national, politics, sanjog news, vichar valonun

ફિરોઝ ગાંધી અને રૉબર્ટ વાડ્રા: જમાઈ-જમાઈમાં ફરક છે

સબ હેડિંગ: શું તમને ખબર છે કે કેરળની સામ્યવાદી સરકારને ઉથલાવવા માટે ફિરોઝ ગાંધીએ નહેરુજીની હાજરીમાં ઈન્દિરાજીને ફાસિસ્ટ કહેલા? શું તમને ખબર છે કે ઈન્દિરાજીએ તેમના એક અમેરિકી મિત્રને પત્ર લખી જણાવેલું કે તેમના પિતા નહેરુજી નબળા નેતા છે? શું તમને ખબર છે કે ફિરોઝજી હયાત હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ન ચાલવા દીધો હોત?

 (વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૨૧/૦૪/૧૯)

તમે જો નોંધ્યું હોય તો ભારતમાં અનેકાનેક સંસ્થાઓ, યોજનાઓ અને રસ્તાઓ જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધીના નામે છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનમાં સત્તામાં પરત ફર્યા બાદ કૉંગ્રેસની સરકારોએ પહેલું કામ કાં તો ભાજપની યોજનાઓ બંધ કરવાનું કર્યું, કાં તો યોજનાઓનાં નામો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે કરવાનું કર્યું, જેમ કે રાજસ્થાનમાં કૉંગ્રેસ સરકારે વિજયારાજે સિંધિયા સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજનાનું નામ બદલીને પ્રિયદર્શની આદર્શ સ્વયં સહાયતા સમૂહ યોજના કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

પરંતુ તમને ક્યારેય પ્રશ્ન થયો છે કે આટલી બધી યોજનાઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના લોકોના નામે છે, પરંતુ પત્રકાર, સાંસદ અને ભ્રષ્ટાચાર-સરમુખત્યારશાહીના સખત વિરોધી ફિરોઝ ગાંધીના નામે યોજના, રસ્તા કે સંસ્થા કેમ નથી? એ તો છોડો, પણ રાહુલ ગાંધી આટલી બધી વાર ઉત્તર પ્રદેશ જાય છે, પરંતુ ફિરોઝ ગાંધીની મજાર પર ક્યારેય ગયા હોય તેવું યાદ આવતું નથી.

તાજેતરમાં રાહુલ ગાંધી અમેઠીમાં નામાંકન પત્ર ભરવા ગયા ત્યારે તેમની સાથે તેમનો આખો પરિવાર હતો. તેમની માતા, તેમની બહેન પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા, બનેવી રૉબર્ટ વાડ્રા, તેમનાં ભાણિયાઓ…કહેવાનો અર્થ એ છે કે જમીન કૌભાંડોમાં આરોપી રૉબર્ટ વાડ્રાથી ગાંધી પરિવારને કોઈ અંતર નથી રાખવું. તેમનાથી તેને કોઈ છોછ નથી, પરંતુ પોતાના દાદા ફિરોઝ ગાંધીથી આ પરિવાર હંમેશાં અંતર રાખતો આવ્યો છે.

જ્યારે કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને તપતો હતો ત્યારે ગુલઝારે ‘આંધી’ બનાવવાની હિંમત કરી તો તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો હતો. જોકે એ જ ગુલઝારની ‘અંગૂર’માં પોલીસ સ્ટેશનમાં દીવાલ પર ઈન્દિરા ગાંધીની તસવીર લટકતી જરૂર જોવા મળે છે. (નહેરુ-ઈન્દિરાનો ફોટો છેક હમણાં સુધી વિવિધ ફિલ્મો અને સિરિયલોમાં જોવા મળતો. હવે પરિવર્તન એ આવ્યું છે કે વિવિધ સિરિયલોમાં લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, સરદાર પટેલ અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકરની તસવીર પોલીસ સ્ટેશનોમાં દેખાડાય છે.) ‘આંધી’એ ઈન્દિરા ગાંધીના જીવન પરથી બનેલી ફિલ્મ હોવાનું કહેવાય છે.

જે પરિવાર નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ અને સંજય (આ જ ક્રમમાં યોજનાઓ-રસ્તાઓ-સંસ્થાઓનાં નામો વધુ છે, એટલે કે સૌથી વધુ નહેરુના નામે, તે પછી ઈન્દિરાના નામે, તે પછી રાજીવ અને તે પછી સંજય)ના નામ જનમાનસમાં વર્ષોથી રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ હોય, જેમણે પોતાના જીવતાજીવ ‘ભારતરત્ન’ પોતાને જ આપી દીધા હોય, ફિલ્મો-સિરિયલોમાં સતત તસવીરો દ્વારા હૃદયમાં કોતરાયેલા રહે તે માટે આગ્રહી હોય તે ફિરોઝને વિસારે પાડી દે તેવું કેમ બને?

સ્વિડિશ લેખક બર્ટિલ ફૉકે ‘ફિરોઝ: ધ ફરગૉટન ગાંધી’ નામનું પુસ્તક ૪૦ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરીને લખ્યું છે. બર્ટિલ ફૉક કહે છે કે રાયબરેલી અને અમેઠીમાં ગાંધી પરિવાર જે જીતે છે તેનું કારણ ફિરોઝ ગાંધી છે. બર્ટિલ ત્રણ વાર ઈન્દિરા ગાંધીને મળેલા છે. તેમણે બીજા કોઈ નહીં ને ફિરોઝ ગાંધી પર જ લખવાનું કેમ પસંદ કર્યું? બર્ટિલ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહે છે, “ત્રણ વાર હું ઈન્દિરાને મળ્યો, પરંતુ તેમના ઘરમાં ફિરોઝ ગાંધીની કોઈ નિશાની નહોતી. આ જ વાતે મને ફિરોઝ ગાંધી વિશે જાણવા ઉત્સુક બનાવ્યો.”

ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરાને પ્રેમની દરખાસ્ત કરી હતી. નહેરુજી આ લગ્ન માટે રાજી નહોતા. (જેમના પોતાના સંબંધો ચર્ચામાં રહ્યા અને જે ઉદારવાદી કહેવાય છે તે નહેરુજી લગ્ન માટે કેમ રાજી નહીં હોય તેનું કારણ જાણવા મળ્યું નથી.) ઈન્દિરા માની ગયા. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે કોઈ મતભેદ નહોતા, પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ઈન્દિરા વડા પ્રધાન (એટલે કે નહેરુજી)ના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનમાં રહેવા ગયાં તેનાથી સમસ્યા થઈ અને આજે પણ જે લગ્નની પ્રથા છે તે મુજબ, પત્ની તેના પિયરમાં રહેવા ચાલી જાય તો પતિ-પત્ની વચ્ચે સમસ્યા થવાની જ. ફિરોઝ-ઈન્દિરા વચ્ચે પણ થઈ.

ફિરોઝજીએ મુંદ્રા કૌભાંડ સહિત અનેક કૌભાંડો બહાર પાડ્યા. આ રીતે તેઓ વ્હિસલ બ્લૉઅર હતા. એમાંય મુંદ્રા કૌભાંડમાં તો ફિરોઝના કારણે નહેરુ સરકારના નાણાં પ્રધાન ટી. ટી. કૃષ્ણામાચારીએ રાજીનામું આપવું પડેલું. પોતાના સસરા નહેરુજીની સરકારનાં જ કૌભાંડો જે જમાઈ બહાર પાડે તેને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર કેવી રીતે સાંખી લે?

નહેરુજી પંજાબના મુખ્ય પ્રધાન પ્રતાપસિંહ કૈરોનને બનાવવા માગતા હતા જ્યારે ફિરોઝ કૈરોન ભ્રષ્ટ અને ખરાબ વર્તન કરતા હોવાથી તેમના વિરોધી હતા. બીજું કૌભાંડ દાલમિયાનું બહાર પાડેલું. સંસદમાં ફિરોઝ ગાંધીએ એક કલાક અને પચાસ મિનિટ જે ભાષણ કર્યું તે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હતું. તેના કારણે સરકારને લાઇફ ઇન્સ્યૉરન્સ અધિનિયમ ૧૯૫૬ પસાર કરવો પડ્યો અને જૂન ૧૯૫૬માં ૨૫૦ વીમા કંપનીઓને સરાકરી એલ.આઈ.સી.માં વિલીન કરવી દેવી પડેલી અને જેણે આ કૌભાંડ આચરેલું તે રામકૃષ્ણ દાલમિયાને બે વર્ષની જેલ થઈ.

બર્ટિન ફૉકના ઉપરોક્ત પુસ્તક મુજબ, ફિરોઝ ગાંધીએ ઈન્દિરા ગાંધીને ફાસીવાદી (ફાસિસ્ટ) કહેલા અને તે પણ તેમના પિતા અને વડા પ્રધાન નહેરુની હાજરીમાં! વાત એમ બની હતી કે નહેરુજીએ કેરળમાં નામ્બુદીરીપાદની સામ્યવાદી સરકારને બરતરફ કરેલી. (આવી તો અનેક વિપક્ષી સરકારોને નહેરુ-ઈન્દિરા-રાજીવ-નરસિંહરાવ અને કૉંગ્રેસના ટેકાથી ચાલેલી દેવેગોવડા સરકારે ઉથલાવી દીધી છે.) કેટલાકના મતે નહેરુ સરકારના આ નિર્ણય પાછળ ઈન્દિરા ગાંધી જવાબદાર હતાં!

ઈન્દિરા ગાંધી તે વખતે પક્ષપ્રમુખ. વંશવાદ મોતીલાલ નહેરુના સમયથી ચાલ્યો આવે છે જેમણે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ ગાંધીજીને પત્ર લખી સરદાર પટેલના સ્થાને પોતાના દીકરા જવાહરલાલ નહેરુને કૉંગ્રેસ પ્રમુખ બનાવવા ખુલ્લી માગણી કરી હતી! આ જ પ્રમાણે, નહેરુ વડા પ્રધાન થયા તો તેમણે દીકરી ઈન્દિરાને પક્ષપ્રમુખ બનાવી દીધાં હતાં! તો, નામ્બુદીરીપાદની સરકાર વખતે ઈન્દિરા પક્ષપ્રમુખ હતાં. અને તેઓ રહેતાં હતાં તીનમૂર્તિ ભવનમાં પોતાના પિતાજીની સાથે.

આ ઘટના પછી સવારનો સમય હતો. નાસ્તાપાણી ચાલી રહ્યાં હતાં. (ઈન્દિરા તીનમૂર્તિ ખાતે રહેવા ચાલ્યાં ગયાં અને ફિરોઝ તેમની સાથે એક સ્વાભિમાની પતિની જેમ ગયા નહોતા પરંતુ તેઓ નાસ્તો કરવા અવશ્ય જતા જેથી પરિવાર સાથે સંબંધનો તાંતણો તૂટે નહીં) તે વખતે રાયબરેલીના સાંસદ ફિરોઝ ગાંધીએ પત્ની ઈન્દિરાને કહ્યું, “આ બરાબર નથી. તું લોકોમાં રોષ પેદા કરી રહી છો. તું ફાસિસ્ટ છો.” આ સાંભળી નહેરુજીનું મોઢું પડી ગયું, તેઓ કંઈ ન બોલ્યા. પરંતુ ઈન્દિરાજીએ ગુસ્સામાં જવાબ આપ્યો, “તમે મને ફાસીવાદી કહો છો. આ બરાબર નથી.”

ફૉકનો દાવો છે કે ઈન્દિરાને તેમના પિતા નહેરુ નબળા અને અનિર્ણાયક લાગતા હતા. જ્યારે કેરળમાં સામ્યવાદી નામ્બુદીરીપાદ સામે લોકોનું આંદોલન વેગ પકડી રહ્યું હતું ત્યારે ઈન્દિરાજીએ તેમના અમેરિકી મિત્ર ડોરોથી નૉર્મનને પત્ર લખેલો. નામ્બુદીરીપાદના જમીન અને શિક્ષણને લગતા સુધારાઓના કારણે ચર્ચ, મુસ્લિમ લીગ અને નાયર સર્વિસ સૉસાયટી ખૂબ જ રોષે ભરાયા હતા.

ઈન્દિરાજીએ નહેરુજી વિશે-પોતાના પિતા અને વડા પ્રધાન વિશે શું લખેલું તે જો આજે જાણવા જેવું છે. તેમણે લખેલું, “તેઓ (નહેરુજી) શરૂઆતથી સારું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ સરમુખત્યાર બનવા સક્ષમ નથી. તેઓ પોતાના વરિષ્ઠ સાથીઓના મતને તરત માની લે છે.” ઈન્દિરાજીને વાંધો એ હશે કે તેમના પિતા તેમનું માનવાના બદલે તેમના વરિષ્ઠ સાથીઓનું માનતા હશે. અત્યારે સામ્યવાદીઓ કન્હૈયાકુમાર સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લાગવાથી આ આરોપનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને આથી જ રાહુલ ગાંધીએ કૉંગ્રેસના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં વચન આપ્યું છે કે દેશદ્રોહનો કાયદો અમે રદ્દ કરીશું, પરંતુ આ જ સામ્યવાદીઓના પૂર્વજ નામ્બુદીરીપાદે કટોકટી લાદવા માટે ઈન્દિરા ગાંધી સામે દેશદ્રોહનો આરોપ લગાવી કાયદેસર કાર્યવાહી કરવા માગણી કરેલી. જોકે બાકીના સામ્યવાદીઓ કટોકટી વખતે ઈન્દિરા ગાંધીના સમર્થનમાં હતા.

ઈન્દિરાજીને નાસ્તો કરતી વખતે બરાબર સંભળાવ્યા પછી ફિરોઝ ચૂપ ન રહ્યા. તેમણે ઘરમાં જ આ મામલો ન રાખ્યો. તેમણે સંસદભવનની અંદર સાંસદોની બેઠકમાં ઈન્દિરાજીના આ પગલા સામે વિરોધ ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું, “કૉંગ્રેસ ક્યાં છે? કૉંગ્રેસના સિદ્ધાંતો ક્યાં ગયા? શું આપણે ઉત્પન્ન કરેલા જાતિવાદના રાક્ષસથી શાસિત થવાનું છે?”

“શું કૉંગ્રેસ એટલી બધી નીચે ઉતરી ગઈ છે કે તે હવે કોમવાદી તત્ત્વો, જ્ઞાતિના નેતાઓ અને જે લોકો લોકોમાં ધર્મના નામે લાગણીઓ ભડકાવે છે તેઓ નચાવે તેમ નાચશે? જો આ જ રીતે ચાલ્યું તો આવતી કાલે આપણું ગઠબંધન જનસંઘ સાથે પણ હશે.”

વર્ષોથી કૉંગ્રેસ કટ્ટર મુસ્લિમ નેતાઓ અને હાર્દિક પટેલ જેવા જાતિવાદી નેતાઓના ઈશારે જ નાચતી આવી છે. જો ફિરોઝ ગાંધી અત્યારે હયાત હોત તો તેમણે આ મામલે પ્રખર રીતે વિરોધ કર્યો હોત.

ફૉક લખે છે કે ઈન્દિરા તેમના નાના દીકરા સંજયને હંમેશાં છાવરતાં. જો સંજય ભણવામાં નાપાસ થાય અને ફિરોઝ ઠપકો આપે તો ઈન્દિરા તેનું ઉપરાણું લઈ કહે, “અરે ના, ના, તે નાપાસ નહીં થયો હોય. શાળાની કંઈક ભૂલ થઈ હશે. હું તેમના સાહેબ સાથે વાત કરીશ.” ફિરોઝ ઈચ્છતા કે તેમના પુત્રો સ્વાવલંબી બને અને અમીર પરિવારના નબીરાની જેમ બગડી ન જાય. એક વાર પત્રકાર નિખિલ ચક્રવર્તી ફિરોઝના ઘરે ભોજન પર ગયા તો તેમણે જોયું કે રાજીવ અને સંજય સુથારીકામ શીખી રહ્યા હતા. ફિરોઝે ચક્રવર્તીને કહ્યું, “સંજય હોંશિયાર છે, પરંતુ રાજીવ ‘ઢ’ છે.” ફૉકે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે અને ઉપરોક્ત કિસ્સો જોતાં તે સાચું પણ લાગે છે કે જો ફિરોઝ હયાત હોત અને તેમનું ચાલ્યું હોત તો તેમણે કૉંગ્રેસમાં પોતાના પરિવારનો વંશવાદ ચાલવા દીધો ન હોત.

જોકે કૉંગ્રેસ તો નહેરુ-ગાંધી પરિવારના નામે ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે તે સમજી શકાય, પરંતુ મેનકા ગાંધીનો પરિવાર અને ભાજપ, જેણે મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા કૉંગ્રેસના પરંતુ ઉપેક્ષિત નેતાઓને પોતાના પક્ષે કરી લીધા છે તે કેમ ફિરોઝ ગાંધીની ઉપેક્ષા કરે છે તે સમજાતું નથી.

Advertisements
hindu, sanjog news, vichar valonun

કથાકીર્તન: સમાજ સુધારણા માટે જરૂરી

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ. ૨૩/૧૨/૧૮)

કથાકારોની સામે અને તરફેણમાં હમણાં હમણાં ઠીક-ઠીક વિવાદ ચાલ્યો.. કથા કરવી એટલે વાર્તા કરવી એવો અર્થ નહીં, ઇતિહાસમાં થઈ ગયેલી ગૌરવશાળી વાતને રસપ્રદ રીતે દોહરાવતા રહેવી અને તેના થકી સમાજને તેના ઇતિહાસ સાથે જોડી રાખવો. વિચાર કરો કે તુલસીદાસ કે મોરારિબાપુ દ્વારા રામાયણની વાત, તેના બોધપાઠો કેટલે અને ક્યાં સુધી પહોંચ્યા? ભાગવત કથા ડોંગરેજી મહારાજ, રમેશભાઈ ઓઝા કે ભૂપેન્દ્રભાઈ પંડ્યા થકી સતત કહેવાતી અને ગવાતી રહી તેના કારણે ભાગવત જનજન સુધી પહોંચ્યું.

ધર્મ એટલે ઉપાસના પદ્ધતિ નહીં. ધર્મ એટલે મૂલ્યો. તેને ટકાવી રાખવા કથા અને કીર્તન એ સરળ અને સુલભ સાધનો છે. લોકોને પસંદ પણ છે.

કથા વાંચન તો શિવ-પાર્વતીના સમયથી ચાલ્યું આવે છે. શિવ-પાર્વતી આમતેમ ગપ્પાં મારવાના બદલે કથા કહેતા-સાંભળતાં. તે પછી રામાયણમાં લવ-કુશે શ્રી રામ કથાનું ગાન કરેલું. મહર્ષિ વેદવ્યાસ, શુકદેવ, શૌનક, સનત્કુમારો, નારદજી, બ્રહ્માજી, વિદૂર, આ બધા જ સારા કથાવાચકો પણ હતા અને સારા શ્રોતા પણ હતા. પુરાણોમાં ક્યાંક નારદજી કથા કહેતા જોવા મળે તો ક્યાંક શ્રોતા તરીકે આપણને જણાય.

શ્રી રામ અને શબરી વચ્ચે વાર્તાલાપ થાય છે ત્યારે શ્રી રામ નવધા ભક્તિ વિશે કહે છે તેને તુલસીદાસજીએ આ રીતે લખ્યું છે:

प्रथम भगति संतन्ह कर संगा । दूसरि रति मम कथा प्रसंगा ।

ભક્તિનો પહેલો પ્રકાર સંતપુરુષોનો સમાગમ કરવો તે છે. ઈશ્વરની લીલાના કથા-પ્રસંગોમાં અને તે દ્વારા જીવનમાં ઉન્નતિ કરવી તે ભક્તિનો બીજો પ્રકાર છે.

શ્રીમદ ભાગવતમાં નવધા ભક્તિના પ્રકાર પ્રહલાદજીએ આ રીતે વર્ણવ્યા છે.

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥

પરીક્ષિત રાજા શ્રવણના આચાર્ય હતા. એટલે કે સારા શ્રોતા હતા. કીર્તનમાં શુકદેવજી, સ્મરણમાં પ્રહલાદજી, પાદસેવનમાં લક્ષ્મીજી, અર્ચનમાં પૃથુરાજા, વંદનમાં અક્રૂર, દાસ્યમાં હનુમાનજી, સખ્યમાં અર્જુન અને આત્મનિવેદનમાં બલિ રાજા આચાર્ય મનાયા છે.

આમ, કથા અને કીર્તન એ ભક્તિના પ્રકારમાં આવે છે. જો આ ભક્તિ ન હોત, કથા-કીર્તન ન હોત, તો હિન્દુ ધર્મ બચ્યો જ નહોત. તેનામાં સુધારા પણ ન આવ્યા હોત. દક્ષિણ ભારતમાં ઓદુવર જેવા વિદ્વાનોએ કથાસરિતા વહેવડાવી. અરુણાચલ કવિ, ગોપાલકૃષ્ણ ભારતી, મહા વૈદ્યનાથ અય્યર, રામલિંગ સ્વામી, વગેરે અનેક લોકો કથાપ્રસંગમ તરીકે દક્ષિણમાં જાણીતી કથાવાચનની પરંપરા સાથે જોડાયેલા મહાનુભાવો છે.
કીર્તને નરસિંહ મહેતાને મહાન સમાજ સુધારક બનાવ્યા. પ્રેમાનંદ ધાર્મિક આખ્યાનો થકી મહાન કવિ અને આખ્યાનકાર તરીકે ગણના પામ્યા. સુદામાચરિત્ર હોય કે નળાખ્યાન, પ્રેમાનંદે પુરાણો અને મહાકાવ્યોને ગુજરાતીમાં લોકો સુધી પહોંચાડ્યાં. માણભટ્ટ ધાર્મિકલાલ પંડ્યા આજે પણ આ પ્રાચીન પરંપરાને જાળવીને બેઠા છે.

આદિ શંકરાચાર્યએ પોતાની રીતે પ્રવાસ, કાવ્યો અને શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા આ ભારત દેશને એકસૂત્ર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી. આજના શંકરાચાર્યોમાં કેટલાક હજુ પણ વર્ણવ્યવસ્થાને છોડી નથી શકતા અને જાતિવાદનું ગાન કરતા રહે છે ત્યારે આદિ શંકરાચાર્યએ ચાંડાળમાં પણ ઈશ્વરને જોયો. સંન્યાસીને કોઈ સગુંવહાલું ન રહે પરંતુ તેમણે પોતાની માતાના સંસ્કાર સંન્યાસી તરીકે કર્યા.

આ જ રીતે બર્બર મુસ્લિમ લૂટારુઓનાં આક્રમણો તેમજ શાસકોના સમયમાં પણ સાધુસંતોએ ભક્તિનો, કથાનો અને કીર્તિનનો સહારો લઈ લોકોને ઈશ્વર તરફ વાળી હિન્દુ ધર્મને ટકાવી રાખ્યો, લોકોની હિન્દુ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ટકાવી રાખી. ઉત્તર પ્રદેશના તુલસીદાસ, મહારાષ્ટ્રના નામદેવ અને તુકારામ, ઉત્કલ અથવા ઓડિશાના કવિ જયદેવ, ગુજરાતના સંત દાદુદયાળ, છત્તીસગઢના વલ્લભાચાર્ય, રાજસ્થાનનાં મીરાબાઈ, પશ્ચિમ બંગાળના ચૈતન્ય મહાપ્રભુ, પંજાબના ગુરુ નાનક, તમિલનાડુના રામાનુજાચાર્ય, કર્ણાટકના માધવાચાર્ય, આંધ્રપ્રદેશના નિમ્બાર્કાચાર્ય, આ બધાએ લોકોનો હિન્દુ ધર્મમાં વિશ્વાસ ટકાવી રાખ્યો અને સાથે ધર્મનો પ્રચાર પણ કર્યો. અલબત્ત, તેમાંથી તેમના ઘણા સંપ્રદાયો શરૂ થયા તે અલગ વાત છે.

“કથા, ભજન અને કીર્તન કરવા માટે મંદિરોની જરૂર નહોતી. આથી ધર્મ મંદિરની બહાર પણ પ્રસર્યો. એટલું જ નહીં, મંદિરો એ ઈસ્લામી આક્રમણખોરોનાં હંમેશાં લક્ષ્ય રહેતા. મંદિરની સાથે હિન્દુ ધર્મને ઘણું મોટું નુકસાન થતું પરંતુ સાધુસંતો મંદિરની બહાર કથા, ભજન તેમજ કીર્તિન દ્વારા ધર્મને મંદિરની બહાર લઈ ગયા. વળી, કથાકાર વૈષ્ણવ સંતો સતત ‘ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ’ના મંત્રને આત્મસાત કરી ગયા હતા. એટલે તેઓ કોઈ એક સ્થાને ટકતા નહીં. આથી શાસકો માટે તેમને પકડવા કે તેમની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવી અઘરી બની રહેતી. કથાનું તત્ત્વચિંતન બધાં સમાન છે તેના પર ભાર મૂકતું હોવાથી નીચલા સામાજિક દરજ્જાના લોકોને પણ સ્પર્શી જતું. તેથી તે ઈસ્લામની સામાજિક અપીલનો પ્રતિકાર કરી શકતું. ” આવું અમેરિકાના ફિલિપ લુટગેન્ડૉર્ફે ‘ધ લાઇફ ઑફ અ ટૅક્સ્ટ: પર્ફૉર્મિંગ ધ રામચરિતમાનસ ઑફ તુલસીદાસ’ પુસ્તકમાં લખેલું છે. તેઓ અમેરિકન ઇન્ડૉલૉજિસ્ટ અને હિન્દીના પ્રાધ્યાપક છે.

કોઈ રાજા કે બાદશાહને નહીં, ઈશ્વરને સર્વોચ્ચ માનવાના કારણે ઇસ્લામી શાસકોનો ડર લોકોમાંથી જતો રહે તે સ્વાભાવિક છે. ફિલિપ લખે છે, “રામ પરંપરાએ રામરાજ્યનું સપનું સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કર્યું અને શ્રી રામની મર્યાદા પુરુષોત્તમ તરીકેની ભૂમિકાને પણ વ્યક્ત કરી.”

જ્યારે બર્બર બાબર દ્વારા સૈદપુરમાં મારકાટ થઈ રહી હતી ત્યારે ગુરુ નાનકને પણ અન્યો સાથે બંદી બનાવી લેવાયા હતા. તે વખતે આધેડ વયના લોકોને ચક્કી પીસવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ગુરુ નાનકે તે વખતે ભાઈ મરદાનાને આદેશ કર્યો કે તેઓ રબાબ વગાડવાનું શરૂ કરે. રબાબ વાગ્યું ને ગુરુ નાનક ગાઈ ઊઠ્યા:

सोहागणी किआ करम कमाइआ ।। पूरबि लिखिआ फलु पाइआ ।।

આવી પરિસ્થિતિમાં પણ નિર્ભય થઈને ગુરુ નાનકને ગાતાં જોઈને સૈનિકો પણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. વાત બાબર સુધી પહોંચી. બાબરે ગુરુની માફી માગી. પરંતુ ગુરુ નાનકે તેમને શબ્દોથી ફટકારતા કહ્યું કે “તું બાબર નથી, જાબર (જનાવર) છો. પાપીઓની જાન લઈને આવ્યો છો. તેં નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરાવી છે અને મહિલાઓ પર બળાત્કાર ગુજારાવ્યા છે. તેં જો શાસકોને દંડિત કર્યા હોતા તો અમને કોઈ રોષ ન આવત, પરંતુ તે વગર કારણે વિધ્વંસક પ્રવૃત્તિઓથી જનસાધારણને બેઘર કરી મૂક્યા છે.”

જોકે એ બાબર પર ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ ઓળઘોળ થઈ ગયા હતા. ‘ધ ડિસ્કવરી ઑફ ઇન્ડિયા’માં તેમણે લખેલું: બાબર એક આકર્ષક વ્યક્તિ, હિંમતવાન અને સાહસી હતો. તે કળા અને સાહિત્યનો શોખીન હતો. આ સિવાય તેમણે બાબરને બિનસાંપ્રદાયિક પણ ગણાવ્યો હતો! પૂર્વ વિદેશ પ્રધાન નટવરસિંહે તેમની આત્મકથા ‘વન લાઇફ ઇઝ નૉટ ઇનફ’માં ઈન્દિરા ગાંધી કાબુલના પ્રવાસે ગયાં હતાં તેના વિશે લખ્યું છે કે ત્યારે નટવરસિંહ પોતે પીએમઓ (વડા પ્રધાન કાર્યાલય)માં હતાં. બંને કારમાં સાથે જઈ રહ્યાં હતાં. ત્યાં બાબરના મકબરા પાસેથી પસાર થયા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ બાબરનો મકબરો છે. તેઓ (ઈન્દિરા) નીચે ઉતર્યાં, મકબરા પાસે ગયાં અને ઝાડ નીચે શાંત ઊભાં રહ્યાં. તેમનું માથું ઝૂકેલું હતું. તેમણે નટવરસિંહને કહ્યું, “મને આજે ઇતિહાસ યાદ આવી ગયો.” નટવરસિંહે કહ્યું, “મને પણ. મેં આજે ભારતનાં બેગમને પહેલા મુગલ બાદશાહને શ્રદ્ધાસુમન અર્પતાં જોયાં.”

બાબર બર્બર હતો તો તેને શ્રદ્ધાંજલી અર્પવાની ભૂલ ઈન્દિરાજીએ કેમ કરી હશે? નહેરુજી કેમ તેનાથી પ્રભાવિત હતા? જોકે ગુરુ નાનકે તો ઉપર કહ્યું તેમ બાબરને મોઢાંમોઢ જાબર કહી દીધેલો. આ રીતે સાચા સાધુસંતોએ તો પોતાની ફરજ હરહંમેશ નિભાવી જ છે.

દંતાલીના સ્વામી સચ્ચિદાનંદે એક જગ્યાએ લખ્યું હતું કે ત્રણ સગા ભાઈઓ સ્વતંત્રતાની લડાઈમાં ફાંસીના માંચડે લટકી ગયા હોય તેવી ઘટના ભાગ્યે જ જોવા મળી છે. આ હતા ચાફેકર બંધુઓ. તેમના પિતા હરિ ચાફેકર કીર્તનકાર હતા. મહારાષ્ટ્ર એક તરફ વીરભૂમિ છે તો બીજી તરફ ભક્તિભૂમિ પણ છે. વીરતા અને ભક્તિ સગી બહેનો છે. ભક્તિ વિનાની વીરતા ક્રૂરતા બની જાય છે અને વીરતા વિનાની ભક્તિ ભિખારણ બની જાય છે…હરિ ચાફેકર વીરતાભર્યું કથાકીર્તન કરતા, એટલું જ નહીં પોતાના પુત્રોને માળા ફેરવવાની સાથે તલવાર ફેરવતાં પણ શિખવાડતા. તેમના ઘરમાં શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રનો સુભગ મેળ થયો હતો.

કથા એ લોકોને સાત્વિક રીતે જોડી રાખનારું પરિબળ છે. સાત કે નવ દિવસ લોકો ભારતના આધ્યાત્મિક વારસાથી માહિતગાર થાય છે. કથાકાર પોતાની સમજ અને બુદ્ધિ મુજબ, કથાને પોતાના શબ્દોમાં જ્યારે વર્ણવે ત્યારે લોકો ભાવવિભોર થઈ જતા હોય છે. સાત્વિક કીર્તન પર લોકો ઝૂમી ઊઠતા હોય છે અને કથાકારો માત્ર ધાર્મિક કથા જ નથી કહેતા, પરંતુ તેમાં આવતા પ્રસંગોને આજની સમસ્યા સાથે સાંકળી લઈ સમસ્યાનું સમાધાન બતાવવા પણ પ્રયાસ કરતા હોય છે. સાસુ-વહુના ઝઘડા, પતિ-પત્ની વચ્ચેનો કંકાસ, બાળકોની સમસ્યાઓ વગેરે સહિત સામાજિક અને રાજકીય બાબતો પર પણ ઘણી વાર તેઓ પોતાની ટીપ્પણી કરતા હોય છે. સાસુ-વહુની સિરિયલોમાં ષડયંત્રો જોવા કે ગાળાગાળી અને સેક્સનાં દૃશ્યોવાળી વેબસીરિઝ જોવા કરતાં સાત કે નવ દિવસ આધ્યાત્મિક રીતે રિચાર્જ થવામાં ખોટું શું છે? એક આક્ષેપ એવો થાય છે કે કથાકારો મોટી રકમ લે છે. રહેણાંકથી લઈને મંડપ સુધી તેમની ફરમાઈશો અજબગજબ હોય છે. ગરીબને કથા કરાવવી પરવડતી નથી. આ અંગે સામસામી દલીલો હોઈ શકે, પરંતુ એક વાત એ પણ છે કે સેમિનારોથી વિરુદ્ધ કથામાં ઘણા લોકો ફ્રીમાં આવતા હોય છે. જિંદગી કેમ જીવવી કે સફળ કેમ થવું તેની પરના સેમિનારોમાં ઊંચી ફી આપીને જવા કરતાં કથામાં ફ્રીમાં જવું ખોટું શું? ત્યાં પણ એ જ વાત થાય છે. પેલી જગ્યાએ કદાચ અંગ્રેજીમાં શબ્દો ફેંકાતા હશે, અહીં સામાન્ય માણસને સમજાય તેવી વાતો દેવ-દાનવના કે રામાયણ-મહાભારતના દૃષ્ટાંતો સાથે કહેવાતી હશે. મારી દૃષ્ટિએ કથા એક સાઇકિયાટ્રિસ્ટ કે સાઇકૉલૉજીનું કાઉન્સેલિંગ જ છે.

એક વાત એ સાચી કે લોકો કથા સાંભળે છે, પછી તેનો અમલ નથી કરતા. તે વાત સાચી હોઈ શકે. કથામાં પણ કેટલાક એવા નમૂના હશે જે સૂઈ જતા હશે કે બેસવા માટે જગ્યાની પડાપડી કરતા હશે, ધક્કામુક્કી કરતા હશે, ચાલુ કથાએ ચોવટ કરતા હશે. પરંતુ એવા અપવાદ તો બધે હોવાના. કથા સાંભળી તેનો અમલ ન કરતા હોવાના અપવાદ અન્ય બાબતોમાં પણ હોવાના. પરંતુ આજે પણ જગ્યા મળે કે ન મળે, ટ્રેનમાં ભીડમાં જવું પડે કે બીજી કોઈ રીતે જવું પડે તો જાય છે. ચાર-પાંચ કલાક શાંતિથી સાંભળે છે. દરેક સાચા-ખોટા, નાના કે મોટા, સારા કે ઢોંગી કથાકારોને શ્રોતાઓની ભીડની કમી નથી રહેતી. હવે તો મહિલા કથાકારોની પણ નોંધપાત્ર સંખ્યા છે. સાથે પ્રૉફેશનલ ગાયકો અને વાદકોને રખાય છે.

કથા માત્ર ધાર્મિક હોય તે જરૂરી નથી. ગો કથા પણ થાય છે અને ગાંધી કથા. તો ક્યાંક શહીદોની કથા દ્વારા દેશભક્તિ પણ ફેલાવાય છે.

politics, Uncategorized

લોકોના દિવસના ત્રણ આના, નહેરુના રૂ. ૨૫,૦૦૦

આજે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ છે. તેમાં રાહુલ ગાંધીએ જૂઠાણાંનો વરસાદ કરી દીધો. રાહુલને ખબર છે કે સંસદમાં કહેલી વાત સામે બદનક્ષીનો કેસ થઈ શકતો નથી. અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિદેશ પ્રવાસના ખર્ચની બહાર આવેલી વાતોના કારણે ઇતિહાસ યાદ આવી જાય છે.

૧૯૬૩માં પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની કોંગ્રેસ સરકાર સામે પણ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ આચાર્ય કૃપલાણી અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવ્યા હતા. તે સમયે કોંગ્રેસ પેટા ચૂંટણીમાં હારવા લાગી હતી. સેના ન રાખવાની નહેરુની નીતિ અને વિશ્વ નેતા બનવાની મહેચ્છામાં ચીન પ્રત્યે આંધળો પ્રેમના કારણે ભારત ચીન સામે યુદ્ધ હારી ચૂક્યું હતું. આના કારણે નહેરુને પોતાની ખુરશી ડગમગાતી દેખાઈ હતી. નહેરુએ પોતાના પછી કોણ એવી ચર્ચા શરૂ કરાવી લોકોને ભાવુક બનાવી પોતાના તરફ વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ તે વખતના મેગેઝિનના અહેવાલો કહે છે. તે સમયે સંસદમાં તેજતર્રાર નેતા રામમનોહર લોહિયા (મુલાયમસિંહ યાદવ, લાલુપ્રસાદ યાદવના ગુરુ)એ એક પુસ્તિકા છપાવી હતી જેનું નામ હતું – *૨૫,૦૦૦ રૂ. પ્રતિ દિન.* લોહિયાનો આક્ષેપ હતો કે જે સમયે લોકોનો એક દિવસનો ખર્ચ ત્રણ આના (ચાર આના બરાબર એક રૂપિયો થતો) હતો તેવા સમયે નહેરુનો એકલાનો એક દિવસનો ખર્ચ હતો – રૂ. ૨૫,૦૦૦ પ્રતિ દિવસ! (આજના સમય મુજબ ખર્વો રૂપિયા થાય).

હવે વાત કરીએ મોદીના વિદેશ પ્રવાસની. આજે જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિને યુરોપ કે થાઇલેન્ડ જવું હોય તો પણ લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ થતો હોય ત્યારે દેશહિતમાં વડા પ્રધાન મોદી તેમની સાથે અધિકારીઓ અને મંત્રીઓને લઈને વિદેશ જાય ત્યારે સ્વાભાવિક એ એક પ્રવાસનો ખર્ચ કરોડોમાં હોય જ. પરંતુ તફાવત એ છે કે મોદીના બધા જ વિદેશ પ્રવાસો પારદર્શક છે. ટ્વિટથી માંડીને યૂટ્યૂબ પર તેમણે પોતાના વિદેશ પ્રવાસ અંગે માહિતી આપી છે. એક સાથે ત્રણ દિવસનો પ્રવાસ રાખી, પ્લેનમાં જ સૂવાનું પસંદ કરી હોટલનો ખર્ચ બચાવવાનો પ્રયાસ કરતા મોદીની વિદેશ નીતિ અને વિદેશમાં બિનનિવાસી ભારતીયો સાથેના કાર્યક્રમોએ વિદેશમાં ભારતની છાપ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે જે ઘણા અંશે સફળ પણ રહ્યો છે.

media, politics, sanjog news, vichar valonun

મિડિયાની સ્વતંત્રતા જોખમમાં: વાંક કોનો છે?

(વિચાર વલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૬/૫/૧૮)

હમણાં માધ્યમોની સ્વતંત્રતાનો એક અહેવાલ આવ્યો જેમાં ભારતનો ક્રમ નીચે ઉતરી ૧૩૮મા ક્રમે પહોંચ્યો. વ્યાપક ચર્ચા થઈ કે ભારતમાં મોદી સરકાર આવ્યા પછી માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દિનપ્રતિદિન હણાઈ રહી છે. એ અલગ વાત છે કે જેઓ આવું કહેતા હોય છે તેઓ ઘણી વાર ટીવી પર ચાલુ ચર્ચાએ પણ કહેતા હોય છે. જો ખરેખર માધ્યમોની સ્વતંત્રતા હણાઈ હોય તો રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા પત્રકારો ચોવીસે કલાક પોતાનો એજન્ડા દેખાડતા રહી શકે?

ગૌરી લંકેશની હત્યા થઈ ત્યારે પત્રકારો ઉકળી ઊઠ્યા હતા. સાચી વાત છે. પરંતુ બીજાં રાજ્યોમાં પત્રકારોની હત્યા થાય ત્યારે કેમ લોહી ઉકળતું નથી? રાહુલ ગાંધીની જન આક્રોશ રેલીમાં ખાલી ખુરશીઓ બતાવતા પત્રકારને કૉંગ્રેસીઓ ઘેરીને ધક્કે ચડાવે ત્યારે કેમ પત્રકારોની તરફેણમાં આગળ નથી આવતા? તાજેતરમાં જામનગરમાં એક વકીલની હત્યા થઈ ત્યારે કોઈ સમાચારમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ ન થયો તે સારું જ થયું, પરંતુ જ્યારે કથિત દલિતની હત્યા થાય ત્યારે હેડિંગમાં દલિતનો ઉલ્લેખ થાય તે વાજબી તો નથી જ.

માધ્યમોને દબાવવાની પ્રવૃત્તિ તો કૉંગ્રેસના કોઈ પણ શાસનકાળમાં પણ થઈ જ છે. સ્વતંત્રતા સમયે શરૂ થયેલાં સમાચારપત્રો સ્વતંત્રતાના મિશનવાળાં હતાં. સાથે તેઓ સામાજિક નિસબત ધરાવતાં હતાં. રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન જે કંઈ બોલે તે અક્ષરશઃ પહેલા પાને છપાતું. નામની આગળ શ્રી અથવા મિસ્ટર લગાડાતું. પરંતુ સામે પક્ષે સરકારો દૂધે ધોયેલી નહોતી. સરકારોનાં કૌભાંડો તો પહેલી નહેરુ સરકારથી જ બહાર આવવાં લાગ્યાં હતાં. કેટલાંક સમાચારપત્રો હિંમત કરીને છાપવાં લાગ્યાં. વાત એટલી વણસી કે નહેરુ માધ્યમોની સ્વતંત્રતા દબાવવા માટે બંધારણમાં પહેલો સુધારો લાવ્યા હતા. ૧૯૫૦માં રોમેશ થાપર વિ. મદ્રાસ રાજ્ય તેમજ બ્રિજભૂષણ વિ. દિલ્લી રાજ્ય એમ બે કેસમાં લોકોની વાણી સ્વતંત્રતાના અધિકારને જાળવી રાખતા ચુકાદા આવ્યા.

નહેરુએ કહેલું, “ભારતીય પ્રેસનો એક ભાગ ગંદો છે, તે અશ્લીલતા, અસભ્યતા અને જૂઠાણાં ફેલાવવાનું કામ કરે છે.’ નહેરુએ જે અખબારી સ્વતંત્રતાને દાબવા કડક હાથે કામ લીધેલું તે આજે મોદી કરે તો તો દેશવિદેશમાં થૂથૂ થઈ જાય. ઈન્દિરા ગાંધીના શાસન કાળમાં કટોકટી વખતે કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગનાં માધ્યમો ઝૂકવાના બદલે દંડવત પ્રણામ કરવા લાગ્યાં હતાં. રાજીવ ગાંધીએ પણ તેમના શાસનકાળમાં માધ્યમોને દબાવવા લોકસભામાં બદનક્ષીનો કુખ્યાત ખરડો લાવેલો. સોનિયા-રાહુલના દસ વર્ષના પરોક્ષ શાસનમાં આઈટી કાયદા, ૨૦૦૮માં કલમ ૬૬એને દાખલ કરવા પ્રયાસ કરેલો. મોદી સરકારમાં માહિતી અને પ્રસારણ પ્રધાન સ્મૃતિ ઈરાનીએ ખોટા સમાચારના નામે માધ્યમોને દબાવવા કોશિશ કરી પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કોઈ વિવાદ થાય તે પહેલાં તેને પાછો ખેંચી લીધો. ટૂંકમાં, સત્તા પક્ષ હંમેશાં મિડિયાને દબાવવા પ્રયાસ કરે જ છે.

આમાં વાંક કોનો છે? વાંક બંને પક્ષનો છે. કૌભાંડો બહાર ભલે મિડિયા કે વિપક્ષના લોકો લાવે, હકીકતે ઘણા કિસ્સામાં તેની માહિતી છૂપી રીતે શાસક પક્ષના કેટલાક લોકોએ જ આપી હોય છે. શાસક પક્ષના અસંતુષ્ટ મંત્રીઓ કે રાજકારણીઓ જ તેમના સાથીઓનું કદ ઘટાડવા માટે કૌભાંડની માહિતી લીક કરતા હોય છે. પરંતુ જેમની માહિતી બહાર આવે તેમને તે પસંદ પડતું નથી હોતું. જો તેઓ શક્તિશાળી હોય તો તેઓ મિડિયાને દબાવવા કોશિશ કરે છે. માધવસિંહ સોલંકીના સમયમાં ગુજરાતમાં આવું થયું હતું. જોકે માધવસિંહે એક ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં એ અખબારની ઑફિસ સળગાવવા માટે ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી તરફ ઈશારો કરતા તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા આ માટે જવાબદાર હોવાનું કહેલું. કેટલીક વાર બ્યૂરૉક્રેટ પણ પોતાનું ધાર્યું ન થાય કે ‘ખાવા’ ન મળે ત્યારે સમાચાર લીક કરતા હોય છે. વિપક્ષોમાં અભ્યાસુ નેતાઓ પોતાનું નામ માધ્યમોમાં ચમકે તે માટે શાસક પક્ષોને ઉઘાડા પાડતા હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં ખરેખર સમાચારસૂંઘું પત્રકારો માહિતી બહાર લઈ આવતા હોય છે.

રાજકારણીઓ જ્યારે વિપક્ષમાં હોય છે ત્યારે તેમને મિડિયા પસંદ હોય છે કારણકે સરકાર સામેના આક્ષેપો પ્રસારિત કરવા મિડિયા હંમેશાં તૈયાર હોય છે. આનું એક કારણ એ રહ્યું કે ૧૯૮૫ પછીના સમયથી મિડિયા મોટા ભાગે એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ વલણ અપનાવવા લાગ્યું. સરકારની જેટલી વધુ ટીકા કરો એટલું છાપું કે ટીવી ચૅનલ વધુ ચાલે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ એ જ સમય હતો કે જ્યારે કૉંગ્રેસનાં વળતાં પાણી થવાં લાગ્યાં હતાં. એ સમયે કટોકટી, તે પછી શીખોનો ખુલ્લેઆમ નરસંહાર અને તેને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીનું સમર્થન, બૉફૉર્સ તોપ, દૂરદર્શન રાજીવ દર્શન બની જવું, શાહબાનો કેસ અને સેતાનિક વર્સિસથી મુસ્લિમ તુષ્ટીકરણ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ…આ બધા ઘટનાક્રમોથી લોકોમાં કૉંગ્રેસ સામે જબરદસ્ત આક્રોશ હતો. તેથી મિડિયાનો આ એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટવાળો ટ્રેન્ડ બહુ ચાલ્યો.

ધીમેધીમે પેઇડ ન્યૂઝનો જમાનો આવવા લાગ્યો. રાજકારણ હોય કે કૉર્પોરેટ, પોતાના તરફી કે વિરોધીઓ સામેની વાત છપાવવા માટે સમાચાર ‘ઊભા કરાતા’ થયા. અમેરિકા સહિત વિદેશોમાં તો આ જાણીતી વાત છે. ચાવાળી કંપની પોતાની ચા વેચાય તે માટે કૉફીથી કેન્સર થાય છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે તો તેના બે જ મહિના પછી કૉફીવાળી કંપની ચાથી નપુંસકતા આવે છે તેવો સર્વે કે સંશોધન છપાવશે. ભારતમાં પણ આયોડિનવાળું મીઠું જેવાં ઘણાં તૂત ચાલ્યાં.

પરંતુ પેઇડ ન્યૂઝમાં જમ ઘર ભાળી જાય તેવો ઘાટ એ થયો કે મિડિયામાં સરકારની કોઈ પણ બાબતમાં ગેરવાજબી રીતે ટીકા થવા લાગી. ઉદાહરણ અત્યંત આત્યંતિક છે પરંતુ સમજવા માટે આપવું પડશે. માનો કે પચાસ માણસોને પોતાના ઘરમાં ગંદકીથી તાવ આવી જાય તો તેમાં પણ સરકારને દોષ દેવાશે. અને આમાં ભાજપ કે કૉંગ્રેસનો સવાલ નથી આવતો.

કૉંગ્રેસની સરકારો વખતે પણ આવું થયેલું જ. યુપીએ સરકાર વખતે પણ આરટીઆઈ, આરટીઇ, ખાદ્ય સુરક્ષા ખરડો, મનરેગા જેવાં ઘણાં સારાં પગલાં હતાં જ. પરંતુ સરકારનાં સારાં પગલાં મિડિયાએ પ્રશંસવા જોઈએ તે ન થયું. એ તો ઠીક, પણ સમાજના હકારાત્મક સમાચારો પણ છાપવાના-દર્શાવવાના ઓછા થઈ ગયા. સરકાર દ્વારા કે ખાલી ચણા જેવા લોકો દ્વારા પ્રસિદ્ધિ માટે પેઇડ ન્યૂઝ, જાહેરખબરના કારણે એક મત એવો પ્રસર્યો કે કોઈને હકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ આપવી જ નહીં. ભાવનગરના જનાર્દન ભટ્ટ જેવા સામાન્ય પેન્શનર નિવૃત્તિ પછી રૂ.૧.૦૨ કરોડનું દાન સૈનિકો માટે કરે એ સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી? ધોળા જંક્શનના કથિત સવર્ણ શિક્ષકો દ્વારા આંબેડકર જયંતીના દિને કથિત દલિત બાળકો સાથે બટુક ભોજનના સમાચારને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રસિદ્ધિ મળી?

આનું પરિણામ એ આવ્યું કે જનતામાં નેગેટિવિટી ઘર કરતી ગઈ. ભારતમાં કંઈ સારું જ નથી તેવો મત બંધાતો ગયો. કૉલમિસ્ટો પણ પશ્ચિમની પ્રશંસા અને ભારતની દરેક વાતમાં ટીકા કરતા થયા. રાજકીય પક્ષો બાબતે લખવાનું કે બોલવાનું હશે તો પણ લખશે કે બોલશે કે એકેય રાજકીય પક્ષ સારો નથી. એના કરતાં તેમણે જે મુદ્દો હોય તે મુદ્દા પર જે પક્ષનું વલણ સાચું હોય તેનું સમર્થન અને જેનું ખોટું હોય તેની ટીકા કરવી જોઈએ.

આના લીધે સરકાર અને જનતા વચ્ચે ખાઈ વધતી ગઈ. કોઈ સરકાર કંઈ કરતી જ નથી એ વિચાર એટલી હદ સુધી જનતાના મગજમાં ઘૂસી ગયો છે કે જનતા વેરો ભરવો, શેરી સ્વચ્છ રાખવી, બસ-ટ્રેન-જાહેર ઈમારતો સહિતની સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું, ટ્રાફિક સિગ્નલો ન તોડવા જેવી પોતાની ફરજો બજાવવાનું બંધ કરવા લાગી. આ બહુ નુકસાનકારક છે. આ દેશને અરાજકતાભણી લઈ જવા જેવું પગલું છે.

એમાં હવે કોઈ શંકા નથી કે મિડિયા એ બિઝનેસ બની ગયું છે. ન્યૂઝમાં વ્યૂઝની ભેળસેળ થવા લાગી. હજુ તો ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનનાં વડાં પ્રધાન મંત્રણા કરે છે ત્યાં પહેલા પાને ‘ભારતના વડા પ્રધાન અને બ્રિટનના વડાં પ્રધાન વચ્ચે લીસી લીસી વાતોઃ પરિણામ શૂન્ય’ જેવા તંત્રી લેખ પ્રકારનાં હેડિંગ સાથે સમાચાર છપાવાં લાગ્યાં. ‘ઇન્ડિયન ઍક્સ્પ્રેસ’ જેવું છાપું ‘એન્ડ ધે હેન્ગ્ડ યાકૂબ મેમણ’ જેવા ત્રાસવાદી તરફી હેડિંગ સાથે પહેલા પાને સમાચાર છાપવા લાગ્યું. રાજકારણ તો સમજ્યા, પરંતુ કોઈ પણ નિવેદનમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ વગર અર્થઘટન કરીને સમાચાર આપવા લાગ્યા છે.

હવે લોકો સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેમની પાસે સમાચારના એક કરતાં વધુ સ્રોત છે જે તેમને પોસાય પણ છે. અગાઉ તેવું નહોતું. જે છાપું કે ચેનલ કહે તે લોકોને માની લેવું પડતું. આજે મોબાઇલમાં આંગળીના ટેરવે અનેક ઍપ, વેબસાઇટ અને ટીવી ચૅનલો છે. લોકો સમાચારની ખરાઈ જાતે કરી શકે છે.

આજે પત્રકારોના બદલે સીધા તંત્રીઓ અને માલિકો મેનેજ કરાતા થઈ ગયા છે. સામાન્ય લોકો પણ જાણે છે કે મિડિયામાં ચમકવું હોય તો શું કરવું? પહેલાં પત્રકાર-મિડિયાની જે પ્રતિષ્ઠા હતી તે આજે કેટલાંક પત્રકારો અને મિડિયાના કારણે સાવ તળિયે પહોંચી છે. એક તરફ, સુધીર ચૌધરી જેવા સેલ્ફી પત્રકારો છે અને બીજી તરફ રાજદીપ-બરખા-રવીશ જેવા ચોવીસે કલાક કોઈ પણ ઘટના માટે મોદીને ભાંડ્યા કરતા પત્રકારો છે. હદ તો ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે જેએનયુમાં ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર મામલે આ રવીશકુમાર કાળો પડદો કરી નાખે છે અને પોતાની જ નાત સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. વાચકો અને દર્શકો માટે જાયે તો જાયે કહાં જેવી કરુણ પરિસ્થિતિ છે. શું આનો હલ એ હોઈ શકે કે મિડિયા દરેક પક્ષ-પંથ-જાતિના સમાચારોને સરખું મહત્ત્વ આપે, હેડિંગ માત્ર તથ્ય આધારિત અને ઉશ્કેરણી વગરનું હોય. પોતાના અભિપ્રાયોને રજૂ કરવા માટે તંત્રી લેખ, કૉલમ કે દસ તક જેવા કાર્યક્રમો છે જ. મિડિયામાં ચમકવા વાહિયાત નિવેદનો કરનારા નેતાઓ હોય કે કહેવાતા સાધુ-ઇમામો-પાદરીઓ હોય કે રાખી સાવંત પ્રકારનાં કલાકારો, તેમનાં નિવેદનો છાપવાં જ નહીં. ન મિલેગી પ્રસિદ્ધિ, ન હોગી નિવેદનબાજી.

આનાથી ટૂંકા ગાળા માટે ટીઆરપી અને જાહેરાતોનું નુકસાન થશે પણ લાંબા ગાળા માટે પ્રતિષ્ઠા ફરીથી નિર્માણ થશે. પ્રતિષ્ઠા બચશે તો જ લોકો છાપું વાંચશે કે ટીવી-વેબ જોશે. નહીં તો ટૂંકા ગાળાનો લાભ એ લાંબા ગાળાનું નુકસાન બનશે અને આવાં મિડિયા હાઉસોને તાળાં મારવાનો વારો આવશે.

abhiyaan, politics

બોઝથી જિતેન્દ્રપ્રસાદ સુધી: નહેરુ-ગાંધી સામે પડનાર લોકો ટકી શક્યા નથી

(અભિયાન, દિ.૧૬/૧૨/૧૭નો અંક)

૧૮૫૭માં સ્વતંત્રતા માટે સશસ્ત્ર સંગ્રામ થયો. તે એકતા અને સંકલનના અભાવે નિષ્ફળ રહ્યો. ૧૮૮૫માં એલન ઓ. હ્યુમ નામના એક નિવૃત્ત બ્રિટિશ અધિકારીએ ઇન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરી. આ જ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે અત્યારે રાહુલ ગાંધીની બિનહરીફ વરણી થઈ છે. સામાન્ય રીતે સ્વતંત્રતા પછી છ દાયકા સુધી શાસન કર્યું હોવાના કારણે એક સર્વમાન્ય છાપ છે કે કૉંગ્રેસે જ સ્વતંત્રતા અપાવી પરંતુ આ દાવા પર અનેક પ્રશ્નાર્થો છે અને કૉંગ્રેસે સ્વતંત્રતા અપાવી કે સ્વતંત્રતા મળે તેમાં સતત વિલંબ કર્યે રાખ્યો તે ચર્ચાનો વિષય છે.

કૉંગ્રેસની સ્થાપનાનો હેતુ જ પહેલાં તો સ્વતંત્રતા પ્રાપ્તિનો નહોતો. તેનો હેતુ હતો શિક્ષિત લોકોના જૂથને એક મંચ પર લાવી નીતિના ઘડવૈયાઓ પર પોતાનો પ્રભાવ પાડવાનો હતો. તે પછી પણ અનેક બનાવો એવા બનેલા જેના પરથી કહી શકાય કે ૧૮૫૭થી ૧૯૪૭ એમ સ્વતંત્રતા મળતાં નવ દાયકા નીકળી ગયા જ્યારે કે ધાર્યું હોત તો વહેલી સ્વતંત્રતા મળી શકી હોત, પરંતુ એ અલગ ચર્ચાનો વિષય છે. કૉંગ્રેસમાં ભારતને સ્વતંત્રતા પહેલાથી જ નહેરુ પરિવારનો કબજો રહ્યો છે એ ચર્ચાનો વિષય નથી, હકીકત છે.

વાત જુલાઈ ૧૯૨૮ની છે. ત્યારે પણ કૉંગ્રેસમાં કોના હાથમાં પક્ષનો કબજો રહે તેની કુશ્તી ચાલતી હતી. એ વખતે પણ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પક્ષ પ્રમુખની હોડમાં આગળ હતા પણ ધનિક પિતા મોતીલાલે ૧૧ જુલાઈ ૧૯૨૮ના રોજ મહાત્મા ગાંધીને પત્ર લખ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે “આમ તો, બારડોલી સત્યાગ્રહના નાયક સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પક્ષપ્રમુખ માટે શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ છે, પરંતુ તેમને જો પક્ષપ્રમુખ ન બનાવવા હોય તો જવાહરલાલ નહેરુ બીજો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.” મોતીલાલ નહેરુએ એમ પણ કહ્યું હતું કે તેઓ પોતે હવે ફૂટી ચૂકેલી તોપ (સ્પેન્ટ ફૉર્સ) છે અને આપણી (એટલે કે મોતીલાલ અને મહાત્મા ગાંધીની) પેઢી હવે ખર્યું પાન છે, ત્યારે સંઘર્ષ આજે નહીં તો કાલે, જવાહર જેવા લોકોએ જ ચાલુ રાખવો પડશે. આથી વધુ સારું એ રહેશે કે તેઓ જલદી આ કામમાં લાગી જાય.” આમ, સ્વતંત્રતા નજીક જણાતા જ મોતીલાલે યુવાનોને નેતૃત્વ આપવા વાત કરીને જવાહરલાલને દાવેદાર બનાવી દીધેલા. તેમને યુવાનોમાં માત્ર જવાહરનું જ નામ સૂજ્યું તે જ બતાવે છે કે કૉંગ્રેસમાં વંશવાદ ત્યારથી જ-મોતીલાલના સમયથી જ ચાલુ થઈ ગયો હતો અને ગુજરાતના પનોતા પુત્ર સરદાર પટેલને અન્યાયનો ક્રમ પણ ૧૯૪૭થી નહીં ૧૯૨૮થી ચાલુ થઈ ગયો હતો.

એ જ વર્ષે ડિસેમ્બરમાં મોતીલાલ નહેરુ પક્ષપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાઈ આવેલા! અને તે પછીના વર્ષે ૧૯૨૯માં જવાહરલાલ નહેરુ! જોકે મોતીલાલ આ પહેલાં ૧૯૧૯માં પણ પ્રમુખ તરીકે રહી ચૂક્યા હતા! ૧૯૨૯ અને ૧૯૩૦ એમ બે વર્ષ નહેરુ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યા. ૧૯૩૬માં, ૧૯૩૭માં, ૧૯૫૧-૫૨, ૧૯૫૩, ૧૯૫૪ એ રીતે કુલ આઠ વર્ષ નહેરુ પક્ષ પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. તેમના પિતા બે વર્ષ. ઈન્દિરા ગાંધી ૧૯૫૯, ૧૯૭૮-૮૩, ૧૯૮૩-૮૪ એમ કુલ સાત વર્ષ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યાં. તેમના દીકરા રાજીવ ગાંધી પણ ૧૯૮૫-૯૧ એમ કુલ સાત વર્ષ પક્ષ પ્રમુખ રહ્યા. તેમનાં પત્ની સોનિયા ગાંધી તો કૉંગ્રેસના આખા ઇતિહાસમાં ૧૯ વર્ષ એમ વિક્રમજનક સમય સુધી પક્ષ પ્રમુખ રહ્યાં. આ રીતે કૉંગ્રેસમાં નહેરુ-ગાંધી પરિવાર તેંત્રીસ વર્ષ કૉંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે સત્તા જાળવી રાખી. સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિ એક હોદ્દાનો નિયમ ભાજપ જેવા પક્ષમાં જોવા મળે છે. પરંતુ કૉંગ્રેસમાં વડા પ્રધાન રહેતાની સાથે જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીએ પક્ષ પ્રમુખનું પદ પણ પોતાની પાસે રાખ્યું. અલબત્ત, સોનિયા એ બાબતમાં અપવાદ કહી શકાય પરંતુ તેમને તેમના વિદેશી મૂળના હિસાબે વડાં પ્રધાન બનવા ન મળ્યું, તેથી તેમને કઠપૂતળી જેવા મનમોહનને આગળ કરવા પડ્યા હતા.

નહેરુ-ગાંધી પરિવાર સિવાયના લોકો પણ કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા છે, પરંતુ તેઓ નહેરુ-ગાંધી પરિવારની કઠપૂતળી જેવા થઈને રહ્યા તો જ ટકી શક્યા. જે સામે પડ્યા તો તેમને પક્ષની બહાર જવું પડ્યું અથવા તેમની સાથે ખૂબ જ ખરાબ વર્તન થયું. મહાત્મા ગાંધીએ પણ જાણે-અજાણે મોતીલાલ-જવાહરને આ કામમાં સાથ આપ્યો હતો. દા.ત. સુભાષચંદ્ર બોઝ. ૧૯૩૯ની કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષની ચૂંટણીમાં બોઝની સામે મહાત્મા ગાંધીએ પહેલાં જવાહરલાલ નહેરુને કહેલું. એ વખતે નહેરુ યુરોપમાં વેકેશનમાં ગયા હતા. પાછા આવીને તેમને ખબર પડી પણ તેમણે ના પાડી અને મૌલાના આઝાદનું નામ સૂચવ્યું. મૌલાના આઝાદ પણ પાછળ હટી ગયા અને પટ્ટાભી સીતારામૈયાનું નામ બહાર આવ્યું. ૨૯ જાન્યુઆરીના રોજ બોઝ ગાંધીજીના ઉમેદવાર પટ્ટાભીની સામે ૨૦૩ મતોથી વિજયી બનેલા.

કૉગ્રેસનું બંધારણ એવું હતું કે પક્ષ પ્રમુખને સીધી રીતે હાંકી કાઢી શકાય નહીં અને થયેલી ચૂંટણીને પાછી ખેંચી શકાય નહીં. જોકે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણી પર હજુ પણ ગાંધીજીનો કાબૂ હતો.

હવે ગાંધીજીએ ત્રાગું કર્યું. તેમણે કહ્યું, “પટ્ટાભીની હાર એ મારી હાર છે. જેઓ બોઝના કામથી સંતુષ્ટ ન હોય તેઓ રાજીનામું આપી શકે છે.” ગાંધીજીના આ વિદ્રોહના પગલે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણીના ૧૪માંથી ૧૨ સભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં! એ વખતે નહેરુએ ન તો ગાંધીજીનું સમર્થન કરેલું ન વિરોધ! સત્તા કઈ બાજુ જાય તે કેમ ખબર પડે? ૧૯૩૯નું અધિવેશન ત્રિપુરામાં યોજાયું હતું. તે વખતે બોઝ બીમાર હતા. તેમને બીમાર અવસ્થામાં જ સ્ટ્રેચર પર અધિવેશન પર લાવવામાં આવેલા. આ અધિવેશનમાં ગાંધીજી અને તેમના સમર્થકોએ ભાગ ન લીધો! બોઝે સમજૂતીનો ખૂબ પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ વિફળ રહ્યા. છેવટે ૨૯ એપ્રિલ ૧૯૩૯ના રોજ તેમણે રાજીનામું આપી દીધું! બોઝ પછી ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ કૉગ્રેસ પ્રમુખ બનેલા, પરંતુ તેમની સાથેના નહેરુના મતભેદો જગજાહેર છે. તેમને ઐતિહાસિક ગૌરવવંતા સોમનાથ મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર પછીના સમારોહમાં આવવા નહેરુએ ના પાડેલી તે વાત કોઈથી હવે છૂપી નથી.

પરંતુ એ વાત ઓછા લોકો જાણે છે કે રાજેન્દ્રબાબુ ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ન બને તે માટે નહેરુ જૂઠું બોલતા પણ ખચકાયા નહોતા! હકીકતે નહેરુ સી. રાજગોપાલાચારીને પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ બનાવવા માગતા હતા કારણકે રાજગોપાલાચારી પણ નહેરુની જેમ સેક્યુલર હતા. સામે પક્ષે કૉંગ્રેસના ઘણા લોકો રાજાજીને પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે પસંદ કરવા અનિચ્છુક હતા કારણકે રાજાજીએ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ વખતે ભારત છોડો આંદોલનનો વિરોધ કરેલો કે જ્યારે બ્રિટન વિશ્વ યુદ્ધમાં ફસાયેલું છે ત્યારે આ આંદોલન યોગ્ય નથી! તેમણે પછી કૉંગ્રેસ પણ છોડી દીધી હતી!

સામે પક્ષે રાજાજીના સમર્થકોની દલીલ હતી કે રાજેન્દ્રબાબુની તબિયત રાષ્ટ્રપતિના આકરા કામ માટે યોગ્ય નથી! પોતાના પુસ્તક ‘નહેરુ અ ટ્રબલ્ડ લિગેસી’માં પૂર્વ ઇન્ટેલિજન્સ ઑફિસર આર. એન. પી. સિંહે લખ્યું છે કે “નહેરુએ રાજેન્દ્રબાબુને ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ પત્ર લખ્યો જેમાં તેમણે જણાવ્યું કે તેમણે સરદાર પટેલ સાથે નવા રાષ્ટ્રપતિ અંગે વાત કરી છે અને આ પદ માટે રાજાજીનું નામ નક્કી થયું છે.” આ વાતથી રાજેન્દ્રબાબુ ગુસ્સે થઈ ગયા. તેમણે બીજા દિવસે સામો પત્ર લખ્યો અને એક નકલ સરદાર પટેલને પણ મોકલી. તેમાં તેમણે લખ્યું કે પક્ષમાં તેમનો દરજ્જો જોતાં તેમની સાથે ન્યાયી વર્તન થવું જોઈએ. જ્યારે નહેરુને જવાબ મળ્યો ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેમનો દાવ ઉલટો પડ્યો છે. ત્યારે તેમણે તેમના બચાવમાં જે લખ્યું તેનાથી તેમનું જૂઠાણું ખુલ્લું પડી ગયું. તેમણે લખ્યું, “મેં જે કંઈ લખેલું તેને સરદાર સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી. મેં તો મારા અનુમાનના આધારે લખેલું. વલ્લભભાઈને તેના વિશે કંઈ ખબર નથી.” નહેરુને પોતાનું જૂઠાણું સ્વીકારવું પડ્યું કારણકે રાજેન્દ્રબાબુએ સરદાર પટેલને પણ એક નકલ મોકલી હતી. (નહેરુએ રાજાજીને પોતાના મંત્રીમંડળમાં કોઈ પૉર્ટફૉલિયો વગરના મંત્રી બનાવેલા અને સરદારનું અવસાન થયું તે પછી તેમને ગૃહ પ્રધાન બનાવેલા. જોકે રાજાજીએ ચીનના બદઈરાદાઓ વિશે ચેતવેલા પરંતુ ૧૯૫૧ સુધીમાં બંને વચ્ચે મતભેદો એટલા વધી ગયા હતા. અત્યારે જેમ રાહુલ ગાંધી કટ્ટર હિન્દુઓને લશ્કર-એ-તોઇબા કરતાં વધુ ખતરનાક માને છે તેમ તે વખતે રાજાજી સામ્યવાદી ચીનને વધુ ખતરારૂપ માનતા જ્યારે નહેરુ માટે સૌથી મોટો ખતરો હિન્દુ મહાસભા હતી!) છેવટે રાજાજીએ પણ નહેરુની સાથે ન ફાવતાં તબિયતનું કારણ આગળ ધરી દઈ રાજીનામું આપી દીધેલું!

તે પછી પુરુષોત્તમ દાસ ટંડન કૉંગ્રેસના પ્રમુખ બનેલા. તે પણ નહેરુને ખટકતા હતા. એમ કહે છે કે ટંડન રાષ્ટ્રવાદી વિચારોથી ઓતપ્રોત હતા. તેઓ સરદાર પટેલ છાવણીના હતા. રાજર્ષિ તરીકે ઓળખાતા ટંડને સરદાર પટેલના એ પ્રસ્તાવનું સમર્થન કરેલું કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્યોને કૉંગ્રેસની સમિતિમાં સભ્યો તરીકે લેવા જોઈએ. રાજર્ષિ ટંડને કહેલું કે “સંઘ રાજકીય સંસ્થા નથી. તેના લોકો ચૂંટણીની ઝંઝટમાં પડતા નથી. હકીકતે જમીયતે-ઉલ-ઉલેમા જેવી સાંપ્રદાયિક સંસ્થાના લોકો કૉંગ્રેસમાં ઘૂસેલા છે. તેમને રોકવા જોઈએ. સંઘનો સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણ શાસ્ત્રશુદ્ધ છે.”

તે વખતે નહેરુ વિરુદ્ધ પટેલના ટકરાવનું કેન્દ્ર ટંડન બનેલા. ૧૯૫૦માં કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષની ચૂંટણી હતી. તે વખતે નહેરુના ઉમેદવાર હતા આચાર્ય કૃપલાણી જ્યારે સરદાર પટેલના ઉમેદવાર હતા ટંડન. ગાંધી-બોઝની લડાઈનું પુનરાવર્તન થયું. ટંડન સામે કૃપલાણી હારી ગયા. પરંતુ ગાંધીના પાક્કા ચેલા નહેરુએ ત્રાગું કર્યું અને તેમણે કાર્યસમિતિમાં જવા મનાઈ કરી દીધી. નહેરુએ પોતાને કૉંગ્રેસથી અલગ કરવાની (ફરી) ધમકી આપી હતી. નહેરુના આ ત્રાગા સામે ત્રીજી વાર સરદાર પટેલ જૂથે નમતું જોખ્યું અને ટંડને અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપી દીધું.

મોરારજી દેસાઈ પોતાના હરીફ જણાતાં નહેરુએ કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ કામરાજ મારફતે કામરાજ યોજના દાખલ કરી. વરિષ્ઠ મંત્રીઓએ રાજીનામું આપવાની અને પક્ષના સંગઠનમાં કામ કરવાની આ યોજના હતી. નહેરુએ નાટક કર્યું કે હું પહેલું રાજીનામું આપું છું, પણ કામરાજે ના પાડી. અને મોરારજી દેસાઈ, લાલબહાદુર શાસ્ત્રી, જગજીવનરામ સહિત છ કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને છ મુખ્યપ્રધાનોએ રાજીનામાં આપ્યાં હતાં! તે પછી ગુજરાતી ઉછંગરાય ઢેબર ત્રણ મુદ્દત સુધી કૉંગ્રેસ પ્રમુખ રહ્યા. તેમણે ઈન્દિરા ગાંધી માટે ૧૯૫૯માં માર્ગ પ્રશસ્ત કરી દીધેલો! ઈન્દિરાજીએ પક્ષના નેતાઓ પાસેથી સલાહ લેવાના બદલે કૉકસ રચેલું. ૧૯૯૨થી ૯૬ દરમિયાન પી. વી. નરસિંહરાવ પણ વડા પ્રધાન હતા ત્યારે પક્ષપ્રમુખ રહેલા.

સીતારામ કેસરી પક્ષપ્રમુખ હતા તે પહેલાં ખજાનચી હતા અને તેમના વિશે એવી ઉક્તિ હતી કે “ન ખાતા ન વહી, સીતારામ કેસરી કહે વો હી સહી!” ૧૯૯૭માં સોનિયા ગાંધીએ અચાનક રાજકારણમાં ઝંપલાવવાની ઈચ્છા જાહેર કરી. ૧૯૯૮માં કૉંગ્રેસ હારી પણ સોનિયા ગાંધી સંસદના એકેય ગૃહમાં ચૂંટાયા વગર કૉંગ્રેસ સંસદીય પક્ષ (સીપીપી)નાં અધ્યક્ષા બની ગયેલા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમના સાસુ ઈન્દિરાજીએ પણ આમ જ તો કરેલું! ૧૯૯૮ની ચૂંટણી કૉંગ્રેસ હારી તેના માટે રાવને જવાબદાર ઠરાવેલા અને તેમની મજાક ઉડાવાયેલી. જ્યારે સોનિયાને કૉંગ્રેસને જેટલી બેઠક મળી તેની નાયિકા ગણાવાયેલાં! હવે વારો સીતારામ કેસરીનો હતો..

કેસરી ચૂંટાયેલા અધ્યક્ષ હતા પરંતુ સોનિયા માટે માર્ગ મોકળો કરવા સોનિયાના વફાદાર નેતાઓએ એવો તોડ કાઢ્યો કે કૉંગ્રેસ કાર્યકારિણી સમિતિ અધ્યક્ષને પણ વિશેષ પરિસ્થિતિમાં દૂર કરી શકે છે. અનેક દિવસ ચાલેલા આ ડ્રામામાં છેલ્લે પરિસ્થિતિ એ હદ સુધી વણસી હતી કે ૨૦ મે ૧૯૯૯ના રોજ પોતાનું પદ ન છોડવા મક્કમ એવા ૭૯ વર્ષના વૃદ્ધ કેસરીને બાથરૂમમાં પૂરી દેવાયેલા! આ વૃદ્ધ નેતા સાથે શારીરિક રીતે ખરાબ વર્તન કરાયેલું. પણ કેસરીને હાંકી કાઢતા પહેલાં સોનિયાને નડે તેવા શરદ પવારને કેસરીના હાથે પક્ષમાંથી હાંકી કઢાયેલા ખરા!

૨૦૦૦ની અધ્યક્ષની ચૂંટણીમાં જિતેન્દ્ર પ્રસાદે સોનિયા સામે ઊભા રહેવાની હિંમત કરેલી તો તેમને ગદ્દાર ગણાવાયેલા. (અને વિરોધીઓને ગદ્દાર-રાષ્ટ્રદ્રોહી ગણાવવા માટે બદનામ તો બિચારો ભાજપ છે!) ૨૦૦૧માં કૉંગ્રેસના ત્રણ દિગ્ગજ નેતાઓ જિતેન્દ્રપ્રસાદ, માધવરાવ સિંધિયા અને રાજેશ પાઇલોટના એકાએક અને એક પછી એક રહસ્યમય મૃત્યુ થયેલા તે પણ હકીકત છે. બસ, તે પછી સોનિયાએ ૧૬ વર્ષ પડકાર વગર કૉંગ્રેસ પર અને દસ વર્ષ દેશ પર રાજ કર્યું. સોનિયાએ તો ૨૦૦૪માં વિજય અપાવેલો પણ રાહુલે વિજય અપાવવાનો બાકી છે. રાહુલ સામે પ્રિયંકાની પિતરાઈ નણંદના દિયર શેહજાદ પૂનાવાલાએ જો ન્યાયી રીતે થાય તો પોતે પણ અધ્યક્ષ પદની ચૂંટણી લડવા તૈયાર છે તેમ કહી પડકાર ફેંક્યો અને સાથે કહ્યું કે કૉંગ્રેસમાં નહેરુ-ગાંધી પરિવાર સામે કોઈ ચૂંટણી લડી શકવાની હિંમત કરી શકતો નથી. આ પડકારનું પરિણામ એ આવ્યું કે શહજાદના ભાઈ તેહસીન પૂનાવાલાએ સહિત તમામ કૉંગ્રેસીઓએ શહજાદનો બહિષ્કાર કરી દીધો છે.

અંતે તો કૉંગ્રેસનું વર્ષો જૂનું સૂત્ર જરા જુદી રીતે મૂકવાનું મન થાય છે- જબ તક સૂરજ ચાંદ રહેગા, કૉંગ્રેસમેં નહેરુ-ગાંધી કા રાજ રહેગા!

film, sanjog news, vichar valonun

અમિતાભ બચ્ચનઃ તૂ ન થકેગા કભી તૂ ન થમેગા કભી

(સંજોગ ન્યૂઝ’ દૈનિકની રવિવારની પૂર્તિમાં ‘વિચારવલોણું’ કૉલમમાં આ લેખ તા. ૦૮-૧૦-૨૦૧૭નાં રોજ છપાયો.)

આવતા બુધવારે અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મદિન આવે છે. તેઓ ૭૫ વર્ષ પૂરાં કરશે. અમિતાભ પર જો લખવા બેસીએ તો પુસ્તકોનાં પુસ્તકો લખાય જાય એટલું મહાન જીવન તેમનું છે. તેમને લિવિંગ લિજેન્ડ કહેવાય છે તે ખોટું નથી. નિષ્ફળતા અને સફળતા, જીવન અને મૃત્યુ આ બંને અંતિમોમાંથી તેઓ પસાર થયા છે. શરૂઆતની કારકિર્દી નિષ્ફળતા ભરી રહી. સફળતા મળી તે પછી બૉફૉર્સ કૌભાંડમાં નામ બહાર આવ્યું તે કાળ કટોકટીનો રહ્યો. તેમાંથી નિર્દોષ બહાર આવ્યા તે પછી એબીસીએલમાં ખતા ખાધી. દેવામાં ખૂંપી ગયા.

બ્રેક પછીની ફિલ્મો મૃત્યુદાતા, કોહરામ, મેજરસાબ વગેરે નિષ્ફળ નિવડી. પરંતુ સમય બદલાયો અને ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’થી સ્પર્ધકોને તો નાણાં રળાવ્યા જ, પરંતુ પોતે પણ દેવામાંથી ધીમેધીમે બહાર આવ્યા અને દરમિયાનમાં યશ ચોપરા નિર્મિત ‘મોહબ્બતેં’ પણ હિટ રહી. એ પછી અમિતાભની ગાડી સુપરફાસ્ટ દોડવા લાગી. દરમિયાનમાં ‘કુલી’ના શૂટિંગ વખતે અને તે પછી ૨૦૦૫માં ફરી ગંભીર માંદગી આવી. બંનેમાંથી દેવહુમા પક્ષીની જેમ  આજના કોઈ ટોચના સ્ટારને પણ ન મળે તેટલી જાહેરખબરો તેમને મળી રહી છે. ફરીથી તેમની ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ શ્રેણી ચાલુ થઈ છે. લોકો આજે પણ અમિતાભ બચ્ચનને જોવા, સાંભળવા અને જ્ઞાનવર્ધન કરવા વાળુ કરીને નવ વાગે ટીવી સામે ગોઠવાઈ જાય છે.

અમિતાભ બચ્ચનની ફિલ્મ કારકિર્દીની વાતો તો ઘણા લોકો કરશે, પરંતુ આપણે વાત કરવી છે અમિતાભ બચ્ચનના વ્યક્તિત્વની. ઘણા કલાકારો પોતે પડદા પર આવે ત્યારે જાદુ કરી નાખે, તમે વાહ વાહ પોકારી ઊઠો પરંતુ ક્યારેક તેમને ઇન્ટરવ્યૂ આપતા જુઓ તો તમને થાય કે વ્યક્તિ તરીકે આ કલાકાર એટલો ખિલી નથી શકતો જેટલો કલાકાર તરીકે ખિલે છે. શ્રીદેવી આવી જ એક કલાકાર છે. અક્ષયકુમાર અને અજય દેવગનનું પણ આવું જ. સલમાન ખાન પણ હવે કંઈક બોલતો થયો જ્યારે શાહરુખ ખાન ઇન્ટરવ્યૂમાં ચોગ્ગા-છગ્ગા જ મારે. આમીર ખાન પણ બુદ્ધિશાળી હોવાની છાપ ઉપસાવી જાય. પરંતુ માત્ર ઇન્ટરવ્યૂની વાત ન કરતાં સમગ્ર વ્યક્તિત્વની વાત કરીએ તો અમિતાભ બચ્ચન એમ કહી શકે કે “હમ જહાં ખડે હોતે હૈં, લાઇન વહીં સે શુરૂ હોતી હૈ” (અલબત્ત, તેઓ આવું કહેશે નહીં). જો કોઈ યુવાને કે યુવતીએ સફળ થવું હોય તો અમિતાભમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

સૌ પ્રથમ તો નમ્રતા. અમિતાભ બચ્ચન ક્યારેય શાહરુખ ખાન કે સલમાન ખાન જેવા ઉદ્દંડ લાગ્યા નથી. ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકાર શીખાઉ હોય અને ફાલતુ પ્રશ્ન પૂછી નાખે અથવા કોઈ હોશિયાર પત્રકાર હોય અને પજવતા પ્રશ્ન પૂછે તો પણ ક્યારેય મિજાજ ગુમાવવાનો નહીં. શાહરુખ, સલમાન જેવા કલાકારો કે ઘણા લેખકો કે અન્ય ક્ષેત્રના લોકો સહેજ વિરોધ થાય તો પણ પોતાનું અસલી શેરી છાપ રૂપ દેખાડી બેસે છે. અમિતાભ આવા વર્તનથી મોટા ભાગે બચ્યા છે.

આની સાથે સમય પાલન પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે નરેન્દ્ર મોદી, સમયપાલનમાં ખૂબ જ માને છે. સેલિબ્રિટી કે મોટી હસ્તી થઈ ગયા એટલે એવું ગુમાન નહીં રાખવાનું કે “એ તો બધા રાહ જુએ.” હા, ક્યારેક ટ્રાફિક કે બીજા કોઈ અણધાર્યા વાસ્તવિક કારણસર મોડું થાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ સમયપાલન એ ખૂબ જ જરૂરી ગુણ કારકિર્દીમાં રહે છે. જો તમે સમયને સાચવી લો તો સમય તમને સાચવી લેશે.

ત્રીજો ગુણ છે સતત નવું નવું શીખતા રહેવું. નવી પેઢી સાથે, નવા જમાના સાથે, નવા વિચારો સાથે તાલમેળ બેસાડીને ચાલવું. વ્યક્તિ ચાલીસ-પચાસ વર્ષની થાય તે પછી પોતાના જૂના સમયમાં જ રાચવા લાગે તો તે નવા જમાના સાથે તાલમેળ બેસાડી નહીં શકે. વ્યવસાય હોય કે કુટુંબ કે પછી સમાજ, બંનેમાં તે ખૂણામાં ધકેલાતી થઈ જશે. કાં તો પછી સમવયસ્કો સાથે બેસીને નવા જમાનાની નિંદા અને ટીકા કરતી બેસી રહેશે. પરંતુ જો નવી પેઢી પાસેથી કંઈ સારું શીખવા મળતું હોય તો તે શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી.

બ્લૉગની દુનિયામાં પ્રવેશનાર અમિતાભ બચ્ચન, એલ. કે. અડવાણી જેવા ઉંમરથી વૃદ્ધ પરંતુ કામ અને મનથી યુવાન એવા વ્યક્તિઓ સર્વપ્રથમ પૈકીના હતા. અમિતાભ ઇન્ટરનેટ પર બ્લૉગ લખીને એક સાથે બે કામ કર્યાં. એક તો તેઓ યુવા પેઢી તેમજ ઇન્ટરનેટથી માહિતગાર વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયા. અને બીજું, મિડિયામાં પોતાના વિરુદ્ધ કંઈ આવે તો તેના વિશે તેઓ બ્લૉગ પર લખી નાખતા. આમ, નરેન્દ્ર મોદી કરતાંય કદાચ પહેલાં સોશિયલ મિડિયાનો ઉપયોગ અમિતાભે શરૂ કરેલો. તેમના બ્લૉગની મિડિયાને પણ નોંધ લેવી પડતી. તે પછી તો તેઓ ટ્વિટર અને ફેસબુક પર પણ આવ્યા. એટલે જ એક મોબાઇલ એપની જાહેરાતમાં રણવીરસિંહ કે વરુણ ધવન જેવા યુવાન અભિનેતાના બદલે અમિતાભ બચ્ચન જોવા મળે છે.

અમિતાભનો ચોથો ગુણ માતાપિતાની સેવા અને ભક્તિનો અપનાવવા જેવો છે. અમિતાભે ગયા વર્ષે કહેલું કે “મારી માતાનો ખૂબ જ પ્રભાવ મારા પર હતો. તેમની કોઈ પણ બાબત, ચાહે તે સારી હોય કે ખરાબ, હું તેને માનતો. મારી માતા પશ્ચિમી વાતાવરણમાં અંગ્રેજી આયાઓની વચ્ચે ઉછરેલાં. મારાં પિતા નિમ્ન મધ્યમ વર્ગના હતા.” તેઓ તેમની માતાને આ પૃથ્વી પરની સૌથી સુંદર સ્ત્રી માને છે. તેઓ તેમનાં માતાપિતામાંથી હંમેશાં પ્રેરણા લેતા રહે છે. માતાપિતાના આશીર્વાદ માત્ર સફળતા અપાવવામાં જ કામ નથી આવતા, પરંતુ સાથે સાથે મુસીબતોમાંથી બચાવનારા પણ સાબિત થતા હોય છે. એટલે જ અમિતાભ બચ્ચનની એક સિમેન્ટની જાહેરખબરમાં તેમનો માતાપિતા પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.

અમિતાભ બચ્ચનનો કુટુંબપ્રેમ પણ દાદ માગી લે તેવો છે. આજે જ્યારે કુટુંબો છિન્નભિન્ન થતાં જાય છે ત્યારે અમિતાભ બચ્ચને પત્ની જયા, દીકરા અભિષેક અને પુત્રવધૂ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને એક જ છત નીચે રાખવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી છે. કુટુંબ સાથે હશે તો કોઈ પણ મુશ્કેલી સામે લડી શકાશે.

ધર્મને ક્યારેય છોડવો નહીં. અમિતાભ બચ્ચનનું જીવન આ શીખવે છે. મોટી સેલિબ્રિટી થાવ એટલે કહેવાતા પ્રગતિશીલોમાં તમારી ઉઠકબેઠક થાય. પાર્ટીઓ થાય અને ગુણો કરતાં અવગુણોનો પ્રચાર વધુ થાય. પરિણામે તમારો ધર્મ તમારાથી છૂટતો જાય. આઈ ડૉન્ટ લાઇક ટૂ વિઝિટ ટેમ્પલ્સ, યૂ નો. આઈ બિલિવ ઇન ઇનર ગૉડ. આવા વાક્યો સાથે વાત ચાલુ થાય અને પછી ખરેખર બોલનારા ભાઈ કે બહેન ખરેખર તો અંદર રહેલા ઈશ્વરમાં કંઈ માનતા-બાનતા ન હોય, પરંતુ ધીમેધીમે આ વાતો, સંગ તમને તમારા ધર્મથી દૂર લેતો જાય. તમને મંદિરે જવાનું ન ગમે. તમને તમારા રીતરિવાજો ન ગમે. ગમતા હોય તો તમારી જેની સાથે ઉઠકબેઠક છે તે તમારા વિશે શું કહેશે? તે વિચારીને તમે આ બધું છોડતા જાવ. પરંતુ અમિતાભે દૃઢપણે હિન્દુ ધર્મને અપનાવી રાખ્યો છે. ગણેશચતુર્થી નિમિત્તે ઘરમાં ગણપતિજીની પૂજા હોય કે પછી વારેતહેવારે સિદ્ધિવિનાયકજીના દર્શને જવાનું હોય, અમિતાભ સપરિવાર ધાર્મિક વિધિવિધાન સાથે પૂજાપાઠ કરે છે. ઐશ્વર્યા રાયને મંગળ હોવાથી તેના કુંભવિવાહ કરાયા તેની ટીકા થઈ હતી, પરંતુ અમિતાભે કહેવાતા ભદ્ર વર્ગની પરવા નહોતી કરી. જ્યોતિષને અંધશ્રદ્ધા ગણવી તે હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં ઘણા સમયથી ફેશન છે. પરંતુ અમિતાભે પોતે જેમાં માને છે તે પૂજાપાઠ કરાવ્યા જ.

દુશ્મનોને ઉચિત જવાબ આપવો. અમિતાભ સત્તાધારી વર્ગની હંમેશાં નજીક રહે છે તેવી એક ટીકા થાય છે. માતાપિતાને જવાહરલાલ નહેરુ, ઈન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધ. રાજીવ-સોનિયાનાં લગ્ન થયાં ત્યારે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે, કન્યા તેના સાસરે નથી રહેતી. આથી લગ્ન વખતે સોનિયા અમિતાભનાં ઘરે રહ્યાં હતાં. એટલું જ નહીં, તેજીએ સોનિયાની માતાની ગેરહાજરીમાં તેમની માતા તરીકે વિધિ કરી હતી. અમિતાભ કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી લડેલા અને જીત્યા પણ ખરા. રાજીવ ગાંધીના ખૂબ જ ઘનિષ્ઠ મિત્ર. તે પછી અમિતાભ-જયા સમાજવાદી પક્ષના એક સમયના સર્વેસર્વા મુલાયમસિંહની નજીક સર્યા અને થોડાં વર્ષો પહેલાં તેમણે પવન પારખીને ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર ગુજરાત પર્યટનની જાહેરખબર કરી. અત્યારે પણ તેઓ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરખબરો કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમિતાભ સત્તા સામે બાથ નથી ભીડતા. તેમણે રાજીવની હત્યા પછી સોનિયા ગાંધીના વર્ચસ્વવાળા ગાંધી પરિવારના પોતાના પરિવાર પ્રત્યે બદલાયેલા વલણના સંદર્ભમાં બહુ જ સારા શબ્દોમાં કહેલું, “વો રાજા હૈ ઔર હમ રંક.” આવકવેરા ખાતાએ અમિતાભ બચ્ચન તથા તેમના પરિવારને હેરાન કરવામાં કંઈ બાકી નહોતું રાખ્યું પરંતુ અમિતાભ ન ઝૂક્યા તે ન જ ઝૂક્યા.

ઉંમર ગમે તેટલી થાય, હંમેશાં કામ કરતા રહો તે મંત્ર પણ અમિતાભમાંથી ઘરડા લોકોએ શીખવા જેવો છે. અમિતાભ પાસે ઘણી સંપત્તિ છે તેમ છતાં તેઓ ફિલ્મો કરતા રહે છે, જાહેરખબરો કરતા રહે છે, ટીવી શો કરતા રહે છે અને દર વખતે તેઓ એક નવું શિખર સર કરે છે. અમિતાભે તેમના બાબુજીની કવિતાને મંત્ર તરીકે અપનાવી છે તે આપણે પણ અપનાવા જેવી છે.

તૂ ન થકેગા કભી, તૂ ન થમેગા કભી, તૂ ન મૂડેગા કભી, કર શપથ! કર શપથ! કર શપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ! અગ્નિપથ!