gujarat, national, politics, sanjog news, satsanshodhan

કેવળ સોશિયલ મિડિયાના આધારે ચૂંટણી જીતી શકાય?

(સત્સંશોધન કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫-૧૧-૧૭)

તાજેતરમાં મારે સોશિયલ મિડિયાના વિષય પર એક ન્યૂઝ ચેનલની ડિબેટમાં ભાગ લેવાનું થયું. શું સોશિયલ મિડિયાના આધારે ચૂંટણી જીતી શકાય? નરેન્દ્ર મોદી સોશિયલ મિડિયાના આધારે 2014માં ચૂંટણી જીત્યા તો આ વખતે ગુજરાતમાં કોણ જીતશે? આવા પ્રશ્નો ચર્ચામાં ઉઠ્યા. ખાસ તો ભાજપ અને કૉંગ્રેસ દ્વારા હેરકટિંગ સલૂનમાં ફિલ્માવાયેલા ગુજરાતના વિકાસ અમે કર્યોનો સંદેશ આપતા વિડિયો કેન્દ્ર સ્થાને હતા. આજે આપણે આ મુદ્દે વિગતે વાત કરવી છે.

વચ્ચે 1996થી 1998ના બે વર્ષ બાદ કરો તો 1995થી 20 વર્ષ ભાજપનું શાસન છે. આ 20 વર્ષમાં એક આખી નવી પેઢી યુવા મતદારોની આવી ગઈ છે. આ પેઢીએ માત્ર ભાજપનું શાસન જ જોયું છે. જે ગુજરાત મોડલ પર નરેન્દ્ર મોદી ચૂંટણી લડી વડા પ્રધાન થયા તેની સામે છેલ્લાં બે વર્ષમાં ઊભા થયેલાં અથવા ઊભા કરાયેલાં આંદોલનોએ પ્રશ્નો ઊઠાવ્યા. તેમાં તાજેતરના મહિનાઓમાં વરસાદ, પેટ્રોલ-ડીઝલ, ગેસ સિલિન્ડરની મોંઘવારી, સિવિલ હૉસ્પિટલમાં બાળકોનાં મૃત્યુએ આ ચિત્ર વધુ ધૂંધળું બનાવ્યું. પરિણામે ભાજપ 1995 પહેલાં કૉંગ્રેસના શાસનમાં કઈ કઈ તકલીફો હતી તેની વાત સમજાવવા જાય છે. ભાજપ કહે છે કે કૉંગ્રેસના શાસનમાં 365 દિવસમાંથી 250 દિવસ તો કર્ફ્યૂ રહેતા, ધૂળિયા રસ્તા હતા અને લાઇસન્સરાજ હતું તેથી વેપાર ઠપ રહેતો, દાણચારો ને બૂટલેગરોને ઘીકેળાં હતાં, તો કૉંગ્રેસ 1995 પહેલાં તેણે શું વિકાસ કરી બતાવ્યો હતો તેની વાત કરે છે. તે કહે છે કે આજે જે કંઈ સરકારી કૉલેજો ને યુનિવર્સિટી છે, જે જીઆઈડીસીઓ છે, ડેરીઓ છે, એરપૉર્ટ છે તે બધું કૉંગ્રેસ સરકારની દેણ છે. મજાની વાત એ છે કે આ બંને પક્ષોને પોતાની 1995 પહેલાની વાત નવી પેઢીને સમજાવવી અઘરી પડે છે. નવી પેઢી ફાસ્ટ છે. ઝડપમાં માને છે. મોદીજીએ જે ઝડપે વિકાસ કરી બતાવ્યો તેનાથી લોકોમાં અપેક્ષા વધુ છે. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં બે મુખ્યપ્રધાન આવ્યા હોવાથી આ ઝડપ ઓછી લાગે તે સ્વાભાવિક છે. અલબત્ત, વિજયભાઈ રૂપાણીએ છેલ્લાં એક વર્ષમાં પૂરઝડપે અનેક નિર્ણયો લીધા છે પરંતુ તેને ચૂંટણી સંદર્ભે જોડીને પ્રશ્ન થાય તે પણ સ્વાભાવિક છે કે શું ચૂંટણી ન હોત તો સરકારે આટલા ઝડપી અને રાહત આપનારા નિર્ણયો લીધા હોત? આટલી નરમાશ આશાવર્કરોથી માંડી ફિક્સ વેતનવાળા તેમજ અન્ય લોકો પ્રત્યે રાખી હોત?

સોશિયલ મિડિયા હવે નિર્દયી થયું છે. કોઈની સાડા બારી રાખતું નથી. સોશિયલ મિડિયાએ પહેલાં હેરકટિંગ સલૂન, પાનના ગલ્લા અને પાદરનું જે સ્થાન હતું તે લીધું છે. પરંતુ 2014માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને જે વિજય મળ્યો તે માત્ર સોશિયલ મિડિયાના આધારે જ મળ્યો તેમ કહેવું અતિશયોક્તિ છે. (જો એમ જ હોત તો 2004માં પણ ભાજપને વિજય મળવો જોઈતો હતો. ભલે એ સમયે સોશિયલ મિડિયા નહોતું પણ ઇન્ડિયા શાઇનિંગ અને ફીલ ગુડ ફેક્ટરનો જબરદસ્ત પ્રચાર હતો.) 2014 વખતે ભ્રષ્ટાચાર સામે આક્રોશ, પાકિસ્તાન દ્વારા આપણા સૈનિકોની અમાનવતાસભર હત્યા, દિલ્લીની પેરા મેડિકલ છાત્રા પર સામૂહિક બળાત્કાર વખતે જાગેલો આક્રોશ અને આ આક્રોશને ઠારવામાં સરકારની સંવેદનહીનતા, રાહુલ ગાંધી દ્વારા મનમોહન સરકારના ખરડાના જાહેરમાં લીરેલીરા કરવા, પ્રમાણિક ગણાતા આઈએએસ અધિકારી અશોક ખેમકાની કોંગ્રેસ અધ્યક્ષાના જમાઈ રૉબર્ટ વાડ્રાની જમીન સોદાને રદ્દ કરવાની ગુસ્તાખી બદલ વારંવાર બદલી…ઉપરાંત કોંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોના નેતાઓનાં સંવેદનહીન-ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગીય જનતાના ઘા પર મીઠું ભભરાવતા હોય તેવાં નિવેદનો-બાટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટરમાં મરાયેલા ત્રાસવાદી માટે સોનિયા ગાંધીને રડવું આવેલું (સલમાન ખુર્શીદ), ગરીબી એ તો એક માનસિકતા છે (રાહુલ ગાંધી) રૂ. પાંચમાં પણ જમવાનું મળે છે (રાજ બબ્બર), પત્ની અને મેચ નવા હોય ત્યાં સુધી જ આનંદ આપે (શ્રીપ્રકાશ જયસ્વાલ), તળાવ ખાલી હોય તો શું હું મૂત્ર વિસર્જન કરી ભરું? (અજિત પવાર), મીનાક્ષી નટરાજન તો ટંચ માલ જેવાં છે (દિગ્વિજયસિંહ), સલમાન ખુર્શીદ 71 લાખ કરતાં મોટું કૌભાંડ કરે (બેનીપ્રસાદ વર્મા) વગેરે નિવેદનો સામે લોકાક્રોશને મોદીએ એન્ગ્રી યંગ મેન અમિતાભનું રૂપ યાદ આવે તેવી છટાથી અદ્ભુત વાચા આપી.

એક તરફ તેમણે વાચા આપી અને સાથે સાથે એક વિકલ્પ પણ આપ્યો. તેમણે દિલ્લીની શ્રીરામ કૉલેજમાં પાણીના અડધા ગ્લાસમાં અડધો ગ્લાસ હવા હોય છે તેમ નવો દૃષ્ટિકોણ આપી નવી પેઢી સાથે તમામ વર્ગનું મન જીતી લીધું. તો સાથે ‘અબ કી બાર મોદી સરકાર’ની અદ્ભુત ક્રિએટિવ જાહેરાતો થઈ. મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા પ્રત્યે ભાજપનો દૃષ્ટિકોણ આરએસએસમાંથી આવતા હોવાથી ઉપેક્ષાભર્યો અને અહંકારસભર રહ્યો છે તે કારણ હોય કે કોંગ્રેસના શાસનમાં ફાયદો મેળવી ભાજપના શાસનમાં જાકારો મેળવતા હોય, તેના કારણે મેઇનસ્ટ્રીમ મિડિયા અને ભાજપને ઉંદર-બિલ્લીના સંબંધ રહ્યા છે. આજે પણ છે. પણ ભાજપ વેબસાઇટ-બ્લૉગ અને તે પછી સોશિયલ મિડિયામાં અડવાણીના સમયથી અગ્રેસર રહ્યું. આથી સોશિયલ મિડિયાએ પણ 2014ની જીતમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ ઉપરાંત ભાજપે અડવાણી જૂથના નાનામોટાં ત્રાગાં બાદ કરતાં ખૂબ જ સંગઠિત થઈને ચૂંટણી લડી. દસ વર્ષ દરમિયાન હિન્દુ ત્રાસવાદ હેઠળ સાધ્વી પ્રજ્ઞા ઠાકુર, કર્નલ પુરોહિત, અસીમાનંદને જેલમાં પુર્યા, આરએસએસને પણ આ મુદ્દે સંડોવ્યો, રાષ્ટ્રમાં 2006, 2008 જેવા અનેક ત્રાસવાદી હુમલા-બૉમ્બ ધડાકા થયા અને રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પણ ખતરામાં જણાઈ, સામે પક્ષે ઘણા સમય સુધી કસાબ-અફઝલને ફાંસી ટળતી રહી તેથી આરએસએસ પણ ‘અભી નહીં તો કભી નહીં’ એમ સંકલ્પ કરીને ભાજપ સાથે આ જંગમાં જોડાયો હતો. ઉત્તરપ્રદેશમાં મુઝફ્ફરનગરનાં રમખાણો અને તે વખતે સૈફાઈમાં મુલાયમ-અખિલેશ યાદવ સલમાન-માધુરીનો ડાન્સ જોવામાં વ્યસ્ત હોય તેથી ઉ.પ્ર.એ અમિત શાહની સંગઠન શક્તિ અને મોદીના કાનપુર-મેરઠ-અમેઠી વગેરે જગ્યાએ સ્થાનિક મુદ્દા ઉઠાવતા પ્રચારના પ્રતિસાદમાં ભાજપને 80 પૈકી 75 બેઠકો આપી દીધી. આમ, ચૂંટણીની જીતનાં અનેક કારણો હોય છે પણ મિડિયાને વધુ યાદ રહ્યા એ વખતે મોદી માટે કામ કરનાર પ્રશાંત કિશોર તથા સોશિયલ મિડિયા. જો પ્રશાંત કિશોર જ ચૂંટણી જીતાડી શકતા હોત તો ઉત્તરપ્રદેશમાં કેમ તેઓ કૉંગ્રેસને જીતાડી ન શક્યા અને કૉંગ્રેસ માત્ર સાત બેઠક પૂરતી સીમિત રહી ગઈ?

અત્યારે પ્રશાંત કિશોર અને દિવ્યા સ્પંદનાના કારણે રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં કોંગ્રેસ સોશિયલ મિડિયા પર સબળ બની છે. મેં ઘણા સમય પહેલાં કહેલું કે કૉંગ્રેસના નેતાઓ વિદ્વાન છે પણ ભારતની જનતા સાથે સેતુબંધ બાંધી શકતા નથી કારણકે અંગ્રેજીમાં ભરડ ભરડ કરે છે. રણદીપ સૂરજેવાલા હિન્દી બોલે તો એ અંગ્રેજીમાં વિચારીને અનુવાદ કરતા હોય તેવું બોલે છે. શશી થરૂરનું તો અંગ્રેજી ભલભલા અંગ્રેજી જાણકારોનેય ડિક્શનરી ઉથલાવતા કરી દે તેવું હોય છે. મનમોહન અંગ્રેજી બોલે કે હિન્દી, પોપટની જેમ વાંચતા હોય તેમ ભાવહીન ચહેરે વાંચી જાય છે. જયરામ રમેશ પણ અંગ્રેજીમાં વિદ્વાન છે. અભિષેક મનુ સિંઘવી પણ પ્રભાવશાળી નથી. સંદીપ દીક્ષિત હિન્દીમાં સારા વક્તા ખરા પણ ‘સેનાધ્યક્ષ સડકના ગુંડા જેવી ભાષા બોલે છે’ તેવું કહી બાજી બગાડે, આવું જ દિગ્વિજયનું. આમ, ઈન્દિરા ગાંધી પછી કૉંગ્રેસમાં કોઈ સારા વક્તા અને કમ્યૂનિકેટર નથી. ગેસ સબસિડીના પૈસા બેંકમાં ડાયરેક્ટ ટ્રાન્સફરની વાત કૉંગ્રેસે પણ કરી હતી. (આ જ વાત મોદી કેવી સરળ રીતે સમજાવી શકે છે? ભાજપમાં પણ અટલજી નિવૃત્ત થયા પછી આ જ શૂન્યાવકાશ હતો. અડવાણીજી પોતે ભૂતકાળમાં સ્વીકારી ચૂક્યા છે કે તેઓ અટલજી જેવા વક્તા નથી. મોદીજીને આગળ કર્યા નહીં. 2009માં હારનું એક કારણ આ પણ હતું.) પણ સબસિડી દૂર કરવાનો મામલો મિસફાયર થયો અને જયપુર અધિવેશનમાં રાહુલે નવમાંથી બાર બાટલા આપવાની જાહેરાત કરવી પડી. આરટીઆઈ, આરટીઇ અને ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા કૉંગ્રેસ લાવી પણ મોદી જેમ પોતે ઉજ્જવલા યોજના દ્વારા ચૂલો ફૂંકતી ગરીબ મહિલાને ગેસ કનેક્શન અપાવ્યું તે સમજાવી શક્યા, નોટબંધીના લાભ લોકોને મુશ્કેલી પડી તે છતાં લોકોને ગળે ઉતારી શક્યા કે આ પગલું દેશહિતમાં હતું તેમ કૉંગ્રેસ ન કરી શકી. આ પણ 2014માં હારનું એક મોટું કારણ હતું. ચૂંટણી સિવાયના સમયમાં કૉંગ્રેસે સારા હિન્દી વક્તાઓને તૈયાર કરવા જોઈએ જેના માટે પ્રૉફેશનલોની મદદ લઈ શકાય. કહેવતો, શ્લેષ, પ્રાસ, રમૂજો, શ્લોક, કવિતા, આ બધાનો કૉંગ્રેસના વક્તાઓના વક્તવ્યોમાં અભાવ હોય છે. ઘણી વાર બાંયો ચડાવી અનેક આક્રોશસભર પ્રહારો કરતાં એક ખડખડાટ હસાવી જનારી રમૂજ વધુ અસરકારક હોય છે.

રાહુલ ગાંધી એક માત્ર વક્તા છે જે હિન્દીમાં ઠીક-ઠીઈ બોલી શકે છે! ( નવજોતસિંહ સિદ્ધુ અત્યારે કૉંગ્રેસમાં છે પણ તેનો લાભ કેમ લેવાતો નથી તે આશ્ચર્યની વાત છે.) કેવું દુર્ભાગ્ય! કૉંગ્રેસનો ગઢ વર્ષોથી ઉત્તરપ્રદેશ રહ્યો. નહેરુ-ગાંધીના લોકો દાયકાઓથી ઉત્તરપ્રદેશથી ચૂંટાતા રહ્યા પણ ભારતના બહુમત વિસ્તારોને પ્રભાવિત કરી શકનારી હિન્દી પર પ્રભુત્વ ન કેળવી શક્યા! અલબત્ત, રાહુલજીના વક્તવ્યમાં સુધારો છે. જોકે એ જનતાને પ્રશ્નો પૂછવા, માઇક ઠીક કરવું, પૉઝ લેવો એ બાબતે મોદીનું અનુકરણ કરતા જણાય છે. તેમણે ટ્વિટર પર ભલે પીડી તો પીડીના સહારે (જસ્ટ જૉકિંગ) હિન્દીમાં ટ્વીટ કરવા માંડ્યું છે. શેરોશાયરી કરી સચોટ પ્રહાર પણ કરે છે. પરંતુ પ્રહારોની સાથે મોદીની જેમ હજુ રૉડમેપ જાહેર કરવાનો બાકી છે. તેમાં ગુજરાતમાં જેમ બેરોજગારોને બેરોજગારી ભથ્થું આપવાની, ખેડૂતોનાં દેવાં માફ કરવાની જૂનીપુરાણી જનતાને માગતી રાખવાની નીતિ અપનાવી છે તે ન ચાલે.

Advertisements
film, sanjog news, vichar valonun

અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!

abhiyaan, bjp, politics

મોદીનું નવું મંત્રીમંડળ: ૨૦૨૪ માટેની ઊર્જાથી ભરપૂર લાયક યુવા ટીમની ભેટ

(અભિયાન સામયિકના તા.૧૬/૯/૧૭ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ લેખ)

રાજકારણ એ ખાંડાની ધાર પર ચાલવાનું કામ છે અને તેમાંય ખાસ કરીને સરકાર ચલાવવી. સરકાર ચલાવતી વખતે સારું શાસન પણ આપવાનું હોય અને સાથે રાજકીય સમીકરણો પણ ધ્યાનમાં રાખવા પડે. ગત ત્રણ સપ્ટેમ્બર ને રવિવારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ થયું તેમાં આ બંને બાબતે ફરી એક વાર મોદીએ સાબિત કર્યું કે તેઓ અત્યારે જે રાજકીય નેતાઓ છે તેમાં તેઓ ચાણક્ય છે.

ગુજરાતમાંથી પાટીદાર આંદોલન અને ઓબીસી આંદોલનને શાંત કરવા વિઠ્ઠલ રાદડિયાનો અને ભાવનગરનાં ભારતીબહેન શિયાળનો સમાવેશ કરાશે, ગુજરાત પ્રભારી ભૂપેન્દ્ર યાદવ, હિમાચલ પ્રદેશમાં જે. પી. નડ્ડા મુખ્યપ્રધાનના ઉમેદવાર હોવાથી અનુરાગ ઠાકુરને કેબિનેટમાં સ્થાન મળશે, આસામમાંથી હેમંત વિશ્વ શર્મા, કર્ણાટકમાં યેદુરપ્પાના નિકટ ગણાતાં શોભા કરાંદલજે અને પ્રહલાદ જોશી, મધ્યપ્રદેશના સાંસદ પ્રહલાદસિંહ પટેલ, દિલ્લી ભાજપના નેતા સ્વ. સાહિબસિંહ વર્માના દીકરા પ્રવેશ વર્માનો સમાવેશ થશે તેમ પ્રસાર માધ્યમોમાં છાતી ઠોકીને કહેવાતું હતું. આ મુદ્દે ટીવી ચેનલો પર શનિવાર સવારથી તે મોડી રાતે ૧૨ વાગ્યા સુધી ચર્ચા ચાલી. રવિવારે પણ સવારે આઠ વાગ્યાથી ચર્ચા ચાલુ થઈ ગઈ હતી, પણ શનિવારે રાત્રે જ્યારે ખરાં નામો બહાર આવ્યાં ત્યારે ‘સૂત્રો’ના આધારે દાવો કરતા મિડિયા કર્મીઓ ભોંઠાં પડ્યાં અને તે પછી પણ મિડિયા કર્મીઓ નવા સંરક્ષણ મંત્રી કોણ બનશે તેની રવિવાર સવારથી ચર્ચામાં લાગ્યા હતા. તેમાં પણ નિર્મલા સીતારમણનું નામ બહાર આવતાં તેમના મોઢા પર ભોંઠપ જોવા મળતી હતી અને કદાચ એટલે જ નિર્મલા સીતારમણને તો કેવી રીતે સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવાય? અર્થાત્ તેમની એવી કઈ લાયકાત છે તેવા ભાવ જોવા મળતા હતા.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહની જોડી ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન (અગાઉ આનંદીબહેન અને તે પછી વિજય રૂપાણી) હોય કે રાષ્ટ્રપતિ-ઉપરાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવારની વાત હોય, દર વખતે બહુ ચાલાકીથી મિડિયા કર્મીઓને ખોટા પાડતી આવે છે. અને આથી જ હવે મિડિયામાં પણ કહેવાય છે કે ભાજપમાં જે નામ ચર્ચામાં આવે તે નામ ક્યારેય ખરેખર ફાઇનલ નથી હોતું.

શહેરી વિકાસ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન વેંકૈયા નાયડુ ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા, સંરક્ષણ પ્રધાન મનોહર પારીકર ગોવાના મુખ્યપ્રધાન બન્યા, પર્યાવરણ પ્રધાન અનિલ માધવ દવેનું અવસાન થયું. આ બધાના કારણે મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ અનિવાર્ય બન્યું હતું. તેમાંય સંરક્ષણ ખાતાનો ભાર અરુણ જેટલીને સોંપાયો હતો અને સ્વાભાવિક છે કે નાણાં પ્રધાન જેટલી, જ્યારે પાકિસ્તાન અને ચીન સરહદ સળગતી હોય તો બીજી તરફ જીએસટીના અમલ અને નોટબંધીના આંકડા બહાર આવ્યા પછી જીડીપીમાં ઘટાડો થયો હોય ત્યારે નાણાં અને સંરક્ષણ જેવાં બંને મહત્ત્વનાં ખાતાને જેટલી ન્યાય આપી શકે નહીં. વળી, તેમના પર ગુજરાતની આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી જીતવાનો ભાર પણ નખાયો છે.

મોદીજીને બ્રિક્સ માટે ચીન જવાનું હતું અને સાથે મ્યાનમારની મુલાકાત લેવાની હતી (યોગાનુયોગ દર વિસ્તરણ પછી મોદીજીનો વિદેશ પ્રવાસ થયો છે) અને છઠ્ઠીથી શ્રાદ્ધ પણ શરૂ થતા હતા. આમ, ત્રીજી તારીખ બરાબર અનુકૂળ હતી.

મંત્રીમંડળના વિસ્તરણ પહેલાં અમિત શાહે બરાબર હૉમ વર્ક કર્યું હતું અને તેમણે મંત્રીમંડળના આઠ પ્રધાનો સાથે બેઠક કરી હતી. તો મંત્રીઓનાં નામ નક્કી થઈ ગયા પછી વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાને વડા પ્રધાન મોદીજી અને અમિત શાહે આ ભાવિ મંત્રીઓ સાથે શપથવિધિ પહેલાં નાસ્તા પર મુલાકાત કરી પોતાના વિઝનનો ખ્યાલ આવી નૂતન ભારતની સંકલ્પના સમજાવી કઈ ઝડપે કામ કરવાનું છે તેની માહિતી આપી હતી.

૨૦૨૪ની ટીમ ઊભી કરી દીધી

જે નવ મંત્રીઓને ઉમેરાયા છે અને જે ચાર પ્રધાનોને કેબિનેટ પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે તેમાં તેમની યોગ્યતા અને ઉંમરનો વધુ ખ્યાલ રખાયો છે. આ ઉપરાંત રાજકારણમાં અનિવાર્ય બની ગયેલાં પ્રદેશ અને જાતિનાં સમીકરણો પણ સાધવામાં આવ્યાં છે. આ ઉપરાંત મોદીજી પર આક્ષેપ થતો રહ્યો છે કે તેઓ નવી પેઢી તૈયાર કરતા નથી પણ આ વિસ્તરણથી તેમણે નવા મંત્રીઓની ટીમ આપીને તેમનું લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૧૯માં જીતની સાથે ૨૦૨૪ માટે ભાજપની ટીમ તૈયાર કરવાનું હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે. તે સમયે પોતે ચિત્રમાં કદાચ ન હોય તો પણ એક નવી ટીમ જરૂર ભાજપને મળી ગઈ છે.

નિર્મલા સીતારમણ: ઓછું બોલવું, ઝાઝું કામ ફળી ગયું…

નિર્મલા સીતારમણને પહેલાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાનું ગૌરવ મળ્યું છે. (ઈન્દિરા ગાંધી તો વડાં પ્રધાન હતાં ત્યારે તેમણે સંરક્ષણ પ્રધાનની જવાબદારી સંભાળી હતી પરંતુ નિર્મલા સીતારમણ પહેલાં પૂર્ણ કક્ષાનાં મહિલા સંરક્ષણ પ્રધાન જ ગણાય). આ તીરથી મોદી-શાહે અનેક નિશાન સાધ્યાં છે. એક તો, નિર્મલા સીતારમણ મહિલા છે. રાજકારણના સંદર્ભમાં યુવાન છે. તમિલનાડુનાં છે. જેએનયુમાંથી એમએ ડિગ્રી મેળવેલા છે, પ્રાઇસવૉટર હાઉસ કૂપર જેવી કંપનીમાં સિનિયર મેનેજર તરીકે અને બાદમાં બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસમાં કામ કરી ચૂક્યાં છે, તેમના પતિ ડૉ. પરકલા પ્રભાકરણ આંધ્રપ્રદેશના છે, ચંદ્રબાબુ નાયડુ સરકારમાં કેબિનેટ રેન્ક સાથે સલાહકારનો હોદ્દો ભોગવે છે.

નિર્મલા સીતારમણ ભાજપમાં કદાચ સૌથી નવોદિત પ્રધાન છે. ૨૦૦૬માં જ તેઓ ભાજપમાં જોડાયાં. તે પછી ભાજપનાં પ્રવક્તા બન્યા. તેઓ મિતભાષી, શાંત અવાજે વાત કરનારાં પ્રવક્તા રહ્યા. દક્ષિણના હોવાથી અને સારા શિક્ષણના લીધે અંગ્રેજી પર પ્રભુત્વ હોવાથી ભાજપ વિરોધી ગણાતી અંગ્રેજી ચેનલો પર તેઓ ભાજપનો પક્ષ સારી રીતે રજૂ કરી શકતા અને તે વખતે મોદીજી અને ગુજરાતનાં રમખાણો, એન્કાઉન્ટર વગેરે ચર્ચામાં વધુ રહેતાં. તેઓ ૨૦૧૩માં મોદીજી વડા પ્રધાનના ઉમેદવાર જાહેર થયા તે પહેલેથી મોદીજીના સમર્થક રહ્યાં છે. આમ, આ કામગીરીથી તેમને વર્ષ ૨૦૧૪માં જ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકેનો સ્વતંત્ર પ્રભાર મળ્યો પરંતુ તે વખતે સ્મૃતિ ઈરાની નવાસવા હોઈ તેમને પહેલા જ ધડાકે માનવ સંસાધન પ્રધાન બનાવી દેવાતાં નિર્મલાજી પર કોઈનું ધ્યાન ન ગયું. પરંતુ આ વખતે નિર્મલાજીને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી દેવાતાં બધાં ચોંકી ગયા છે. પરંતુ વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન તરીકે તેમણે ઝાઝાં વાજાં વગાડ્યા વગર પોતાનું કામ સારું કરીને દેખાડ્યું. તેમણે કામગીરી સંભાળ્યા પછી ભારતની નિકાસમાં વધારો થયો. ચીનની સામે ભારતીય બજારને રક્ષવા ૯૩ ચીજો પર એન્ટિ ડમ્પિંગ ડ્યુટી લદાઈ. તો ક્રૂડ ઑઇલ, જેમ્સ અને કિંમતી ધાતુઓ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો, મોતી, કિંમતી અને અર્ધ કિંમતી પથ્થરો (રત્નો)ની આયાત પર પ્રતિબંધ પણ મૂકાયો છે. તેમની પ્રમાણિકતા નિ:શંક છે. વડા પ્રધાનની સૂચના મુજબ કામ કરે છે.

નિર્મલા સીતારમણના લીધે ભાજપ હવે મહિલા સશક્તિકરણનો દાવો કરી મહિલાઓના મત માગી શકશે. મજાકમાં તો એમ કહેવાય છે કે ભાજપના રાજમાં વિદેશ અને દેશની રક્ષા બંને મહિલાઓ (અનુક્રમે સુષમા તથા નિર્મલા) કરે છે જ્યારે રાજ’નાથ’ ઘર સંભાળે છે! બીજી તરફ, દક્ષિણમાં કર્ણાટક સિવાય ક્યાંય ભાજપનો ઉજળો દેખાવ નથી. આથી વેંકૈયાજીને ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનાવી તેમજ નિર્મલા સીતારમણને સંરક્ષણ પ્રધાન બનાવી ભાજપ હવે તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં પગપેસારો કરવાની યોજના ધરાવતો હશે તો તે સરળ બનશે. નિર્મલાજી પોતે ઝડપથી નવી ચીજો શીખે છે. સંરક્ષણ પ્રધાન તરીકે અગાઉ ગોવાના મુખ્યપ્રધાન મનોહર પારીકરને લાવીને મોદીજી સફળ પ્રયોગ કરી ચૂક્યા છે એટલે નિર્મલા સીતારમણમાં તેઓ સફળ જ રહેશે. નિર્મલાજીના સંરક્ષણ પ્રધાન બનવાથી સુરક્ષા અંગેની કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની સમિતિ (સીસીએસમાં) બે મહિલાઓનો સમાવેશ થયો છે તે પણ ઉલ્લેખનીય છે.

ચૂપચાપ કામ કરનારાઓને પ્રમોશન મળ્યું

નિર્મલા સીતારમણ સાથે પીયૂષ ગોયલ, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન અને મુખ્તાર અબ્બાસ નકવીને પણ પ્રમોશન મળ્યું તે મહત્ત્વનું છે. આ ત્રણેય નેતાઓ પણ વિવાદ વગર કામ કરતા રહ્યા તેના લીધે તેમની બઢતી થઈ છે. પીયૂષ ગોયલે ગત મનમોહન સરકારમાં કૌભાંડના લીધે કુખ્યાત કોલસાની ખાણોની હરાજી સારી રીતે કરી બતાવી, ગામે ગામ વીજળી પહોંચાડવાના કામમાં સારી ઝડપ દેખાડી, તેથી તેમને રેલવે પ્રધાન તરીકે બઢતી મળી છે. જોકે સુરેશ પ્રભુ પણ રેલવે પ્રધાન તરીકે સારી કામગીરી કરી હતી પરંતુ છેલ્લે છેલ્લે થયેલા રેલવે અકસ્માતોના કારણે તેમની સામે વિરોધી લાગણી ઉદ્ભવી જેના પગલે તેમને હટાવાયા અને તેમને વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન બનાવાયા છે. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પેટ્રોલિયમ પ્રધાન તરીકે ઉજ્જવલા અને પહલ (ગેસની યોજના-પ્રત્યક્ષ હસ્તાંતરિત લાભ)નો સારી રીતે અમલ કર્યો હતો. ગરીબ વર્ગને પણ ગેસ પહોંચે તેમાં મોદીજીની સાથે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પણ યશના ભાગીદાર ગણાય. વળી, તેઓ ઓડિશાના છે અને ભાજપ હજુ ઓડિશામાં સત્તા મેળવી શક્યો નથી. ધર્મેન્દ્રજીએ કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ વગેરે રાજ્યનો પ્રભાર પણ સફળતાપૂર્વક સંભાળ્યો છે. આ બધાં કારણે તેમની બઢતી થઈ.

નજમા હેપ્તુલ્લાને ૭૫ની વય મર્યાદાના કારણે મણિપુરનાં રાજ્યપાલ બનાવાયાં તેથી લઘુમતી બાબતોના મંત્રીનું પદ ખાલી પડ્યું હતું. મુખ્તાર અબ્બાસ નકવી અગાઉ અટલ સરકારમાં પણ માહિતી-પ્રસારણના રાજ્ય પ્રધાન હતા. તેઓ ભાજપનો મુસ્લિમ ચહેરો છે. જોકે જ્યારે ત્રાસવાદી ભટકલના મિત્ર ગણાતા સબીર અલી (જદયુ)ને મોદીજી ભાજપમાં લાવ્યા ત્યારે નકવીજીએ ટ્વિટર પર જાહેરમાં વિરોધ કરી કહ્યું હતું કે “…તો તો પછી એક દિવસ દાઉદ ઇબ્રાહિમને પણ ભાજપમાં લવાશે..” તેમના વિરોધ પછી સબીર અલીને ભાજપમાં લવાયા નહોતા. આમ છતાં નકવીનું પ્રમોશન થયું છે. સ્મૃતિ ઈરાનીએ પણ એક સમયે નરેન્દ્ર મોદીનો રમખાણ બાબતે ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો અને પછી માફી માગી લેતાં વાત થાળે પડી ગઈ, મોદીજી માટે એમ મનાય છે કે તેઓ તેમના વિરોધીને ક્યારેય માફ નથી કરતા પરંતુ નકવી અને સ્મૃતિ ઈરાની તેમાં અપવાદ લાગે છે. જોકે એક અપવાદ ઉમા ભારતીનો પણ છે.

આ સિવાય નીતિન ગડકરીને ટ્રાન્સપૉર્ટ ઉપરાંત ઉમા ભારતી પાસેથી ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતું લઈ તેની જવાબદારી સોંપાઈ છે. ગડકરીજીએ પોતાનું કામ સારી રીતે કરી બતાવ્યું છે. અને એમ પણ મનાતું હતું કે રેલવે સહિત તમામ ટ્રાન્સપૉર્ટને વિલીન કરી એક મોટું મંત્રાલય બનાવાશે અને તે માટે ગડકરીજીએ મોદીજી સમક્ષ પ્રેઝન્ટેશન પણ કર્યું હતું પરંતુ હાલમાં આ વાત ખોટી સાબિત થઈ છે. ગંગા શુદ્ધિકરણ બાબતે બડબોલાં ઉમા ભારતીનું કામ કંઈ ખાસ રહ્યું નહોતું અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે આ બાબતે ટીકા પણ કરી હતી. ઉમાને જોકે ગંગા શુદ્ધિકરણના બદલે મોદીજીના પ્રિય એવા સફાઈ તેમજ પીવાના પાણીનું ખાતું સોંપાયું છે તે પણ મહત્ત્વનું છે જ. ઉમા ભારતીને જ્યારે અટલ-અડવાણી સાથે વાંકું પડ્યું ત્યારે તેમણે ભારતીય જનશક્તિ પક્ષ બનાવ્યો હતો અને તે વખતે ગુજરાતમાં આવીને તેમણે મોદીજીની ટીકા કરી હતી. પરંતુ એ બધું ભૂલીને મોદીજીએ તેમને ૨૦૧૪માં પોતાના પ્રિય એવા ગંગા શુદ્ધિકરણ ખાતાની જવાબદારી સોંપી પરંતુ ઉમા ભારતી વરિષ્ઠ નેતા હોઈ ગાંઠ્યાં નહીં. વળી, અયોધ્યામાં ઈમારત ધ્વંસના કેસમાં તેમની સામે આરોપો ઘડાયા, આથી પણ તેઓ વિવાદમાં આવ્યાં હતાં. પરંતુ તેમણે તેને હિન્દુત્વ સાથે જોડી દીધું કે પ્રભુ શ્રી રામ માટે જેલમાં જવા પણ તૈયાર છું. આથી મોદીજી તેમને દૂર કરી શકે તેમ નહોતાં. જોકે વિસ્તરણ પહેલાં ઉમાજીએ રાજીનામું આપ્યું છે તેવી વાત જરૂર ચર્ચાઈ અને શપથવિધિ વખતે તેમની ગેરહાજરી પણ ઊડીને આંખે વળગી. જોકે તેમણે એમ કહ્યું કે “હું નારાજ નથી.” રાજકારણમાં આવા સમયે નકાર વાક્ય હકાર બની જાય છે તે સ્પષ્ટ છે.

આ જ રીતે રાજીવ પ્રતાપ રૂડી પણ નારાજ હોવાનું સ્પષ્ટ થયું. તેમને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ જેવું મોદીજીનું પ્રિય ખાતું સોંપાયું હતું. પરંતુ તેની કામગીરીમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા. તેમણે પોતાની નારાજગી એ વાક્યથી દર્શાવી દીધી કે “તેમને પક્ષે રાજીનામું આપવાનું કહ્યું તેથી તેમણે રાજીનામું આપ્યું છે.” હવે તેમનો સંગઠનમાં ઉપયોગ થશે પરંતુ જો પક્ષમાં તેમણે સ્થાન ઊંચું લાવવું હશે તો બિહારની ચૂંટણીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવીને બતાવવું પડશે.

ખેલ પ્રધાન તરીકે વિજય ગોયલની ભૂમિકા પણ ઉણી ઉતરી. ઉપરાંત ઑલિમ્પિકમાં તેઓ ખેલાડીઓ સાથે સેલ્ફી લેવામાં વ્યસ્ત રહ્યા અને ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો દેખાવ નિરાશાજનક રહ્યો. દિલ્લીમાં વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હર્ષવર્ધન અને બાદમાં કિરણ બેદીને મુખ્યપ્રધાનનાં દાવેદાર જાહેર કરાવાના કારણે તેમને કેન્દ્રમાં લેવાયા હતા પરંતુ તેમણે મોદીને મહાત્મા ગાંધી સાથે સરખાવવાની ચમચાગીરી કરી એ વાત પણ તેમનું સંસદીય બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન તરીકે ડિમોશન થતાં અટકાવી શકી નથી. આ વાત અને ઉપરની નકવી-સ્મૃતિ-ઉમાની વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે મોદીને માત્ર ખુશામતથી ખુશ ન કરી શકાય. તેમને પર્ફૉર્મન્સ જોઈએ છે. આની સામે રાજ્યવર્ધન રાઠોડ જે મોડલ વિજેતા છે તેને રમતગમત પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૨૦૨૦ની ઑલિમ્પિકમાં ભારતનો ઉજળો દેખાવ થાય તેવું તેઓ ઈચ્છે છે. રાજ્યવર્ધન રાઠોડ ઉપરાંત સંતોષ ગંગવારને શ્રમ પ્રધાન તરીકે (જેમાં બાંડારુ દત્તાત્રેય નિષ્ફળ રહ્યા, તેથી તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું) સ્વતંત્ર કાર્યભાર સોંપી તેમનું પણ પ્રમોશન કરાયું.

આ સિવાય જે નવ નવા ચહેરા રાજ્ય પ્રધાન તરીકે લેવાયા તેમાં ગજેન્દ્રસિંહ શેખાવત પોતે ખેડૂત છે, સાથે ટૅક્નૉસેવી છે, નાણાં અંગેની સંસદીય સમિતિમાં રહી ચૂક્યા છે, બાસ્કેટ બૉલના ખેલાડી છે, તેથી તેમને યોગ્ય રીતે જ કૃષિ ખાતું સોંપાયું છે. યુકે, બ્રાઝિલમાં એમ્બેસેડર અને યુએનમાં રહી ચૂકેલા હરદીપસિંહ પુરી જેવા પૂર્વ આઈએફએસ અધિકારી, જે સાંસદ પણ નથી, તેમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ વધુ એક આશ્ચર્ય આપ્યું છે, પરંતુ તેમને વિદેશ ખાતામાં મૂકવાના બદલે શહેરી વિકાસ અને ગૃહનિર્માણના પ્રધાન બનાવાયા તે વધુ એક આશ્ચર્ય છે. જોકે જેમ કોઈ કંપનીની અંદર કોઈ ચોક્કસ કામ કરતી વ્યક્તિ બીજાને સલાહસૂચન આપી શકે તેમ હરદીપ પુરીના યુએન અને વિદેશનો અનુભવનો લાભ પણ સરકારને મળવાનો જ છે. આ જ રીતે બિહારના રાજકુમાર (આર.કે.) સિંહે પણ લલિત મોદી કેસ સંદર્ભે તેમજ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી સંદર્ભે ભાજપ નેતાઓ વિરોધી નિવેદનો કર્યાં હતાં, તેમ છતાં તેમને પ્રધાન બનાવાયા છે. નકવી, સ્મૃતિ, ઉમા જેવા કિસ્સાની જેમ આ પણ એક અપવાદ છે. આર.કે. સિંહે ૧૯૯૦માં લાલુના આદેશથી ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા એલ. કે. અડવાણીની ધરપકડ કરી હતી. જોકે એ જ અડવાણીજી જ્યારે ૧૯૯૮માં ગૃહ પ્રધાન બન્યા ત્યારે આર. કે. સિંહને ગૃહ સચિવ બનાવાયા હતા! તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના કાર્યકાળમાં કસાબ અને અફઝલ ગુરુને ફાંસી અપાઈ હતી. તેમને બનાવાયા છે તો પીયૂષ ગોયલની જગ્યાએ ઊર્જા પ્રધાન પરંતુ તેમના ગૃહ સચિવ તરીકેના અનુભવોનો લાભ મોદી સરકારને જરૂર મળશે.

આર.કે.સિંહની જેમ જ પૂર્વ આઈએએસ અધિકારી આલ્ફૉન્ઝ કન્નનથનમને પ્રધાન બનાવી મોદીજીએ આશ્ચર્યની હારમાળા સર્જી છે. આ બાબતે પણ મોદીજીએ એક તીરે અનેક નિશાન સાધ્યા છે. આલ્ફૉન્ઝ ડિમૉલિશન મેન તરીકે જાણીતા છે. કૉંગ્રેસના રાજમાં ખૈરનાર જેવા ડિમોલિશન મેનની અવગણના થઈ હતી અને તેમને હેરાન કરાયા હતા. દિલ્લીમાં શહેર સારું બનાવનાર તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરના રાજ્યપાલ તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર જગમોહનને પણ કૉંગ્રેસે હડસેલ્યા હતા. જગમોહનને ભાજપે અટલ સરકારમાં પ્રધાન બનાવ્યા હતા. આમ, સારું કામ કરનારા અધિકારી હોય તો તેને ભાજપ શિરપાવ આપે છે તે આલ્ફૉન્ઝના દાખલાથી ભાજપે સાબિત કર્યું છે. આલ્ફૉન્ઝનું નામ ટાઇમ્સના ગ્લૉબલ લીડરની યાદીમાં પણ આવ્યું હતું. વળી, તેઓ ખ્રિસ્તી છે. ભાજપ શાસનમાં આવે ત્યારે વિશ્વના બે મોટા પંથો મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને ભારતમાં હેરાનગતિ થાય છે તેવો દેકારો થવા લાગે છે. દિલ્લીની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં પણ આવો દેકારો ખ્રિસ્તીઓએ કર્યો હતો. જે ખોટો સાબિત થયો હતો. કેરળમાં ખ્રિસ્તીઓની વસતિ નોંધપાત્ર છે અને આલ્ફૉન્ઝ કેરળના છે. તેથી કેરળમાં ભાજપનો પગપેસારો કરવાનો હેતુ પણ છે. આ ઉપરાંત મુંબઈના પોલીસ કમિશનર તરીકે ઉમદા કામગીરી કરનાર આઈપીએસ સત્યપાલસિંહ નક્સલવાદ પર સારું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેઓ પીએચ.ડી., એમબીએ અને એમએની ડિગ્રી પણ ધરાવે છે. તેઓ સંસ્કૃત અને વેદના ખૂબ જ અભ્યાસુ છે. તેમની આ લાયકાત ઉપરાંત તેમની બીજી એક મોટી લાયકાત કદાચ એ છે કે તેઓ જાટ સમુદાયના છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં છે. આથી તેમને માનવ સંસાધન વિકાસ જેવું ખૂબ જ મહત્ત્વનું ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

અનંતકુમાર હેગડેને કર્ણાટકની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ ખાતામાં લેવામાં આવ્યા છે. તેઓ હિન્દત્વનો ઉગ્ર ચહેરો છે. તેમનાં નિવેદનોના કારણે ચર્ચામાં રહ્યા છે. ડૉક્ટરો સાથે બથંબથી કરતો તેમનો વિડિયો પણ બહાર આવ્યો છે તે જોતાં તેઓ મોદી સરકાર માટે અસ્ક્યામત (એસેટ) કરતાં જવાબદારી (લાયેબિલિટી) ન સાબિત થાય તો સારું. વીરેન્દ્રકુમારને મધ્યપ્રદેશની ચૂંટણીના લીધે લેવામાં આવ્યા છે. જોકે સાથે તેઓ એમ. એ. ઇન ઇકૉનૉમિક્સ તેમજ પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી ધરાવે છે. તેઓ એક સમયે સાઇકલ રિપેરની દુકાન ચલાવતા હતા. તેમણે જમીન પર પગ ટકાવી રાખ્યો છે. તેઓ આજે પણ સ્કૂટર પર ફરે છે. વળી, તેઓ દલિત પણ છે. તેમને મહિલા અને બાળ કલ્યાણ ખાતું સોંપવામાં આવ્યું છે.

બિહારની આગામી વિધાનસભા તથા લોકસભા ચૂંટણીને નજર સમક્ષ રાખીને અશ્વિનીકુમાર ચૌબેને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે. તેઓ બ્રાહ્મણ છે. તો બીજી તરફ તેમણે બિહારમાં દલિતો અને મહાદલિતો માટે ખૂબ કામ કર્યું છે. મોદીજીના માનીતા શૌચાલય પ્રૉજેક્ટ મુજબ, તેમણે મહા દલિત પરિવારો માટે ૧૧ હજાર શૌચાલયો બનાવડાવ્યાં છે. આમ, બ્રાહ્મણ, દલિતો માટે કામ અને બિહાર જોડાણ…ત્રણેય રીતે તેઓ મોદી સરકારને ઉપયોગી થાય તેમ છે. બ્રાહ્મણ ચહેરા તરીકે શિવપ્રતાપ શુક્લને પણ મોદી મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેઓ મહેન્દ્રનાથ પાંડેની જગ્યાએ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી આવ્યા છે. પાંડેને ઉત્તર પ્રદેશ ભાજપ પ્રમુખ બનાવાયા છે. શુક્લ લૉ ગ્રેજ્યુએટ છે. તેમણે ગ્રામીણ વિકાસ, શિક્ષણ અને જેલ સુધારણા બાબતે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારમાં સારી કામગીરી ભજવી હતી. તેમને નાણાં ખાતામાં રાજ્ય પ્રધાન બનાવાયા છે.

આમ, મોદીજીએ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭-૧૮ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ૨૦૧૪ની ભાજપની યુવા ટીમ આપી દીધી છે. હવે જોવું એ રહ્યું કે આ ટીમ અપેક્ષા મુજબ કામ કરે છે કે નહીં.

 

બૉક્સ-૧

સાથી પક્ષોને ઠેંગો!

જોકે વિસ્તરણમાં તાજેતરમાં ગઠબંધન થયેલા જદયુના કોઈ પ્રધાનને લેવાયા નથી. તેના બે પ્રધાનો લેવાશે તેવી ચર્ચા હતી. પત્રકારોને જદયુના ઉત્સાહી લોકોએ માહિતી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ સરકાર તરફથી કોઈ આમંત્રણ જ ન મળતાં આશા ઠગારી નિવડી હતી. તેની પાછળ એવી ચર્ચા છે કે જદયુને બે પ્રધાન જોઈતા હતા. બીજી તરફ, બિહારમાંથી એલજેપીના રામવિલાસ પાસવાન અને આરએલએસપીના ઉપેન્દ્ર કુશવાહા એમ એક-એક પક્ષના એક-એક પ્રધાન તો હતા જ. જો જદયુના બે પ્રધાન બને તો પાસવાન-કુશવાહા અસંતુષ્ટ બને. શિવસેના પણ માથું ઉંચકે. તેથી મોદીજીએ આ બાબતે કોઈ સમજૂતી કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. વળી, અટલ સરકાર વખતે મોરચા સરકાર હોઈ મજબૂરી હતી, પણ આ વખતે મોદીજીને લોકસભામાં બહુમતી હોઈ એવી કોઈ મજબૂરી નથી.

તો બીજી તરફ, મંત્રીમંડળમાં સ્થાન ન મળતાં શિવસેના પણ દુઃખી અને ક્રુદ્ધ થઈ છે. જોકે મહારાષ્ટ્રમાં મોટો પક્ષ ભાજપ બન્યા પછીથી તેના આ છણકા શરૂ થયા છે જેને મોદી બહુ ગણકારતા નથી. તમિલનાડુમાં અન્નાદ્રમુક એનડીએમાં જોડાશે અને તેથી તેના કોઈ પ્રધાન બનાવાશે તેવી ચર્ચા હતી પરંતુ હજુ વિધિવત્ તે એનડીએમાં જોડાયો નથી. આથી તેના કોઈ સાંસદને પ્રધાન બનાવવાનો પ્રશ્ન જ નથી.

બૉક્સ-૨

ગુજરાતને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ હોઈ નવા કોઈને સ્થાન નહીં

મોદી મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણમાં ગુજરાતના એક પણ સાંસદને સ્થાન મળી શક્યુ ન હતું. ગુજરાત, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશ, જે ભાજપના ગઢ મનાય છે તેમાં આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણી આવી રહી છે તે જોતાં ત્યાંના સાંસદોને પ્રધાન બનાવાય તે રાજકારણમાં વર્ષોનો શિરસ્તો છે, પણ વિસ્તરણમાં ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશને બાકાત રખાયા છે. આમાંય ગુજરાતમાંથી તો અનેક નામો ચર્ચામાં હતાં!

પાટીદાર આંદોલનને શમાવવા સૌરાષ્ટ્રમાં પટેલ મતબૅંકને વધુ મજબૂત બનાવવા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયાને નવા મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળશે. ઓબીસીના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાવનગરનાં સાંસદ ભારતીબહેન શિયાળ તેમજ શંકરલાલ વેગડને પ્રધાન બનાવાશે તેમ ચર્ચાતું હતું. સાંસદ રાજેશ ચુડાસમા પણ મત્રી માટેના પ્રબળ દાવેદાર ગણાતા હતાં. ગુજરાતમાં ઉના કાંડ બાદ દલિત આંદોલનને ધ્યાનમાં રાખીને સાંસદ શંભુ ટુડિયા અને અમદાવાદ પશ્ચિમના સાંસદ ડૉ.કિરીટ સોલંકીનાં નામો પણ રાજકીય સૂત્રો ચર્ચતાં હતાં. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અમિત શાહ રાજ્યસભામાં ગુજરાતમાંથી ચૂંટાતાં તેમને ગૃહ કે સંરક્ષણ જેવાં ખાતાં સોંપાશે તેવી ચર્ચા હતી.

બળુકા સાંસદ વિઠ્ઠલ રાદડિયા અને શંકરભાઇ વેગડ તો દિલ્લીનો આંટો પણ મારી આવ્યા હતા. પરંતુ મોદીએ ફરી એક વાર આ બાબતે પણ આશ્ચર્ય આપ્યું છે. ચૂંટણી આવે એટલે જરૂરી નથી કે ત્યાંના સાંસદોને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવું જ. તેનું કારણ એ પણ હોઈ શકે કે ગુજરાતમાંથી અગાઉથી જ છ સાંસદોને મોદી પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. ગુજરાતમાંથી ચૂંટાયેલા રાજ્યસભામાં સાંસદ અરુણ જેટલી નાણા પ્રધાન છે. સ્મૃતિ ઈરાની કાપડ અને માહિતી-પ્રસારણ પ્રધાન હતા અને વિસ્તરણ પછી પણ તેમની કામગીરી બદલાઈ નથી. બનાસકાંઠાના સાંસદ હરિભાઈ ચૌધરી ગૃહ જેવા ખાતાના રાજ્ય પ્રધાન છે. મધ્ય ગુજરાતના દાહોદના સાંસદ જશવંતસિંહ ભાભોર આદિવાસી બાબતોના રાજ્ય પ્રધાન છે. ભાવનગરના મનસુખ માંડવિયા ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં ગયા છે. તેઓ રૉડ ટ્રાન્સપૉર્ટ અને હાઇવેઝ, શિપિંગ, કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર એવા મહત્ત્વનાં ખાતાંઓમાં રાજ્ય પ્રધાન છે. અમરેલીના વતની તેમજ રાજ્યસભામાં ગુજરાતના સાંસદ પુરુષોત્તમ રૂપાલા પાસે કૃષિ અને પંચાયતી રાજ જેવાં અગત્યનાં ખાતાં છે. આ સિવાય વડા પ્રધાન મોદીએ ભલે વડોદરા બેઠક ખાલી કરી અને વારાણસીમાંથી સાંસદ તરીકે છે પરંતુ તેઓ છે તો ગુજરાતના જ. આમ, કુલ સાત પ્રતિનિધિ પ્રધાનમંડળમાં છે. આમાંથી કોઈને હટાવવાનું મોદીને હાલના તબક્કે યોગ્ય લાગ્યું નથી. અમિત શાહનો સંગઠનમાં ઉપયોગ જરૂરી છે કારણકે આગામી સમયમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ તેમજ લોકસભા ચૂંટણી પણ આવશે અને અમિત શાહે સંગઠનને મજબૂત બનાવ્યું છે. ગત એનડીએ સરકારમાં ભાજપ પક્ષ પ્રમુખનું કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નહોતું પરંતુ અમિત શાહે ચૂંટણીઓમાં જીત, સરકારની યોજનાઓના પ્રચાર-પ્રસાર તેમજ જ્યાં ચૂંટણી નજીક નથી પરંતુ ભવિષ્યમાં ફાયદો થાય તે દૃષ્ટિએ કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ વગેરેમાં પણ સંગઠનને મજબૂત કરવાનું ઉજ્જવળ કામ કર્યું છે. દલિત-આદિવાસી કાર્યકરોના ઘરે જમીન પર બેસી ભોજન કરીને સાચા અર્થમાં સમરસતાનો દાખલો બેસાડ્યો છે. આથી અમિત શાહને પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન અપાયું નથી.

આ ઉપરાંત ગુજરાત બાબતે મોદી- અમિત શાહ આશ્વસ્ત છે કે સૌની યોજના, નર્મદા યોજના, આદિવાસીઓ માટે પેસા કાયદો, મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના, ભરૂચ પાસે કેબલ બ્રિજનું લોકાર્પણ, વગેરે મુદ્દાના લીધે તેમજ કૉંગ્રેસમાં શંકરસિંહ વાઘેલાના બળવાના લીધે રાજ્યની ચૂંટણીમાં દોઢસોથી વધુ બેઠકો જીતી લેવાશે.

national, sikka nee beejee baaju

નહેરુની લુચ્ચાઈ: કલમ ૩૭૦ને સરદારના નામે ચડાવી દીધી!

(ભાગ-૪)

કલમ ૩૭૦ શેખ અબ્દુલ્લા અને જવાહરલાલ નહેરુની સંતલસથી ઘડાઈ હતી. નહેરુએ સરદાર પટેલને કાશ્મીર મામલે પહેલેથી દૂર જ રાખ્યા હતા. એ તો ગયા અંકે આપણે જોયું તેમ સરદાર પટેલે ભારતીય સેના મોકલવાના આદેશ નહેરુ પાસેથી લેવડાવ્યા (લેવડાવ્યા શબ્દ પર ધ્યાન આપવા જેવું છે) નહીં તો શ્રીનગર આપણે ગુમાવી બેઠા હોત. નહેરુએ જોકે કહ્યું હતું કે કલમ ૩૭૦ એ કામચલાઉ જોગવાઈ છે, પરંતુ દલિતોને અનામતની જેમ કલમ ૩૭૦ની કામચલાઉ જોગવાઈ પણ કાયમી બની ગઈ.

બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. બી. આર. આંબેડકર પણ કલમ ૩૭૦ની વિરુદ્ધ હતા. તેમણે શેખ અબ્દુલ્લાને કહેલું: “તમે ઈચ્છો છો કે ભારત તમારી સરહદોની રક્ષા કરે, તમારા વિસ્તારમાં રસ્તાઓ બાંધે, તમને અનાજ પૂરું પાડે, અને કાશ્મીરને ભારતમાં સમાન દરજ્જો મળે. પરંતુ ભારતની સરકારને મર્યાદિત સત્તાઓ હશે અને ભારતના લોકોને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કોઈ અધિકાર નહીં હોય. આ (કલમની) દરખાસ્તને મંજૂરી આપવી એ ભારતનાં હિતો સામે વિશ્વાસઘાત જેવું હશે અને કાયદા પ્રધાન તરીકે હું ક્યારેય તેમ નહીં કરું. ”

આથી નહેરુ ગોપાલસ્વામી અયંગરને લઈ આવ્યા. આ અયંગર થનજવુર બ્રાહ્મણ હતા, આઝાદી પછી પ્રથમ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં ખાતા વિનાના પ્રધાન હતા! જમ્મુ-કાશ્મીરના મહારાજા હરિસિંહના પૂર્વ દીવાન હતા. કલમ ૩૭૦નો મુસદ્દો ઘડવામાં અયંગરની પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી છે. સરદાર પટેલે જ્યારે આ અંગે  વિરોધ કર્યો ત્યારે ૨૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ નહેરુનો જવાબ આવો હતો:

“…અયંગરને કાશ્મીરની બાબતમાં મદદ કરવા વિશેષરૂપે કહેવાયું છે….મને ખરેખર ખબર નથી કે રાજ્યોનું મંત્રાલય (એટલે કે સરદાર પટેલનું મંત્રાલય) આમાં ક્યાં ચિત્રમાં આવે છે, સિવાય કે જે પગલાં લેવાય તેની તેને જાણ કરવાની હોય. આ બધું મારા કહેવાથી થાય છે અને હું જે બાબતમાં મારી જાતને જવાબદાર સમજતો હોઉં તે બાબત સ્વેચ્છાએ છોડવા હું દરખાસ્ત કરતો નથી.” આનો અર્થ એ થયો કે કલમ ૩૭૦થી માંડીને કાશ્મીરમાં જે કંઈ થયું તે નહેરુએ પોતાની મનમરજીથી, શેખ અબ્દુલ્લા જેટલું પાણી પીવડાવે તેટલું પીને કર્યું હતું અને એટલે જ કાશ્મીરની જે કંઈ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ તે માટે એક માત્ર જવાબદાર હોય તો તે નિઃશંક ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને કૉંગ્રેસના નેતા જવાહરલાલ નહેરુ જ ગણાય. જોકે, સરદાર પટેલના અવસાન બાદ નહેરુએ બદમાશી કરી આ જવાબદારી સરદારના નામે નાખવાની, સત્તાવાર વાયડાઈ કરી હતી.

એ વાત પણ સત્ય છે કે જ્યારે કલમ ૩૭૦ને મંજૂર કરાવવાની વાત આવી ત્યારે નહેરુ અમેરિકામાં સંસદ (કૉંગ્રેસ)ને સંબોધી રહ્યા હતા. એટલે તેમણે કલમ મંજૂરીની ખો સરદાર પટેલને આપી દીધી! તેમણે નીચી મુંડી કરીને સરદારને વિનંતી કરી કે આ કલમ મંજૂર કરાવી લો. સરદારે પણ શિસ્તબદ્ધ સિપાહીની જેમ આ કાર્ય કરી બતાવ્યું. જ્યારે અયંગરે કૉંગ્રેસ સંસદીય પક્ષમાં કલમ ૩૭૦નો મુસદ્દો વાંચ્યો ત્યારે કૉંગ્રેસીઓએ તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો! સરદારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને કાશ્મીરની સ્થિતિનો હવાલો આપીને બંધારણ સભા અને કૉંગ્રેસ કારોબારીના સભ્યોને મનાવી લીધા. જોકે ‘માય રેમિનિસન્સ’ પુસ્તક લખનાર વી. શંકર (તેઓ તે વખતે ગૃહ મંત્રાલયના ખાનગી સચિવ હતા)ને સરદાર પટેલે કહ્યું હતું : “વો (જવાહરલાલ) રોયેગા.” પરંતુ નહેરુ કેટલા લુચ્ચા હતા તે જુઓ. જે સરદારે તેમને કલમ ૩૭૦ મંજૂર કરાવી આપી તેમના નામે જ આ કૃત્ય પાછળથી ચડાવી દીધું! ભાજપના નેતા એલ. કે. અડવાણીએ સંસદના રેકોર્ડનો આધાર આપીને લખ્યું છે કે ૨૪ જુલાઈ, ૧૯૫૨ના રોજ, જ્યારે સરદાર હવે હયાત નહોતા ત્યારે લોકસભામાં કલમ ૩૭૦નો બચાવ કરતાં નહેરુએ જે વાતો કહી તેમાં અન્ય વાતો ઉપરાંત એક વાત આ હતી કે આ કલમ સરદાર પટેલનું યોગદાન છે! બોલો, આનાથી મોટું જુઠાણું બીજું કયું હોઈ શકે?

હવે આ કલમ ૩૭૦મી કેવી છે? બંધારણના ભાગ ૨૧મામાં આ કલમ આપેલી છે. આ કલમને નાબૂદ કરવી હોય તો રાષ્ટ્રપતિ તેને નાબૂદ કરી શકે, પરંતુ તે માટે પણ જમ્મુ-કાશ્મીર વિધાનસભાની મંજૂરી જોઈએ! તેમ તેનો ત્રીજો પેટા નિયમ (ક્લૉઝ) કહે છે. ત્યાંની સરકાર જ અલગતાવાદીઓ તરફી ચૂંટાઈ આવે છે ત્યારે તે પોતાની સ્વાયત્તતા શા માટે ગુમાવવા તૈયાર થાય? જો કૉંગ્રેસ કે ભાજપ જેવા પક્ષની સરકાર આવે તો જ આ શક્ય બને. કૉંગ્રેસ શરૂઆતમાં  કલમની વિરુદ્ધ હતી પણ સરદારે સમજાવી દીધા પછીથી તેણે વિરોધ છોડી દીધો! આથી કલમને દૂર કરવા માટે એકલા ભાજપની સરકાર ત્યાં બને તો જ આ થાય, જે હાલની પળે શક્ય લાગતું નથી.

કલમ ૩૭૦ મુજબ, ભારતીય સંસદ જે કાયદાઓ ઘડે તેને જો જમ્મુ-કાશ્મીરની સરકાર મંજૂરી ન આપે તો તે આ રાજ્યમાં લાગુ ન થઈ શકે. આનો સીધો સાદો અર્થ એ કે તે કેન્દ્ર સરકારને પણ ઉપરવટ જઈ શકે. આમ તો આપણે ત્યાં સમવાયી (ફેડરલ) બંધારણ છે, પરંતુ આપણા દેશમાં કેટલીક મહત્ત્વની બાબતમાં રાજ્ય કરતાં કેન્દ્ર જ સર્વોપરી મનાયું છે. અને એ જરૂરી પણ છે. પરંતુ કાશ્મીર બાબતે કમનસીબે આવું નથી. કલમ ૩૭૦ મુજબ, કાશ્મીરનું બંધારણ અલગ, તેનો ધ્વજ અલગ અને બેવડું નાગરિકત્વ છે. ભારતીય નાગરિકોને જે મૂળભૂત અધિકારો મળેલા છે તે કરતાં જમ્મુ-કાશ્મીરના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અલગ છે. માનો કે ભારત સામે યુદ્ધ છેડાય કે કાશ્મીરમાં ગંભીર કટોકટી સર્જાય તો પણ રાષ્ટ્રપતિ જેમ દેશનાં અન્ય રાજ્યોની સરકારને બરખાસ્ત કરી શકે તેમ કાશ્મીરની સરકારને બરખાસ્ત કરી શકતા નથી. જોકે એનો રસ્તો કાઢવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના બંધારણની કલમ ૯૨ મુજબ, રાજ્યપાલનું શાસન લાગુ કરી શકાય છે અને આ છટકબારી દ્વારા ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરાયું છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્રના કાયદાઓ, વેરા વગેરે કાશ્મીરમાં લાગુ પડતા નથી.

જોકે, વિદ્વાન અને જમ્મુની યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ અમિતાભ મટ્ટુ અનુસાર, કલમ ૩૭૦ તેના મૂળ રૂપમાં રહી જ નથી. બંધારણ સભામાં જે સ્વાયત્તતાની કલ્પના કરવામાં આવી હતી તે નથી. એક લેખમાં તેમણે લખ્યું છે કે શ્રેણીબદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ આદેશોના કારણે ૩૭૦મી કલમ આમ તો ઘણા અંશે નાબૂદ થઈ ચુકી છે. ૧૯૫૨ પછીના શ્રેણીબદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ આદેશોના કારણે કેન્દ્રીય કાયદાઓ કાશ્મીરમાં પણ લાગુ થઈ શકે છે.  જે તફાવત છે તે ત્યાંના કાયમી રહેવાસીઓ અને તેના અધિકાર, આંતરિક અશાંતિના આધારે ત્યાં રાજ્ય સરકારની મંજૂરી વગર કટોકટી લાગુ કરી શકાતી નથી, રાજ્ય વિધાનસભાની મંજૂરી વગર તેના નામ અને સરહદોમાં ફેરફાર કરી શકાતા નથી. ત્યાંની સ્ત્રીઓને સંપત્તિના અધિકાર નથી.

કલમ ૩૭૦ જેવી બીજી કલમો પણ કેટલાંક રાજ્યો માટે લાવવામાં આવી હતી (દા.ત. ૩૭૧-એ નાગાલેન્ડ માટેની વિશેષ જોગવાઈ છે), પરંતુ આ કલમ એટલા માટે અલગ પડે છે કે તે આજે પણ  ચાલુ રહી છે જ્યારે ૩૭૧-એથી લઈને ૩૭૧-આઈ લગભગ નાબૂદ જેવી છે.

હજુ કલમ ૩૭૦મી ઓછી પડતી હોય તેમ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં નહેરુ અને શેખ અબ્દુલ્લાએ એક બીજી સમજૂતી કરી જેને ૧૯૫૨ની દિલ્હી સમજૂતી અથવા એગ્રીમેન્ટ તરીકે ઓળખાય છે. આ સમજૂતી કેવી હતી? ૧. તમામ રાજ્યો માટે કાયદો રચવાની અવશિષ્ટ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે હોય, પણ કાશ્મીર બાબતમાં તેમ નહીં હોય. ૨. કાશ્મીરના લોકો ભારતના નાગરિક તો ગણાશે પરંતુ તેમને વિશેષ અધિકારો અને વિશેષાધિકારો (પ્રિવિલેજ) આપવા તે રાજ્યનો વિષય ગણાશે. ૩. જમીન સુધારા માટે કાશ્મીરમાં મૂળભૂત અધિકારો લાગુ નહીં પડે. ૪. રાજ્યમાં બૉર્ડ ઑફ જ્યુડિશિયલ ઍડ્વાઇઝર હતું તેથી સુપ્રીમ કૉર્ટ પાસે માત્ર એપેલેટ જ્યુરિસ્ડિક્શન જ રહશે. ૫. અન્ય રાજ્યોની સરકારને બરતરફ કરવી હોય તો ૩૫૬મી કલમ લાગુ કરી શકાય, પણ કાશ્મીરમાં નહીં.

એ વખતે નહેરુ સર્વસત્તાધીશ જેવા હતા એટલે તેમની સામે કોઈ થાય તેમ નહોતું. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ શેખ અબ્દુલ્લાનો ડંકો વાગતો હતો. આવામાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની પ્રેરણાથી ‘પ્રજા પરિષદ’ નામનો પક્ષ રચાયો અને તેણે કલમ ૩૭૦ તેમજ શેખ અબ્દુલ્લાની હિન્દુ વિરોધી માનસિકતાનો વિરોધ શરૂ કર્યો. આ પક્ષે નવેમ્બર ૧૯૫૨થી સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો. આ તરફ ૧૯૫૦માં ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેની દિલ્હી સંધિના વિરોધમાં નહેરુ સરકારમાં ઉદ્યોગ પ્રધાન અને હિન્દુવાદી ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમણે ભારતીય જનસંઘ નામના હિન્દુવાદી પક્ષની સ્થાપના કરી હતી. હવે તેઓ પણ શેખ અબ્દુલ્લાના વિરોધમાં જોડાયા હતા. ૧૯૫૩માં અસહકારની ચળવળ શરૂ થઈ. એ વખતે સત્યાગ્રહીઓ પર તડાપીટ બોલાવવામાં અબ્દુલ્લા સરકારે કોઈ માનવતા રાખી નહોતી. પોલીસ ગોળીબારમાં અનેકોનાં મોત થયાં. સત્યાગ્રહીઓના ઘરે જઈ પોલીસ તેમને મારતી. જેલમાં પુરાયેલા સત્યાગ્રહીઓ પર અનેક પ્રકારના અત્યાચાર થતાં. આ અત્યાચારો સામે પ્રજા પરિષદના નેતાઓ દિલ્હીમાં તમામ રાજકીય પક્ષો, સાંસદો અને મિડિયાને મળ્યા અને તેમને કાશ્મીરની સ્થિતિની જાણ કરી. પરંતુ નહેરુએ તેમને મળવાની ના પાડી દીધી. જોકે જમ્મુની બે મહિલા નેતાઓ શક્તિ શર્મા અને સુશીલા માંગી વિજયા લક્ષ્મી પંડિત, ઈન્દિરા ગાંધી, ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીને મળ્યાં અને પરિસ્થિતિથી તેમને અવગત કર્યાં. છેવટે સાંસદોની બેઠક મળી અને તેમના આગ્રહથી નહેરુ આ નેતાઓને મળવા તૈયાર થયા. જોકે તે પછી પણ તેમણે આ ક્રૂરતા અને અત્યાચાર અટકાવવા કોઈ પગલાં ન લીધાં.

હવે આ તરફ, શેખ અબ્દુલ્લાએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં એવો કાયદો કે નિયમ, જે કહો તે, કર્યો હતો કે ભારતના (એટલે કે કાશ્મીર સિવાયના રાજ્યના) નાગરિકોએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આવવું હોય તો પરમિટ લેવી પડે! એક રીતે, વિઝા જેવું! અરે! ભારતના રાષ્ટ્રપતિએ પણ કાશ્મીરમાં જવું હોય તો શેખ અબ્દુલ્લાની મંજૂરી વગર ન જઈ શકે! આ તરફ અબ્દુલ્લા વિરોધી આંદોલન સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ રહ્યું હતું. ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી જમ્મુ જવા રવાના થઈ રહ્યા હતા. તેમણે ઘોષણા કરી હતી કે હું રાષ્ટ્રની એકતા માટે મારા પ્રાણનો પણ ભોગ આપી દઈશ.

શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીએ પરમિટ વગર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં જવાનું નક્કી કર્યું અને તેમણે ઘોષણા કરી: એક દેશ મેં દો વિધાન (બંધારણ), દો પ્રધાન (વડા પ્રધાન) ઔર દો નિશાન (બે રાષ્ટ્રધ્વજ) નહીં ચલેંગે. મુખરજી સાથે જનારામાં એક હતા, ભારતના પૂર્વ વડા પ્રધાન અને હવે ભારતરત્ન અટલ બિહારી વાજપેયી…

(ક્રમશઃ)

(મુંબઈ સમાચારની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘સિક્કાની બીજી બાજુ’ કૉલમમાં તા.૧૦/૫/૧૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

વાંચો ભાગ-૧ કાશ્મીરી હિન્દુઓ પર અત્યાચારોનો સદીઓનો સિલસિલો

ભાગ-૨ કાશ્મીરમાં હિન્દુ રાજ પાછું કેવી રીતે આવ્યું?

ભાગ-૩કાશ્મીર સળગતું હતું ત્યારે નહેરુ રશિયા ને આફ્રિકાની વાતો કરતા હતા!

ભાગ-૫ શ્યામાપ્રસાદનું રહસ્યમય મોત ને નેહરુનો શેખ પ્રત્યે આંધળો પ્રેમ

ભાગ-૬ હજ પઢવાના નામે શેખ અબ્દુલ્લાનું ચીન અને મુસ્લિમ દેશો સાથે ષડયંત્ર

ભાગ-૭  ઈન્દિરાની નિષ્ફળતાઃ યુદ્ધ જીત્યાં પણ કાશ્મીર પાછું ન મેળવ્યું

ભાગ-૮ કાશ્મીરમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ૧૯૭૧થી ચાલુ થઈ

ભાગ-૯- શૈખ અબ્દુલ્લાએ ઈન્દિરા ગાંધીને ભૂ પીવડાવી દીધું!

ભાગ-૧૦ કાશ્મીરમાં શેર-બકરાનું રાજકારણ: બકરાઓની કેવી હાલત હતી?

ભાગ-૧૧ ફારુકના શાસનમાં શીખ ત્રાસવાદીઓને આશ્રય મળતો

ભાગ-૧૨ ઈન્દિરાની સભામાં ફારુકના કાર્યકરોએ પાયજામા કાઢી નાખ્યા!

ભાગ-૧૩ કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ, ખાલિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા

ભાગ-૧૪ ૨ જુલાઈ ૧૯૮૪ના રોજ રાજભવનમાં રસપ્રદ ધડાધડી

ભાગ-૧૫ જી. એમ. શાહ સરકારે વિશ્વાસ મત મેળવ્યો

ભાગ-૧૬ ત્રાસવાદીનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો, ખરેખર?

ભાગ-૧૭ પાકિસ્તાનનું પ્રૉક્સી વોર અને ક્રિકેટ પોલિટિક્સ

ભાગ-૧૮ પાકિસ્તાનનું ક્રિકેટ પોલિટિક્સ, શારજાહ એટલે ભારત માટે હારજા

ભાગ-૧૯ શાહબાનો કેસ: રાજીવના નિર્ણયથી કાશ્મીરમાં ઉજવણીનો માહોલ

ભાગ-૨૦ કાશ્મીરમાં સાંપ્રદાયિક હુલ્લડોમાં હિન્દુઓને નિશાન બનાવાયા

ભાગ-૨૧ કટ્ટરવાદી ઉમેદવારોનો નારો રહેતો: એસેમ્બલી મેં ક્યા ચલેગા? નિઝામ-એ-મુસ્તફા!