજપના પૂર્વાવતાર)ના પિતામ્બર દાસ, કૉંગ્રેસ (ઓ)ના મોરારજી દેસાઈ સહિત સીપીઆઈ, ડીએમકે વગેરેના નેતાઓએ વડાં પ્રધાનની ભરપૂર પ્રશંસા કરી હતી.” જોકે આ અહેવાલોમાં એ જરૂર નોંધાયું છે કે તે વખતે પણ ડાબેરી સીપીએમે ઈન્દિરાજીની વ્યક્તિગત પ્રશંસા નહોતી કરી!

અત્યારે પણ સીપીએમના સચિવ અને વરિષ્ઠ નેતા કોડિયેરી બાલાકૃષ્ણને કહ્યું છે કે “લોકસભા ચૂંટણીમાં હારના ભયે ભાજપ સરકાર યુદ્ધનો ઉન્માદ ફેલાવીને લોકોનું ધ્રૂવીકરણ કરવા માગે છે.”

અત્યયારના વિપક્ષોના નેતાઓને બીક હતી કે અત્યારની પરિસ્થિતિમાં કટોકટી ન જાહેર કરવામાં આવે, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ પછી તે વખતના વિપક્ષોએ જ એક સ્વરે કહ્યું હતું કે ભારત પર હુમલાથી રાષ્ટ્રીય કટોકટીની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. તે વખતે જનસંઘના પ્રમુખ અટલબિહારી વાજપેયીએ જે કહ્યું હતું તેમાંથી રાહુલ ગાંધીએ સાંભળીને શીખવા જેવું છે. તેમણે કહ્યું હતું, “હવે વડાં પ્રધાને દેશનું નેતૃત્વ કરી શત્રુ પર પૂર્ણ વિજય પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ. પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા જો સરકારને વધુ સત્તાની જરૂર હોય તો આ પક્ષ સંપૂર્ણ સહકાર આપતા જરીકેય ખચકાશે નહીં.” એટલું જ નહીં, જે ભારત વિરોધી હતા તેવા દેશની ટીકા કરવામાં પણ તેમણે સરકારને સાથ આપ્યો હતો.

અટલજીએ લોકસભામાં અને મોરારજી દેસાઈની કૉંગ્રેસ (ઓ)ના એસ. એન. મિશ્રએ રાજ્યસભામાં અમેરિકા પ્રમુખ રિચાર્ડ નિક્સનનાં ભારત વિરોધી નિવેદનોની ટીકા કરી હતી. એટલું જ નહીં, જનસંઘના અન્ય નેતાઓ એલ. કે. અડવાણી, બલરાજ મધોક અને કેદારનાથ સહાનીએ અમેરિકાના દૂતાવાસ બહાર પ્રદર્શનો કરી વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. સીપીઆઈ, ડીએમકે સહિતના પ્રાદેશિક પક્ષોએ પણ અમેરિકાના દૂતાવાસ બહાર વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યાં હતાં. શું આજે કોઈ વિપક્ષોએ પાકિસ્તાનના દૂતાવાસ બહાર પ્રદર્શનો કરી વિરોધ નોંધાવ્યો?

જવાહરલાલ નહેરુ સાથેના મતભેદોના કારણે અલગ પડેલા સી. રાજગોપાલાચારીએ સ્થાપેલા સ્વતંત્ર પક્ષ, સીપીઆઈ જે તે વખતે કૉંગ્રેસનો સાથી હતો અને સીપીએમ જે સીપીઆઈમાંથી જુદો પડ્યો હતો અને ડીએમકે જેવા પ્રાદેશિક પક્ષોએ સરકારને સમર્થન જાહેર કર્યું હતું.

તે સમયે રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની હતી. પરંતુ યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં તેને મોકૂફ રાખવાની વાત આવી ત્યારે અટલજી અને સ્વતંત્ર પક્ષના નેતા પી. કે. દેવે વડાં પ્રધાન ઈન્દિરાજીને મજબૂત સમર્થન આપ્યું હતું અને કહ્યું હતું કે ચૂંટણીઓ એક વર્ષ પાછી ઠેલી દો. જોકે એક માત્ર સીપીએમ જ એવો પક્ષ હતો જે ત્રણ મહિનાની અંદર ચૂંટણી યોજાય તેમ માગણી કરી રહ્યો હતો.

અત્યારે તો લોકસભાની ચૂંટણી જાહેર થઈ ગઈ, પરંતુ માનો કે ન થઈ હોત તો વિપક્ષ એવો જ આક્ષેપ કરત કે લોકસભામાં હારના કારણે પાકિસ્તાનના નામે ચૂંટણી મોકૂફ કરી દેવામાં આવી.

આ પછી ૧૯૭૨માં ગુજરાત સહિતનાં રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. તે વખતના ચૂંટણી અભિયાન અંગે રસપ્રદ વાતો નોંધાયેલી છે તે યાદ કરવી જોઈએ કારણકે આજની પરિસ્થિતિ બિલકુલ તેનું પુનરાવર્તન લાગશે.

તે વખતે વિવિધ અહેવાલો અને પુસ્તકોમાં નોંધાયું છે કે પાંચમી સામાન્ય ચૂંટણીઓ વખતે ભારતમાં રાજકીય વાતાવરણ કૉંગ્રેસ અને ઈન્દિરા તરફી હતું. ૧૯૭૧માં (યુદ્ધ પહેલાં) લોકસભાની મધ્યસત્ર ચૂંટણી યોજાઈ હતી. ત્યારથી માર્ચ ૧૯૭૨માં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ યોજાઈ તે દરમિયાન ઈન્દિરાજીના મુગટમાં સિદ્ધિનાં વધુ બે છોગાં ઉમેરાયાં હતાં. તે એ હતાં કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે લડાઈ જીતી હતી (અલબત્ત, તેમાં ટેબલ પર ભારતની હાર થઈ હતી કેમ કે આપણે સીમલા સમજૂતી વખતે જીતેલી જમીન પાકિસ્તાનને પરત આપી દીધી અને તે પછી આપણે ૯૦ હજાર પાકિસ્તાની સૈનિકોને પણ છોડી દીધા. જ્યારે ભારતના તે સમયના સૈનિકો હજુ પણ પાકિસ્તાનની જેલોમાં છે અને આ વિજય પછી પણ કાશ્મીર વિવાદ ઉકેલી તો નથી જ શકાયો, પરંતુ આમ છતાં યુદ્ધમાં વિજયના કારણે ઈન્દિરાજીની તરફેણમાં ખૂબ જ વાતાવરણ તે વખતે હોય તે સ્વાભાવિક છે.) અને બીજું પૂર્વ પાકિસ્તાનનું બાંગ્લાદેશ નામે સર્જન તેમજ બાંગ્લાદેશના નેતા મુજાબિર રહેમાનની મુક્તિ.

આ બધા પ્રસંગોના કારણે દેશભરમાં ઈન્દિરાજીની તરફેણમાં લહેર ફરી વળી હતી. ભારતના લોકોને લાગ્યું હતું કે ભારતનું ભવિષ્ય ઈન્દિરાજીના હાથોમાં સુરક્ષિત છે. માત્ર આ યુદ્ધના કારણે જ નહીં, પરંતુ ઈન્દિરાજીના વ્યક્તિત્વ અને તેમનાં વચનોથી પણ ભારતની જનતા તે સમયે ખૂબ પ્રભાવિત હતી. દા.ત. કૉંગ્રેસે દેશના કોઈ ને કોઈ ભાગમાં આવતી પૂર અને દુષ્કાળની આપત્તિને નાથવા લાંબા ગાળાનાં પગલાં પહેલી વાર જાહેર કર્યાં હતાં.

ઈન્દિરાજીના ‘ગરીબી હટાવો’ના કાર્યક્રમો પણ લોકોને આકર્ષી રહ્યા હતા. નરેન્દ્ર મોદી અત્યારે કહે છે તેમ તે વખતે ઈન્દિરાજીએ પ્રચારમાં કહેલું કે કેન્દ્ર જેવી જ મજબૂત સરકાર રાજ્યોમાં જોઈતી હોય તો કૉંગ્રેસને મત આપો. કૉંગ્રેસની સરકાર હશે તો કેન્દ્રને સમાજવાદ અને ચોતરફી વિકાસમાં સહકાર આપશે.

એટલું જ નહીં, આ ચૂંટણીઓમાં ૧૯૭૧ના પાકિસ્તાન સામેના વિજયનો પણ ઈન્દિરાજીએ ઉપયોગ કર્યો હતો. તેઓ જાહેર સભાઓમાં કહેતા, “કેન્દ્રની મજબૂત સરકારના કારણે જ ભારત પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ જીતી શક્યું છે અને બાંગ્લાદેશને તેના સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં મદદ કરી શક્યું છે.” આમ, અત્યારે કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષો મોદી સરકાર પર સેનાના પરાક્રમનું રાજનીતિકરણ કરવા માગતા હોય તો તેમણે ભૂતકાળ જોવો જોઈએ.

દિલ્લી ખાતેના લેખક અને કૉલમિસ્ટ સુધીર બિશ્તે બે વર્ષ પહેલાં ઈન્દિરાજીની જન્મજયંતી નિમિત્તે એક લેખમાં લખ્યું હતું, “એમાં કોઈ શંકા નથી કે ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં તેમની હિંમત અને તેમની રાજનીતિજ્ઞતા (સ્ટેટ્સમેનશિપ) માટે ઈન્દિરાજીને પૂરો શ્રેય મળવો જોઈએ, પરંતુ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ માટે તેમને વધુ પડતો શ્રેય મળે છે. આના માટે શ્રેય ખરેખર તો સેનાધ્યક્ષ જનરલ સામ માણેકશાને મળવો જોઈએ. તેઓ વહેલા યુદ્ધ કરવાના ઈન્દિરાના દબાણને તાબે થયા નહોતા. પાકિસ્તાન સામે ક્યારે યુદ્ધ કરવું તેનો સમય જો માણેકશાએ નક્કી ન કર્યો હોત તો લાંબી લડાઈ બાદ બાંગ્લાદેશનું સર્જન થઈ શક્યું હોત. માણેકશાની રણનીતિના કારણે ભારત માત્ર ૧૩ જ દિવસમાં  યુદ્ધ જીતી ગયું.”

ઈન્દિરાજી વખતે કેવો રાષ્ટ્રવાદ હતો? રાકેશ શર્મા અવકાશ યાત્રાએ ગયા હતા ત્યારે ઈન્દિરાજીએ પૂછ્યું હતું, “ઉપરથી ભારત કેવું દેખાય છે?” ત્યારે રાકેશ શર્માએ કહેલું, “સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દુસ્તાન હમારા.” આ ઘટનાક્રમ કેટલો ગૌરવશાળી હતો! પરંતુ અત્યારે આવું થયું હોય તો “વડા પ્રધાન નાટકિયા છે”, “ગરીબી દૂર નથી થઈ અને અંતરિક્ષમાં બેચાર ભારતીયોને મોકલવાનો ખર્ચ કરવાની શું જરૂર હતી?” તેવું વિપક્ષો તેમજ વિપક્ષોના મુખપત્ર જેવા સમાચારપત્રો લખત. (ગરીબોને મદદ કરતી અદ્ભુત આયુષમાન યોજના વખતે પૈસા ક્યાંથી આવશે તેવું લખી શકે તો આવું પણ લખી જ શકે.)

જેમ અત્યારે ભાજપના વિરોધીઓ કહે છે કે અમને વિરોધી કહેવા માટે દેશદ્રોહી કહી દેવાય છે, તેમ ઈન્દિરાજીના સમયમાં તેમના વિરોધીઓને આઈએસઆઈ એજન્ટ કે સીઆઈએના એજન્ટ કહી દેવાતા હતા. ઈન્દિરાજી પ્રચારમાં કહેતા, “વો કહતે હૈ, ઈન્દિરા હટાઓ, મૈં કહેતી હૂં, ગરીબી હટાઓ.” અત્યારે નરેન્દ્ર મોદી પણ આવો જ પ્રચાર કરે છે ને!

તે વખતે યુદ્ધના યશોગાન, ગરીબી હટાવોના સફળ પ્રચાર પછી ગુજરાતમાં ૧૯૭૨ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસને ૧૬૮માંથી ૧૪૦ બેઠક મળી હતી. ઘનશ્યામ ઓઝા જીત્યા હતા. પરંતુ તે પછી ચીમનભાઈ પટેલે બળવો કર્યો હતો અને ઈન્દિરાજીએ ચીમનભાઈને હટાવવા ઘઉંનો પૂરવઠો અટકાવતાં તેમની જ પ્રેરણાથી નવનિર્માણ આંદોલન થયું જે પછી વિપક્ષોએ હાઇજેક કરી લીધું તેના લીધે ચીમનભાઈની સરકાર તો ગઈ જ, સાથે કટોકટી પણ આવી પડી હતી, જે પછી ઈન્દિરાજીની પ્રતિષ્ઠા ધૂળધાણી થઈ અને તેમની સરકાર પણ ગઈ. તે પણ કૉંગ્રેસ અને ભાજપે યાદ રાખવું જોઈએ.

politics, sanjog news, vichar valonun

જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ: સાચા અર્થમાં સેક્યુલર રાષ્ટ્રવાદી નેતા

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૩/૨/૧૯)

પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાને માત્ર ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ ભાગનો કાર્યભાર સોંપાયો તે માટે જેટલો સમય કે સમાચારપત્રની જગ્યા ફાળવી તેનાથી દસમા ભાગની જગ્યા મોટા કદના નેતા જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝના અવસાન સમયે તેમને મળી હશે! આજીવન કૉંગ્રેસ વિરોધી રહેવાનું કદાચ એ પરિણામ હશે? લિબરલ ઇકૉ સિસ્ટમ જાણે.

જી હા, કૉંગ્રેસના નહેરુ-ગાંધી પરિવારના સરમુખત્યાર પ્રકારના શાસન-ભ્રષ્ટાચારના વિરોધમાં નીકળ્યા હતા તો ઘણા નેતાઓ અથવા પક્ષો, ચાહે તે પ્રણવ મુખર્જી હોય, એન.ડી. તિવારી હોય, ચાહે તે સામ્યવાદીઓ હોય, લાલુપ્રસાદ યાદવ હોય, શરદ પવાર હોય, ચંદ્રાબાબુ નાયડુ હોય, મમતા બેનર્જી હોય, અરવિંદ કેજરીવાલ હોય કે સ્વયં જ્યૉર્જના શિષ્ય નીતીશકુમાર, આ બધાએ એક સમયે સત્તા માટે થઈને કૉંગ્રેસ સાથે હાથ મિલાવી લીધો અથવા હવે હાથ મિલાવવા તલપાપડ છે, પરંતુ ભાજપને બાદ કરો તો જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ અને ઓડિશા પર પંદર વર્ષથી શાસન કરતા મુખ્ય પ્રધાન નવીન પટનાયક બે નેતાઓ અત્યારે યાદ આવે છે જેમણે ક્યારેય કૉંગ્રેસ સાથે જવાનું પસંદ નથી કર્યું!

જ્યોર્જના ખાસ મિત્ર અને ‘જનસત્તા’ના તંત્રી રામબહાદુર રાય લખે છે, “તેઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના કટ્ટર વિરોધી હતા. તેઓ માનતા કે નહેરુ-ગાંધી પરિવારે રાષ્ટ્રને ઘણું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે અને તે પરિવારની સામે તેઓ કોઈની પણ સાથે હાથ મેળવવા તૈયાર હતા.” જોકે આ ‘કોઈની સાથે’માં પણ શરત હતી. રામબહાદુર રાય લખે છે, “તેમને બે અંતિમો વચ્ચે પસંદ કરવાનું હતું. તેઓ સામ્યવાદીઓ સાથે જવા તૈયાર નહોતા. ન તો તેઓ કૉંગ્રેસમાં જવા તૈયાર. આથી તેમણે ભાજપનો સાથ પસંદ કર્યો.”

એ ભાજપ એટલે ભારતીય જનસંઘનો ઉત્તરાર્ધ અવતાર. બાકી પહેલાં તો તેઓ ભારતીય જનસંઘના અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના કટ્ટર વિરોધી હતા. એટલે સુધી કે પહેલી જે મોરારજી દેસાઈની બિનકૉંગ્રેસી સરકાર બની તેમાં તેમણે વિશ્વાસ મત વખતે જિદ પકડી કે અટલ-અડવાણીએ સંઘના સ્વયંસેવક તરીકે રાજીનામું આપવું જ પડે. પરંતુ અટલ-અડવાણી પણ એટલા વિચારના મક્કમ કે તેમણે સત્તાના ભોગે સ્વયંસેવકત્વ છોડવાનું પસંદ ન કર્યું. સરકાર પડી. અને ફરી કૉંગ્રેસે પડદા પાછળથી ચરણસિંહને ટેકો આપીને સરકાર બનાવી. અંતે ફરી દસ વર્ષ કૉંગ્રેસ સત્તામાં રહી.

કદાચ, જ્યૉર્જને પોતાની ભૂલ સમજાઈ હોય તેમ ૧૯૯૪ની આસપાસ તેમણે ભાજપના પહેલા સાથીદાર તરીકે પોતાના સમતા પક્ષનો ટેકો જાહેર કર્યો. આનું કારણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે બિનકૉંગ્રેસી સરકાર બનાવવાનું તો હતું જ પરંતુ સાથેસાથે, એ લાલુપ્રસાદ યાદવની સામ્યવાદીઓના ટેકાથી ચાલી રહેલી ગુંડારાજવાળી સરકારને ઉખાડી ફેંકવાનું કારણ પણ હતું, આ એ જ લાલુપ્રસાદ યાદવ હતા જે ૧૯૮૭ની આસપાસના અરસામાં જ્યારે પણ જ્યૉર્જ પટના વિમાનમથકે આવતા ત્યારે ત્યાં ચાની કીટલી અને કપ સાથે સ્વાગત માટે હાજર રહેતા. તે સમયે જ્યૉર્જ સાથે તમે જોડાવ તો રાજકારણ, સમાજ કે પછી તમારા અંગત વર્તુળમાં તમને માનભેર જોવામાં આવે તેમ મનાતું.

૧૯૯૬માં અટલજીની ૧૩ દિવસ ચાલેલી સરકારમાં સમતા પક્ષ પણ સામેલ હતો અને અટલજીએ રાજીનામું આપ્યું એટલે ૨૦૦૪ની આસપાસ રામવિલાસ પાસવાને અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ પવન પ્રમાણે સઢ બદલ્યું તેમ જ્યૉર્જે કર્યું નહીં. બે વર્ષ ધીરજ ધરી અને ૧૯૯૮માં જ્યારે અટલજીના નેતૃત્વમાં બીજી બિનકૉંગ્રેસી સરકાર રચાઈ તેમાં સંરક્ષણ પ્રધાન બન્યા. હજુ તો માર્ચ ૧૯૯૮માં અટલ સરકારે શપથ લીધા અને ૧૧મેથી ૧૩ મે ૧૯૯૮ એમ માત્ર બે જ મહિનામાં પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં અને તે પણ અમેરિકાની જાસૂસી સંસ્થા સી.આઈ.એ.ને ગંધ આવ્યા વગર! આ બાબત ‘પરમાણુ: ધ સ્ટૉરી ઑફ પોખરણ’ ફિલ્મ જોઈ હોય તે વધુ સારી રીતે સમજી શકશે. કૉંગ્રેસીઓ જેમને માન નથી આપતા (પરંતુ નાણા પ્રધાન મનમોહનસિંહના ઉદારીકરણ માટે જશ જરૂર ખાટે છે) તેવા દિવંગત વડા પ્રધાન નરસિંહરાવે પણ પરમાણુ પરીક્ષણો કરવા તૈયાર કરેલી પરંતુ સીઆઈએને ગંધ આવી જતાં તેને મોકૂફ રાખવા પડેલાં. અટલ સરકારમાં માત્ર ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોને જ આ પરીક્ષણોની જાણ હતી, તેમાંના એક હતા…જ્યૉર્જ.

જ્યૉર્જ આમ તો સમાજવાદી હતા અને એટલે પરમાણુ શસ્ત્રોના વિરોધી હતા પરંતુ ૧૯૯૮માં તેમણે પૂરા અંતઃકરણથી પરમાણુ પરીક્ષણોનું સમર્થન કરેલું. પરમાણુ પરીક્ષણોની સફળ રહ્યાની જાહેરાત થઈ તે વખતની તસવીરમાં કેવો સુયોગ છે! અટલજી હિન્દુ, એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ મુસ્લિમ અને જ્યૉર્જ ખ્રિસ્તી!

જી હા, જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝનો જન્મ ૩ જૂન ૧૯૩૦ના રોજ ચુસ્ત કેથોલિક ખ્રિસ્તી પરિવારમાં મેંગ્લુરુ (અગાઉનું મેંગ્લોર)માં થયો હતો. છ ભાંડરડાંમાં સૌથી મોટા જ્યૉર્જ. માતાએ તો નામ બ્રિટનના રાજા જ્યૉર્જ પંચમ પરથી રાખેલું પરંતુ તેમને ક્યાં ખબર હતી કે પુત્રનું નામ ભલે જ્યૉર્જ પરથી હોય તે થશે પૂરા સ્વદેશી! મેટ્રિક પછી તેમણે અભ્યાસ પડતો મૂકી દીધો. એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે વાત કરી તે મુજબ, તેમના પિતા જૉન જૉસેફ તો તેમને વકીલ બનાવવા માગતા હતા, પરંતુ તેમને વકીલ બનવું નહોતું. તે પછી તેમને બેંગ્લુરુ (અગાઉનું બેંગ્લોર)માં ખ્રિસ્તી મિશનરીમાં પાદરી બનવા મોકલવામાં આવ્યા, પરંતુ ત્યાં તેમણે જોયું કે સમાનતાની વાત કરતા ચર્ચમાં રેક્ટરને ખૂબ જ સારું ભોજન મળતું હતું અને તાલીમાર્થીઓને ખરાબ. વળી, રેક્ટર ઊંચા ટેબલ પર બેસતાં અને તાલીમાર્થીઓને નીચે બેસવાનું થતું. આમ, સમાજવાદથી પ્રભાવિત થતા પહેલાં જ જ્યૉર્જમાં જન્મજાત જ કદાચ સમાજવાદનો સમાનતાનો સિદ્ધાંત ઇન બિલ્ટ આવ્યો હતો! તેના લીધે તેઓ કોઈ પંથ કે સંપ્રદાયમાં માનવાના બદલે તર્કવાદમાં માનતા થઈ ગયા હતા.

નોકરીની શોધમાં જ્યૉર્જ મુંબઈ આવ્યા. તે વખતે જેમ ઘણા અભિનેતાઓને પણ સંઘર્ષ કરવો પડ્યો તેમ જ્યૉર્જને પણ શેરીઓ પર સૂવું પડ્યું પરંતુ તેમને એક સમાચારપત્રમાં પ્રૂફરીડર તરીકે કામ મળી ગયું. પરંતુ આ તેમનું ગંતવ્યસ્થાન નહોતું. તેઓ પ્લેસિડ ડીમેલો અને રામમનોહર લોહિયા જેવા સમાજવાદી ધૂરંધર નેતાના સંપર્કમાં આવ્યા અને તે પછી તેમણે સમાજવાદી યુનિયન ટ્રેડ મૂવમેન્ટ શરૂ કરી શ્રમિકોના હકો માટે લડ્યા. તે વખતે તેમની લડાઈ કંપનીઓ સામે હતી. તેમને અનેક વખત જેલમાં જવું પડ્યું. તે પછી મુંબઈ મહાનગર પાલિકામાં પણ તેઓ સાત વર્ષ સુધી નગરસેવક રહ્યા. ત્યાંથી સીધી છલાંગ મારી લોકસભા ચૂંટણીમાં.

૧૯૬૭નું એ વર્ષ. કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપે. તેમાંય બે દાયકાના અનુભવી, ત્રણ વાર મેયર, ત્રણ વાર સાંસદ અને નહેરુ, શાસ્ત્રી અને ઈન્દિરા પ્રધાનમંડળમાં પ્રધાન રહેલા એસ. કે. પાટીલ મુંબઈના બેતાજ બાદશાહ ગણાતા, પરંતુ જ્યૉર્જે તેમને હરાવી ‘જાયન્ટ કિલર’નું બિરુદ પ્રાપ્ત કરેલું.

અત્યાર સુધી કંપનીઓને નડતા રહેલા જ્યૉર્જ ૧૯૭૪ની રેલવે હડતાળથી હવે ઈન્દિરા સરકારને પણ નડવા લાગ્યા. ઈન્દિરાએ કટોકટી લાદી તો વડોદરા આવીને પત્રકારો કિરીટ ભટ્ટ અને વિક્રમ રાવ સાથે મળીને શું કરવું તેની વિચારણા કરતા. અને તેવામાં ડાયનેમાઇટ હાથ લાગ્યો, પરંતુ આ વિસ્ફોટ વારાણસીમાં ઈન્દિરા ગાંધીની જાહેરસભા શરૂ થાય તે પહેલાં કે મોડી રાત્રે કરવાનો હતો જેથી કોઈને ઈજા ન થાય. આ વિસ્ફોટ માત્ર ઈન્દિરા સરકારને ધ્રૂજાવવા માટે જ હતો. તેમની ધરપકડ કોલકાતામાં હતા ત્યારે થઈ. તેમને જેલ ભેગા કરાયા, પરંતુ એ સરમુખત્યાર શાસને પછી ચૂંટણી આપી તો તેમાં જેલમાં બેઠાબેઠાં તેઓ બિહારના મુઝફ્ફરપુરમાં ત્રણ લાખ મતોથી વિજયી બન્યા! મોરારજી દેસાઈમાં ઉદ્યોગ પ્રધાન બન્યા.

એક વાર તેઓ પોતાના મતવિસ્તારની મુલાકાતે હતા. ત્યાં પાણીની તંગી અને તેમને કૉકાકોલા આપવામાં આવી. તે પછી તેમણે કૉકાકોલા અને આઈબીએમને દેશમાંથી તગેડી દીધી. સ્વદેશીની વાતો કરનારા સંઘપરિવારના અટલજી કે નરેન્દ્ર મોદીની સરકારમાં આવું થયું નહીં, ઉલટાનું વિદેશી કંપનીઓની બોલબાલા વધી. જોકે આઈબીએમ કમ્પ્યૂટર કંપની હતી અને તે રહી હોત તો કદાચ ટૅક્નૉલૉજીની રીતે ફેર પડ્યો હોત.

એ પછી માત્ર ૧૯૮૪માં ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાની સહાનુભૂતિ લહેરમાં તેઓ હાર્યા. તે પછી ક્યારેય હાર્યા નહીં. વી. પી. સિંહ વખતે તેઓ જનતા દળમાં જોડાયા અને રેલવે પ્રધાન બન્યા. કૉંકણ રેલવે પ્રૉજેકટ તેમની દૂરંદેશીનું પરિણામ ગણાય છે. જોકે જનતા દળ તૂટ્યું તે પછી તેમણે સમતા પક્ષ બનાવ્યો. જનતા દળમાં વધુ ભાગલા પડ્યા. જનતા દળ યુનાઇટેડ બન્યું તો તેમાં પોતાનો પક્ષ ભેળવી શરદ યાદવના જૂથ સાથે હાથ મેળવી અને બીજી તરફ ભાજપનો સહયોગ લઈ બિહારમાં લાલુના શાસનને અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસ સમર્થિત ત્રીજા મોરચાની સરકારને ઉથલાવી દીધી.

અત્યારે નરેન્દ્ર મોદી દર બેસતા વર્ષે જવાનો વચ્ચે જાય છે કે નિર્મલા સીતારમણ તિબેટ સરહદે જાય છે પરંતુ જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ સિયાચીન સરહદે ગયેલા. તેમણે ચીન ભારતનું પ્રથમ ક્રમાંકનું શત્રુ હોવાનું નિવેદન કરી ખળભળાટ મચાવી દીધેલો. જોકે બાદમાં તે બદલ ખેદ પણ પ્રગટ કર્યો. તેમની સામે કૉફીન કૌભાંડના આક્ષેપો થયા પરંતુ ૨૦૦૯માં કૉંગ્રેસ શાસનમાં તેમને ક્લીન ચિટ મળી ગયેલી.

સત્તામાં આવ્યા પહેલાં બીજા ઘણા નેતાઓ ચોળેલા ઝભ્ભા પહેરતા હોય પરંતુ સત્તામાં આવ્યા પછી ઈસ્ત્રી ટાઇટ અને મોંઘા કુર્તા પહેરવા લાગે. પરંતુ જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ સાદગીને વરેલા રહ્યા. ૧૯૯૫ સુધી તેમનાં કપડાં જાતે જ ધોતા, પરંતુ તે પછી એક વાર બાથરૂમમાં પડી ગયા ને માથામાં ઈજા થઈ તે પછી તે કામ બંધ કર્યું.

ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચે સમય જતાં સંઘર્ષ થાય છે તેમ જ્યૉર્જ અને નીતીશ વચ્ચે પણ થયું. બન્યું એવું કે નીતીશ મુખ્ય પ્રધાન હતા તેથી પક્ષના પ્રમુખ વિરોધી જૂથના શરદ યાદવને ન બનાવે તો તેઓ બળવો કરે. તેથી જ્યૉર્જને પ્રમુખ ન બનાવાયા. તે પછી તેમને ૨૦૦૯માં ચૂંટણીની ટિકિટ પણ ન અપાઈ. કાબે અર્જુન લૂટિયોની જેમ તેઓ અપક્ષ ઊભા રહ્યા પરંતુ હારી ગયા. જોકે તે પછી તેમણે રાજ્યસભા માટે દાવેદારી કરી તો નીતીશ અને શરદે સન્માનપૂર્વક તેમને ચૂંટાવા દીધા.

આવા જ્યૉર્જની અંતિમ વિધિ, આ લખાય છે ત્યારે એવી માહિતી છે કે હિન્દુ રિવાજ પ્રમાણે દાહસંસ્કાર કરાશે અને પછી ખ્રિસ્તી રિવાજ પ્રમાણે તેમના અસ્થિ અને રાખને દફનાવાશે. સાચા અર્થમાં સેક્યુલર નેતા જ્યૉર્જને વંદન!

hindu, sanjog news, vichar valonun

કથાકીર્તન: સમાજ સુધારણા માટે જરૂરી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૨૩/૧૨/૧૮)

કથાકારોની સામે અને તરફેણમાં હમણાં હમણાં ઠીક-ઠીક વિવાદ ચાલ્યો.. કથા કરવી એટલે વાર્તા કરવી એવો અર્થ નહીં, ઇતિહાસમાં થઈ ગયેલી ગૌરવશાળી વાતને રસપ્રદ રીતે દોહરાવતા રહેવી અને તેના થકી સમાજને તેના ઇતિહાસ સાથે જોડી રાખવો. વિચાર કરો કે તુલસીદાસ કે મોરારિબાપુ દ્વારા રામાયણની વાત, તેના બોધપાઠો કેટલે અને ક્યાં સુધી પહોંચ્યા? ભાગવત કથા ડોંગરેજી મહારાજ, રમેશભાઈ ઓઝા કે ભૂપેન્દ્રભાઈ પંડ્યા થકી સતત કહેવાતી અને ગવાતી રહી તેના કારણે ભાગવત જનજન સુધી પહોંચ્યું.

ધર્મ એટલે ઉપાસના પદ્ધતિ નહીં. ધર્મ એટલે મૂલ્યો. તેને ટકાવી રાખવા કથા અને કીર્તન એ સરળ અને સુલભ સાધનો છે. લોકોને પસંદ પણ છે.

કથા વાંચન તો શિવ-પાર્વતીના સમયથી ચાલ્યું આવે છે. શિવ-પાર્વતી આમતેમ ગપ્પાં મારવાના બદલે કથા કહેતા-સાંભળતાં. તે પછી રામાયણમાં લવ-કુશે શ્રી રામ કથાનું ગાન કરેલું. મહર્ષિ વેદવ્યાસ, શુકદેવ, શૌનક, સનત્કુમારો, નારદજી, બ્રહ્માજી, વિદૂર, આ બધા જ સારા કથાવાચકો પણ હતા અને સારા શ્રોતા પણ હતા. પુરાણોમાં ક્યાંક નારદજી કથા કહેતા જોવા મળે તો ક્યાંક શ્રોતા તરીકે આપણને જણાય.

શ્રી રામ અને શબરી વચ્ચે વાર્તાલાપ થાય છે ત્યારે શ્રી રામ નવધા ભક્તિ વિશે કહે છે તેને તુલસીદાસજીએ આ રીતે લખ્યું છે:

प्रथम भगति संतन्ह कर संगा । दूसरि रति मम कथा प्रसंगा ।

ભક્તિનો પહેલો પ્રકાર સંતપુરુષોનો સમાગમ કરવો તે છે. ઈશ્વરની લીલાના કથા-પ્રસંગોમાં અને તે દ્વારા જીવનમાં ઉન્નતિ કરવી તે ભક્તિનો બીજો પ્રકાર છે.

શ્રીમદ ભાગવતમાં નવધા ભક્તિના પ્રકાર પ્રહલાદજીએ આ રીતે વર્ણવ્યા છે.

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥

પરીક્ષિત રાજા શ્રવણના આચાર્ય હતા. એટલે કે સારા શ્રોતા હતા. કીર્તનમાં શુકદેવજી, સ્મરણમાં પ્રહલાદજી, પાદસેવનમાં લક્ષ્મીજી, અર્ચનમાં પૃથુરાજા, વંદનમાં અક્રૂર, દાસ્યમાં હનુમાનજી, સખ્યમાં અર્જુન અને આત્મનિવેદનમાં બલિ રાજા આચાર્ય મનાયા છે.

આમ, કથા અને કીર્તન એ ભક્તિના પ્રકારમાં આવે છે. જો આ ભક્તિ ન હોત, કથા-કીર્તન ન હોત, તો હિન્દુ ધર્મ બચ્યો જ નહોત. તેનામાં સુધારા પણ ન આવ્યા હોત. દક્ષિણ ભારતમાં ઓદુવર જેવા વિદ્વાનોએ કથાસરિતા વહેવડાવી. અરુણાચલ કવિ, ગોપાલકૃષ્ણ ભારતી, મહા વૈદ્યનાથ અય્યર, રામલિંગ સ્વામી, વગેરે અનેક લોકો કથાપ્રસંગમ તરીકે દક્ષિણમાં જાણીતી કથાવાચનની પરંપરા સાથે જોડાયેલા મહાનુભાવો છે.
કીર્તને નરસિંહ મહેતાને મહાન સમાજ સુધારક બનાવ્યા. પ્રેમાનંદ ધાર્મિક આખ્યાનો થકી મહાન કવિ અને આખ્યાનકાર તરીકે ગણના પામ્યા. સુદામાચરિત્ર હોય કે નળાખ્યાન, પ્રેમાનંદે પુરાણો અને મહાકાવ્યોને ગુજરાતીમાં લોકો સુધી પહોંચાડ્યાં. માણભટ્ટ ધાર્મિકલાલ પંડ્યા આજે પણ આ પ્રાચીન પરંપરાને જાળવીને બેઠા છે.

આદિ શંકરાચાર્યએ પોતાની રીતે પ્રવાસ, કાવ્યો અને શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા આ ભારત દેશને એકસૂત્ર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી. આજના શંકરાચાર્યોમાં કેટલાક હજુ પણ વર્ણવ્યવસ્થાને છોડી નથી શકતા અને જાતિવાદનું ગાન કરતા રહે છે ત્યારે આદિ શંકરાચાર્યએ ચાંડાળમાં પણ ઈશ્વરને જોયો. સંન્યાસીને કોઈ સગુંવહાલું ન રહે પરંતુ તેમણે પોતાની માતાના સંસ્કાર સંન્યાસી તરીકે કર્યા.

આ જ રીતે બર્બર મુસ્લિમ લૂટારુઓનાં આક્રમણો તેમજ શાસકોના સમયમાં પણ સાધુસંતોએ ભક્તિનો, કથાનો અને કીર્તિનનો સહારો લઈ લોકોને ઈશ્વર તરફ વાળી હિન્દુ ધર્મને ટકાવી રાખ્યો, લોકોની હિન્દુ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ટકાવી રાખી. ઉત્તર પ્રદેશના તુલસીદાસ, મહારાષ્ટ્રના નામદેવ અને તુકારામ, ઉત્કલ અથવા ઓડિશાના કવિ જયદેવ, ગુજરાતના સંત દાદુદયાળ, છત્તીસગઢના વલ્લભાચાર્ય, રાજસ્થાનનાં મીરાબાઈ, પશ્ચિમ બંગાળના ચૈતન્ય મહાપ્રભુ, પંજાબના ગુરુ નાનક, તમિલનાડુના રામાનુજાચાર્ય, કર્ણાટકના માધવાચાર્ય, આંધ્રપ્રદેશના નિમ્બાર્કાચાર્ય, આ બધાએ લોકોનો હિન્દુ ધર્મમાં વિશ્વાસ ટકાવી રાખ્યો અને સાથે ધર્મનો પ્રચાર પણ કર્યો. અલબત્ત, તેમાંથી તેમના ઘણા સંપ્રદાયો શરૂ થયા તે અલગ વાત છે.

“કથા, ભજન અને કીર્તન કરવા માટે મંદિરોની જરૂર નહોતી. આથી ધર્મ મંદિરની બહાર પણ પ્રસર્યો. એટલું જ નહીં, મંદિરો એ ઈસ્લામી આક્રમણખોરોનાં હંમેશાં લક્ષ્ય રહેતા. મંદિરની સાથે હિન્દુ ધર્મને ઘણું મોટું નુકસાન થતું પરંતુ સાધુસંતો મંદિરની બહાર કથા, ભજન તેમજ કીર્તિન દ્વારા ધર્મને મંદિરની બહાર લઈ ગયા. વળી, કથાકાર વૈષ્ણવ સંતો સતત ‘ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ’ના મંત્રને આત્મસાત કરી ગયા હતા. એટલે તેઓ કોઈ એક સ્થાને ટકતા નહીં. આથી શાસકો માટે તેમને પકડવા કે તેમની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવી અઘરી બની રહેતી. કથાનું તત્ત્વચિંતન બધાં સમાન છે તેના પર ભાર મૂકતું હોવાથી નીચલા સામાજિક દરજ્જાના લોકોને પણ સ્પર્શી જતું. તેથી તે ઈસ્લામની સામાજિક અપીલનો પ્રતિકાર કરી શકતું. ” આવું અમેરિકાના ફિલિપ લુટગેન્ડૉર્ફે ‘ધ લાઇફ ઑફ અ ટૅક્સ્ટ: પર્ફૉર્મિંગ ધ રામચરિતમાનસ ઑફ તુલસીદાસ’ પુસ્તકમાં લખેલું છે. તેઓ અમેરિકન ઇન્ડૉલૉજિસ્ટ અને હિન્દીના પ્રાધ્યાપક છે.

કોઈ રાજા કે બાદશાહને નહીં, ઈશ્વરને સર્વોચ્ચ માનવાના કારણે ઇસ્લામી શાસકોનો ડર લોકોમાંથી જતો રહે તે સ્વાભાવિક છે. ફિલિપ લખે છે, “રામ પરંપરાએ રામરાજ્યનું સપનું સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કર્યું અને શ્રી રામની મર્યાદા પુરુષોત્તમ તરીકેની ભૂમિકાને પણ વ્યક્ત કરી.”

જ્યારે બર્બર બાબર દ્વારા સૈદપુરમાં મારકાટ થઈ રહી હતી ત્યારે ગુરુ નાનકને પણ અન્યો સાથે બંદી બનાવી લેવાયા હતા. તે વખતે આધેડ વયના લોકોને ચક્કી પીસવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ગુરુ નાનકે તે વખતે ભાઈ મરદાનાને આદેશ કર્યો કે તેઓ રબાબ વગાડવાનું શરૂ કરે. રબાબ વાગ્યું ને ગુરુ નાનક ગાઈ ઊઠ્યા:

सोहागणी किआ करम कमाइआ ।। पूरबि लिखिआ फलु पाइआ ।।

આવી પરિસ્થિતિમાં પણ નિર્ભય થઈને ગુરુ નાનકને ગાતાં જોઈને સૈનિકો પણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. વાત બાબર સુધી પહોંચી. બાબરે ગુરુની માફી માગી. પરંતુ ગુરુ નાનકે તેમને શબ્દોથી ફટકારતા કહ્યું કે “તું બાબર નથી, જાબર (જનાવર) છો. પાપીઓની જાન લઈને આવ્યો છો. તેં નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરાવી છે અને મહિલાઓ પર બળાત્કાર ગુજારાવ્યા છે. તેં જો શાસકોને દંડિત કર્યા હોતા તો અમને કોઈ રોષ ન આવત, પરંતુ તે વગર કારણે વિધ્વંસક પ્રવૃત્તિઓથી જનસાધારણને બેઘર કરી મૂક્યા છે.”

જોકે એ બાબર પર ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ ઓળઘોળ થઈ ગયા હતા. ‘ધ ડિસ્કવરી ઑફ ઇન્ડિયા’માં તેમણે લખેલું: બાબર એક આકર્ષક વ્યક્તિ, હિંમતવાન અને સાહસી હતો. તે કળા અને સાહિત્યનો શોખીન હતો. આ સિવાય તેમણે બાબરને બિનસાંપ્રદાયિક પણ ગણાવ્યો હતો! પૂર્વ વિદેશ પ્રધાન નટવરસિંહે તેમની આત્મકથા ‘વન લાઇફ ઇઝ નૉટ ઇનફ’માં ઈન્દિરા ગાંધી કાબુલના પ્રવાસે ગયાં હતાં તેના વિશે લખ્યું છે કે ત્યારે નટવરસિંહ પોતે પીએમઓ (વડા પ્રધાન કાર્યાલય)માં હતાં. બંને કારમાં સાથે જઈ રહ્યાં હતાં. ત્યાં બાબરના મકબરા પાસેથી પસાર થયા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ બાબરનો મકબરો છે. તેઓ (ઈન્દિરા) નીચે ઉતર્યાં, મકબરા પાસે ગયાં અને ઝાડ નીચે શાંત ઊભાં રહ્યાં. તેમનું માથું ઝૂકેલું હતું. તેમણે નટવરસિંહને કહ્યું, “મને આજે ઇતિહાસ યાદ આવી ગયો.” નટવરસિંહે કહ્યું, “મને પણ. મેં આજે ભારતનાં બેગમને પહેલા મુગલ બાદશાહને શ્રદ્ધાસુમન અર્પતાં જોયાં.”

બાબર બર્બર હતો તો તેને શ્રદ્ધાંજલી અર્પવાની ભૂલ ઈન્દિરાજીએ કેમ કરી હશે? નહેરુજી કેમ તેનાથી પ્રભાવિત હતા? જોકે ગુરુ નાનકે તો ઉપર કહ્યું તેમ બાબરને મોઢાંમોઢ જાબર કહી દીધેલો. આ રીતે સાચા સાધુસંતોએ તો પોતાની ફરજ હરહંમેશ નિભાવી જ છે.

દંતાલીના સ્વામી સચ્ચિદાનંદે એક જગ્યાએ લખ્યું હતું કે ત્રણ સગા ભાઈઓ સ્વતંત્રતાની લડાઈમાં ફાંસીના માંચડે લટકી ગયા હોય તેવી ઘટના ભાગ્યે જ જોવા મળી છે. આ હતા ચાફેકર બંધુઓ. તેમના પિતા હરિ ચાફેકર કીર્તનકાર હતા. મહારાષ્ટ્ર એક તરફ વીરભૂમિ છે તો બીજી તરફ ભક્તિભૂમિ પણ છે. વીરતા અને ભક્તિ સગી બહેનો છે. ભક્તિ વિનાની વીરતા ક્રૂરતા બની જાય છે અને વીરતા વિનાની ભક્તિ ભિખારણ બની જાય છે…હરિ ચાફેકર વીરતાભર્યું કથાકીર્તન કરતા, એટલું જ નહીં પોતાના પુત્રોને માળા ફેરવવાની સાથે તલવાર ફેરવતાં પણ શિખવાડતા. તેમના ઘરમાં શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રનો સુભગ મેળ થયો હતો.

કથા એ લોકોને સાત્વિક રીતે જોડી રાખનારું પરિબળ છે. સાત કે નવ દિવસ લોકો ભારતના આધ્યાત્મિક વારસાથી માહિતગાર થાય છે. કથાકાર પોતાની સમજ અને બુદ્ધિ મુજબ, કથાને પોતાના શબ્દોમાં જ્યારે વર્ણવે ત્યારે લોકો ભાવવિભોર થઈ જતા હોય છે. સાત્વિક કીર્તન પર લોકો ઝૂમી ઊઠતા હોય છે અને કથાકારો માત્ર ધાર્મિક કથા જ નથી કહેતા, પરંતુ તેમાં આવતા પ્રસંગોને આજની સમસ્યા સાથે સાંકળી લઈ સમસ્યાનું સમાધાન બતાવવા પણ પ્રયાસ કરતા હોય છે. સાસુ-વહુના ઝઘડા, પતિ-પત્ની વચ્ચેનો કંકાસ, બાળકોની સમસ્યાઓ વગેરે સહિત સામાજિક અને રાજકીય બાબતો પર પણ ઘણી વાર તેઓ પોતાની ટીપ્પણી કરતા હોય છે. સાસુ-વહુની સિરિયલોમાં ષડયંત્રો જોવા કે ગાળાગાળી અને સેક્સનાં દૃશ્યોવાળી વેબસીરિઝ જોવા કરતાં સાત કે નવ દિવસ આધ્યાત્મિક રીતે રિચાર્જ થવામાં ખોટું શું છે? એક આક્ષેપ એવો થાય છે કે કથાકારો મોટી રકમ લે છે. રહેણાંકથી લઈને મંડપ સુધી તેમની ફરમાઈશો અજબગજબ હોય છે. ગરીબને કથા કરાવવી પરવડતી નથી. આ અંગે સામસામી દલીલો હોઈ શકે, પરંતુ એક વાત એ પણ છે કે સેમિનારોથી વિરુદ્ધ કથામાં ઘણા લોકો ફ્રીમાં આવતા હોય છે. જિંદગી કેમ જીવવી કે સફળ કેમ થવું તેની પરના સેમિનારોમાં ઊંચી ફી આપીને જવા કરતાં કથામાં ફ્રીમાં જવું ખોટું શું? ત્યાં પણ એ જ વાત થાય છે. પેલી જગ્યાએ કદાચ અંગ્રેજીમાં શબ્દો ફેંકાતા હશે, અહીં સામાન્ય માણસને સમજાય તેવી વાતો દેવ-દાનવના કે રામાયણ-મહાભારતના દૃષ્ટાંતો સાથે કહેવાતી હશે. મારી દૃષ્ટિએ કથા એક સાઇકિયાટ્રિસ્ટ કે સાઇકૉલૉજીનું કાઉન્સેલિંગ જ છે.

એક વાત એ સાચી કે લોકો કથા સાંભળે છે, પછી તેનો અમલ નથી કરતા. તે વાત સાચી હોઈ શકે. કથામાં પણ કેટલાક એવા નમૂના હશે જે સૂઈ જતા હશે કે બેસવા માટે જગ્યાની પડાપડી કરતા હશે, ધક્કામુક્કી કરતા હશે, ચાલુ કથાએ ચોવટ કરતા હશે. પરંતુ એવા અપવાદ તો બધે હોવાના. કથા સાંભળી તેનો અમલ ન કરતા હોવાના અપવાદ અન્ય બાબતોમાં પણ હોવાના. પરંતુ આજે પણ જગ્યા મળે કે ન મળે, ટ્રેનમાં ભીડમાં જવું પડે કે બીજી કોઈ રીતે જવું પડે તો જાય છે. ચાર-પાંચ કલાક શાંતિથી સાંભળે છે. દરેક સાચા-ખોટા, નાના કે મોટા, સારા કે ઢોંગી કથાકારોને શ્રોતાઓની ભીડની કમી નથી રહેતી. હવે તો મહિલા કથાકારોની પણ નોંધપાત્ર સંખ્યા છે. સાથે પ્રૉફેશનલ ગાયકો અને વાદકોને રખાય છે.

કથા માત્ર ધાર્મિક હોય તે જરૂરી નથી. ગો કથા પણ થાય છે અને ગાંધી કથા. તો ક્યાંક શહીદોની કથા દ્વારા દેશભક્તિ પણ ફેલાવાય છે.

national, politics, sanjog news, vichar valonun

રાજીવ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી: ૧૯૮૪ની ચૂંટણી અને ૨૦૧૪ની ચૂંટણી…

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૫-૮-૧૮)

હું છઠ્ઠા ધોરણમાં હતો. એ સમયે સંયુક્ત પરિવાર અને ઘણા ભાડૂઆતોવાળા અમારા બંગલામાં કોઈએ સમાચાર આપ્યા- આપણાં વડાં પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીજીની હત્યા થઈ! બધે જ સ્તબ્ધતા અને આઘાતનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું! થોડા સમય પછી ભાવનગરમાં ગધેડિયા ફિલ્ડ (જવાહર મેદાન)માં એક યુવાન નેતાની જાહેર સભા હતી.

તેમાં વડીલ સાથે હું પણ ગયો હતો. એ વખતે સુરક્ષાની ખાસ માથાકૂટ નહોતી. મેદાન પણ બહુ મોટું કહી શકાય તેવું નહીં. યુવાન નેતા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. આ નેતા એટલે રાજીવ ગાંધી. (મારા જીવનમાં હું માત્ર બે જ રાજનેતાની જાહેરસભામાં ગયેલો-રાજીવ ગાંધી અને તે પછી વી.પી.સિંહ. બંને ભાવનગરમાં જ. વી.પી.સિંહ ગંગાજળિયા તળાવમાં આવેલા.) તેમણે સુરક્ષાની બહુ ચિંતા કરી નહીં. એટલે શ્રીલંકામાં પણ તેમના પર હુમલો કરવા પ્રયાસ થયો અને બીજા હુમલામાં તો તેમનો જીવ પણ ગયો. આવા લોકલાડીલા નેતા અને પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી જીવિત હોત તો ગયા સોમવારે ૨૦ ઑગસ્ટે ૭૪ વર્ષ પૂરાં કરી અમૃત મહોત્સવમાં પ્રવેશ કરતા હોત…જીવનના સન્યાસાશ્રમમાં.

રાજીવ ગાંધી અને વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ અને અનેક વિષમતાઓ છે. રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં પ્રવેશવું નહોતું પરંતુ સંજય ગાંધીના અવસાને તેમને પ્રવેશવા વિવશ કર્યા. ૧૯૮૪ સુધી તેઓ સંગઠનમાં કામ કરતા હતા. ઈન્દિરાજીની હત્યા પછી સર્જાયેલા સંજોગોમાં તેઓ વડા પ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ નરેન્દ્ર મોદી પણ સંઘ અને ભાજપમાં પડદા પાછળ કામ કરતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અટલજીના આદેશથી નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા.

રાજીવ ગાંધીના વડા પ્રધાન બનવા સમયે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતો. ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદીઓ જોર પકડી રહ્યા હતા. આસામમાં બાંગ્લાદેશીઓના મુદ્દે વિદ્યાર્થીઓનું આંદોલન હતું. મિઝોરમમાં પણ અલગતાવાદનું જોર હતું. અર્થતંત્ર કથળી રહ્યું હતું. બીજી તરફ, નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે પાકિસ્તાન સમર્થિત ત્રાસવાદીઓ પૂરજોશમાં કાર્યરત હતા. ૨૦૦૮થી લઈને ૨૦૧૩ સુધી તેમણે સમગ્ર દેશમાં ત્રાસવાદી હુમલાઓ અને બૉમ્બ ધડાકા કરીને દેશને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મણિપુરમાં ૨૦૧૨માં વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલન કરીને આર્થિક પ્રતિબંધ મૂકતાં પેટ્રોલ અને ગેસના સિલિન્ડરના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા. નરસિંહરાવ સરકાર પછી મોરચા સરકારો આવતાં અને વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો બળવત્તર બનતાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ હતો.

રાજીવ ગાંધી નવાસવા રાજકારણી હતા. ઈન્દિરાજીના અવસાન પછી પ્રણવ મુખર્જી વડા પ્રધાન બનવા માગે છે તેવી કાનભંભેરણી રાજીવને થઈ. રાજીવ ગાંધીએ તેમનું ડિમૉશન કર્યું. પ્રણવદાને કેબિનેટમાંથી પડતા મૂકી પશ્ચિમ બંગાળની જવાબદારી સોંપી. અંતે તેમણે પ્રણવદાની કૉંગ્રેસમાંથી હકાલપટ્ટી જ કરી. ઈન્દિરાજીની એકદમ નિકટ રહેલા પ્રણવદાને કૉંગ્રેસમાંથી ભારે મને વિદાય લેવી પડી. નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી વખતે એલ. કે. અડવાણી-સુષમા સ્વરાજના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ અડવાણીજી હજુ પણ પક્ષમાં છે. સુષમા સ્વરાજ વિદેશ પ્રધાન છે!

શરમાળ, અંતર્મુખી અને શિખાઉ રાજકારણી રાજીવ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ કેવી રીતે ભારેખમ બહુમતીથી જીતી ગઈ? એ સમય એવો હતો કે અગાઉ જનતા મોરચાની સરકાર આવી ગઈ હતી. એટલે વિપક્ષ જોરમાં હતો. ઈન્દિરા ગાંધીના મૃત્યુ પછી તેમના જેવા કાબેલ રાજકારણીની ગેરહાજરીમાં વિપક્ષ ફરીથી સરકારમાં આવી જશે તેમ કેટલાકને લાગતું હતું. પરંતુ તેમ ન થયું.

એ વખતે મતદાનના એટલા બધા તબક્કા નહોતા. મતદાન પૂર્વે પ્રચાર માટે ત્રણ-ચાર મહિનાનો આટલો બધો સમયગાળો નહોતો રહેતો. ૨૪-૨૭ અને ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ના રોજ ચૂંટણી હતી. રાજીવજીએ ૧ ડિસેમ્બરે ઉત્તર પ્રદેશના બુલંદશહરથી પ્રચાર શરૂ કરેલો. રાજીવ પોતે ૨૩ દિવસમાં ૫૦,૦૦૦ કિમી વિમાન, હેલિકૉપ્ટર અને કાર દ્વારા ફરી વળેલા. તેમણે પોતે ૨૫૦ સભાઓ ૨૫૦ મતવિસ્તારોમાં સંબોધેલી. આ રીતે તેમણે પોતે બે કરોડ લોકોનો સંપર્ક સાધેલો. પરંતુ ચહેરા પર ક્યાંય થાક નહીં! હા, અવાજ જરૂર બેસી ગયેલો.

રાજીવજીએ પહેલાં તબક્કામાં પ્રચારમાં પોતાની માતાની હત્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરેલું. પરંતુ બીજા તબક્કામાં તેમણે વિપક્ષો પર ભારે પ્રહારો કરવાના શરૂ કર્યા. તે વખતે પંજાબ ઉકળતો ચરૂ હતું. તેથી આનંદપુર સાહિબ ઠરાવ સામે તેમણે પ્રચાર શરૂ કર્યો. આ ઠરાવમાં અકાલી દળે પંજાબને વધુ સ્વાયત્તતા માગેલી. રાજીવે વિપક્ષો પર આક્ષેપો કર્યા કે તેઓ અસ્થિરતા સર્જવા માગે છે. વિપક્ષના ત્રણ સભ્યો ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર પહેલાં સુવર્ણ મંદિર ગયેલા તે વાત ઉખાળીને તેમણે કહેલું કે આ સભ્યો બહાર આવ્યા પછી તેમણે કહેલું કે ત્યાં કોઈ ઉગ્રવાદી નથી કે ત્યાં કોઈ શસ્ત્રો પણ નથી.

વિપક્ષો પર વધુ પ્રહાર કરતાં રાજીવે કહેલું, “જે પક્ષો ટિકિટની વહેંચણી પર સંમત નથી થઈ શકતા, તેઓ ભેગા મળીને દેશ ચલાવવા માગે છે… જો તેઓ અસરકારક વિરોધ પક્ષ નથી બની શકતા તો તેઓ અસરકારક સરકાર કેવી રીતે ચલાવશે?”

તેમણે જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિઝ પર પશ્ચિમ જર્મની અને જાપાનથી તેમની મજદૂર સંઘની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે ભંડોળ મેળવતા હોવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો. મુસ્લિમોના મત જીતવા જનતા મોરચાની સરકાર દરમિયાન ઈઝરાયેલના પૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન મોશે ડયાનની ગુપચૂપ મુલાકાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આવા આક્ષેપોથી વિપક્ષો બાઘા બની ગયા. તેઓ મિડિયામાં પોતાના બચાવ અને આક્ષેપોને નકારવા જ જતા. આમ, રાજીવ ગાંધીએ એજન્ડા સેટ કર્યો અને વિપક્ષો ડિફેન્સ મૉડમાં આવી ગયા. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓ ડાહ્યા પૂરવાર થયા પરંતુ સામે પક્ષે ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી સર્જાયેલી સહાનુભૂતિ જબરદસ્ત હતી. રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા બધા જ પેંતરા અજમાવી લીધા. ચૂંટણીની રણનીતિ પોતાના ખાસ વિશ્વાસુ કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અરુણ નહેરુ, પોતાના દૂન સ્કૂલના ખાસ મિત્ર વિશ્વજીતસિંહ અહલુવાલિયા અને ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સના સાથી કેપ્ટન સતીશ શર્માને આપેલી. અરુણ નહેરુએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ઉમેદવારો ચૂંટણી ભંડોળથી વંચિત ન રહે. દરેક ઉમેદવાર માટે રૂ. ૨ લાખની લિમિટ નહેરુએ નક્કી કરેલી. એ વખતે જોકે કેટલાક ઉમેદવારોએ વિપક્ષના મહાનુભાવો સામે લડવા રૂ. ૫ લાખ માગેલા!

કેપ્ટન સતીશ શર્માએ બીજી પ્રચાર સામગ્રી સાથે રાજીવ ગાંધીના ભાષણોની ઑડિયો અને વિડિયો કેસેટ બનાવડાવવાની જવાબદારી સંભાળી, તો અહલુવાલિયાએ આ સામગ્રીના વિતરણની. તે વખતે જગદીશ ટાઇટલરે (જે પછીથી શીખ વિરોધી નરસંહારમાં આરોપી ઠર્યા) તે વખતે કહેલું કે તેમણે આ પૂર્વે આટલો સુનિયોજિત ચૂંટણી પ્રચાર ક્યારેય જોયો નહોતો.

શર્માએ દરેક ઉમેદવાર માટે ત્રણથી ચાર જીપોનું આયોજન પણ કરી દીધું. દરેક પ્રદેશ પ્રમુખો માટે ૨૦ હેલિકૉપ્ટરો અને છ વિમાનોની વ્યવસ્થા થઈ. તમામ કૉંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાનોને પણ કામે લગાડાયા.

રાજીવ ગાંધીએ વિપક્ષના હેમવંતીનંદન બહુગુણા જેવા નેતાને સંસદમાં આવતા રોકવા પોતાના ખાસ મિત્ર અને સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને મેદાનમાં ઉતારેલા. રામ જેઠમલાણી જેવા કાબા વકીલ સામે સુનીલ દત્ત અને તમિલનાડુનાં લેખિકા-રાજકારણી એરા સેઝિયાન સામે વૈજયંતિમાલાને ઉતારેલાં.

પ્રચારમાં પહેલા તબક્કામાં અગાઉ કહ્યું તેમ, ઈન્દિરાજીની હત્યાનો મુદ્દો ઍન્કેશ કરવા ભરપૂર પ્રયાસ થયો. સૂત્ર હતું: ઈન્દિરાજી કી અંતિમ ઈચ્છા, બુંદ બુંદ સે દેશ કી રક્ષા. આ સૂત્ર સાથે ૨૫ લાખ પૉસ્ટરો અને એક લાખ બૅનરો દેશભરમાં મૂકાયાં. બીજા તબક્કામાં રાજીવ ગાંધીના ચહેરાને ઉતારાયો. દિલ્લીમાં શીખ વિરોધી હિંસાને ૭૨ કલાકમાં જ કાબૂમાં કરી લેવાઈ તે મુદ્દો પ્રચારમાં મૂકાયો! (મોદીએ આ મુદ્દો મૂક્યો હોત તો? તેમણે પણ ૭૨ કલાકમાં રમખાણો કાબૂમાં કર્યા હતા. અહીં રમખાણો હતાં અને દિલ્લીવાળો એકતરફી નરસંહાર.) બીજો મુદ્દો હતો- ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને ટિકિટનો ઈનકાર. ૧૦૦ જેટલા ચાલુ સાંસદોને ટિકિટ અપાઈ નહોતી! (નરેન્દ્ર મોદીની નૉ રિપિટ થિયરી યાદ આવે છે?) આ ઉપરાંત રાજીવ ગાંધીને સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકે પ્રૉજેક્ટ કરાયા જે અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે સરકાર ચલાવી શકે છે. આખી ચૂંટણી માત્ર રાજીવ ગાંધીને કેન્દ્રિત કરીને જ લડાઈ હતી. (નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના કેન્દ્રિત રાજકારણ અને ચૂંટણી બનાવી દીધા છે તેવા આક્ષેપો થાય છે ત્યારે આ પણ જોવા જેવું છે.)

પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીનો મૃત્યુ પછી પણ ઉપયોગ કરાયો. એક ૩૦ મિનિટની વિડિયો કેસેટ ખૂબ જ પ્રચારિત કરાઈ. તેમાં ઈન્દિરા ગાંધીનો ઇન્ટરવ્યૂ હતો, જેમાં તેઓ રાજીવ ગાંધી સાથે વાત કરતા હતા. આ કેસેટમાં રાજીવ ગાંધીએ કામચલાઉ વડા પ્રધાન તરીકે પોતાના કાર્યાલયમાં ગુજારેલા સમયની ઝલક પણ દર્શાવાઈ હતી. બીજા તબક્કાના પ્રચારમાં પૉસ્ટરોમાં અને ઑડિયો-વિડિયો કેસેટોમાં રાજીવ છવાઈ ગયેલા. ૧.૫ કરોડ પૉસ્ટરો અને ચોપાનિયાંઓમાં તેમની તસવીરો અને તેમનાં ભાષણોના અંશો હતા. સમાચારપત્રોમાં જાહેરખબર પાછળ તે સમયે રૂ. ૯ કરોડ ખર્ચાયેલા! ૨૫૦ સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં ૧૫ વિશાળ જાહેરખબરો છપાયેલી. પૉસ્ટરો, ચોપાનિયાંઓ, સ્ટિકરો અને અન્ય પ્રકારના ચૂંટણી ગિમિક્સ પાછળ રૂ. ૧૬ કરોડ ખર્ચાયેલા!

સ્વાભાવિક જ, ૧૯૮૪ની એ ચૂંટણી, ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી તે સમયે સાબિત થઈ હતી.

એ ચૂંટણીમાં, અટલ બિહારી વાજપેયીને નામાંકનપત્ર ભરવાના એક કલાક પહેલાં સુધી ખબર નહોતી કે તેમણે ગ્વાલિયરમાં માધવરાવ સિંધિયા સામે લડવાનું છે અને તેથી તેમને બીજે ક્યાંયથી નામાંકન પત્ર ભરવાનો સમય જ નહોતો મળ્યો. તે સમયે ભાજપના માત્ર બે જ સાંસદો ચૂંટાયેલા. એક મહેસાણાથી ડૉ. એ. કે. પટેલ અને બીજા આંધ્રપ્રદેશના હનમકોન્ડામાંથી ચંદદુપટલા જંગા રેડ્ડી. અટલજી પણ હારી ગયેલા.

નરેન્દ્ર મોદી પૈસાના જોરે અને માર્કેટિંગના જોરે ચૂંટણી જીતી ગયા તેઓ આક્ષેપ થાય છે ત્યારે ૧૯૮૪ની ચૂંટણી યાદ આવ્યા વગર ન રહે. નરેન્દ્ર મોદીએ પણ રાજીવ ગાંધીની જેમ પુષ્કળ મહેનત કરી. તેમણે ૪૩૭ રેલીઓ કરી અને તે પણ ચૈત્ર મહિનાની નવરાત્રિમાં માત્ર લીંબુ પાણી સાથે, ભર ગરમીમાં. તેમણે ૨૫ રાજ્યોમાં ત્રણ લાખ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો હતો.

આમ તો, ટાટા નેનોનો પ્લાન્ટ આવ્યો ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદી રાષ્ટ્રીય ફલક પર જવા માટે ટકોરા મારવા લાગેલા, પરંતુ ૨૦૧૨માં જીતની હેટટ્રિક પછી તેમના સમર્થનમાં સ્વર બુલંદ થયો. ૨૦૧૩માં દિલ્લીની શ્રી રામ કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધવાના એક કાર્યક્રમનું તેમને નિમંત્રણ મળ્યું. મોદીના ઘોર વિરોધી ગણાતા પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ ‘૨૦૧૪: ધ ઇલેક્શન ધેટ ચેન્જ્ડ ઇન્ડિયા’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે આ કાર્યક્રમમાં આવવા માટે આ કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓએ યુપીએ સરકારના અડધો ડઝન પ્રધાનોનો તેમજ સચીન પાઇલોટ, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા જેવા યુવાન નેતાઓનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. પરંતુ તેમણે આ નિમંત્રણ ફગાવી દીધું. આનંદ શર્માએ તો જવાબ આપવાની તસદી પણ ન લીધી. કૉંગ્રેસે તક ગુમાવી પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીએ આ તક ઝડપી અને પહેલા બોલે જ સિક્સર મારી દીધી…
(ક્રમશ:)

national, politics, sanjog news, vichar valonun

અટલજી: રાજકારણી નહીં, રાષ્ટ્રકારણી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૧૯/૮/૧૮)

અટલજી આપણી વચ્ચે નથી. આ માનવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ અટલજીની જે રાજનીતિ હતી તે તો વર્ષ ૨૦૦૪ પછીથી ગૂમ જ હતી! ૨૦૦૪થી ૨૦૧૪માં જે પ્રકારની રાજનીતિ શરૂ થઈ તે દેશહિત કરતાં પક્ષ હિત કેન્દ્રિત વધુ હતી અને આ જ રાજનીતિએ હિન્દુ આતંકવાદની બોગસ થિયરીને જન્મ આપ્યો. આ જ રાજનીતિએ અફઝલ ગુરુ, અજમલ કસાબ જેવા ત્રાસવાદીઓને ફાંસી આપવામાં ટાળમટોળ કરી.

આ જ રાજનીતિએ કહ્યું કે દેશનાં સંસાધનો પર પહેલો અધિકાર લઘુમતીઓનો છે. જાણે કે દેશની બહુમતીની આ દસ વર્ષમાં તો બાદબાકી જ હતી! ૨૦૦૮માં અમેરિકા સાથે પરમાણુ સમજૂતી કરવાના મુદ્દે મનમોહનસિંહે તેમના સમગ્ર દસ વર્ષના કાર્યકાળમાં એક જ વાર મક્કમતા દાખવી. કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધીને પણ કહી દીધું કે ડાબેરીઓ ટેકો પાછો ખેંચી લે તો સરકાર જતી હોય તો ભલે જાય પણ આ મુદ્દે સમાધાન તો નહીં જ. એ સિવાય તો પાકિસ્તાનના સૈનિકો ભારતની સરહદમાં આવીને જાય અને ભારતના સૈનિકોનાં માથાં વાઢી નાખે પછી પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન અજમેર શરીફની અંગત મુલાકાતે આવે ત્યારે તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદ તેમની ભરપૂર સરભરા કરે!

અને આથી જ એ મહાપુરુષ અટલજીની રાજનીતિ નહીં, રાષ્ટ્રનીતિ સમક્ષ નતમસ્તક થઈ જવાય. કેટકેટલા પ્રસંગો આવ્યા જ્યારે ધાર્યું હોત તો તેમણે પોતાના માટે, પોતાના પક્ષ માટે તે પ્રસંગનો ફાયદો ઉઠાવી શક્યો હોત. પરંતુ તેમણે હંમેશાં દેશને પ્રથમ રાખ્યો. ઈન્દિરા ગાંધી અને માણેક શૉના નેતૃત્વમાં ભારતીય સેનાએ ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનની સેનાને ધૂળ ચાટતું કર્યું ત્યારે એમ કહેવાય છે કે અટલજીએ તેમની ‘દુર્ગા’ કહીને પ્રશંસા કરી હતી. જોકે બાદમાં અટલજીએ આ વાતનો ઈનકાર કર્યો હતો.

પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે પણ ઈન્દિરાજીની સરકાર પડખે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનસંઘ ઊભો રહ્યો હતો. પરંતુ એ જ અટલજી સત્તામાં આવ્યા ત્યારે ૧૯૯૮માં સત્તાના થોડા મહિનાઓમાં જ પોખરણમાં દ્વિતીય પરમાણુ પરીક્ષણ કરાયું ત્યારે કૉંગ્રેસ અને ડાબેરીઓએ પરીક્ષણોનો વિરોધ કર્યો! માનવાધિકાર સંસ્થાઓ અને એનજીઓએ હાય તોબા કરી દીધી હતી.
૧૯૭૪માં ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી લાદી તો તેનો ભરપૂર વિરોધ કર્યો. જેલમાં ગયા. સમયની માગ હતી કે કૉંગ્રેસ સામે તમામ વિપક્ષો એક થાય. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેલું છે, “તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફકરુદ્દીન અલી અહમદના સેક્રેટરીએ એક પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તે સમયે દિલ્લીમાં જેલમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ-જનસંઘ અને જમાત-એ-ઇસ્લામી, બંને ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રૂવ જેવાં સંગઠનોના નેતાઓ એક સાથે હતા અને તે સમયે બંનેને એકબીજાનો પરિચય થયો. પરિચય દોસ્તીમાં પરિણમ્યો. સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ જમાત-એ-ઇસ્લામીના લોકો માટે નમાઝની વ્યવસ્થા કરે અને જમાત-એ-ઇસ્લામીના નેતાઓ સંઘ-જનસંઘના નેતાઓ પૂજા કરતા હોય ત્યારે શાંતિ રહે, ઘોંઘાટ ન થાય તેની કાળજી લેવા લાગ્યા.” તે સમયે જરૂરિયાત ઊભી થઈ કે પક્ષને જનતા પક્ષમાં ભેળવી દેવો તો તેમ કર્યું.

પરંતુ જ્યારે એ જ જનતા પક્ષમાં કેટલાકે માગણી કરી કે જન સંઘના નેતાઓ રા. સ્વ. સંઘ સાથે પોતાનો સંબંધ તોડી નાખે. બેવડા સભ્યપદના આ મામલે અટલજી સહિતના જન સંઘના નેતાઓએ સરકાર ભલે તૂટી જાય, પરંતુ આરએસએસ સાથે સંબંધ નહીં તોડીએ તેમ કહી દીધું અને એ સરકાર થોડા સમયમાં તૂટી પડી.

આ જ રીતે ૧૯૯૧માં રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ. દેશમાં અરાજકતા જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તેવી સ્થિતિ હતી. પંજાબમાં ખાલિસ્તાન સમર્થક ત્રાસવાદીઓ પાકિસ્તાન અને કેનેડાના પીઠબળથી હિંસાચાર કરી રહ્યા હતા. ૧૯૮૭થી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ ભયંકર વિનાશ કરી રહ્યો હતો. હિન્દુઓને જમ્મુ અને દિલ્લી ભાગવા મજબૂર કર્યા હતા. હિન્દુઓની સંપત્તિ લૂટી લેવાઈ, હિન્દુ મા-બહેન-દીકરીઓ પર બળાત્કાર થયા હતા. મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ જેવાં ઈશાન ભારતનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તી અને ચીનની મદદથી અલગતાવાદ બેકાબૂ હતો. રાજીવજીની હત્યા તો એલટીટીઈએ જ કરી હતી અને એટલે એ પણ માથાનો દુઃખાવો હતું. આર્થિક સ્થિતિ એટલી હદે કથળી ગઈ હતી કે ચંદ્રશેખર વડા પ્રધાન હતા ત્યારથી જ સોનું ગિરવે મૂકવું પડે તેમ હતું. રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થઈ રહ્યું હતું.

તે સમયે ચૂંટણી થઈ. જો રાજીવજીની હત્યા ન થઈ હોત તો રામજન્મભૂમિ આંદોલનના કારણે, કદાચ ભાજપને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે અને તેમાં તમિલનાડુ જેવાં દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પણ તે જ વખતે ભાજપને સારી બેઠકો મળે તેવી સ્થિતિ હતી. પરંતુ તેમ ન થયું. ભાજપને ૧૨૦ બેઠકો મળી. કૉંગ્રેસને ૨૪૪. તે વખતે નરસિંહરાવની સરકાર બે વર્ષ સુધી લઘુમતીમાં ચાલી. અટલ-અડવાણી-જોશીના નેતૃત્વમાં ભાજપે કોઈ ગેરલાભ ઉઠાવી પોતાની સરકાર રચવા પ્રયાસ ન કર્યો. ઉલટું, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં જ્યારે ઇસ્લામિક દેશોનો કાશ્મીર સંદર્ભે ભારત વિરોધી ઠરાવ પસાર થાય તેમ હતો ત્યારે અટલજીના નેતૃત્વમાં ભારતનું પ્રતિનિધિમંડળ ગયું. અટલજીએ હિન્દીમાં પ્રવચન આપ્યું. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામિક દેશોના રાજદૂતો સાથે વાત કરી. હિન્દુજા બંધુઓની મદદથી ઈરાનને સમજાવ્યું. પાકિસ્તાનને એકલું પાડી દીધું.

તે સમયે પાકિસ્તાનના લોકો ચોંકી ગયા કારણકે ત્યાં તો સત્તામાં હોય તે વિપક્ષના નેતાને હેરાન કરવા જ માગતા હોય છે. અને વિપક્ષમાં હોય તે સત્તાધારીને પાડી દેવાની ફિરાકમાં જ હોય. પરંતુ ભારતમાં આ રીતે રાવ અને અટલજી બંને દેશ હિત માટે સાથે આવ્યા તે વાત પાકિસ્તાન નહીં, સમગ્ર વિશ્વ માટે ચોંકાવનારી હતી. અટલજીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં અને સંસદમાં પણ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર ચર્ચામાં કહેલું: દેશની અંદર ભલે અમે નરસિંહ રાવની કાશ્મીર નીતિ સાથે સંમત ન હોઈએ પરંતુ જ્યારે દેશની વાત આવે ત્યારે વયં પંચાધિકં શતમ્ છીએ. જ્યારે ગંધર્વોએ કૌરવોને પકડી લીધા ત્યારે યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “વયં પંચાધિકં શતમ્” અને કૌરવોને બચાવવા બધા પાંડવો ગયા.
૧૯૯૬માં રાષ્ટ્રપતિ પંડિત શંકરદયાલ શર્માના આમંત્રણથી સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે સરકાર રચવા આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે સંખ્યાબળ નહોતું. તમામ પક્ષો ભાજપ સાંપ્રદાયિક પક્ષ છે તેમ કહી એક થઈ ગયા. ધાર્યું હોત તો ખરીદ-વેચાણ કરી શકત. પરંતુ તેમ ન કરતાં સંસદની જીવંત કાર્યવાહી શરૂ કરાવી, ઐતિહાસિક પ્રવચન કર્યું અને ત્યાંથી જ રાષ્ટ્રપતિને રાજીનામું આપવા ચાલતી પકડી. સત્તા છોડવા માટે પળભરનો વિચાર પણ નહીં! વર્તમાનમાં ભાજપને જે લાભ મળે છે તે આ શાખ-આ ગુડવિલ-સદ્ભાવનો મળે છે. પરંતુ ભાજપ અત્યારે કેટલીક જગ્યાએ જે રીતે સત્તા મેળવે છે તે જોતાં તેની આ સદભાવવાળી સ્લેટમાં ઉધાર બાજુ ઉમેરાતી જાય છે. અને સામે કૉંગ્રેસ નહીં હોય ત્યારે તેની આ ઉધારબાજુના કારણે તેને તકલીફ પડશે.

૧૯૯૮માં ટેકો આપનાર જયલલિતાએ તમિલનાડુમાં કટ્ટર વિરોધી ડીએમકે સરકારને બરખાસ્ત કરવા માગણી કરી. કૉંગ્રેસ હોત તો માની લેત. તેણે આ જ રીતરસમો અપનાવી હતી. પરંતુ અટલજી ન માન્યા. તેનું ફળ એ આવ્યું કે ૧૩ મહિનામાં જ જયલલિતાએ ટેકો પાછો ખેંચ્યો, સોનિયા ગાંધી સાથે મળીને અવિશ્વાસના પ્રસ્તાવમાં સરકારનો એક મતે પરાજય થયો. સરકાર જાય તે મંજૂર હતું પરંતુ અલોકતાંત્રિક ઢબે રાજ્ય સરકારોને ગબડાવી દેવાનું તેમને સ્વીકાર્ય નહોતું.

૧૯૯૮માં ૨૦ માર્ચે હજુ તો વડા પ્રધાન પદના શપથ લીધા અને ૧૧ મેના રોજ પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં. અમેરિકાના દબાણના કારણે અગાઉ નરસિંહરાવ સરકાર વખતે આ પરીક્ષણો મોકૂફ રાખવાની ફરજ પડી હતી. અને જો આ વખતે અમેરિકાને ખબર પડે તો, અમેરિકાનો ઇતિહાસ જાણીતો છે કે તે કોઈ પણ દેશમાં સરકાર ઉથલાવી શકે છે (તે પછી એક વર્ષની અંદર જ અટલ સરકાર એક મતથી ઉથલી ગઈ પણ ખરી). પરંતુ અમેરિકાની જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએને ગંધ પણ ન આવે તે રીતે પરીક્ષણો કરાયાં. તે માટે બહુ વિશાળ સંખ્યામાં ડુંગળીની જરૂર પડી કારણકે પરમાણુ વિસ્ફોટ પછી નીકળતાં ઘાતક ગામા કિરણો ડુંગળી શોષી લે. તે વર્ષે ઑક્ટોબરમાં જ પોખરણ જ્યાં આવેલું છે તે રાજસ્થાનમાં અને નજીક દિલ્લીમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી હતી. ડુંગળીની આટલી ખરીદીના કારણે તેના ભાવ આકાશે પહોંચ્યા હતા. મોંઘવારી ચૂંટણીમાં બહુ મોટો મુદ્દો બની ગઈ. ભાજપે બંને જગ્યાએ હારનો સામનો કરવો પડ્યો.અટલજીને અને ભાજપને આ વાતનો અંદાજ ન હોય તેવું નથી, પરંતુ દેશહિત માટે આ બંને જગ્યાએ હાર ખમી લેવાનું તેમને પસંદ હતું.

પરીક્ષણો પછી અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દાઝે ભરાય તે સ્વાભાવિક હતું. આથી બધાએ ભેગા થઈને આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા. આ વાતનું પણ અટલજી અને મંત્રીમંડળને અનુમાન હોય જ. તેમ છતાં તેમણે ઝૂક્યા વગર તેમનો સામનો કર્યો અને એ રીતે કર્યો કે ૨૦૦૪માં સત્તા છોડી ત્યારે આઠ ટકાનો જીડીપી હતો! અમેરિકાનું દબાણ હતું કે ભારત કૉમ્પ્રિહેન્સિવ ટૅસ્ટ બાન ટ્રીટી પર હસ્તાક્ષર કરે. વિદેશ પ્રધાન જશવંતસિંહને અમેરિકાના વિદેશ પ્રધાન સ્ટ્રૉબ તાલબૉટ્ટ સાથે દુનિયાનાં સાત રાષ્ટ્રોમાં દસ સ્થળોએ ૧૪ રાઉન્ડ મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે અમેરિકાને ઝૂકવું પડ્યું. ભારતે આજ સુધી સીટીબીટી પર હસ્તાક્ષર નથી કર્યા!

અને એ અટલજીની સરકારની જ સફળ વિદેશ નીતિ રહી જેના લીધે આટલી કડવાશ પછી વર્ષ ૨૦૦૦માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અત્યાર સુધી અમેરિકા પાકિસ્તાનને થાબડભાણાં કરતું રહેલું (તે પછી પણ કર્યા, મોદી સરકાર આવ્યા પછી બંધ થયા) પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા માત્ર ભારત કેન્દ્રિત રહેલી. ભારતમાં પાંચ દિવસ રોકાયેલા ક્લિન્ટન પાકિસ્તાન ગયા તો ખરા પરંતુ માત્ર છ કલાક માટે! બાંગ્લાદેશની રચના થઈ તે પછી અમેરિકાના પ્રમુખની તે વખતે પહેલી મુલાકાત થઈ હતી અને ક્લિન્ટન એક દિવસ માટે બાંગ્લાદેશ ગયેલા! પાકિસ્તાનને મનમાં કેવી બળ્યું હશે? પરંતુ ક્લિન્ટનની એ યાત્રા કોઈ પણ અમેરિકા પ્રમુખની ૨૨ વર્ષ પછીની યાત્રા હતી. છેલ્લે જિમ્મી કાર્ટર ૧૯૭૮માં ભારત આવેલા અને સંયોગ કહો કે સફળ વિદેશ નીતિ, તે વખતે વિદેશ પ્રધાન અટલજી હતા!

કારગિલ યુદ્ધ વખતે ઘરઆંગણે સોનિયા ગાંધીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસ સહિત વિપક્ષો મોરચો ખોલીને બેઠા હતા અને બીજી તરફ, શરીફ ક્લિન્ટન પાસે ઓય બાપા કહીને દોડી ગયા. ક્લિન્ટને અટલજીને વૉશિંગ્ટન આવવા કહ્યું. ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધના ઇતિહાસમાં મેદાનમાં ભારતનો વિજય થયો હતો પરંતુ મંત્રણામાં શાસ્ત્રીજી કે ઈન્દિરાજી થાપ ખાઈ ગયેલા. અટલજીએ બોધપાઠ લઈ ક્લિન્ટનને ના પાડવાની હિંમત દાખવી. તેમણે કહેલું કે પહેલાં પાકિસ્તાન સેના પાછી ખેંચે પછી જ બીજી બધી વાત. આ ઘટસ્ફોટ તે વખતે બિલ ક્લિન્ટનના સાથી બ્રુસ રાએડેલે વર્ષ ૨૦૦૨માં કરેલો.

સંસદ પર ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજી પર પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ કરવા દબાણ હતું. ભાજપનાં સાથી સંગઠનો તરફથી જ વધુ દબાણ હતું. અટલજીએ ‘આર પાર કી લડાઈ હોગી’ તેવું ભાષણમાં બોલી પણ નાખેલું. પરંતુ પાકિસ્તાન સામે યુદ્ધ ન થયું. પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયક પંડિત જશરાજને આ ત્રાસવાદી હુમલા પછી અટલજીને મળવાનું થયું હતું અને તેમણે પૂછેલું કે ભારત પાકિસ્તાન પર હુમલો શા માટે નથી કરતું? અટલજીએ જવાબ આપેલો, “હું ધારું તો પાકિસ્તાનને વિશ્વના નકશા પરથી માત્ર ત્રીસ મિનિટમાં નષ્ટ કરી શકું તેમ છું, પરંતુ તેમ કરતા જતાં મારો ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ જશે.” અટલજીને તેમના જ સાથીઓએ અને ભારતીય જનતાએ નબળા આંક્યા અને તે તેમને સ્વીકાર્ય હતું પરંતુ ભારત દેશ ત્રીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાય તે મંજૂર નહોતું.

જોકે આનો અર્થ એ નથી કે ભારતે પાકિસ્તાન સામે કંઈ ન કર્યું. તે સમયે અટલજીની સરકારે પાકિસ્તાન સરહદે સેના ખડકી દીધેલી. સમગ્ર વિશ્વમાં તણાવ વધી ગયો કે યુદ્ધ થશે તો શું થશે? કારણકે બંને પરમાણુ સત્તા બની ગયા હતા. આજે પણ અફઝલ ગુરુના સમર્થકો દિલ્લીમાં જેએનયુમાં હોય, બંગાળની જાદવપુર યુનિવર્સિટીમાં હોય તો તે વખતે પાંચમા કતારિયા જેવા જયચંદો અને મીરજાફરો હતા. સેના જાય તે રસ્તા પર સુરંગ વિસ્ફોટો થતા. પંજાબ, રાજસ્થાનમાં સેનાનાં શસ્ત્રાગારોમાં આગ લગાડી દેવામાં આવતી જેના કારણે શસ્ત્રોને નુકસાન થતું. આવા સમયે યુદ્ધ થયું હોત તો ભારતની જિત નિશ્ચિત હોવા છતાં ભારતની સેનાની ખુવારી ભરપૂર થઈ હોત અને ભારતના લોકોને પણ નુકસાન થયું હોત. તેમ છતાં સૈનિકોની સરહદ પર તૈનાતીના કારણે ભારતને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો. પરંતુ ભારતની સરખામણીએ સમૃદ્ધ શાસકોના કંગાળ પાકિસ્તાનને તો ખૂબ જ તોતિંગ ફટકો પડ્યો. અટલ સરકારે પાકિસ્તાનનાં વિમાનોને ભારતીય સરહદ પરથી ઉડવા પર, વેપારધંધા પર અને ક્રિકેટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો તેના કારણે પણ પાકિસ્તાનની કમર તૂટી ગઈ હતી.

૨૦૦૨માં કાઠમંડુમાં દક્ષેશ (સાર્ક) દેશોની મંત્રણામાં અટલજીએ મક્કમતા દાખવી. મુશર્રફ સાથે હાથ ન મિલાવ્યો. મુશર્રફને સામે ચાલીને મળવા આવવું પડ્યું. કૂટનીતિમાં પણ અટલજી મેદાન મારી ગયા. અને છતાં મુશર્રફ અટલજીના તે પછી વખાણ કરે! ૨૦૦૧ની મુશર્રફ સાથેની આગરા શિખર મંત્રણામાં ભલે એવું બહાર આવ્યું કે ઉપ વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાન અડવાણીજીએ ત્રાસવાદનો મુદ્દો સામેલ કરવા આગ્રહ રાખ્યો તેના કારણે સંયુક્ત ઘોષણા પત્ર જાહેર ન થઈ શક્યું પરંતુ તે અટલજીની મંજૂરી વગર શક્ય ન હોત. આમેય તાશ્કદં હોય કે સીમલા, એવી સફળ મંત્રણાનો શું અર્થ જેના ઘોષણા પત્રમાં ભારતની દેખીતી ઝૂકવાની ભૂમિકા હોય અને જે તે પછીનાં કેટલાંક વર્ષોમાં પાકિસ્તાન દ્વારા જ તોડી પાડવાનું હોય?

૧૯૯૦ના દાયકામાં એક કેનેડિયન ચેનલને ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમને પ્રશ્ન પૂછાયો કે તમે ત્રાસવાદીઓના હિટલિસ્ટમાં છો. તમને મરવાનો ડર નથી? તેમણે કહ્યું હતું, “મરવાનો ડર કેવો? હું તો છેલ્લી ઘડીએ પરમાત્માને પ્રાર્થના કરીશ કે મને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ મળે જેથી આતંકવાદ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી ભારતને હું અખંડ અને અજેય બનાવી શકું.”

આપણે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરીએ કે તેઓ અટલજીને ફરીથી ભારતમાં જ જન્મ આપે અને ભારત ફરીથી અખંડ અને અજેય બને.