hindu, Jaywant nee je bbat

શીતળા, બ્રાહ્મણવાદ અને રસીની ભારતમાં શોધ

જયવંતની જે બ્બાત

શું શીતળા સાતમ કે ટાઢી સાતમ અંધશ્રદ્ધા છે?

આજે શીતળા સાતમ છે. ગુજરાતમાં શ્રાવણ કૃષ્ણ પક્ષ (વદ)ની સાતમે શીતળા સાતમ મનાવાય છે પરંતુ ઉત્તર ભારતથી લઈને રાજસ્થાન સુધી તે ચૈત્ર કૃષ્ણ પક્ષ (વદ)ની સાતમે મનાવાય છે. ઉત્તર ભારતીયો એવો તર્ક આપે છે કે ત્યાર પછી ગ્રીષ્મ ઋતુ ચાલુ થતી હોઈ હવે ટાઢું ખાવાનું નથી. સંક્રામક (ચેપી) રોગની સામે બચવા માટે આ શીતળા સાતમ ઉજવાય છે.

ગુજરાતમાં, બની શકે, જોકે તેના કોઈ ઐતિહાસિક આધાર-પુરાવા મારા ધ્યાનમાં નથી, કે શ્રી કૃષ્ણ દ્વારકામાં સ્થાયી થયા હોવાથી જન્માષ્ટમીનું ખૂબ જ મહત્ત્વ છે. સૌરાષ્ટ્રમાં સાતમ-આઠમની ઉજવણી દિવાળી કે બીજા કોઈ પણ તહેવાર કરતાં વધુ મોટા પાયે થાય છે. વળી, હજુ હમણાં સુધી મનોરંજનનાં સાધનો અને માધ્યમો સીમિત હતા. હવે તો ચકડોળથી લઈને ચકરડી સુધીના મેળાનાં સાધનો બારમાસી જેવાં થઈ ગયાં છે. પરંતુ પહેલાં માત્ર સાતમ-આઠમની આસપાસ મેળા લાગતા. બાળકોને ફરવા લઈ જવાનો આ મોકો રહેતો. આ સમયે પણ સ્ત્રીને રસોડામાં પૂરાઈ રહેવું પડે તો સ્ત્રીને આનંદ ન મળી શકે. અને આજે પણ સ્ત્રીને ક્યારેય ગરમાગરમ રસોઈ જમવા નથી મળતી. આ દુઃખની વાત છે. એટલે રાંધણ છઠ્ઠના દિવસે એકસામટું રાંધી લઈ શીતળા સાતમના દિવસે સ્ત્રીને રસોડામાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે. સાતમના દિવસે ટાઢું ખાધું હોઈ જન્માષ્ટમીના દિવસે સાચા અર્થમાં ફળાહાર સાથેનો અથવા માત્ર પાણી સાથેનો ઉપવાસ કરવાનો હોય છે અને ભગવાનની ભક્તિમાં લીન થવાનું હોય છે.

જોકે હવે આધુનિક સમયમાં શીતળા સાતમના દિવસે લોકો રેસ્ટોરન્ટ-હોટલમાં ઉમટી પડે છે. જન્માષ્ટમીના દિવસે ફળાહારના બદલે રાજગરાની પુરી, સૂકી ભાજી, સામો, મોરૈયો, તળેલાં મરચાં, બટેટાંની પતરી, તળેલી સિંગ, વગેરે સહિત અનેક વાનગીઓ ઝાપટતા હોય છે. અને ભગવાનની ભક્તિમાં લીન થવાના બદલે જુગાર રમવામાં ઔચિત્ય માને છે.

પરંતુ આજના દિવસે એક વૉટ્સએપ સંદેશો બહુ ફરે છે. શીતળા રોગની સામે શીતળા સાતમ મનાવાય છે. હકીકતે તો એડવર્ડ જેનરને યાદ કરવો જોઈએ જેણે શીતળા રોગની એટલે કે ઓરી-ઓછબડાની રસી શોધી હતી. આવું માનતા હોય તેમની માન્યતાનો સ્વીકાર પરંતુ સત્યના મૂળ સુધી પહોંચવાની તસદી કોઈ લેતું નથી.

રવિશંકર નામના પત્રકારે ‘ભારત મેં યુરોપીય યાત્રી’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. રવિશંકર ‘ભારતીય ધરોહર’ મેગેઝિનના કાર્યકારી સંપાદક અને નવી દિલ્લીના સભ્યતા અધ્યયન કેન્દ્ર (રિસર્ચ સ્ટડી સેન્ટર)ના સંશોધન નિર્દેશક છે. રાજનીતિ અને સમાજશાસ્ત્ર ઉપરાંત વિજ્ઞાન, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, દર્શન, યોગ અને અધ્યાત્મમાં તેમને સારી રૂચિ અને પકડ છે. તેમણે ‘પાંચજન્ય’, ‘હિન્દુસ્થાન સમાચાર’, ‘ભારતીય પક્ષ’, ‘એકતા ચક્ર’, ‘ધ કમ્પ્લીટ વિઝન’, ‘ઉદય ઇન્ડિયા’, ‘ડાયલૉગ ઇન્ડિયા’ જેવા અનેક સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાં કામ કર્યું છે.

રવિશંકર લખે છે,

“ચેચક એટલે કે શીતળા/ઓરી/અછબડાથી બચવાના બે ઉપાય હતા- એક તો સાફસફાઈ. પરંતુ બંગાળ, બિહાર વગેરે જ્યાં અંગ્રેજોએ પહેલાં સત્તા મેળવી અને સૌથી વધુ લૂટ્યા ત્યાં દુષ્કાળ પડવાના શરૂ થયા. અંગ્રેજો પહેલાં અનાવૃષ્ટિ થતી હતી તો ખેડૂતો પાસે અનાજ સુરક્ષિત રહેતું હતું પરંતુ યુરોપીય લોકોએ ખેડૂતોની તે બચતને લૂટી લીધી. કરોડોની સંખ્યામાં લોકોના ભૂખમરાના કારણે મૃત્યુ થવા લાગ્યા. સ્વાભાવિક જ સાફસફાઈ રાખવું કઠિન હતું. આવામાં શીતળા રોગ ફેલાય જ. માલાબાર અને ટ્રાંક્વીબાર એટલે કે કેરળ અને તમિલનાડુના ચિકિત્સા સંબંધી યુરોપીય વિવરણો (યુરોપીય લોકોએ લખેલા પુસ્તકો)માં ક્યાંય શીતળાનું વર્ણન નથી મળતું કારણકે તે વિસ્તારોમાં આવી લૂટ અને તેના પરિણામે ભૂખમરો ફેલાયો નહોતો.

આ વિષમ અવસ્થામાં ભારતીય વૈદ્યોએ ઉપાય શોધ્યો હતો- જેના વિશે યુરોપીય લોકોને જાણકારી નહોતી. ભારતીય વૈદ્યોએ શીતળાની રસી મૂકવાની શરૂ કરી. આ વાત એ સમયની છે જ્યારે યુરોપમાં શીતળાના કારણે લાખો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. તેમને આ રસીની ખબર જ નહોતી. ભારતીયોને ખબર હતી કે શીતળાનો ઈલાજ કરી શકાતો નથી, અને આથી તેને એક દેવી સાથે જોડીને બીમારી દરમિયાન રોગીને પૂર્ણ સુરક્ષા પ્રદાન કરવાની વ્યવસ્થા કરી હતી પરંતુ તેને યુરોપીય મિશનરીઓ સમજી ન શકી કે પછી તેને ઈરાદાપૂર્વક અંધવિશ્વાસ દેવાનો તેમણે પ્રયત્ન કર્યો. ‘કૉલૉનાઇઝિંગ બૉડી’ પુસ્તક (જયવંતની નોંધ: આ પુસ્તક બ્રિટિશ આધિપત્યવાળા ભારતમાં દવાઓ અને રોગનું વિશ્લેષણ કરતું પુસ્તક છે.)માં ડેવિડ આર્નૉલ્ડ લખે છે, “પશ્ચિમમાં સિંધ અને ગુજરાતથી લઈને ઉત્તર અને મધ્ય ભારતથી લઈને બંગાળ, આસામ અને ઉડીસા સુધીમાં ચેચકને શીતળાના નામથી વિખ્યાત એક દેવીના રૂપમાં ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે માતાના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં રોગ અને દેવી, બંનેને જ શીતળાના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. બંગાળમાં તેને ઘણી વાર બસંત ચંડીના નામથી જ ઓળખવામાં આવે છે અને રોગને બસંત રોગ કહેવામાં આવે છે, જે (વસંત) ઋતુ પછી તેનો સર્વાધિક પ્રકોપ થાય છે અને જ્યારે આ દેવીની સર્વાધિક પૂજા કરવામાં આવે છે. વર્ષ ૧૮૯૦માં વિલિયમ ક્રુકે તેને હિન્દુત્વની ઉતરતી કક્ષાની અને ગામડાની દેવીઓમાં સામેલ કરી. આવું કરીને ક્રુક એ પૂર્વવર્તી મિશનરી કૉલૉનાઇઝિંગ (સામ્રાજ્યવાદ)ના ભાવને પ્રદર્શિત કરી રહ્યો હતો, જેમાં શીતળતા અને અન્યાન્ય રોગોની દેવીઓને શેતાન અને દાનવના રૂપમાં ચિત્રિત કરવામાં આવતા હતા…

…આર્નૉલ્ડે એ નોંધ્યું છે કે શીતળા માતાના પૂજારી બ્રાહ્મણ નહીં પરંતુ માલાકાર નામના એક અબ્રાહ્મણ જાતિના લોકો રહેતા હતા. જેને આજની પરિભાષામાં નિમ્ન જાતિના ગણવામાં આવે છે. દિલ્લી, હરિયાણા, રાજસ્થાન, બંગાળ વગેરે વિસ્તારોમાં શીતળા માતાનાં મંદિરો આજે પણ મળી આવે છે. ખરેખર તો આ મંદિર શીતળાનાં રસીકરણનાં કેન્દ્રો હતાં. આર્નૉલ્ડ લખે છે, “જ્યાં સુધી શીતળાના પૂજારીની વાત છે, તેઓ ન તો બ્રાહ્મણ હતા, અને ન તો સ્ત્રીઓ, પરંતુ નીચી પરંતુ સ્વચ્છ શુદ્ર જાતિના લોકો રહેતા હતા. મલ્લ એ ઉત્તર ભારતની બાગાયત અને ખેતી કરનારી જાતિ છે જેને બંગાળમાં મલ્લ અથવા માલાકાર નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તે સામાન્યતઃ માળી કે માળા બનાવનારાઓ હોય છે. તેઓ જ શીતળા માતાની પૂજા સાથે જોડાયેલા હતા. સામાન્ય રીતે આ પૂજા ચૈત્ર મહિનામાં થતી હતી, પરંતુ (ગુજરાત જેવાં) કેટલાક સ્થાનો પર સાવન (શ્રાવણનું અપભ્રંશ)માં પણ ચેચક થવાની આશંકા રહેતી હશે.” (જયવંતની નોંધ: આમ, પૂજા કરવાનો માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણોનો જ ઠેકો હતો તેવું કેટલાક ખ્રિસ્તી કે ડાબેરી વિચારસરણીના આધારે દલિત તરફી સંગઠનો દલિતોને હિન્દુઓથી અલગ પાડવા પ્રયાસ કરે છે તે થિયરીનો અહીં છેદ ઉડી જાય છે.)

રવિશંકરજીની વાતને અહીં અટકાવીએ. અહીં સુધી વાંચો તો એવું લાગે કે આમાં રસીકરણની વાત ક્યાંથી આવી. પરંતુ તેઓ આનો જવાબ પણ આપે છે. તેઓ લખે છે,

“શીતળા માતાનાં મંદિરો અને ચેચકના રસીકરણના સંબંધનું વર્ણન કરતા આર્નૉલ્ડ લખે છે, “ચેચક થતા રોકવા અને તેના પ્રભાવને ન્યૂનતમ કરવાનો એક જ ઉપાય હતો- વેરિયોલેશન (Variolation- અર્થાત ઓરી/અછબડા સામે વ્યક્તિને રક્ષવાની સૌથી પહેલી પદ્ધતિ.) (જયવંતની નોંધ: વિકિપિડિયામાં વેરિયોલેશનનો લેખ છે. તે જોશો તો પણ ધ્યાનમાં આવશે કે પહેલાં ચીનમાંથી તે ઇંગ્લેન્ડમાં ગયું છે, સ્વાભાવિક છે કે ભારત અને ચીન સહિત એશિયાના દેશોનાં ઘણાં સંશોધનો કે તેની વૈજ્ઞાનિક વાતોને અમેરિકા-યુરોપના મિડિયા-પ્રકાશનો અને વૈજ્ઞાનિકોએ દબાવી પોતાના નામે કરી લીધી છે. આના પર હું ફરી ક્યારેક વિગતવાર લખીશ.) પૂર્વ અને ઉત્તર ભારતમાં અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીમાં વેરિયોલેશનનાં અનેક વિવરણ યુરોપીય ડૉક્ટરો અને સર્જનો દ્વારા નોંધવામાં આવ્યાં છે….વર્ષ ૧૮૦૦ પહેલાં તેમનાં મૂલ્યાંકનમાં ઘણી પ્રશંસા છે પરંતુ યુરોપમાં વેક્સિનેશન આવી ગયા પછી પરોક્ષ અને પ્રત્યક્ષ નિંદા કરાવા લાગી.

વેરિયોલેશન પદ્ધતિની વિસ્તૃત જાણકારી ઈ. સ. ૧૭૬૭માં લંડન કૉલેજ ઑફ ફિઝિશિયનમાં ડૉ. જે. ઝેડ હૉલવેલે આપી હતી, જે તેમણે પોતાના ભારતપ્રવાસના દિવસોમાં જાતે ભ્રમણ કરીકરીને જોઈ હતી. તેમના વિવરણ અનુસાર, કાશીના ગુરુકુળોમાંથી ગુરુઓના આશીર્વાદ લઈને શિષ્યો નીકળતા હતા અને પોતપોતાને સોંપવામાં આવેલાં ગામોમાં તે પૂજાવિધાન માટે જતા હતા. ચાર-પાંચ શિષ્યોની ટોળી બનાવીને તેમને ત્રીસ-ચાલીસ ગામો અપાતા હતા. ગુરુના આશીર્વાદની સાથોસાથ તેઓ કેટલીક વસ્તુઓ પણ લઈ જતા હતા- ચાંદી કે લોહીની ધારદાર બ્લેડ અને સોઈ તેમજ રૂમાં લપેટાયેલી કોઈ વસ્તુ. તેઓ ત્રણથી પંદર વર્ષની ઉંમરનાં બાળકો-બાળકીઓને એકઠા કરતા હતા. તેમના હાથમાં બ્લેડથી ધીમેધીમે ખોતરીને લોહીનું એકાદ ટીપું કાઢવા જેટલો જખમ કરતા હતા. પછી રૂ ખોલીને તેમાં લપેટાયેલી વસ્તુને જખમ પર ઘસતા હતા. થોડા જ સમયમાં દર્દ પૂરું થઈ જાય એટલે બાળક ફરી રમવા ઉપડી જતું. પછી એ બાળક પર નજર રખાતી. તેમનાં માતાપિતાને અલગથી સમજાવાતાં હતાં કે બાળકના શરીરમાં શીતળા માતા આવવાનાં છે. તેમના સત્કાર માટે શું ખવડાવવું જોઈએ. તે હકીકતમાં પથ્ય (આયુર્વેદમાં પથ્ય એટલે ડાયેટ) વિચારના આધાર પર નક્કી કરાતું હતું.

એકબે દિવસમાં બાળકોને ચેચકના દાણા નીકળતા હતા અને થોડો તાવ પણ ચડતો હતો. તે સમયે બાળકને પ્રેમથી રાખવામાં આવતો અને ઈચ્છાઓ પૂરી કરવામાં આવતી હતી. બ્રાહ્મણ શિષ્યોની જવાબદારી હતી કે તેઓ પૂજાપાઠ કરતા રહે જેથી જે દેવી આશીર્વાદના રૂપમાં પધાર્યાં છે, તે પ્રકોપમાં ન બદલાઈ જાય. દાણા મોટા થઈને પાકતા હતા અને પછી સૂકાઈ જતા હતા. આ આખું ચક્ર આઠ-દસ દિવસમાં પૂરું થતું હતું. પછી દરેક બાળકને લીમડાનાં પાંદડાંમાં નવડાવીને તેની પૂજા કરવામાં આવતી હતી અને તેને મિષ્ટાન્ન આપવામાં આવતું. આર્નૉલ્ડે વિભિન્ન ઉદાહરણો દ્વારા બતાવ્યું છે કે વેરિયોલેશનના આ કામમાં બ્રાહ્મણ સિવાયની જાતિઓ પણ જોડાતી હતી.

એ એક ઇતિહાસ છે કે અંગ્રેજોએ તેના પર પ્રતિબંધ લગાવીને આ દેશી રસીકરણની પ્રક્રિયાને બંધ કરાવી….ખ્રિસ્તી બનાવવા માટે અહીંના જ્ઞાનને અંધવિશ્વાસ અને અજ્ઞાન સાબિત કરવાનો ભરપૂર પ્રયાસ કર્યો.”

એટલે હવે કોઈ પણ હિન્દુ પરંપરા કે બાબતને અંધશ્રદ્ધા-અવિશ્વાસમાં ખપાવવાનો પ્રયાસ થાય તો તેને આંધળી રીતે માની લેતા પહેલાં દસ વાર વિચાર કરજો.

Advertisements
hindu, politics, religion, sanjog news, vichar valonun

કાંચીના આચાર્ય જયેન્દ્ર સરસ્વતીનું નિધન અને સેક્યુલર મિડિયાની બદમાશી

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા. ૦૪-૦૩-૨૦૧૮)

કાંચીના આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી દેવલોક પામ્યા. આ સમાચાર અને અભિનેત્રી શ્રીદેવીના સમાચારની તુલના કરો તો! મધર ટેરેસા ગુજરી ગયા ત્યારનું મિડિયા યાદ કરો અથવા કાલે સવારે ન કરે જિસસ અને કોઈ પૉપ ગુજરી જાય તો મિડિયા કેવું કવરેજ આપે? પરંતુ એક અંગ્રેજી અખબાર ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’એ તો તેની વેબસાઇટ પર કાંચીના આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી દેવલોક પામ્યાના સમાચારના હેડિંગમાં પણ બદમાશી કરી. તેણે લખ્યું- Kanchi seer Jayendra Saraswathi, a spiritual colossus till his arrest in 2004, dies. અર્થાત્ કાંચીના આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી, ૨૦૦૪માં તેમની ધરપકડ નહોતી થઈ ત્યાં સુધી આધ્યાત્મિક મહાન વિભૂતિ હતા, તે મૃત્યુ પામ્યા છે. દેવલોક પામ્યા જેવો શિષ્ટ શબ્દ તો ન જ વાપર્યો, પરંતુ ૨૦૦૪માં તેમની ધરપકડ થઈ તે પણ હેડિંગ દ્વારા જ યાદ કરાવી દીધું! કેટલી સેક્યુલર બદમાશી! જે કેસમાં આચાર્ય નિર્દોષ છૂટેલા તે કેસ યાદ કરાવવાનો શું અર્થ? આ રીતે જોઈએ તો શ્રીદેવીથી માંડીને રાહુલ ગાંધી સુધી આવા કંઈ ને કંઈ વિવાદ તો હોવાના જ. શું આ છાપું દરેક મહાન અથવા જાણીતી વિભૂતિ વખતે આવું હેડિંગ આપશે?
પરંતુ ૨૦૦૪માં તેમની ધરપકડ એ વખતના હિન્દુઓને કમકમાવી અને બરાબર શૂળ પેસાડનારી બની ગઈ હતી.

બરાબર દિવાળીના રોજ તેમની ધરપકડ ખ્રિસ્તી સોનિયા ગાંધીના કેન્દ્રીય અને પહેલાં ભાજપના સાથ માટે હિન્દુત્વના માર્ગે ગયેલાં પણ પછી ખ્રિસ્તીઓ તરફ વળેલાં જયલલિતાના શાસનમાં થયેલી. વિચાર કરો! આ રીતે ઇસ્લામ પંથ કે ખ્રિસ્તી પંથના કોઈ આવા મોટા ગજાના વડાની ધરપકડ તેમના જ કોઈ તહેવારે થઈ હોત તો? આખો દેશ ભડકે બળ્યો હોત! પરંતુ હિન્દુઓ અસહિષ્ણુ છે તેમ કહેનારા શાહરુખ ખાનો, આમીર ખાનો અને બીજા બુદ્ધુજીવીઓના મોઢે આ અહિંસક તમાચો હતો.

હિન્દુઓએ ન્યાયને સાથ આપ્યો. હિન્દુઓ મોટા ભાગે ન્યાયના માર્ગે ચાલવામાં માને છે. અગ્નિપરીક્ષામાં માને છે.
રાવણની લંકા પર વિજય મેળવ્યા બાદ ભગવાન શ્રી રામનાં પત્ની રાણી સીતાજીએ અગ્નિપરીક્ષા આપેલી અને અયોધ્યામાં ધોબીના આક્ષેપ પર શ્રી રામે તેમનો ત્યાગ કરી દીધેલો. ત્યારથી લઈ એલ. કે. અડવાણીએ હવાલા કાંડમાં પોતાનું નામ આવતા ફટ દઈને રાજીનામું ધરી દીધેલું કે નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતના ૨૦૦૨નાં રમખાણો મુદ્દે કોઈ મુખ્યપ્રધાને ન સામનો કર્યો હોય તેમ પૂછપરછ, સિટ વગેરેનો સામનો કરેલો ત્યાં સુધી હિન્દુઓ સતત અગ્નિપરીક્ષા જ આપતા આવ્યા છે. પરંતુ અન્ય પંથોની વાત આવે ત્યારે આવું થતું નથી. અને તોય હિન્દુઓને અસહિષ્ણુ કહેવાય છે. જોકે આ અગ્નિપરીક્ષાની પણ હવે તો હદ લાગે છે કારણકે મોટા ભાગની અગ્નિપરીક્ષામાં અંતે તો સોનું તપીને શુદ્ધ થઈને જ બહાર આવે છે તેવું જ થાય છે. પ્રશ્ન તો એ થાય છે કે જે ઈમામ પોતાને પાકિસ્તાની ઍજન્ટ કે આઈએસઆઈ ઍજન્ટ કહે તેમની ધરપકડ પણ ન થઈ શકે જ્યારે આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીની બરાબર દિવાળીના દિવસે જ ધરપકડ થાય અને આ દેશમાં એક પણ છમકલું નથી થતું.

એ કેસની વાત ટૂંકમાં કરી લઈએ. ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૪ના રોજ તમિલનાડુના વરદરાજ પેરુમાલ મંદિરના કાર્યાલયમાં મંદિરના મેનેજર શંકર રમણ નામના એક વ્યક્તિની હત્યા થઈ. તેણે આચાર્ય પર નાણાકીય અનિયમિતતાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. આ કેસમાં શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી સહિત ૨૪ આરોપીઓ હતા. ૨૦૧૫ના વર્ષમાં આ ૨૪એ ૨૪ આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટી ગયા! અને તો પણ સેક્યુલર મિડિયા શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીના નિધનના સમાચારમાં આવું હેડિંગ લખે છે!

આચાર્યની ધરપકડ પાછળ ખ્રિસ્તી મિશનરી, સોનિયા ગાંધી અને જયલલિતા કઈ રીતે કારણભૂત હતા તે આખું ષડયંત્ર વિચારવા જેવું છે. શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી હિન્દુ સમાજની સ્થિતિથી ખુશ નહોતા. સાથે તેઓ તમિલનાડુ સહિત સમગ્ર ભારતમાં ખ્રિસ્તી મિશનરી દ્વારા થતી વટાળ પ્રવૃત્તિથી પણ ચિંતિત હતા. આનો પ્રતિકાર કરવા હિન્દુ ધર્મની લીટી મોટી કરવાના ભાગ રૂપે એક સાચા સંતે-ધર્મગુરુઓએ (બાકી તો અત્યારે કથાકાર-સંતોને સેક્યુલર બનવાના અભરખા થયા છે) તેમના મઠની પ્રવૃત્તિ વિસ્તારવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૮૭માં તેમણે ‘જન કલ્યાણ જાગરણ’ શરૂ કર્યું. તેનાં બે મુખ્ય કાર્યો હતા- લોકોની સેવા કરવી અને બીજું, હિન્દુ પ્રજાને જાગૃત કરવી. તેઓ પોતાનાં પ્રવચનો બિન્દાસ્ત આપતાં અને તેમાં કેટલાંક પંથીય સમૂહોને મળતા વિદેશી નાણાં ભંડોળ અને તેનો ઉપયોગ પંથાતરણ કરવામાં થતો તે અંગે તેઓ બોલતા.
૧૯૮૦માં કન્યાકુમારી જિલ્લામાં મંદિર તહેવારો બાબતે હિન્દુઓ અને ખ્રિસ્તીઓમાં સાંપ્રદાયિક તણાવ થયો હતો. તિરુનેવેલી જિલ્લામાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં દલિતોના પંથાતરણના સમાચારે સમગ્ર દેશમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો હતો. એ વખતે તમિલનાડુની અન્નાદ્રમુક સરકારે શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીને મંદિર સંપત્તિની રક્ષા માટે એક રાજ્ય સ્તરની સમિતિના વડા બનાવ્યા હતા. ઉપરાંત ૨૦૦૨માં રાજ્ય સરકાર બળજબરીથી થતાં પંથાતરણને રોકવા કાયદો લાવી હતી. આનાથી ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ રોષિત હોય તે સ્વાભાવિક છે.

એક એવી ખોટી માન્યતા પણ છે કે હિન્દુ ધર્મગુરુઓ અને શંકરાચાર્યો હિન્દુઓની સેવા માટે કંઈ નથી કરતા અને દલિતોની ઉપેક્ષા કરે છે. જગન્નાથપુરીના શંકરાચાર્ય પ.પૂ. શ્રી નિશ્ચલાનંદ સરસ્વતીના કોઈ વિધાનને મારી મચડીને મિડિયામાં રજૂ કરાયું તેના પરથી એવી માન્યતા છે કે તેઓ દલિત વિરોધી છે. પરંતુ અમદાવાદમાં તેઓ આવ્યા હતા ત્યારે તેમણે નાતજાતના ભેદભાવ વગર દલિત સહિત સહુ કોઈ આવેલા ભક્તોને દીક્ષા આપી હતી તે મેં સગી આંખે જોયું છે અને એટલું જ નહીં, અમદાવાદમાં મિડિયા સાથેની વાતચીતમાં પણ તેમણે પોતે દલિત વિરોધી હોવાનું નકાર્યું હતું. પરંતુ ગૂગલ સર્ચ કરો તો તેઓ દલિત વિરોધી હોવાના સમાચાર જ મળશે. (કોઈ ટૅક્નૉલૉજીના જાણકાર હિન્દુવાદીએ ભારતનું સર્ચ એન્જિન બનાવવું જોઈએ કારણકે ગૂગલ સારું સર્ચ એન્જિન હતું પરંતુ તેના પર પક્ષપાતવાળાં પરિણામો આપવાનો આક્ષેપ દુનિયાભરમાં થાય છે. ચીને એટલે તો પોતાનું સર્ચ એન્જિન બનાવ્યું છે અને ગત ૯ ફેબ્રુઆરીએ કમ્પિટિશન કમિશન ઑફ ઇન્ડિયાએ ગૂગલ પર રૂ. ૧.૩૬ અબજનો દંડ ફટકાર્યો કારણકે તે સર્ચનાં પરિણામોમાં ચેડા કરે છે અને પક્ષપાત દર્શાવે છે.)

આ જ રીતે આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતી પણ દલિતો માટે ચિંતિત હતા. દલિતોને હિન્દુ વિરોધી બનાવવા અંગ્રેજોના સમયથી કેટલીક સંસ્થાઓ અને વિદેશો કાર્યરત્ છે. સરકારી ફૉર્મમાં હિન્દુની જ્ઞાતિ લખવાનું ત્યારથી શરૂ થયું છે. હવે તે બંધ કરાવવું જોઈએ. દલિતોમાં હિન્દુ ધર્મ અને ધર્મગ્રંથો વિશે જૂઠાણાં ફેલાવી તેમને ભ્રમિત કરાય છે અને અત્યારે તો આ પ્રવૃત્તિ જોરશોરથી ચાલી રહી છે. આવી જ સ્થિતિ આદિવાસીઓની પણ છે. દલિતો પર કેટલાક ઇસ્લામી પંથ વડાઓ, ખ્રિસ્તી પંથ વડાઓ, બૌદ્ધ પંથ વડાઓ વગેરે તમામની નજર રહેલી હોય છે. તમિલનાડુ સહિત ભારતમાં દલિતો પર ખ્રિસ્તી મિશનરીઓનો ડોળો પણ રહેલો છે તે આચાર્ય શ્રી જાણતા હતા. તેમણે આનો ભાષણમાં વિરોધ કરીને બેસી ન રહેતાં ઝૂંપડપટ્ટીની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું. તેમની સ્થિતિ સુધરે તે માટે કલ્યાણકારી યોજનાઓ શરૂ કરી. તેમને વધુ સારી જિંદગી જીવવા મળે તે માટે પ્રયાસો શરૂ કર્યા. આનાથી ખ્રિસ્તી મિશનરીઓને ફટકો પડવા લાગ્યો.

દરમિયાનમાં રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ બદલાઈ રહી હતી. ૨૦૦૪માં હિન્દુવાદી ભાજપના નેતૃત્વવાળા એનડીએએ સત્તા ગુમાવી હતી. તેનું એક કારણ એ પણ હતું કે અટલ-અડવાણી તુષ્ટીકરણના માર્ગે મુસ્લિમોને ખુશ કરવા ગયા. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાબતે અટલજીએ જે કડક અને તટસ્થ વલણ અપનાવવું જોઈએ તે ન અપનાવ્યું. બીજી તરફ લોકસભાની ચૂંટણીમાં તમિલનાડુમાં જયલલિતાના પક્ષ અન્નાદ્રમુકને પણ ફટકો પડ્યો. ૧૯૯૮થી દેશમાં પરિવર્તન આવેલું તે જોઈને જયલલિતા હિન્દુવાદી બની ગયેલાં, પરંતુ ૨૦૦૪માં ફટકો પડતા તેમને લાગ્યું કે કૉંગ્રેસ સાથે સારા સંબંધો કરવા પડશે. આથી આંધ્રપ્રદેશ જ્યાં કૉંગ્રેસની સરકાર હતી તે રાજ્યમાંથી આચાર્યની ધરપકડ કરવામાં આવી! એમ મનાય છે કે ગુજરાતના પૂર્વ ગૃહ પ્રધાન હરેન પંડ્યાના કેસમાં તહેરીક તહેફૂઝ શરીયા એ ઇસ્લામ સંસ્થાના વડા અને જેમના પર ૧૯૯૮માં એક બૉમ્બ વિસ્ફોટ કરાવવાનો આરોપ પણ લાગી ચૂક્યો હતો તેવા મૌલાના મોહમ્મદ નસીરુદ્દીનની ધરપકડ ગુજરાત પોલીસે આંધ્રપ્રદેશમાંથી કરી હતી તેથી તેના સંતુલન રૂપે આચાર્ય શ્રીની ધરપકડ કરાઈ હતી.

આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીને શંકરાચાર્ય કહેવાય છે પણ તે ખોટું છે. મૂલત: પ.પૂ. આદિ શંકરાચાર્યએ ચાર પીઠ સ્થાપેલી. આ ચાર પીઠ એટલે ઉત્તરમાં બદ્રીનારાયણ ખાતે જ્યોતિ પીઠ, પૂર્વમાં જગન્નાથપુરી, પશ્ચિમમાં દ્વારકા અને દક્ષિણમાં કર્ણાટકમાં શ્રી શ્રૃંગેરી ખાતે દક્ષિણામ્નયની પીઠ છે. હિન્દુઓ પોતે પણ પોતાના ધર્મ વિશે પૂરતું જ્ઞાન નથી મેળવતા અને બાળકોને પણ નથી શીખવતા. પરિણામે ઝાકીર નાઇક જેવા ત્રાસવાદી સમર્થકો હિન્દુઓને ભ્રમિત કરવામાં સફળ રહે છે. યૂ ટ્યૂબ પર એક વિડિયોમાં ઝાકીર કોઈ બનાવટી ભાંડને શંકરાચાર્ય તરીકે દર્શાવે છે અને તેના મોઢે એકાદ શ્લોક બોલાવી પછી કહેવડાવે છે કે ઇસ્લામ શાંતિનો પંથ છે. ઇસ્લામ મહાન છે.

ઇસ્લામ પંથ મહાન હશે પણ ઝાકીર જે રીતે લુચ્ચાઈથી છળકપટ દ્વારા બનાવટી શંકરાચાર્યને રજૂ કરે છે અને તેના મોઢે આવું બોલાવડાવી પંથાતરણની પ્રવૃત્તિ કરતો હતો તેની સામે વાંધો છે.

આચાર્ય શ્રી જયેન્દ્ર સરસ્વતીની જ્યારે ધરપકડ થઈ ત્યારના ચગાવેલા સમાચારની સરખામણીએ તેઓ જ્યારે નિર્દોષ છૂટ્યા ત્યારે પણ સેક્યુલર મિડિયાએ તે સમાચાર સાવ ફાલતુ હોય તેમ ટ્રીટ કરેલા.

આચાર્ય શ્રીને વંદન. તેમની હિન્દુ હિતની પ્રવૃત્તિ તેમના સ્વર્ગવાસ પછી ચાલુ રહે તે જ તેમને સાચી શ્રદ્ધાંજલી ગણાશે.

international, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

જાપાન ત્રાસવાદ, બેરોજગારી અને અસ્વચ્છતાથી મુક્ત કેમ છે?

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શનના ઑક્ટોબર માસના અંકમાં ‘સાંપ્રત’ કૉલમમાં આ લેખ છપાયો.)

તાજેતરમાં જાપાનના વડા પ્રધાન શિન્ઝો આબે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા. અમદાવાદથી મુંબઈ વચ્ચે બુલેટ ટ્રેન માટે ભૂમિપૂજન થયું અને ભારત-જાપાન વચ્ચે ઘણા ઐતિહાસિક કરારો પણ થયા. આ નિમિત્તે જાપાન દેશ, તેની સંસ્કૃતિ વગેરે ચર્ચામાં આવી. જાપાન આટલો વિકસિત દેશ કેમ છે? તેના વડા પ્રધાન અટપટી ચિત્ર જેવી જાપાનીઝ ભાષામાં જ કેમ બોલે અને લખે છે? તાજેતરમાં લંડનમાં છેલ્લા છ માસનો પાંચમો ત્રાસવાદી હુમલો થયો. આથી પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, મ્યાંમાર, શ્રીલંકા, અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન, રશિયા અને થોડા અંશે ચીન પણ ત્રાસવાદથી ગ્રસિત છે. તો પછી જાપાન કેમ આમાંથી બાકાત છે?

તેનું કારણ ‘સકોકુ’ શબ્દમાં રહેલું છે. આ શબ્દ જાપાનના ૧૧૮૫થી ૧૮૬૮ વચ્ચે રહેલી તોકુગાવા શોગુનેટ સૈનિક સરકારે લાગુ કરેલી સ્થળાંતર નીતિ (ઇમિગ્રેશન પૉલિસી) દર્શાવે છે. આ નીતિમાં કોઈ વિદેશી જાપાનમાં ન આવી શકે કે ન તો કોઈ જાપાની વ્યક્તિ જાપાનની બહાર જઈ શકે. જો આમ બને તો આવી વ્યક્તિનું માથું ધડથી અલગ કરી દેવાતું! આ વાત જાપાનની મુખ્ય વિચારસરણીમાં રહેલી છે. આથી જ જાપાન એ એક જ પ્રકારનો (હૉમોજિનિયસ અથવા મોનોલિથિક) સમાજ તરીકે આજ દિન સુધી ટકી રહ્યો છે.

જાપાનના લોકો ઇસ્લામના પરિચયમાં પહેલી વાર ૧૮૭૭માં આવ્યા હતા. પહેલી કોઈ જાપાની વ્યક્તિ મુસ્લિમ બની તે ઘટના ઈ.સ. ૧૯૦૯માં બની હતી અને આ વ્યક્તિનું નામ મિત્સુતારો તાકાઓકા હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાનમાં ઇસ્લામને સમજવાની માગ વધી, જાપાનની સેનાએ ઇસ્લામ માટે સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રો સ્થાપ્યાં. ઇસ્લામ પર સો પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં. તેનું કારણ ઇસ્લામ પ્રત્યે એકાએક જાગેલું આકર્ષણ નહોતું પરંતુ જાપાની સેનાએ ચીન અને અગ્નિ એશિયામાં જે વિસ્તારો કબજે કર્યા તેમાં રહેલો મુસ્લિમ સમાજ હતો. આથી જ ૧૯૪૫માં યુદ્ધ પૂરું થયા પછી આ સંગઠનો અને સંશોધન કેન્દ્રોને બંધ કરી દેવાયાં.

જાપાનમાં ૧૩ કરોડની વસતિ છે. તેમાંથી લગભગ એક લાખ મુસ્લિમો છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં ૧૦૦ ઇન્ટર્નલ મેટ્રૉપૉલિટન પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટના લીક થયેલા દસ્તાવેજો મુજબ, પોલીસે લગભગ ૭૨,૦૦૦ મુસ્લિમોની અંગત વિગતો એકઠી કરી છે જેમાં તેમનાં બૅંક ખાતાનાં સ્ટેટમેન્ટો, પાસપૉર્ટની વિગતો, અને તેમની અવરજવરનો રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. આ લીક થયેલા દસ્તાવેજોમાં એવી વાત પણ છે કે જાપાને મસ્જિદોની અંદર જાસૂસી કેમેરા મૂક્યા હતા અને પોતાના અંડરકવર ઍજન્ટોને મુસ્લિમોની નોન પ્રૉફિટ સંસ્થાઓ (એનજીઓ પ્રકારની સંસ્થા જેમાંની કેટલીક પ્રગટપણે સમાજસેવાનું કામ કરતી હોય પરંતુ અંદર ખાને ત્રાસવાદીઓને મદદ કરતી હોય)માં ઘૂસાડ્યા હતા. ૨૦૧૫માં લંડનમાં બૉમ્બ વિસ્ફોટ થયો તે પછી જાપાને મુસ્લિમોના ઘર આસપાસ પણ જાસૂસી શરૂ કરી હતી.

આ દસ્તાવેજો લીક થયા પછી તે દસ્તાવેજોમાં જેમનાં નામ હતાં તે પૈકી ૧૭ મુસ્લિમોએ સરકાર અને પોલીસ સામે કેસ કર્યો. ૨૦૧૪માં ટૉક્યોના જિલ્લા ન્યાયાલયે સ્વીકાર્યું કે પોલીસના આ કામથી ફરિયાદીઓના અંગતતાના અધિકાર (રાઇટ ટૂ પ્રાઇવસી)નો ભંગ થયો છે અને તેણે ૯ કરોડ યેનનું વળતર ચૂકવવા આદેશ પણ આપ્યો પરંતુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેણે એમ પણ કહ્યું કે “ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવી જરૂરી અને અનિવાર્ય છે.” અર્થાત્ ભવિષ્યમાં પણ પોલીસ આ કાર્ય શરૂ રાખશે જ. સદ્નસીબે જાપાનનું મિડિયા આપણા જેવું નથી. તેણે આ મુદ્દે ચૂપકીદી સેવી હતી. જે લખાયું તે અંગ્રેજી માધ્યમોમાં લખાયું હતું.

ઈદ જેવા તહેવારે પણ જાપાનમાં ખુલ્લામાં નમાઝ નથી પઢી શકાતી. તેમને નાના રૂમ હોય તો પણ તેમાં નમાઝ પઢવી પડે છે. ‘જાપાન ટાઇમ્સ’ના ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૬ના એક અહેવાલ મુજબ, ઈદ ઉલ ફિત્રના રોજ તેમને ચાર વાર નમાઝનો કાર્યક્રમ યોજવો પડ્યો હતો જેથી બધા લોકો નમાઝ પઢી શકે. ૧,૦૦૦ લોકો બહાર નમાઝના વારા માટે રાહ જોતા હતા.

જાપાનમાં ‘ઘરવાપસી’ના કાર્યક્રમો પણ મોટા પાયે ચાલે છે જેને પોલીસ અને ન્યાયતંત્રનું મૌન સમર્થન હોય છે. જો કોઈ અલગ પંથ અપનાવે તો જાપાનનો કોઈ પરિવાર તેનું રીતસર અપહરણ કરી લે છે. તેને કેદ કરી રાખે છે અને તેના પર તે અલગ પંથ છોડી દેવા દબાણ કરે છે. આ પરિવાર એક્ઝિટ કાઉન્સેલરોની મદદ પણ લે છે. આ કાઉન્સેલરોનું કામ પંથાંતરિત વ્યક્તિને તે પંથ છોડી દેવા સમજાવવાનું હોય છે. ટૉરુ ગૉતો નામની એક વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી બની ગયો તો તેનું હિંસક રીતે અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૨ વર્ષ સુધી એક જગ્યાએ કેદ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કિસ્સામાં જાપાનની પોલીસ નિષ્ક્રિય રહી અને તપાસનું ફીંડલું વાળી દીધું. તેના અપહરણકારોને પણ શોધ્યા નહીં. આવા અનેક કિસ્સાઓ બાબતે વિદેશી પત્રકારોને જાપાન દૂતાવાસ કે વિદેશ ખાતા પણ કોઈ પ્રતિક્રિયાઓ આપતા જ નથી.

આ રીતે જાપાનમાં માત્ર દસ ટકા જ સ્થાનિક એવા લોકો છે જેમણે ઇસ્લામ પંથ સ્વીકાર્યો હોય. બાકી જે કોઈ મુસ્લિમો છે તે વિદેશના છે. ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા પણ નહીંવત્ છે. ૨૦૧૫માં પેરિસમાં થયેલા ત્રાસવાદી હુમલા પછી જાપાન વધુ સજાગ બન્યું છે કારણકે તેના દેશમાં ભલે એક પણ ત્રાસવાદી હુમલો નથી થયો પરંતુ આઈએસઆઈએસે સિરિયામાં ૨૦૧૪માં જાપાનના બે લોકોને બંધક બનાવી તેમનો શિરોચ્છેદ કર્યો હતો.

જાપાનની સ્થળાંતર નીતિ બહુ કડક છે. જાપાનમાં વસતિ ઓછી છે અને ઘટી રહી છે તેમ છતાં તેના દરવાજા કૌશલ્ય વગરના વિદેશી કામદારો માટે બંધ છે. તેમને રેસિડેન્શિયલ સ્ટેટસ મળતું નથી. શરણાર્થીઓ માટે તેના દરવાજા ભારત અને યુરોપની જેમ મોકળા નથી. (ક્યારેક દયા ડાકણને ખાય). ૨૦૧૬માં જાપાને ૧૦,૯૦૧ અરજદારો પૈકી માત્ર ૨૮ લોકોને શરણાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.

સ્વાભાવિક છે કે જે દેશમાં અંદર વસતા લોકો તરફથી કે વિદેશથી આવા અચાનક થતા ત્રાસવાદી હુમલાનો ભય ન હોય તે દેશનો વિકાસ પૂરઝડપે જ થાય.

જાપાનના નેતાઓ રાષ્ટ્રવાદી છે. શિન્ઝો આબેએ પાઠ્યપુસ્તકોમાં જાપાનના સમ્રાટો કે સેના દ્વારા બીજા વિશ્વયુદ્ધ કે તે સિવાય કરેલા અત્યાચારોને દૂર કર્યાં છે. જ્યારે આપણે ત્યાં તો પાઠ્યપુસ્તકોમાં ચેડાં કરીને ખોટો ઇતિહાસ ઊભો કરી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારત પ્રત્યે લઘુતાગ્રંથિનું નિર્માણ કરાય છે.

જાપાનને કુદરતનું વરદાન છે તેથી તે વિકસિત છે તેવું નથી. અમેરિકા દ્વારા પરમાણુ હુમલાનો ભોગ બનીને જાપાન સંપૂર્ણ બરબાદ થઈ ગયું હતું. તો ભૂકંપ એ જાપાન માટે લગભગ રોજની ઘટના છે. પરંતુ ભૂકંપથી નુકસાન ન થાય તેવાં મકાનો અને ઇમારતો ટૅક્નૉલૉજીના આધારે બનાવ્યાં છે. જાપાન સ્વચ્છતા માટે પણ આગ્રહી છે. આનું કારણ શિન્તો અને બૌદ્ધ પંથ છે. પંથની માન્યતા મુજબ, અસ્વચ્છતા સાથે દુષ્ટતા જોડાયેલી છે. આથી જાપાની લોકો દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તો નહાય જ છે પણ સાથે સાથે ઘર કે જાહેર સ્થળોએ ગંદકી પણ નથી રાખતા. ભારતમાં તો ઘણા લોકો પોતે ગંદકી કરે તો પણ સાફ નથી કરતા જ્યારે જાપાનના ફૂટબૉલ પ્રેમીઓએ ૨૦૧૪માં બ્રાઝિલમાં રમાયેલા ફૂટબૉલ વિશ્વ કપમાં આર્જેન્ટિના સામેની મેચ પછી સ્ટેડિયમની સફાઈ કરીને સમગ્ર વિશ્વનું દિલ એ મેચમાં હારી ગયા છતાં જીતી લીધું હતું. પરંતુ આપણે ત્યાં મિડિયામાં સમાચારો અને લેખોમાં ચીનની ધમકી, પાકિસ્તાનના મુશર્રફના ભારત વિરુદ્ધ વિષવમન, અમેરિકામાં સેક્સનાં ટોય કેટલાં વેચાય છે, બ્રિટનમાં શિક્ષિકા વિદ્યાર્થી સાથે સેક્સ કરતાં ઝડપાઈ જેવા સમાચારની જ ભરમાર હોય છે, તેથી આવા પૉઝિટિવ સમાચારથી વાચકો વંચિત રહે છે.

જાપાનમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે એટલો પ્રેમ છે કે જો લોકો પાસે કચરો નાખવા આજુબાજુ કોઈ કચરાપેટી ન હોય તો તેઓ કચરો એક થેલીમાં પોતાના ઘરે કે ઑફિસે લઈ પછી તેનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરે છે. જાપાની લોકો કોઈ પણ સભા, સમારંભ, સંગીતના કાર્યક્રમ, રમત ગમત કે ઉત્સવ પછી જાહેર મેદાન કે સ્ટેડિયમને સાફ કર્યા પછી જ ઉઠવાની પરંપરા છે. જ્યારે આપણે ત્યાં ચૂંટણી સભા હોય કે નવરાત્રિના ગરબા, ગણેશ વિસર્જન હોય કે તાજિયા, કે પછી ૩૧ ડિસેમ્બરની ઉજવણી, કાર્યક્રમ પત્યા પછી પ્લાસ્ટિકની બૉટલો, પ્લાસ્ટિકના પડીકાઓ, ઢોળાયેલી ચટણી અને નાસ્તાથી મેદાન એટલું ગંદુંગોબરું હોય છે કે ન પૂછો વાત. જાપાનનાં બાળકોને નાનપણથી જ સ્વચ્છ રહેવાનું અને આજુબાજુની જગ્યા સ્વચ્છ રાખવાનું શિખવવામાં આવે છે.

જાપાનના લોકો સભ્યતા અને સંસ્કારની મજાક નથી ઉડાવતા પણ તેને પાળીને બતાવે છે. તેઓ નમ્રતાથી સ્મિત સાથે વાત કરશે અને તે પણ ધીમા અવાજમાં. તેઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે જો ફૉન આવે તો ઊભા થઈ દરવાજા પાસે જાય છે અને એકદમ ધીમા અવાજે કહે છે કે તેઓ અત્યારે મુસાફરી કરી રહ્યા છે અને થોડા સમય પછી ફૉન કરશે. ભીડભાડવાળી જગ્યાએ તેઓ અચૂક મેડિકલ માસ્ક પહેરેલા જોવા મળશે. તેમને જો શરદી પણ થઈ હોય તો તેઓ માસ્ક પહેરશે કારણકે તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમનો ચેપ બીજા કોઈને ન લાગે. ગમે તેવી આધુનિક ટૅક્નૉલૉજી છતાં જાપાનના લોકો પોતાના પંથને ભૂલ્યા નથી. તેઓ ગમે તેવા ધનવાન હોય કે ઓછા ધનવાન, અચૂક મંદિરે જાય છે અને બાળકોને પણ નાનપણથી ટેવ પાડવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં હૉસ્પિટલ હોય કે રેસ્ટૉરન્ટ, કામ કરતા કર્મચારીઓને કેટલાક લોકો સામેથી બક્ષિસ કે ટિપ આપીને તેમને બગાડે છે તો કેટલાક કર્મચારી સામેથી માગી લે છે, પણ જાપાનમાં જો તમે આ આપવા જાવ તો તેઓ સવિનય તમને ના પાડી દેશે. પોતાનું કામ કરવા પગાર મળતો હોય પછી વધારાનાં નાણાંની શી જરૂર? પ્રમાણિકતા જાપાની લોકોમાં ઠાંસી ઠાંસીને પડેલી છે. જાપાનમાં ચોરી કે ખિસ્સા કાપવા જેવા અપરાધોની સંખ્યા બહુ જ ઓછી છે.

જાપાનમાં બેરોજગારીનો દર ઓછો છે કારણકે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ નોકરી કરતી નથી! બેરોજગારીનો દર જે લોકોને કામ ન મળે તેની ટકાવારી હોય છે. આથી બેરોજગારીનો દર જાપાનમાં ઓછો જ હોવાનો. ત્યાંની સ્ત્રીઓને પોતે ગૃહિણી હોવાનું ગૌરવ છે. આપણે ત્યાં સ્ત્રીઓ જ બીજી સ્ત્રી ગૃહિણી હોય તો તેને નીચી નજરે હવે જોવા લાગી છે. જાપાનમાં આમ પણ કંપનીઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોને વધુ લેવાનું પસંદ કરે છે, જોકે ૧૯૯૯માં મહિલાઓને રોજગારીમાં અન્યાય મુદ્દે કાયદો બનાવાયો છે ખરો. નોકરી મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ કેટલાક સમય પછી પોતાનાં સંતાનો અને પરિવારને ન્યાય આપવા ગમે તેવી સફળ કારકિર્દીને છોડતાં અચકાતી નથી.

આ ઉપરાંત જાપાનના પુરુષોને પણ રોજગાર બાબતે અસંતોષ નથી કારણકે ત્યાં ૧૯૧૦થી લાઇફટાઇમ એમ્પ્લૉયમેન્ટની અવધારણા છે. મતલબ કે કંપની સીધી જ લોકોને રોજગારી આપે છે અને તેમને પગાર સિવાય રાહતદરે આરોગ્ય સેવા, પગાર સાથેનું વેકેશન, બીમારી વખતે પગાર સાથેની રજા, પેન્શન જેવી સુવિધાઓ મળે છે. ત્યાં ભલે સામ્યવાદ ન હોય, પરંતુ કર્મચારીઓના હક માટે જાપાનનું તંત્ર સજાગ છે. ત્યાં મોટા પાયે છટણીઓ પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ છે. સોની, તોશિબા, પેનાસોનિક અને એનઇસી જેવી કંપનીઓ વધારાના કર્મચારીઓને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિની યોજના આપે છે અને બિનજરૂરી કર્મચારીઓને બેનિશમેન્ટ રૂમમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમને તેઓ રાજીનામું આપવાનું ન વિચારે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછું કામ સોંપવામાં આવે છે.

જાપાનના વિકાસ અને ત્યાંના લોકોની સુખાકારી પાછળનું કારણ એ પણ છે કે તેઓ બચતમાં ખૂબ માને છે. તેમનો બચતનો દર અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જ્યારે ભારતમાં બચતનો દર દિવસે ને દિવસે લૉન, જાહેરખબરો, માર્કેટિંગ અને ભૌતિક સુખ પાછળની દોટના કારણે સતત ઘટી રહ્યો છે.

અમેરિકા અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ પછી પરંપરાનો વિરોધ તેને જ આધુનિકતા મનાય છે અને દુર્ભાગ્યે ભારતના કેટલાક લોકો માટે પણ આ જ આધુનિકતા છે. પરંતુ જાપાન તેવું નથી. જાપાનમાં ધર્મ, સમાજ અને કુટુંબનું મહત્ત્વ સર્વોચ્ચ છે.

આમ, ભારતે માત્ર બુલેટ ટ્રેન માટે જ નહીં, પરંતુ સાચા અને વિસરાયેલા વિકાસ માટે પણ જાપાનમાંથી ધડો લેવા જેવો છે.

religion, terrorism

હામીદ અન્સારી, ડર તો આખા જગતને ઈસ્લામી ત્રાસવાદીઓથી લાગે છે

એક તરફ હિન્દુઓ છે જે અમરનાથ યાત્રામાં હુમલો થાય તો પણ ક્યારેય ફરિયાદ નથી કરતા કે અમને ડર લાગે છે. છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષથી કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને મણિપુરથી ગુજરાતમાં સેંકડો બોમ્બ ધડાકાઓ થાય, અક્ષરધામ, રઘુનાથ મંદિર પર હુમલાઓ થાય, કાશ્મીર, કૈરાનામાંથી ષડયંત્રપૂર્વક હિન્દુઓને કાઢી મૂકવામાં આવે અને બીજી ઘણી બધી જગ્યાએ પણ આ પ્રક્રિયા ચાલુ હોય, હુલ્લડો થાય તો પણ હિન્દુઓ ડર વગર બિન્દાસ્ત જીવે છે કારણ એક, તેમને (આજીવિકાના વિચાર સિવાય) ક્યારેય નથી લાગતું કે તેમનો બીજો કોઈ દેશ હોઈ શકે. હામીદ અન્સારી જેવાઓની વાત અલગ છે. અને બીજું કે શક, હૂણ, મુસ્લિમો, અંગ્રેજો સહિત અનેક આક્રાંતાઓ આવ્યા અને ગયા. કોઈ હિન્દુ ધર્મ કે હિન્દુઓને મિટાવી શક્યું નથી. તેમને ક્યારેય લાચારી બતાવીને રોતલ મોઢે ફરિયાદ કરવાની ટેવ નથી. એક હદ સુધી આ પ્રજા કાં તો સહન કરે છે અને સહનશક્તિની મર્યાદા વટી જાય પછી સીધો જવાબ જ આપે છે. 
 
ઉત્તર પ્રદેશમાં પૂર્વ ઉપરાષ્ટ્રપતિ હામીદ અન્સારીના  પિતરાઈ ગુંડા મુખ્તાર અન્સારી, બિહારમાં મોહમ્મદ શાહબુદ્દિન હોય, પશ્ચિમ બંગાળમાં ઈમામ બરકાતી હોય, દિલ્લીમાં પ્રગટપણે પોતાને આઈએસઆઈ એજન્ટ ગણાવતો ઈમામ બુખારી હોય, મહારાષ્ટ્રમાં એક સમયે દાઉદ ઈબ્રાહિમ, ઝાકીર નાઈક, આંધ્રમાં – પોલીસને હટાવી દ્યો તો ઔકાત દેખાડી દેવાની- વાત કરતો અસાઉદ્દીન ઓવૈસી છે, રાજસ્થાનમાં સોહરાબુદ્દિન રહ્યો- કાશ્મીરમાં યાસીન મલિક, સઈદ ગિલાની, ઝાકીર મુસા, હાફીઝ સઈદ, મસૂદ અઝહર હોય, કેરળ આઈએસઆઈએસનું ગઢ બને છતાં હામીદ અન્સારી કહે છે કે મુસ્લિમોને ડર લાગે છે. મુસ્લિમોને નહીં, તમારા જેવા કટ્ટરવાદીઓને કદાચ ડર લાગતો હશે કારણકે માત્ર ભારતમાં જ નહીં, દુનિયાભરમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો વિરુદ્ધ વાતાવરણ સર્જાઈ રહ્યું છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ જેવા અમેરિકા પ્રમુખ હવે પ્રગટ પણે ઈસ્લામી ત્રાસવાદ એવું બોલી રહ્યા છે (જોકે ભારતના નેતાઓ તો હજુ બોલતા ડરે છે).
ડર તો જર્મનીના ખ્રિસ્તીઓને લાગવો જોઈએ જ્યાં ૨૦૧૬માં ૧૨૦૦ સ્ત્રીઓ પર મુસ્લિમ શરણાર્થીઓએ સેક્સ્યુઅલ હુમલાઓ કર્યા હતા, જ્યાં ટ્રક ચડાવી દેવામાં આવે છે. ડર તો પેરિસવાળાઓને લાગવો જોઈએ નવેમ્બર ૨૦૧૫માં ૧૩૦ લોકોને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવે. ડર તો અમેરિકાના લોકોને લાગવો જોઈએ જ્યાં ન્યૂયૉર્કના ટ્વિન ટાવર પર પ્લેન અથડાવી દેવામાં આવે. ડર ખરેખર તો ઈઝરાયેલના યહૂદીઓને લાગવો જોઈએ જેના પર હમાસ ત્રાસવાદી હુમલાઓ કરતું રહ્યું છે.
 
ડર તો લાગે છે વિકરાળ મહાસત્તા બનવા મથતા ચીનને જે પાકિસ્તાન સાથેની સરહદ બંધ કરી રહ્યું છે જેથી તેના શિનજિયાંગ પ્રાંતમાં ત્રાસવાદ ન ફેલાય. તેથી જ તો તે રમઝાન પર પ્રતિબંધ મૂકી દે છે. સદ્દામ જેવાં નામો રાખવાની મનાઈ ફરમાવે છે પરંતુ તેમ છતાં તમને જે દેશ વધુ ગમે છે તે પાકિસ્તાનને ચીન સાથે પ્રગાઢ દોસ્તી છે. ડર તો ઑસ્ટ્રેલિયા, ફ્રાન્સ, યુકે, અમેરિકાના લોકોને લાગે છે જેથી તેઓ બુરખા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને વિદેશથી આવતા મુસ્લિમો પર પણ મનાઈનો આદેશ આપે છે.
 
ડર તો સુન્ની સિવાયની તમામ મુસ્લિમ પ્રજા, ખાસ કરીને શિયાઓને લાગે છે જેમના પર સાઉદી અરેબિયાથી લઈને યમન, સિરિયા, પાકિસ્તાન વગેરે દેશોમાં હુમલાઓ થાય છે. મસ્જિદ જેવાં પવિત્ર ગણાતાં સ્થાનોને પણ છોડાતા નથી અને બૉમ્બ હુમલાઓ કરી અલ્લાહમાં માનનારા ભાઈઓને મોતને ઘાટ ઉતારાય છે.  ઈદ જેવા પવિત્ર તહેવારો પણ હવે ઇસ્લામિક દેશોમાં શિયા તથા (સુન્ની સિવાયના) અન્ય મુસ્લિમો માટે ડરનું કારણ બની ગયા છે કારણકે આ પવિત્ર દિવસે પણ સુન્ની ત્રાસવાદીઓ ત્રાટકે છે. અરે, મુસ્લિમો માટે સૌથી પવિત્ર ગણાતું મક્કા-મદીના પણ સુન્ની ત્રાસવાદથી મુક્ત નથી રહ્યું. શું વાત કરો છો, અન્સારી ?
 
પારસીઓને, યહૂદીઓને, બૌદ્ધોને ભારતમાં ક્યારેય ડર નથી લાગ્યો પણ તમને જ કેમ ડર લાગ્યો? કદાચ એટલે કે આ લઘુમતીઓ હિન્દુઓ સાથે હળીમળીને રહે છે જ્યારે તમારા જેવા હજુ પણ મુગલ સલ્તનત ફરીથી સ્થપાય અને શરિયા લાગુ થાય તેની તીવ્ર ઝંખના ધરાવતા હશે. તમે ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદે દસ દસ વર્ષ રહ્યા, તમામ સુખસાહ્યબી ભોગવી એ પહેલાં પણ ભારતમાં તમે વિવિધ ઉચ્ચ સરકારી પદોએ રહ્યા. બીજા કયા ઈસ્લામી અને ખ્રિસ્તી દેશમાં મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી સિવાયના (ઓબામાને પણ બાઇબલ પર શપથ લેવી પડે છે) લોકો ટોચના પદે પહોંચ્યા છે તે જરા યાદ કરી જોજો.  
અન્સારી, તમે જો પાકિસ્તાનમાં હોત ને તો ખબર પડત કારણકે ત્યાં કોઈ પણ વડા પ્રધાન કે રાષ્ટ્રપતિ ગાદી પરથી ઉતરે પછી તેને કાં તો ફાંસીની સજા અપાય છે, કાં તો બોમ્બ ધડાકામાં મારી નાખવામાં આવે છે, કાં કોઈ ભ્રષ્ટાચારના કેસમાં સંડોવી નવાઝ શરીફની જેમ ગાદી પરથી ઉતારી દેવામાં આવે છે અથવા તો દેશવટો ભોગવવો પડે છે. એક વાર જાવ તો ખરા ભારતની બહાર, ખરો ડર કોને કહેવાય ને તે ખબર પડી જશે.
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજીને પણ વિનંતી છે કે હવે એક કાયદો ઘડો કે જે વ્યક્તિ પાકિસ્તાન મુર્દાબાદ બોલે, જે વ્યક્તિ વંદેમાતરમ્ ગાય, જે વ્યક્તિ ગાયને માતા માનતા હોય, જે વ્યક્તિ તિરંગાને નમન કરતા હોય, તેવી જ વ્યક્તિઓને હવે નોકરીમાં કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેવા બંધારણીય પદો પર બિરાજમાન કરાશે. આમ કરશો તો અન્સારી જેવા કટ્ટર લોકો તો બંધારણીય પદ પર પહોંચતા અટકશે કારણકે ભારતની સર્વ ધર્મ સમભાવની પ્રકૃત્તિ અહીં રહેતા સરેરાશ લોકોના લોહીમાં હોવા છતાં સમયે સમયે હામીદ અન્સારી જેવા લોકો ભારતની છબીને એક ઝાટકે તોડી નાખે છે. કોઈ પણ છબી બનતાં વર્ષો લાગે છે અને તેને બગાડતા સહેજ પણ વાર નથી લાગતી.
international, national, sarvottam karkirdee margadarshan, terrorism

કાશ્મીર સમસ્યાનો ઉકેલ ચીન અને ઈઝરાયેલની રીતે

(સર્વોત્તમ કારકિર્દી માર્ગદર્શન ઑગસ્ટ ૨૦૧૭, સાંપ્રત કૉલમ)

જમ્મુ-કાશ્મીર એક સમયે પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ ગણાતું રાજ્ય હતું. આજે તે શિરોદર્દ બની ગયું છે. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી તરત જ શરૂ થયેલી આ સમસ્યાનો ઉકેલ સિત્તેર-સિત્તેર વર્ષ પછી પણ આવતો દેખાતો નથી. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે આ સમસ્યા ચીન કે ઈઝરાયેલ જેવા શક્તિશાળી દેશ હોય તો તે કેવી રીતે ઉકેલે?

એક સમયે તિબેટ શક્તિશાળી હતું અને ૭૬૩થી ૮૦૧ની વચ્ચે તિબેટે (મહાભારતમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘ત્રિવિષ્ટપ’ તરીકે છે) સતત તાંગ સામ્રાજ્ય હેઠળના ચીન પર આક્રમણો કર્યાં અને વિજય મેળવ્યો હતો. તિબેટી સેનાએ આરબ, તુર્ક અને ચીનના આધિપત્યવાળા પ્રદેશો પણ એક સમયે જીતી લીધા હતા. એક સમયે તેણે ચીનની તત્કાલીન રાજધાની ચાંગ-અન (શિયાન) પણ જીતી લીધી હતી. આવા શક્તિશાળી તિબેટને ચીને પોતાનો ભાગ બનાવી લીધું અને દુનિયા જોતી રહી ગઈ. ભાગ બનાવી લીધા પછી પણ વિદ્રોહનો ચરૂ તો ઉકળતો જ રહે. તેને થાળે પાડવા ચીને શું કર્યું?

ચીને જે કર્યું તેને ચીનીકરણ અથવા અંગ્રેજીમાં ‘સિનિસાઇઝેશન’ કહે છે. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા પછી ત્યાંના નેતા માઓ ઝેદોંગે ચીનની પાંચ રાષ્ટ્રીયતા (નેશનાલિટિઝ)નું એકીકરણ ચીનના સામ્યવાદી પક્ષ હેઠળ કરવા નિર્ધાર્યું હતું. તે પછી તરત જ ચીને તિબેટ તરફ પોતાની સેના મોકલી આક્રમણનો ઈરાદો બતાવી દીધો. બીજી તરફ વાટાઘાટ માટે પણ દબાણ કર્યું. આથી તિબેટે ન્ગાપોઇ ન્ગાવાંગ જિગમેને મંત્રણા કરવા મોકલ્યા. ચીનની સેનાએ ટૂંકમાં ‘ન્ગાપો’ તરીકે ઓળખાતા અધિકારી અને તેમના સાથીઓને ઘેરી લીધા અને કેદ કરી લીધા. આથી ‘ન્ગાપો’એ તિબેટને યુદ્ધ કરવાના બદલે શાંતિથી શરણાગતિ સ્વીકારવા ભલામણ કરી.

તિબેટે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી જેને ચીન “અમે તિબેટને સ્વતંત્રતા અપાવી” તેમ ગણાવે છે! સંધિ મુજબ, તિબેટે ચીનના ભાગ બનવાનું હતું અને ચીન તેને સ્વાયત્તતા આપવાનું હતું (જેમ કાશ્મીરને ૩૭૦ કલમ દ્વારા જાણે કે અલગ દેશ હોય તેવી સ્વાયત્તતા નહેરુજીએ આપી દીધી) અને તેમ તત્કાળ પૂરતું થયું પણ ખરું. પરંતુ તે પછી ચીને તિબેટનું ‘ચીનીકરણ’ શરૂ કરી દીધું.

તિબેટમાં ખેડૂતો મુખ્યત્વે મકાઈ ઉગાડતા હતા પણ ચીને તેમને જવ ઉગાડવા આદેશ આપ્યો. પાક નિષ્ફળ ગયો અને હજારો તિબેટિયનોને ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો. તે પછી જ્યારે માઓ ઝેદોંગે તેમના વિરોધીઓને હટાવવા માટે સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ શરૂ કરી ત્યારે તિબેટમાં લાલ રક્ષકો (રેડ ગાર્ડ)એ તિબેટના નાગરિકો પર સામ્યવાદના દ્રોહી હોવાનું કહી હુમલા શરૂ કર્યા. છ હજાર કરતાં વધુ મઠવાસીઓને લૂટી લેવાયા અને તેમનો નાશ કરાયો. ભિક્ષુઓ અને સાધ્વીઓને શાંતિપૂર્ણ જિંદગી જીવવી હોય તો મઠ છોડીને જવા ફરજ પડી. જેમણે પ્રતિકાર કર્યો તેમને જેલમાં પૂરી દેવાયા. જેલમાં પણ સુખ-સગવડ નહીં, પરંતુ કાળી મજૂરી કરવી પડતી. (અને આપણે ત્યાં અલગતાવાદીઓ હુર્રિયત નેતાઓને માત્ર નજરકેદ કરાવાની વર્ષોથી પરંપરા હતી. હવે હવાલા ફંડિંગમાં તેમની અટકાયત કરાઈ છે.) તેમના પર ખૂબ જ અત્યાચારો ગુજારાયા અને ઘણાને ફાંસી પણ આપી દેવાઈ.

આપણે ચીન જેવા અત્યાચારો કે લૂટ આપણે ન કરી શકીએ પરંતુ જે અલગતાવાદીઓ છે, ચાહે તે કાશ્મીરની અંદર હોય કે કન્હૈયાકુમાર, ઉંમર ખાલીદ જેવા કાશ્મીરની બહાર ફરતા હોય તેમને પકડીને જેલમાં જ ગોંધી રાખવાના હોય. કન્હૈયા, ઉંમર જેવા અફઝલ પ્રેમીઓ વિરુદ્ધ દેશભરમાં જબરદસ્ત વાતાવરણ બન્યું હતું. તેમને જેલમાં પૂરી રાખ્યા હોત તો કોઈ વિરોધ નહોતો. દિલ્લી ઉચ્ચ ન્યાયાલયનાં મહિલા ન્યાયાધીશ પ્રતીભા રાનીએ તો ૩ માર્ચ ૨૦૧૬ના રોજ કન્હૈયાને જામીનનો આદેશ આપતી વખતે ખૂબ જ આકરી ટીપ્પણી પણ કરી હતી કે રાષ્ટ્ર વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હેઠળ આવે નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રવિરોધી વલણ ચેપ જેવું છે. તે વ્યાપક રીતે ફેલાઈ જાય તે પહેલાં તેને અંકુશમાં/મટાડવું જરૂરી છે. આજે એ કન્હૈયાકુમાર છુટ્ટો ફરે છે અને કાશ્મીરની સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપ પણ બિન્દાસ્ત કરી રહ્યો છે. એટલું જ નહીં તે સામ્યવાદીઓ માટે ચૂંટણી પ્રચાર પણ કરે છે. પરંતુ જો કન્હૈયા ચીનમાં હોત તો? તેને જેલમાં પૂરી દેવાયો હોત.

ચીને બીજું એ કર્યું કે તિબેટની બહાર જે મૂળ ચીની લોકો હતા તેમને ચીનમાં વસવા માટે વિવિધ સગવડો જેમ કે બૉનસ અને જીવવાની સારી સ્થિતિનાં પ્રલોભનો આપ્યાં. તિબેટના વિકાસના નામે શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને વહીવટકર્તાઓને ત્યાં વસાવ્યા. ૧૯૪૯માં સામ્યવાદી સરકાર આવી ત્યારે તિબેટમાં મૂળ ચીની એટલે કે ‘હાન’ રહેવાસી માત્ર ૩૦૦થી ૪૦૦ જ હતા, પરંતુ ૧૯૯૨માં તેમની સંખ્યા ૪૦,૩૮૭ થઈ ગઈ.

પરિસ્થિતિ એ થઈ છે કે તિબેટનો આર્થિક વિકાસ તો થયો જ છે, તેનું સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન ૧૨ ટકાના વાર્ષિક દરે વધી રહ્યું છે, જે ચીનના વાર્ષિક સરેરાશ કરતાં પણ વધુ છે, સાથે જે ફાવી રહ્યા છે તે તિબેટના મૂળ વાસી નથી, પરંતુ ચીનથી કમાવવા આવતા લોકો એટલે કે હાન (એક જાતિ) છે. તેઓ ધંધા અને નોકરીમાં તિબેટિયનોને પછાડી દે છે. તિબેટિયનોને નોકરી મળે છે તો તે પણ નીચલા દરજ્જાની.

આની સામે આપણે ત્યાં પરિસ્થિતિ શું થઈ? જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ (આપણે ખાલી કાશ્મીર જ બોલીએ છીએ પણ આખું રાજ્ય આ ત્રણ પ્રદેશોનું બનેલું છે)ના કાશ્મીરનું વર્ષોથી ઈસ્લામીકરણ થતું રહ્યું. છેક આઠમી સદીથી ત્યાં અફઘાન અને તુર્કો અને આરબોએ આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી. ઝુલ્જુ નામનો આક્રમણખોર પોતાની સાથે પચાસ હજાર બ્રાહ્મણોને દાસ તરીકે લઈ ગયો હતો. (જોનરાજનું ‘દ્વિતીય રાજતરંગિણી’ પુસ્તક) સિકંદર બુટ્શિકન નામના આક્રમણખોરે ૨૪૦ કિલોગ્રામ જનોઈ ભેગી કરી હોવાનું કહેવાય છે. ત્યારથી લઈને સ્વતંત્રતા પછી શૈખ અબ્દુલ્લા અને ફારુક અબ્દુલ્લાના સમયમાં કાશ્મીરનું ઇસ્લામીકરણ થતું રહ્યું, સરકારી કચેરીઓથી લઈને પોલીસ, બધે જ પાકિસ્તાન પ્રેમીઓ ઘૂસી ગયા.

એટલું જ નહીં, ૧૯૯૦માં તો એક વ્યવસ્થિત ષડયંત્રપૂર્વક કાશ્મીરી પંડિતોને અત્યાચાર, હત્યા, બળાત્કાર એમ અનેક રીતે ખદેડી દેવાયા. આનું કારણ આપણે ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં જનસંખ્યાનું ગણિત બદલવા વિચાર્યું નહીં. કદાચ આપણે લોકશાહીમાં અને અહિંસા-શાંતિના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા, પરંતુ જ્યારે કાશ્મીરી પંડિતોને ત્યાંથી કાઢી મૂકાયા છે ત્યારે તો તેના પુનર્વસવાટની ફિકર હોવી જોઈએ ને. ૨૦૧૫માં આ મામલો ચગ્યો હતો પરંતુ ત્યાંના અલગાવવાદીઓએ વિરોધ કર્યો એટલે તેને અભેરાઈ પર મૂકી દેવાયો છે. પૂર્વ સૈનિકોના વસવાટની પણ યોજના હતી પરંતુ તેની ખાલી વાતો થઈને રહી ગઈ હોય તેમ લાગે છે. ઉલટાનું ત્યાં મ્યાનમારમાં બૌદ્ધો દ્વારા ભગાડાયેલા ૧૦ હજાર રોહિંગ્યા મુસ્લિમો આવી ચડ્યા હોવાના ગત એપ્રિલના અહેવાલો હતા. બાંગ્લાદેશીઓને તો આપણે કાઢી શકતા નથી, હવે રોહિંગ્યાનું આ નવું શિરોદર્દ!

૧૯૪૯માં સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યારથી જ ચીને તિબેટવાસીઓ માટે ચાઇનીઝ ભાષામાં શિક્ષણ લેવાનું ફરજિયાત બનાવી દીધું છે. સરકારી નોકરીમાં પણ તિબેટની ભાષા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ છે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કાશ્મીરી અથવા ઉર્દૂ ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે. ઉર્દૂ ભાષા ત્યાંના મુસ્લિમોને મુખ્યપ્રવાહમાં ભળવા દેતી નથી. સરકારે હિન્દી માધ્યમને વધુ ઉત્તેજન આપવાની જરૂર હતી.

ચીને તિબેટમાં આંતરમાળખા સહિત વિકાસ ખરેખર કર્યો છે. તે તિબેટ માટે જંગી નાણાં ફાળવે છે પરંતુ આ નાણાં તિબેટના ચીની સત્તાધીશોના ખિસ્સામાં નથી જતા જ્યારે ભારતમાં કાશ્મીર માટેનાં નાણાં અત્યાર સુધી ત્યાંના સત્તાધીશોના ઘરમાં જ ગયા છે અને કાશ્મીરમાં વિકાસના નામે મીંડું રહ્યું. જોકે હવે કાશ્મીરમાં એઇમ્સ, ચેનાની-નશરી ટનલ, ઉધમપુર-કટરા ટ્રેન વગેરે દ્વારા વિકાસ શરૂ થયો છે ખરો.

ચીને તો તિબેટને બળજબરીપૂર્વક પચાવી પાડ્યું. આપણો તો આવો કિસ્સો નથી. જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ આપણું જ હતું. તેને ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવા માટે આપણે ચીનની નીતિનો આપણી મર્યાદામાં અમલ જરૂર કરવો જોઈએ.

હવે આપણે જોઈએ કે ચીનની જગ્યાએ ઈઝરાયેલ હોત તો તે શું કરત?

ઈઝરાયેલમાં યહૂદીઓ પર અસંખ્ય અત્યાચારો થયા, આક્રમણો થયા જેના કારણે તેમને તેમની જમીન છોડીને વિદેશોમાં શરણાગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડી હતી, પરંતુ તેમના જ પૂર્વજ ઈબ્રાહિમના વંશજો દ્વારા સ્થપાયેલા બે પંથો- ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામની નફરતનો તેમને એટલી હદે સામનો કરવો પડ્યો કે વિદેશોમાં જ્યાં પણ ગયા ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો થયા. નોકરીઓમાં સ્થાન ન મળતું. આ નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ વપરાય છે. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે એક માત્ર ભારત દેશ હતો જ્યાં યહૂદીઓ (તો શું એક પણ પંથ) પ્રત્યે નફરત જોવા નથી મળી. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધથી ઝિયોનિઝમ ચળવળ શરૂ થઈ અને ઈઝરાયેલીઓ વિશ્વમાં જ્યાં પણ વસતા હોય, જે પણ સ્થિતિમાં હોય- સારી કે ખરાબ, તેને છોડી-છોડી ઈઝરાયેલની ભૂમિમાં રહેવા આવવા લાગ્યા. આ ભૂમિ આરબોએ પચાવી પાડી હતી. આથી તેમની સામે તેમને સંઘર્ષ ચાલુ થયો. ૧૯૪૮માં અંતે યહૂદીઓને ઈઝરાયેલના રૂપમાં પોતાનું રાષ્ટ્ર મળી ગયું.

તેમનો ઇતિહાસ જોતાં, તેમના પર ચોતરફથી ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રોના આક્રમણોને ધ્યાનમાં લેતા, જો ઈઝરાયેલને કાશ્મીર જેવી સમસ્યા હોત તો તેઓ શું કરત? પહેલાં તો તે શત્રુ રાષ્ટ્રને શક્તિશાળી જ ન બનવા દે. તેણે ૧૯૮૧માં હવાઈ હુમલો કરીને ઈરાનના પરમાણુ રિએક્ટરનો નાશ કર્યો હતો. ૧૯૭૨ની ઓલિમ્પિકમાં ઈઝરાયેલના ૧૧ ખેલાડીઓની પેલેસ્ટાઇનના ત્રાસવાદી જૂથ બ્લેક સપ્ટેમ્બરે હત્યા કરી. તેના જવાબમાં તેઓ મીણબત્તી કૂચ યોજીને અને ત્રાસવાદને કોઈ ધર્મ નથી હોતો તેવી શાંતિની સૂફીયાણી વાતો કરીને કે આખી દુનિયામાં પ્રવાસ કરીને પેલેસ્ટાઇન કેવું ત્રાસવાદી છે અને તેને સહાય આપવાની બંધ કરવી જોઈએ તેવો પ્રચાર કરીને બેસી ન રહ્યા. આવી બાબતોમાં સમય વેડફવાના બદલે, ઈઝરાયેલની મોસાદ નામની જાસૂસી સંસ્થાએ એક ગુપ્ત કાર્યવાહી હાથ ધરી. તેને નામ અપાયું ‘ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ’. બાર વર્ષ આ કાર્યવાહી (ઑપરેશન) ચાલ્યું અને હુમલામાં સંડોવાયેલા એક-એક ત્રાસવાદીનો સફાયો કરાયો.

ભારત પર તો અસંખ્ય ત્રાસવાદી હુમલા થયા છે. કાશ્મીરમાં ૧૯૭૧થી ત્રાસવાદ ચાલુ છે. પહેલાં જેકેએલએફ દ્વારા ત્રાસવાદ ફેલાયો. તેનો નેતા યાસીન મલિક આજે પણ છૂટો ફરે છે. ત્યાર બાદ હિઝબુલ મુઝાહિદ્દીનનો મસૂદ અઝહરને જેલમાં પૂરી દેવાયો. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ૧૯૯૯માં કાઠમંડુથી દિલ્લીની ફ્લાઇટનું અપહરણ કરાયું અને આપણને ૧૭૬ મુસાફરોના જીવ બચાવવા મસૂદ અઝહરને છોડવાની ફરજ પડી. તેના કારણે ૨૦૧૬માં પઠાણકોટ પર હુમલો થયો, આપણા સાત જવાનો અને એક નાગરિકનું મૃત્યુ થયું. આ મસૂદ અઝહર આજે પણ પાકિસ્તાનમાં હરેફરે છે અને ભારત વિરોધી ત્રાસવાદને ઉશ્કેરે છે. ૧૯૯૩માં મુંબઈમાં થયેલા શ્રેણીબદ્ધ વિસ્ફોટોમાં ૨૫૭ જણાનાં મૃત્યુ થયાં. તેનો મુખ્ય આરોપી દાઉદ ઈબ્રાહિમ પાકિસ્તાનમાં રાજ્યાશ્રય મેળવીને જલસા કરે છે. હાફીઝ સઈદ પણ ભારતમાં હુમલાઓ કરાવતો રહ્યો છે. તેનાં ભાષણો પણ ઉશ્કેરણીજનક હોય છે. તેને પણ ભારત કંઈ કરી શકતું નથી. ભારતમાં વડા પ્રધાન તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી હોય, મનમોહનસિંહ હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, બધા આખી દુનિયા ફરી માત્ર પાકિસ્તાન વિરોધી રાગ આલાપે છે અને તે પણ પાકિસ્તાનનું નામ લીધા વગર! અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જેમ આ ત્રાસવાદ ઇસ્લામિક ત્રાસવાદ છે તેમ કહેવાની પણ હિંમત નથી કોઈનામાં.

ઈઝરાયેલે પણ ચીનની જેમ વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જેવા પ્રદેશ જેને દુનિયા વિવાદિત ગણાવે છે ત્યાં પોતાના ૩.૭૧ લાખ સૈનિકો વસાવ્યા છે. પૂર્વ જેરુસલેમમાં પણ ૨.૧૨ લાખ યહૂદીઓને વસાવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આના વિરુદ્ધ બોલતો રહે છે પરંતુ ઈઝરાયેલ તેને ગણકારતું જ નથી.

ચીને તિબેટમાં વિદેશી પત્રકારો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આપણે તો વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીએ છીએ કે જુઓ અહીં કેવી લોકશાહી છે, કેવી સ્વતંત્રતા છે. વિદેશીઓના મત પર ચાલવાનું ક્યાં સુધી આપણે આધાર રાખીશું? આપણી તાકાત હશે તો વિદેશીઓ આપણી સામે ઝૂકશે જ અને કાશ્મીર પર બોલવાનું બંધ કરી દેશે, પરંતુ જો આપણે નબળા હોઈશું તો ગમે તેટલું વિદેશી પત્રકારોને કાશ્મીર બતાવીશું તેઓ કાશ્મીરને વિવાદિત પ્રદેશ જ ગણાવતા રહેશે અને ઇન્ડિયન એડ્મિનિસ્ટર્ડ કાશ્મીર લેખાવતા રહેશે.

ચીને તિબેટમાં સાંપ્રદાયિક સ્વતંત્રતા પર પણ મર્યાદાઓ મૂકી છે. તિબેટીઓના સંપ્રદાયગુરુ દલાઈ લામા તિબેટ તો નથી જ જઈ શકતા પરંતુ તે બીજા કોઈ પણ દેશમાં જાય તો ચીન વિરોધ કરે છે. ચીન રોષે ન ભરાય તે માટે દક્ષિણ આફ્રિકાએ ૨૦૦૯માં દલાઈ લામાની મુલાકાત અટકાવી હતી. તિબેટમાં દલાઈ લામાની તસવીરો પણ કોઈ રાખી શકતું નથી. દલાઈ લામાના ઘર પોટાલા પેલેસની મુલાકાત લેવા કોઈ શ્રદ્ધાળુ જાય તો લાઉડસ્પીકર પર સામ્યવાદી પક્ષનો પ્રચાર સંભળાય છે: “આપણે ચીન રાષ્ટ્રનો હિસ્સો છીએ, મહાન ભવિષ્ય માટે પ્રદાન કરી રહ્યા છીએ- આપણે ચીની લોકો છીએ.” આવો પ્રચાર કાશ્મીરમાં આપણી સરકારો મસ્જિદો અને મદરેસાઓ પર કેમ કરી શકતી નથી? આમાં કોઈ ધર્મની વાત નથી આવતી. અને કાશ્મીર તો શું, દેશના દરેક ઉપાસનાસ્થાન પર આવો પ્રચાર કરાવો જોઈએ.

ચીનમાં કોઈ પણ પંથ જો રાજકીય વિદ્રોહ કરે તો તેની સામે આકરા પગલાં લેવાય છે. ૧૮૫૧થી ૧૮૬૪ દરમિયાન ખ્રિસ્તીઓનો વિદ્રોહ થયો હતો જેને તાઇપિંગ બળવા તરીકે ઉલ્લેખાય છે. તે વખતે કિંગ વંશનું શાસન હતું તેણે આ વિદ્રોહને નિર્દયતાથી કચડી નાખ્યો હતો. અત્યારે પણ ચીન ખ્રિસ્તીઓને અંકુશમાં રાખે છે. બે વર્ષ પહેલાં ચીન સરકારે ઝેજિયાંગ પ્રાંતમાં ૧,૭૦૦ ચર્ચો પરથી ક્રોસ ઉતરાવી દીધા હતા. એટલું જ નહીં ત્યાં તેમના પર નજર રહે તે માટે ઇલેક્ટ્રૉનિક સાધનો પણ મૂકવા ફરજ પાડી હતી. આપણે કાશ્મીરમાં મસ્જિદો અને મદરેસાઓમાં આવું શા માટે ન કરી શકીએ? ચીનમાં નાતાલની જાહેર ઉજવણી પર પણ પ્રતિબંધ છે. ચીનના પ્રમુખ શી જિનપિંગે તો ખુલ્લી ચેતવણી આપી છે કે કોઈ પણ પંથ કે સમુદાય દ્વારા વિદેશીઓની ઘૂસણખોરી કે સાંપ્રદાયિક ઉગ્રવાદ સાંખી નહીં લેવાય.

ઉપરાંત શીનજિયાંગ પ્રાંતમાં કટ્ટરવાદી મુસ્લિમો સ્વતંત્રતાની લડત ચલાવે છે. આથી ત્યાં બુરખા, લાંબી દાઢી, સદ્દામ, જેહાદ, ઈમામ, મક્કા-મદીના, કુરાન, ઇસ્લામ, હાજી જેવાં નામો રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે. બહારથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ અને મસ્જિદો પર ચાંપતી નજર રખાય છે. રમઝાનમાં રોજા રાખવા પર પણ પ્રતિબંધ છે.

એ તો જાણીતું છે કે ૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૦ના રોજ કાશ્મીરી પંડિતોનો નરસંહાર કરવા માટેનો આદેશ મસ્જિદોમાંથી છૂટ્યો હતો તો તાજેતરમાં કાશ્મીરના ડીએસપી અય્યૂબ પંડિતની હત્યા થઈ ત્યારે પણ તેઓ મસ્જિદની બહાર સુરક્ષા કરી રહ્યા હતા અને એમ મનાય છે કે મસ્જિદની અંદર અલગતાવાદી મીરવાઇઝ ઉમર ફારુકે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી હોવાની પૂરી સંભાવના છે. ચીનની જેમ કાશ્મીરમાં મસ્જિદો પર સુરક્ષાનાં સાધનો અને લોકોને સાંપ્રદાયિક કારણોસર એકત્ર થતા રોકવાના નિયમો કેમ ન લાદી શકાય?

માત્ર ઊંચા જીડીપી, પહોળા રોડ, ચમકતા સાઇનબૉર્ડ, મોટી મોટી કારો, બુલેટ ટ્રેનથી જ વિકાસ નહીં સધાય. દેશની અંદર કાશ્મીર, છત્તીસગઢ વગેરેમાં જ્યાં સુધી અલગતાવાદચાલતો રહેશે, આપણા મહામૂલા જવાનો અને નાગરિકો શહીદ થતા રહેશે ત્યાં સુધી આ વિકાસ અધૂરો ગણાશે.

international, sadhana

ભારત અને ઈઝરાયેલ: મહાસત્તાની નવી ધરી બની રહેશે

(‘સાધના’ સાપ્તાહિક દિ.૧૫/૭/૧૭માં છપાયેલો લેખ)

જાગ્યા ત્યારથી સવાર. આ કહેવત ભારત અને ઈઝરાયેલના સંબંધોને લાગુ પડી શકે. આ સંબંધોમાં પ્રલંબ પાછળ એક માત્ર કારણ મુસ્લિમ મત બૅંક રહી. ઈઝરાયેલ ૧૯૪૮માં સ્વતંત્ર થયું. પરંતુ તેને માન્યતા આપવામાં નહેરુ સરકારે બે વર્ષ લગાડ્યાં! મહાત્મા ગાંધીએ તુર્કીના ખલીફાની ચળવળ- ખિલાફત ચળવળને ટેકો આપીને ભારતના મુસ્લિમોને વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સાંકળતા કર્યા હતા. તે વખતે ભારતના મુસ્લિમો પણ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ આ પગલાં અને તે પછી આવાં પગલાંઓથી ઉત્તરોત્તર ભારતના મુસ્લિમો વિદેશના મુસ્લિમોના પ્રશ્નો સાથે સંકળાવા લાગ્યા અને અહીંના પ્રશ્નો માટે વિદેશના મુસ્લિમો પાસે સમાધાન શોધતા થયા. એટલે જ ઓસામા બિન લાદેનનું એન્કાઉન્ટર થાય તો ભારતમાં વિરોધ થાય, ફ્રાન્સનું શાર્લી હેબ્દો મેગેઝિન મુહમ્મદ પયગંબરનું કાર્ટૂન છાપે તો અહીં વિરોધ થાય. આવા પ્રશ્નો પર અહીં તોડફોડ પણ કરવામાં આવે અને સંપત્તિને નુકસાન થાય, રમખાણો થાય.

ગાંધીજીને અને નહેરુને માત્ર મુસ્લિમો પરનો અત્યાચાર જ અત્યાચાર લાગતો હતો. અને આ દૃષ્ટિકોણ આજની કૉંગ્રેસ અને તેના સાથી પક્ષોએ બરાબર પકડી રાખ્યો છે. એટલે ગાંધીજી યહૂદીઓ પરના અત્યાચાર બાબતે શું માનતા હતા? તેમની સહાનુભૂતિ તો આરબો પ્રત્યે જ હતી! ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના ‘હરિજન’માં તેમણે લખ્યું હતું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે…” આટલા સ્વીકાર પછી પણ ગાંધીજી ઈઝરાયેલની ભૂમિ પર હક તો આરબોનો જ માને છે. તેમણે લખ્યું, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી (!) તેઓ જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ તેમણે રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું છે, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે, તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” એ વખતે ગાંધીજીને કોઈએ પૂછવું જોઈતું હતું કે તો પછી હિન્દુસ્થાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

૧૯૪૭માં જ્યારે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપવાનો પ્રસ્તાવ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં આવ્યો ત્યારે પ્રથમ વડા પ્રધાન નહેરુ ગુસ્સે થઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે “ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે.”

નહેરુએ એ વખતે કાશ્મીરને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં લઈ જવાની ભૂલ કરેલી, રશિયા તરફી ઝુકાવ રાખેલો, બલુચિસ્તાનની ભારતમાં ભળવાની માગણી ફગાવી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં પ્રવેશ માટે નરેન્દ્ર મોદી આકાશ-પાતાળ એક કરી રહ્યા છે, જે દેશમાં જાય છે ત્યાં આ હક સ્વમાન સાથે માગે છે, ત્યારે નહેરુએ અમેરિકાના પ્રમુખ કેનેડી દ્વારા કાયમી સભ્ય પદની માગણી ફગાવી દીધી હતી. નહેરુની આવી અનેક ભૂલો સાથે વધુ એક ભૂલ એટલે ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધ ન રાખવો.

નહેરુની આ નીતિ ઈન્દિરા- રાજીવ ગાંધીએ ચાલુ રાખી. પરંતુ વડા પ્રધાન નરસિંહરાવે ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ ઈઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો વિધિવત્ સ્થાપ્યા. ભલે નરસિંહરાવની સરકાર ઇતિહાસમાં કૉંગ્રેસની સરકાર ગણાય, પરંતુ લાલબહાદૂર શાસ્ત્રી અને રાવની સરકાર એ અન્ય કૉંગ્રેસી સરકારો કરતાં વિચારસરણીની રીતે ભિન્ન હતી. નરસિંહરાવની સરકારને કૉંગ્રેસ પણ પોતાની સરકાર ગણતી નથી સિવાય કે ઉદારીકરણની નીતિનો જશ ખાટવો હોય. સોનિયા ગાંધીના ઈશારે રાવ ભૂતપૂર્વ કૉંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાન હોવા છતાં તેમને કૉંગ્રેસ કારોબારીમાં સ્થાન નહોતું અપાયું. નરસિંહરાવના અંતિમ સંસ્કાર દિલ્લીમાં થવા દેવાયા નહોતા.

૧૯૯૨માં વિધિવત્ સંબંધો પછી પણ ભારતના કોઈ રાષ્ટ્રપતિ કે વડા પ્રધાન એ ભૂખંડ ગયા પરંતુ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા નહોતા! નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી (પેલેસ્ટાઇનનો કહેવાતો ભાગ) ગયા હતા. ઉપરાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈન મે ૧૯૬૫માં અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી! મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ (કદાચ દેશપ્રેમી અને સજ્જન મુસ્લિમો પણ નહીં ઈચ્છતા હોય કે તેમનું આવું તુષ્ટીકરણ કરવામાં આવે.) કઈ હદે થયું તે જુઓ. વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ ત્રાસવાદ શરૂ કરનાર યાસીર અરાફતને વર્ષ ૧૯૮૯માં ૧૯૮૮ માટેનો જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેન્ડિંગ આપવામાં આવેલો!

તે પછી ધીમે ધીમે આપણા પ્રધાનો અને રાજ્ય સરકારના પ્રધાનો ઇઝરાયેલ જતા થયા. ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી તો વિદેશ પ્રધાન તરીકે જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ (જે અત્યારે ભાજપમાં છે) અને સુષમા સ્વરાજ પણ ઈઝરાયેલ ગયાં છે. ઈઝરાયેલના વડા ભારતની મુલાકાતે ક્યારે આવ્યા? ૧૯૯૭માં પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન, વર્ષ ૨૦૦૩માં વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન અને વર્ષ ૨૦૧૬માં પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન આવેલા. આ ત્રણેય મુલાકાતો વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે નોંધવું જોઈએ. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા તે વખતે ભાજપ સરકાર હતી. પ્રણવ મુખર્જી ઑક્ટોબર ૨૦૧૫માં ઈઝરાયેલ ગયા હતા. તો મોદીજી સિત્તેર વર્ષોમાં ઈઝરાયેલ જનારા (અને સાથે જ ગાઝા પટ્ટી-વૅસ્ટ બૅન્ક ન જનારા) પ્રથમ ભારતીય વડા પ્રધાન બન્યા. પેલેસ્ટાઇન ન જવું એટલે ઘર આંગણે ઘણા મુસ્લિમોને રોષિત કરવા. આ હિંમત મોદીજી દાખવી શક્યા છે.

ઈઝરાયેલ આપણી સાથે સંબંધો બાંધવા તલપાપડ. રીતસર કરગરે. એમનો આ તલસાટ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઈઝરાયેલ યાત્રામાં સ્પષ્ટ જોવા મળ્યો. આપણો કોઈ ભાઈ આપણી સાથે સંબંધો તોડી વર્ષોથી બેસી ગયો હોય અને વર્ષો પછી તેના પરિવારમાંથી કોઈ આપણા ઘરે આવે તો આપણને કેટલો હરખ થાય? તેવો હરખ ઈઝરાયેલમાં જોવા મળ્યો. ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે તો તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને વર્ષ ૨૦૧૩માં કહેલું, “જો તમે મુસ્લિમોના ડરથી ઈઝરાયેલ ન આવતા હોય તો ફરી વિચાર કરજો કારણકે ઈઝરાયેલને પોતાને પણ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઇજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે સારા સંબંધો છે.”

આટલી બધી ઉપેક્ષા છતાં ઈઝરાયેલે ભારતની મદદ કરવામાં ક્યારેય પાછી પાની નથી કરી. ઈઝરાયેલે ૧૯૬૨, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯ એ તમામ યુદ્ધોમાં ભારતની મદદ કરી હતી. ૧૯૬૨ અને ૧૯૭૧ વખતે તો આપણા રાજદ્વારી સંબંધો નહોતા એટલે પાછલા બારણે મદદ કરી હતી. નહેરુ તો સેનાને રાખવાના જ વિરોધી હતા. તેમને હતું કે “પોલીસથી કામ ચાલી શકે! વળી આપણો દેશ તો અહિંસાનો પૂજારી!” એટલે જ ૧૯૬૨ના ચીન સામેના યુદ્ધમાં ભારતને તકલીફ પડી ત્યારે ઈઝરાયેલે ૮૧ એમ.એમ. અને ૧૨૦ એમ.એમ. મૉર્ટાર અને દારૂગોળો પૂરો પાડેલો. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાનનું એફ-૮૬ સબ્રે વિમાન મેઇનટેનન્સ માટે ઈઝરાયેલ ગયું તો ઈઝરાયેલે તેને પાછું મોકલવામાં જાણી જોઈને વિલંબ કર્યો હતો. ૧૯૭૧માં તો અમેરિકા ભારત વિરુદ્ધ હતું અને ઈઝરાયેલની પોતાની પાસે પણ શસ્ત્રોની તંગી હતી, તેમ છતાં તેના તત્કાલીન વડા પ્રધાન ગૉલ્ડા મૈરે હસ્તક્ષેપ કરી ઈરાનને મોકલવાનાં શસ્ત્રો ભારતને આપ્યાં હતાં!

યહૂદીઓના આ અસીમ ભારતપ્રેમનું કારણ?

યહૂદીઓ મૂળ ઇઝરાયેલમાં વસતા હતા. અબ્રાહમથી યહૂદી પંથની શરૂઆત મનાય છે. અબ્રાહમના વંશજ મોસીસ (મુસા)એ યહૂદી પંથ સ્થાપેલો. તેનાં સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના વંશજ ઈશા (જિસસ ક્રાઇસ્ટ) દ્વારા ખ્રિસ્તી પંથ અસ્તિત્વમાં આવ્યો અને તેના સેંકડો વર્ષો પછી અબ્રાહમના અન્ય વંશજ ઇસ્માઇલના પુત્ર મુહમ્મદે ઇસ્લામ પંથ સ્થાપ્યો. આ ત્રણેય પંથો અબ્રાહમિક રિલિજિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓ યહૂદીઓના કટ્ટર દુશ્મન બની ગયા અને તેમને પોતાની માતૃભૂમિમાંથી ભાગવા ફરજ પડી. આમ છતાં અન્ય દેશોમાં આશ્રય લેનારા યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ પંથીઓએ અસહ્ય અને અકલ્પનીય અત્યાચારો કર્યા. યહૂદીઓ તરફની આ નફરતને અંગ્રેજીમાં એન્ટી સેમિટિઝમ કહે છે. આવા સમયે એક માત્ર ભારત દેશ જ હતો જેમાં હિન્દુઓ શાસનમાં હોવાથી ત્યાં તેમના પર અત્યાચારો ન થયા કારણકે અહીં હિન્દુઓ એકમ્ સત વિપ્રા: બહુધા વદન્તિમાં માનતા હતા.

યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

ડિસેમ્બર ૧૯૧૭માં અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ ભારતીય સૈનિકોએ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં લડીને ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર બનાવવામાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી તે યહૂદીઓ આજે પણ ભૂલ્યા નથી. તુર્કોના મુસ્લિમો પાસે મોટી સંખ્યામાં શસ્ત્રો અને દારૂગોળા હતા. એક સમયે બ્રિટિશ કમાન્ડર પણ લડવા તૈયાર નહોતા તો પણ મેજર દલપતસિંહના નેતૃત્વમાં જોધપુરના સૈનિકો લડ્યા અને ૪૦૨ વર્ષથી ગુલામ હૈફા શહેરને સ્વતંત્ર કરાવ્યું. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી શહીદ સૈનિકોના સ્મારકની મુલાકાત લેવાનું ભૂલ્યા નહીં.

સામે પક્ષે ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયાથી લઈને અનેક બાબતોમાં યહૂદીઓનું પણ ભારતમાં પ્રદાન અદ્વિતીય રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે પારસીઓ માટે ‘દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી જવું’ શબ્દપ્રયોગ થાય છે પરંતુ આ જ બાબત આ લઘુમતી માટે પણ વાપરી શકાય. હિન્દી સિનેજગતમાં સુલોચના (રૂબી માયર્સ), પ્રમીલા (એસ્થર વિક્ટૉરિયા અબ્રાહમ), નાદિરા (ફ્લૉરેન્સ એઝીકિએલ) સહિત અનેક અભિનેત્રીઓ, જાણીતા ચરિત્ર અભિનેતા ડેવિડ યહૂદી હતાં. અમદાવાદ પ્રાણી સંગ્રહાલયના સ્થાપક રૂબિન ડેવિડ, તેમનાં પુત્રી અને લેખક, કલાકાર તેમજ શિલ્પકાર એસ્થર ડેવિડ પણ યહૂદી.

હિન્દુ ધર્મ અને યહૂદી પંથ વચ્ચે સામ્યતાઓ ઘણી છે. બંનેમાં પંથાંતરણને અવકાશ નથી. કોઈને યહૂદી બનવું હોય તો ખૂબ જ આકરી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી જ બની શકાય છે. હિન્દુ પણ જન્મથી જ બની શકાય છે. બંને મતો પંથાતરણને ઉત્તેજન આપતા નથી. બંને લોકો પર અસંખ્ય આક્રમણો અને અત્યાચારો થયા. યહૂદીઓ પર ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોએ ભરપૂર અત્યાચારો કર્યા જ્યારે હિન્દુઓ પર પણ મુસ્લિમો, ખાસ કરીને મોગલોના શાસનકાળમાં તેમજ ખ્રિસ્તી અંગ્રેજોના કાળમાં ખૂબ અત્યાચાર થયા. આમ છતાં આ બંને ટકી રહ્યા છે કારણ તેમની જિજીવિષા અને પ્રતિકાર શક્તિ અદ્ભુત છે. બંને દેશોનું વિભાજન હિંસક રહ્યું. બંનેની સ્વતંત્રતા પણ એકાદ વર્ષના અંતરવાળી રહી.

દર વર્ષે પાસ ઑવર (જેનું નામ ખ્રિસ્તીઓએ બદલી ઇસ્ટર કર્યું) સમારોહમાં ‘નેક્સ્ટ ઇયર ઇન જેરુસલેમ’ કહેતા યહૂદીઓ આખરે ઇઝરાયેલ મેળવીને જંપ્યા પરંતુ હજુ જેરુસલેમમાં તેમના મંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. આપણે રામમંદિરનું પુનર્નિર્માણ બાકી છે. જોકે એક મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી આપણે ત્યાં અંગ્રેજોની કઠપૂતળી જેવા શાસકો (બ્રિટનના ગાર્ડિયન સમાચારપત્રએ ૧૮ મે ૨૦૧૪ના તંત્રી લેખમાં આ શબ્દ વાપર્યા છે)ના લીધે ભારત પોતાના મૂળથી દૂર ને દૂર જતું ગયું. શશી થરૂરે લખેલા પુસ્તક ‘નહેરુ: ધ ઇન્વેન્શન ઑફ ઇન્ડિયા’ મુજબ, નહેરુ પોતાને ભારતીય કરતા અંગ્રેજ વધુ માનતા હતા. આમ પહેલા જ વડા પ્રધાન હિન્દુ ધર્મ પ્રત્યે સૂગ ધરાવતા હોય, તો પછી ભારતમાં હિન્દુત્વનો ખો કાઢવા પૂરા પ્રયત્નો થાય તે સ્વાભાવિક હતું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.” આમ, સ્વતંત્રતા પછી જ મૃત:પ્રાય હિબ્રૂને જીવંત કરવાના ભરપૂર પ્રયાસો થવા લાગ્યા અને તમે જોયું હોય તો વર્તમાન વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ ટ્વીટ હિબ્રૂમાં જ કરે છે. ભારતમાં તો સ્વતંત્રતા પછી ઉત્તરોતર સંસ્કૃત અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓને સતત મરણતોલ ફટકા પડતા રહ્યા ને અંગ્રેજીને જ મહત્ત્વ મળતું રહ્યું.

આજે ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં બધી બાબતોમાં આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ.

વર્ષ ૨૦૦૮માં મુંબઈમાં હુમલાઓ દરમિયાન યહૂદીઓના નરિમન હાઉસ જે હવે છાબડ હાઉસ તરીકે ઓળખાય છે, તેના પર હુમલો થયો. તેમાં આઠ ઇઝરાયેલીઓ માર્યા ગયા પરંતુ ભારતીય આયાના કારણે બે વર્ષનો મોશે હૉલ્ત્ઝબર્ગ બચી ગયો. મોદીજી તેને મળવાનું પણ ભૂલ્યા નહોતા.

હિન્દુઓ અને યહૂદીઓ વચ્ચે આંખે ઊડીને વળગે તેવો મોટો તફાવત એ રહ્યો કે સમ્રાટ અશોક પછી મોટા ભાગે કોઈ રાજાએ સીમા વળોટીને આક્રમણ કર્યા નથી. હા, પોતાની સીમા પર જ્યારે આક્રમણ થાય ત્યારે જડબાતોડ જવાબ જરૂર આપ્યા, પરંતુ યહૂદી પ્રજા તેના શૌર્ય અને ખમીર માટે જાણીતી છે. ૧૯૬૬માં ઇજિપ્તે સ્ટ્રેઇટ ઑફ તિરાન (દરિયાઈ માર્ગ) ઈઝરાયેલ માટે બંધ કર્યો ત્યારે ઈઝરાયેલે ઇજિપ્તના સિનાઈમાં ઘૂસીને હલ્લો બોલ્યો હતો અને ઇજિપ્તને આ માર્ગ ખોલવા ફરજ પાડી હતી. ભારતની જેમ ઈઝરાયેલ પણ ચોતરફથી દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો દેશ છે પરંતુ તેની આ આક્રમક નીતિના કારણે તેની સામે કોઈ આંખ ઊંચી કરીને જોઈ શકતું નથી.

૧૯૭૨ની ઑલિમ્પિકમાં પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદી સંગઠન બ્લેક સપ્ટેમ્બરે જર્મનીમાં ૧૧ ઈઝરાયેલી ખેલાડીઓને બંધક બનાવ્યા અને તેમની હત્યા કરી. તે પછી ઈઝરાયેલના લોકો માત્ર મીણબત્તી લઈને દેખાવો કરવા કે ફેસબુક પર (એ વખતે જે માધ્યમ હોય તે) ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવા પૂરતા સીમિત ન રહ્યા પરંતુ વીસ વર્ષ સુધી ઑપરેશન રૅથ ઑફ ગૉડ ગુપ્ત રીતે ચલાવી આ હુમલામાં જોડાયેલા એક-એક પેલેસ્ટાઇની ત્રાસવાદીને મારતા રહ્યા.

સામાન્ય રીતે રૂઢિચુસ્ત મનાતા યહૂદીઓ ભારતને અગાધ પ્રેમ કરે છે. તેથી જ વડા પ્રધાન બેન્જામીન નેતન્યાહૂ નમસ્તે કરીને અને હિન્દીમાં મોદીજીનું સ્વાગત કરતા જોવા મળ્યા, ભારતથી ગયેલા ઇઝરાયેલી માબાપની દીકરી અને ગાયિકા લિયોરા ઇત્ઝાકે ભારતનું રાષ્ટ્રગીત ગાયું તો મુસ્લિમ ટોપી પહેરવાનો ઇનકાર કરનાર મોદીજી યહૂદી ટોપી પહેરીને જોવા મળ્યા તે પણ મોટો સંકેત છે. ભારતમાં ૮૦ કરોડ હિન્દુઓ છે પરંતુ તેમાંની નોંધપાત્ર સંખ્યા સેક્યુલરિઝમ (એટલે માત્ર મુસ્લિમ-ખ્રિસ્તી પ્રેમ. યહૂદી, જૈન, પારસી પ્રેમ નહીં)થી ગ્રસિત છે. પરંતુ ઈઝરાયેલમાં ૮૦ લાખ યહૂદીઓ એક સમાન દેશભક્ત છે. તેથી ઈઝરાયેલ ભારત કરતાં આટલું આગળ છે.

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

ઈઝરાયેલે કૃષિમાં ઓછા પાણી અને ઓછી કૃષિલાયક જમીન છતાં સંશોધન કરીને વધુ પાક મેળવવામાં સફળતા મેળવી છે. આઈ.ટી. ક્ષેત્રે પણ તેની બોલબાલા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે તે આત્મનિર્ભર છે. તેની જાસૂસી સંસ્થા મોસાદનો કોઈ જવાબ નથી. આ બંને દેશો જો એકત્ર આવશે તો વિશ્વમાં મહા સત્તાની એક નવી ધરી રચાતી જોવા મળશે. આમ છતાં, ઈઝરાયેલ માત્ર ભારત પ્રત્યે ઝૂકેલું છે તેમ આ મુલાકાતથી માનવું ભૂલભરેલું છે. વેપારી પ્રજા હોવાથી ઇઝરાયેલીઓ ચાલાક અને લુચ્ચા પણ ગણાય છે. તેઓ ભારત જેટલું જ મહત્ત્વ ચીનને પણ આપી રહ્યા છે કારણકે આજની તારીખે ચીન ઈઝરાયેલનું એશિયાનો સૌથી મોટો અને વિશ્વનો ત્રીજા ક્રમનો વેપાર ભાગીદાર દેશ છે. આમ છતાં, અમેરિકાના પ્રમુખ અને ખ્રિસ્તી ગુરુ પોપને જે સન્માન મળે તે મોદીજીને આપીને ઈઝરાયેલે મોટો સંકેત આપ્યો છે. નેતન્યાહુએ સાચું જ કહ્યું, ભારત અને ઇઝરાયેલ સ્વર્ગમાં બનેલી જોડી છે જેનો અમલ હવે ધરતી પર શરૂ થયો છે.

abhiyaan

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?