abhiyaan, national

માઓવાદીઓ દ્વારા વડા પ્રધાન મોદીની હત્યાનું કાવતરું હસી કાઢવા જેવું નથી!

(અભિયાન સામયિક, તા.૨૩ જૂન ૨૦૧૮નો અંક)

પહેલી જાન્યુઆરી ૧૮૧૮ના રોજ અંગ્રેજો તરફથી દલિતો મહારાષ્ટ્રના કોરેગાંવની લડાઈમાં પેશ્વાઓ સામે જીતેલા. તેના પગલે પેશ્વાઓના સામ્રાજ્યને જબરદસ્ત ફટકો પડેલો. દલિતોના ઉદ્ધારક ગણાતા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૭ના રોજ મહાર સૈનિકો અને બ્રિટિશ-ભારતીય સેનાના પીઢ સૈનિકો સાથે મહારના ગૌરવ તરીકે બ્રિટિશરોએ ઊભા કરેલા સ્તંભની મુલાકાતે ગયા. ત્યારથી દર વર્ષે દલિતોનો એક સમૂહ મહારાષ્ટ્રમાં આ વિજય મનાવે છે, પરંતુ ગત જાન્યુઆરીમાં આ ઉજવણી હિંસક બની. કેટલાક મરાઠા લોકોએ તેનો વિરોધ કરેલો કે અંગ્રેજોના વિજયની ઉજવણી કેવી રીતે કરી શકાય? આ હિંસામાં એક રાહુલ ફટાંગળેનું મૃત્યુ થયું અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. તેના પછી ૩ જાન્યુઆરીએ બંધ આપવામાં આવેલો જે પણ એટલો જ હિંસક સાબિત થયો. દલિત કર્મશીલોના આક્ષેપોના આધારે પોલીસે હિન્દુવાદી કાર્યકરો સંભાજી ભીડે અને મિલિન્દ એકબોતે સામે ફરિયાદ નોંધી હતી. એકબોતેની ધરપકડ થઈ અને તે જામીન પર છૂટી ગયા. આ હિંસા માટે ગુજરાતના વડગામના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે પણ ફરિયાદ નોંધાઈ છે.

જોકે, આ હિંસા પાછળ, જેમ શંકા હતી તેમ, માઓવાદી સમર્થકોનો હાથ બહાર આવ્યો છે. પૂણે પોલીસે છ જણાની ધરપકડ કરી. તેમાં કર્મશીલ રોના વિલ્સન, જેએનયુના પૂર્વ વિદ્યાર્થી અને કર્મશીલ રાણા જેકબની દિલ્લીમાંથી, દલિત કાર્યકર સુધીર ધવલેની ધરપકડ મુંબઈમાં કરવામાં આવી જ્યારે કર્મશીલ શોમા સેન, મહેશ રાઉત અને વકીલ સુરેન્દ્ર ગાડલિંગની ધરપકડ નાગપુરમાં કરવામાં આવી. (આ છ જણાનો પરિચય જાણવા જુઓ બૉક્સ). તેમની ધરપકડ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ (અટકાવવી) અધિનિયમ હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી.

ગત વર્ષની ૩૧ ડિસેમ્બરે પૂણેમાં શનિવારવાડા નજીક દલિત સંગઠન યલગાર પરિષદ મળી હતી. સ્થળ પણ યુક્તિપૂર્વક પસંદ કરાયું હતું. શનિવારવાડા મરાઠા સામ્રાજ્યમાં પેશ્વાઓનું, સૈન્ય અને પ્રશાસનની રીતે સત્તાનું કેન્દ્ર હતું.

પહેલાં નક્સલો અને આ નક્સલ સમર્થકો વચ્ચે પૈસાની લેવડદેવડની માહિતી પોલીસને મળી. આ જે યલગાર પરિષદ થઈ તેમાં અપાયેલાં ઉશ્કેરણીજનક ભાષણોના કારણે ૧ જાન્યુઆરીએ હિંસા થઈ.  છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં પોલીસ આ હિંસાની તપાસમાં લાગેલી હતી જેમાં તેને ઘણા નક્કર પુરાવા પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો છે.

પરંતુ આઠ જૂને પોલીસે જે ધડાકો કર્યો તેની ધ્રૂજારી સમગ્ર ભારતમાં અનુભવાઈ કેમ કે એ ધડાકો વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હત્યાના કાવતરા બાબતે હતો! રાજીવ ગાંધીની જે રીતે હત્યા કરાઈ હતી તે જ રીતે મોદીજીની પણ હત્યા કરવી તેવું તે પત્રમાં લખાયેલું હતું અને એ પત્ર રોના વિલ્સનના દિલ્લી ખાતેના ઘરમાં મળી આવ્યો હતો. આ પત્રમાં એમ-૪ રાઇફલ અને ચાર લાખ રાઉન્ડ ખરીદવા રૂ. આઠ કરોડની જરૂરિયાત હોવાની વાત કરવામાં આવી હતી.

‘ટાઇમ્સ નાવ’ ચેનલની રિપૉર્ટરે તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે જે પકડાયા છે તેમાંની એક વ્યક્તિ (સંભવતઃ મહેશ રાઉત)ને યુપીએ સરકારના પ્રધાન સાથે સારો એવો ઘરોબો હતો. આ પ્રધાનને પાછો ગાંધી (એટલે સંભવતઃ સોનિયા-રાહુલ) સાથે સારો ઘરોબો છે. અને તેના લીધે તે સરકારના નક્સલો અંગેના પ્રૉજેક્ટમાં નોકરીએ પણ રહી ગયો હતો. વર્ષ ૨૦૧૨માં પોલીસ તેની ધરપકડ કરવાની હતી પરંતુ ‘ઉપર’થી આદેશ આવતા તે બચી ગયો હતો. તે પૂર્વ વડા પ્રધાનની ગ્રામીણ વિકાસનો ફેલો હતો. આ યોજનાનો લાભ લઈ તેણે જંગલોમાં ઘૂસણખોરી કરી હતી. અત્યારે તેના પર માઓવાદીઓ અને અર્બન માઓઇસ્ટ વચ્ચે નાણાં પૂરા પાડવા સંદર્ભે તપાસનું વર્તુળ મંડાયેલું છે.

નક્સલ કાર્યકર મિલિન્દ ટેલ્ટુમ્બડે દ્વારા રોના વિલ્સનને લખવામાં આવેલા મનાતા પત્રમાં બે નામો ચોંકાવનારા છે. આ બે નામો પ્રકાશ આંબેડકર અને જિજ્ઞેશ મેવાણીનાં હોવાનું મનાય છે. ‘પૂણેમિરર’ નામના અખબાર અનુસાર, આ પત્રમાં લખવામાં આવ્યું છે, “કૉમરેડ મંગલુ અને કૉમરેડ દીપુ છેલ્લા બે મહિનાથી કૉમરેડ સુધીર સાથે ભીમ-કોરેગાંવ કાર્યક્રમનું સંકલન કરી રહ્યા છે. તેમાં રાજ્યભરના દલિતોનો સારો ટેકો મળી રહ્યો છે. કૉમરેડ જિજ્ઞેશ અને કૉમરેડ ઉમર આપણી ક્રાંતિના યુવાન લડવૈયાઓ છે. પ્રકાશ આંબેડકરના મજબૂત સમર્થન સાથે, કેટલાંક વર્ષોની અંદર દેશભરમાં અનેક દલિત સંઘર્ષોને મજબૂત કરવામાં તેમના પ્રયાસોનાં પરિણામો આપણે જોઈ શકીશું.” જો આ પત્રોની અધિકૃતતા હોય અને નામોનાં અનુમાન સાચા હોય તો આનાથી યુપીએ સરકારના કૉંગ્રેસી પ્રધાન, નક્સલીઓ-માઓવાદીઓ, દલિત ચળવળકારો અને ખાસ કરીને જિજ્ઞેશ મેવાણીની સાંઠગાંઠ સાબિત થાય છે.

આમાં પ્રકાશ આંબેડકરનું નામ આવ્યું તેનાથી ચોંકી જવાય તેમ છે કારણકે પ્રકાશ આંબેડકર એ બંધારણના ઘડવૈયા બાબાસાહેબના પૌત્ર છે. ‘ટાઇમ્સ નાવ’ પર લાઇવ વાતચીતમાં ઉશ્કેરાઈને પ્રકાશે ટાઇમ્સના પત્રકારને ‘જોઈ લેવાની’ ધમકી ગાળની ભાષામાં આપતા કહ્યું હતું કે આ સરકાર તો પાંચ વર્ષ જ છે. ગૌરી લંકેશ બાબતે ઉકળી ઉઠેલા ભારત ભરના પત્રકારો આ બાબતે મૌન રહ્યા છે!

જોકે વિપક્ષો મૌન નથી રહ્યા પરંતુ તેમણે આ બાબતને ગંભીરતાથી પણ નથી લીધી. કૉંગ્રેસના સંજય નિરુપમે આને મોદીની ઘટી રહેલી લોકપ્રિયતા ફરી મેળવવા માટેનો પ્રયાસ ગણાવ્યો તો, એનસીપીના શરદ પવારે સહાનુભૂતિના મત મેળવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો જ્યારે શિવસેનાએ તેને હાસ્યાસ્પદ બાબત ગણાવી. મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પણ ધમકી મળી છે. અગાઉ ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ રાહુલ ગાંધીના વિમાનમાં સામાન્ય ટૅક્નિકલ ક્ષતિ સર્જાઈ ત્યારે કૉંગ્રેસ બેબાકળી થઈ ગઈ હતી, પરંતુ આ ઘટના સંજય નિરુપમને ડ્રામા લાગે છે. જે ધરપકડો થઈ છે તે લોકોની ધરપકડ અગાઉ કૉંગ્રેસના શાસનમાં પણ થઈ હતી. (જુઓ બૉક્સ). આનો અર્થ તો એ જ થયો કે મામલો ગંભીર છે પરંતુ અત્યારે વિપક્ષમાં હોવાથી કૉંગ્રસ આ પ્રકારનું વલણ દાખવી રહી છે. આના પરથી પ્રતીત થાય છે કે વિપક્ષો કેટલા નીચા સ્તરે ગયા છે. મિડિયામાં પણ આની જેટલી ગંભીરતાથી નોંધ લેવાવી જોઈએ તે લેવાઈ નથી.

જોકે આ ધરપકડ થઈ એટલે ડાબેરી સંગઠનો જેમ કે ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન, ઑલ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ ફૅડરેશન, એસોસિએશન ફૉર પ્રૉટેક્શન ઑફ સિવિલ રાઇટ્સ મેદાનમાં આવી ગયા અને સરકાર દલિતોને હેરાન કરતી હોવાનો આક્ષેપ કરી ધરપકડ કરાયેલાઓને મુક્ત કરવા માગણી કરી હતી. જય પ્રકાશ નારાયણ દ્વારા શરૂ કરાયેલી પરંતુ હવે ધીમેધીમે ડાબેરીઓના હાથમાં જતી રહેલી સંસ્થા પીપલ્સ યુનિયન ફૉર સિવિલ લિબર્ટિઝે પણ આ મામલે આ ધરપકડોને વખોડી કાઢી છે. આ એ જ પીયુસીએલ છે જેના ઉપાધ્યક્ષ ડૉ. બિનાયક સેનની નક્સલવાદી પ્રવૃત્તિને સમર્થન આપવા માટે છત્તીસગઢ પોલીસે ધરપકડ કરી હતી અને અત્યારે જામીન પર છે. આ બિનાયક સેન પાછા આમ આદમી પાર્ટીના પોલીસ સુધારા માટેના નીતિ જૂથમાં સભ્ય પણ છે તેમ વિકિપિડિયા કહે છે.

 

બૉક્સ

“મોદીરાજને સમાપ્ત કરવા રાજીવ ગાંધી પ્રકારનો બનાવ જરૂરી”

કૉમરેડ પ્રકાશને ‘આર’ તરફથી લખવામાં આવેલા આ સ્ફોટક પત્રમાં જે મહત્ત્વની વાત હતી તે એ છે કે હિન્દુ ફાસીવાદને હરાવવો એ આપણો મુખ્ય એજન્ડા અને પક્ષની મુખ્ય ચિંતા છે. સિક્રેટ સેલ અને ખુલ્લા સંગઠનોના અનેક નેતાઓએ આ મુદ્દો ખૂબ જ મજબૂત રીતે ઉઠાવ્યો છે. આપણે દેશભરના સમાન વિચારનાં સંગઠનો, રાજકીય પક્ષો, લઘુમતી સમુદાયોના નેતાઓ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા પ્રયાસરત્ છીએ. મોદીના નેતૃત્વમાં હિન્દુ શાસન મૂળ વતની આદિવાસીઓના જીવનમાં તેનો રસ્તો બુલડૉઝરની જેમ કરી રહ્યું છે. બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારે પરાજય બાદ પણ, મોદી પંદરથી વધુ રાજ્યોમાં ભાજપ સરકાર બનાવવામાં સફળ રહ્યા છે. જો આ ગતિ ચાલુ રહી તો પક્ષ માટે તમામ મોરચે ભારે તકલીફ થશે. અસંતોષ અને મિશન ૨૦૧૬ના ક્રૂર રૂપને કડક હાથે દબાવી દેવામાં આવશે. કૉમરેડ કિસન અને અન્ય વરિષ્ઠ કૉમરેડોએ મોદીરાજનો અંત લાવવા નક્કર પગલાંની દરખાસ્ત કરી છે. આપણે રાજીવ ગાંધી પ્રકારના અન્ય બનાવની રાહ પર વિચારી રહ્યા છીએ. તે આત્મઘાતી લાગે છે અને આપણે નિષ્ફળ જઈએ તેવી ઘણી સંભાવના છે પરંતુ આપણને લાગે છે કે પક્ષના પૉલિટ બ્યૂરો (પીબી)/કેન્દ્રીય સમિતિ (સીસી)એ આપણી દરખાસ્ત પર ગંભીર રીતે વિચાર કરવો જોઈએ. તેમના (મોદીના) રૉડ શૉને ટાર્ગેટ કરવા એ અસરકારક રણનીતિ હોઈ શકે. આપણે સામૂહિક રીતે માનીએ છીએ કે પક્ષનું અસ્તિત્વ એ તમામ બલિદાનોથી ઉપર છે.

બૉક્સ-૨

આરોપીઓમાં એક તંત્રી, એક વકીલ અને એક પ્રાધ્યાપક!

રોના વિલ્સન: કેરળનો વતની રોના વિલ્સન દિલ્લીમાં રહે છે અને કમિટી ફૉર રિલીઝ ઑફ પૉલિટિકલ પ્રિઝનર્સ (સીઆરપીપી)નો પબ્લિક રિલેશન્સ સેક્રેટરી છે. કાશ્મીર જેવા અશાંત પ્રદેશમાં લાગેલા કાયદા આફ્સ્પાનો તે વિરોધી છે. તે દિલ્લી યુનિ.ના પ્રાધ્યાપક જી. એન. સાઈબાબાનો ડાબો હાથ મનાય છે. સાઈબાબાની ૯ મે ૨૦૧૪ના રોજ (જ્યારે હજુ મોદી સત્તામાં નહોતા આવ્યા અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ કૉંગ્રેસની સરકાર હતી) મહારાષ્ટ્ર પોલીસે ત્રાસવાદ વિરોધી કાયદા (ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ અટકાયત કાયદા) હેઠળ ધરપકડ કરીને નાગપુરની કડક જેલ ‘અંડા સેલ’માં પૂર્યા હતા. પોલીસ રીતસર તેમને તેમના ઘરમાંથી ઉઠાવીને લઈ ગઈ હતી. ગત વર્ષના માર્ચમાં ગઢચિરોલીના ન્યાયાલયે તેમને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી હતી.

પોલીસનો દાવો છે કે સાઈબાબા દોષિત ઠર્યા પછી રોના વિલ્સને શહેર અને જંગલોમાં ડાબેરીઓના અંતિમવાદી સંગઠન તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક વચ્ચે સંકલનનું કામ સંભાળી લીધું હતું.

સુધીર ધવલે: સુધીર ધવલે મરાઠી સામયિક વિદ્રોહીના તંત્રી અને દલિત કર્મશીલ છે. દલિતો માટે એક રાજકીય મંચ બનાવવા તેમણે રિપબ્લિકન પેન્થર્સ જાતિયાંતાચી ચાવલ બનાવ્યું હતું. તેમણે રેડિકલ આંબેડકર નામની ચળવળ પણ આદરી હતી. માઓવાદીઓ સાથેની સાંઠગાંઠ માટે તેમની પણ વર્ષ ૨૦૧૧માં (જ્યારે કેન્દ્રમાં મોદી અને મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ સરકાર નહોતી) દેશદ્રોહના આરોપસર ધરપકડ થઈ હતી. જોકે મે ૨૦૧૪માં ગોંડિયા ન્યાયાલયમાં તેઓ તમામ આરોપોમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરાયા હતા. તેઓ પૂણેમાં યલગાર પરિષદના આયોજકોમાંના એક હતા.

સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ: નાગપુરમાં રહેતા સુરેન્દ્ર ગાડલિંગ એક વકીલ છે. તેઓ ઇન્ડિયન એસોસિએશન ઑફ પીપલ્સ લૉયર્સના મહામંત્રી પણ છે. આદિવાસી અને દલિત અધિકારો માટે કાર્યરત્ તરીકે તેમની ઓળખ છે અને સાઈબાબા-ધવલે જેવા માઓવાદીઓ સાથે સાંઠગાંઠ ધરાવતા લોકોની ધરપકડ વખતે તેમને કાનૂની સહાય આપવાનું કામ તેઓ કરે છે. તેમણે કબીર કલા મંચના કલાકારોને પણ કાનૂની સહાય આપી હતી. આ મંચના કલાકારો સામે પોલીસે સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં શંકાસ્પદ સાહિત્ય ધરાવવાના આરોપસર કાર્યવાહી કરી હતી. તેના પગલે શીતલ સાઠે અને તેનો પતિ સચીન માલીને ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જવું પડ્યું હતું. ૨૦૧૩માં તેઓ પોલીસને શરણે આવ્યા હતા. શીતલ ગર્ભવતી હોવા છતાં તેને ન્યાયાલયે જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. છેવટે માનવતાના આધારે મુંબઈ હાઇ કૉર્ટે ૨૮ જૂન ૨૦૧૩માં તેને જામીન આપ્યા હતા.

આ કબીર કલા મંચની સ્થાપના ગુજરાતનાં રમખાણોના પગલે ૨૦૦૨ના વર્ષમાં મહારાષ્ટ્રના પૂણેમાં કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ સાંસ્કૃતિક જૂથના નામે કરી હતી. સંગીત અને કવિતા દ્વારા સામાજિક અસમાનતા, દલિતોનું શોષણ, ખેડૂતોની આત્મહત્યા, સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા, દલિતોની હત્યા અને ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દે જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરવું તે તેનો હેતુ હતો.

શોમા સેન: કર્મશીલ શોમા સેન નાગપુર યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજીની પ્રાધ્યાપિકા છે. ડાબેરી અંતિમવાદીઓ સાથેની તેમની કથિત સાંઠગાંઠ માટે તેઓ પોલીસની નજરમાં હતાં. પૂણેમાં મળેલી યલગાર પરિષદમાં તેઓ પણ હાજર હતાં. તેમના પતિ તુષારકાંતિ ભટ્ટાચાર્યની ગુજરાત પોલીસે વર્ષ ૨૦૧૦માં માઓવાદી પ્રવૃત્તિ સંદર્ભે ધરપકડ કરી હતી પરંતુ બાદમાં તેમને જામીન પર છોડવામાં આવ્યા હતા.

મહેશ રાઉત: મહેશ રાઉત એ પૂર્વ વડા પ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો. તે જંગલમાં કામ કરતા નક્સલીઓ અને શહેરમાં કામ કરતા માઓવાદીઓ વચ્ચેની કડી મનાય છે. એપ્રિલ ૨૦૧૪માં જ્યારે રાઉત પૂર્વ વડાપ્રધાન ગ્રામીણ વિકાસ ફેલો હતો ત્યારે તેની ગઢચિરોલી પોલીસે ધરપકડ કરી હતી (ત્યારે પણ મહારાષ્ટ્ર અને કેન્દ્રમાં કૉંગ્રેસની જ સરકાર હતી).

રાણા જેકબ: તેના વિશે ખાસ માહિતી મળતી નથી, પરંતુ તેના પર ભીમા કોરેગાંવ ઉજવણી સંબંધે ઉશ્કેરણીજનક ચોપાનિયા વહેંચવા અને ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો આપવાનો આરોપ છે.

Advertisements
sanjog news, society, vichar valonun

દલિતોને અન્યાય બાબતે ભાગવતજીનું સૂચક નિવેદન

(વિચારવલોણું, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૫/૪/૧૮)

આ લેખ છપાશે ત્યારે ૧૫ એપ્રિલ હશે. ૧૪ એપ્રિલે બાબાસાહેબ આંબેડકરનો જન્મ દિવસ કઈ રીતે ઉજવાયો હશે તે અત્યારે, ૨ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ થયેલી હિંસાને જોતાં કલ્પના કરી શકાતી નથી કારણ કે દલિતોનાં નામ પર ૨૦૧૯ લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૧૮ની કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન વગેરે રાજ્યોની ચૂંટણીમાં જીત મેળવવાનું સ્વપ્ન દરેક રાજકીય પક્ષ જોઈ રહ્યો છે.

આ લખાય છે ત્યારે ૧૪ એપ્રિલે ભાજપના નેતાઓને બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાને ફૂલહાર સાથે શ્રદ્ધાસુમન અર્પવા ન દેવા દલિતોના મસીહા થવા થનગનતા ગુજરાતના ધારાસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીએ હિન્દીમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે અપીલ કરી છે. જોકે સાંત્વનાની વાત એ છે કે દલિત સમાજના વિદ્વાન અને એક પ્રખર આંબેડકરવાદીની ઓળખ ધરાવતા ડૉ. પી. જી. જ્યોતિકરના પુત્ર ડૉ. અમિત જ્યોતિકરે લાલ ઝંડાધારી જિજ્ઞેશ મેવાણી સામે કેટલાક તીખા સવાલો ઉઠાવ્યા છે જે યથાતથ અહીં પ્રસ્તુત છે.

(૧) શું તમારા આરાધ્ય દેવને કોઈ ફૂલ ચડાવવા કે પગે લાગવા આવે તો તેમાં કોઈ રાજનીતિ હોય?

(૨) શું ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરને લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણી જેવા પોતાની જાગીર સમજે તે યોગ્ય છે?

(૩) ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પોતાની વસિયતમાં લાલ ઝંડાધારી શ્રી મેવાણીને લખી આપ્યું છે કે મારા નિર્વાણ બાદ મારી મૂર્તિ પર કોણછ હાર ચઢાવે અને કોણ ન ચઢાવે?

આમ સ્પષ્ટ છે કે, દલિત સમાજમાં પણ બે ભાગ જોવા મળી રહ્યા છે. રાજનીતિ હંમેશાં ભાગલા પાડતી હોય છે અને સમાજનીતિ હંમેશાં જોડવાનું કામ કરતી હોય છે. દુઃખની વાત એ છે કે લોકો સમાજનીતિમાં પણ રાજનીતિને લઈ આવે છે. કોઈ પણ જ્ઞાતિની કોઈ પણ સંસ્થા જોઈ લો. મોટા ભાગે તેમાં રહેલા પદાધિકારીઓ દ્વારા રાજનીતિ થતી હોવાના આક્ષેપો હંમેશાં તેમના વિરોધીઓ દ્વારા થતા જ હશે. બહુ એવી ઓછી સંસ્થા બચી જશે જેમાં રાજકારણ નહીં થતું હોય. રાજકીય પક્ષો તો ખરા જ પરંતુ ક્રિકેટની સંસ્થા બીસીસીઆઈ હોય કે પછી સાહિત્ય પરિષદ હોય કે પછી બીજી કોઈ જ્ઞાતિની સંસ્થા હોય તેમાં વહાલા-દવલાની નીતિ આવે અને પછી આવે અહંકાર. પોતાનું જ ધાર્યું થવું જોઈએ તેવું તેના આગેવાનો માનવા લાગે અને તે માટે પોતાના કહ્યાગરા લોકો પદાધિકારી બને તે માટે દાવપેચ ખેલે એટલે સરવાળે એમાં જે-તે આગેવાનોનો જ અહમ સંતોષાતો હોય છે અને જ્ઞાતિનું ભલું છેવટે પાછળ રહી જતું હોય છે.

આપણે વાત કરતા હતા દલિતોના મુદ્દાની. અત્યારે દલિત સમાજમાં સૉશિયલ મિડિયા અને બાકી અનેક રીતે કથિત સવર્ણો વિરુદ્ધ ખૂબ જ ઝેર ઓકવામાં આવે છે. આની પ્રતિક્રિયારૂપે દલિત સમાજ દ્વારા પણ સવર્ણો વિરુદ્ધ સૉશિયલ મિડિયામાં બેફામ લખવામાં આવે છે જેમાં ઘણી વાર તથ્યનો અભાવ હોય છે. સરવાળે થાય છે એવું કે બંને વચ્ચે વેરઝેર ઘટવાના બદલે ઊલટાના વધે જ છે. આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતનું નિવેદન ચિંતનાત્મક છે.

સંઘ અને ભાજપ વિશે તેઓ દલિત વિરોધી હોવાની છાપ ઉપસાવાઈ છે પરંતુ જો તથ્યો જોવામાં આવે તો આ છાપ ખોટી હોવાનું સાબિત થાય છે.  વર્તમાનમાં સંસદમાં સૌથી વધુ દલિત સાંસદો ભાજપના છે. બીજી તરફ સંઘ પાસે ગાંધીજી અને ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરની મુલાકાતનાં સંસ્મરણો ટાંકવા માટે છે. મહાત્મા ગાંધીજી ૧૯૩૪માં વર્ધામાં મહાદેવ દેસાઈ અને મીરાબહેન સાથે સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ સંઘની શિસ્ત અને સ્વયંસેવકોમાં અસ્પૃશ્યતાના અભાવથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા. સંઘના કોઈ અધિકારીએ વાતશ્રકહી હોય અને ગાંધીજીએ માની લીધી હોય તેવું નહોતું પરંતુ તેમણે સ્વયંસેવકોને જાતે પૂછી અને તેની ખાતરી કરી હતી. તો બીજી તરફ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ ૧૯૩૯ માં પૂણેમાં યોજાયેલા સંઘ શિબિરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે જોયું કે સ્વયંસેવકો ભાઈચારા અને સમાનતાથી એકબીજા સાથે રહે છે. સ્વયંસેવકોને સંબોધતા તેમણે કહ્યું હતું કે “હું પહેલીવાર સંઘ સ્વયંસેવકોના શિબિરની મુલાકાત લઇ રહ્યો છું. મને એ વાતની ખુશી છે કે સવર્ણો અને હરિજનો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.”

સંઘ વડા ભાગવતજીનું તાજેતરનું નિવેદન હિન્દુ સમાજમાં સમરસતા પ્રસરાવવા માટે સંઘની પ્રતિબદ્ધતાનું વધુ એક ઉદાહરણ જણાય છે. ભાગવતજીએ કહ્યું કે “જ્યાં સુધી સામાજિક ભેદભાવ છે ત્યાં સુધી અનામત રહેશે.” અને આ અનામત જશે તોપણ ક્યારે જશે તે વિશે ભાગવતજી સ્પષ્ટ કહે છે કે “જે લોકો સામાજિક ભેદભાવનો શિકાર બન્યા છે તે લોકો કહેશે કે હવે અમારે અનામત નથી જોઈતી ત્યારે જ અનામત દૂર થશે.” ભાગવતજીએ સંઘના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસને ટાંકીને કહ્યું કે “સંઘ વર્ષોથી સામાજીક ભેદભાવનોનો વિરોધી રહ્યો છે. હજુ પણ ભેદભાવ ગયા નથી. હજુ પણ (ભેદભાવનાં) ઉદાહરણ આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશ નથી મળતો. પાણી કાઢ્યું એટલે માર પડ્યો. પહેલાં આ ભેદભાવ સહન કરવામાં આવતા હતા, હવે સહન નથી કરવામાં આવતા. પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. એટલે કે ભેદભાવ મનમાં છે. મનમાંથી જ આ ભેદભાવ દૂર થવા જોઈએ. ભેદભાવની વાત હિન્દુ શાસ્ત્ર કે વ્યવસ્થામાં નથી. વ્યવસ્થા (સિસ્ટમ) વિષમતાનું સ્થાન એટલા માટે બને છે કે તે મનમાં હોય છે. સારી વ્યવસ્થાઓ પણ વિષમતાઓથી ગ્રસ્ત એટલા માટે બની જાય છે કે જાતે ચલાવનારાઓના મનમાં પોતાના અને પારકાનો ભેદ આવી જાય છે.”

સંઘે વર્ષ ૨૦૧૫માં ઠરાવ કર્યો હતો કે  ગામડાંઓમાં એક મંદિર, એક કૂવો અને એક સ્મશાન હોવું જોઈએ. ભાગવતજી કહે છે, “આ માટે અમે કામ શરૂ કરી દીધું છે. બધાં મંદિરોમાં બધા હિન્દુઓ ને પ્રવેશ હોય, બધાં પાણીનાં સ્થાનો પર બધા હિન્દુઓને હક હોય ને બધાં સ્મશાન બધા હિન્દુઓ માટે હોય.”

તેઓ આગળ કહે છે, “જ્યારે અનામતની વાત આવે છે ત્યારે સમાજમાં બે ભાગ જોવા મળે છે- એક અનામત તરફી અને અનામત વિરોધી. અનામતના કારણે જેમની તક ઓછી હોય છે તેમના મનમાં રોષ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જો આપણે એક સમાજ હોઈએ તો આપણે શું વિચાર ન કરી શકીએ કે આજ સુધી એટલે કે બે હજાર વર્ષથી જેમણે સહન કર્યું, સહન જ કરતા આવ્યા છે, બીજું શું? આટલું બધું સહન કરવા છતાં હિન્દુ સમાજનાં અંગ બનીને રહ્યા. થોડો-ઘણો પ્રતિકાર થયો, વિદ્રોહની ભાષા આવી તો તે છેલ્લાં સો વર્ષમાં.

આટલું સહન કરીને બધા પ્રસંગોમાં હિન્દુ સમાજ સાથે ઊભા રહ્યા દેશ માટે લડ્યા, તે માટે વિરોધીઓના અત્યાચાર પણ સહન કર્યા. હજાર વર્ષ તેમણે સહન કર્યું, આપણે શું સો વર્ષ પણ સહન ન કરી શકીએ?” તે પછી તેઓ દૃઢ ભાવથી આદેશાત્મક સ્વરમાં કહે છે કે “કરવું જોઈએ.”

આના સમર્થનમાં એક ઉદાહરણ આપતા તેઓ કહે છે કે “નાનાજી દેશમુખ અને દીનદયાલજી સંઘમાં કામ કરતા હતા તે વખતની વાત છે. તેઓ ક્યાંક પગપાળા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ખાડામાં દીનદયાલજી પડી ગયા. તો તેમના ઉપર આવવાની રાહ, ઉપર ઊભેલા નાનાજી દેશમુખ અને સ્વયંસેવકો જોઈ રહ્યા હતા. દીનદયાલજીએ ઉપર ઊભેલા સ્વયંસેવકોને કહ્યું કે હાથ લંબાવો. બહાર નીકળ્યા પછી દીનદયાલજીએ કહ્યું કે “બહાર નીકળવા હું મારા પગના પંજા પર ઊંચો થયો, હાથ લંબાવ્યો. તમે પણ ઝૂકયા અને મારો હાથ પકડીને મને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો. આ બેય વાત જ્યારે સાથે બને છે- ઉપરવાળો ઝૂકે છે અને નીચે વાળો ઊઠે છે ત્યારે સમાજની ઉન્નતિ થાય છે.” જો નીચેવાળા જો હાથ ઉપર કરે  અને ઉપર આવવાની ચાહ રાખતા હોય તો એક સમાજના ભાગ તરીકે ઉપરવાળાનું કર્તવ્ય છે કે તેમણે ઝૂકવું જોઇએ. આ જ સમજદારી છે. આ વાત આત્મીયતાની છે. આ જ માનવતા છે. આને જ ધર્મ કહે છે. ધર્મનાં મૂલ્યો આ જ છે.”

ભાગવતજીની વાત સાચી છે પરંતુ દલિત સમાજમાં જે અતિશયોક્તિ કપીને, ઘણી વાર કાગનો વાઘ કરીને કડવાશ અને ડર ફેલાવાઈ રહ્યાં છે તે પણ દૂર કરવાં પડશે કેમકે તેનાથી બંને તરફ વૈમનસ્યમાં વધારો જ થાય છે. એ વાતનો ઇન્કાર કોઈ કરી શકે તેમ નથી કે દલિતો માટે અનેક સવર્ણો લડ્યા છે. તેનાં ઉદાહરણોમાં આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાથી માંડી અને મહાત્મા ગાંધીજી સુધીના કથિત સવર્ણો છે. ડૉ. બાબાસાહેબનું મૂળ નામ તો ભીમરાવ રામજી સકપાલ હતું. તેમના પ્રેમાળ બ્રાહ્મણ શિક્ષકે તેમને પોતાની અટક આંબેડકર આપેલી. બાબા સાહેબને હિન્દુ ધર્મમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ સામે વાંધો હતો, નહીં કે કથિત સવર્ણો સામે. આથી જ તેમણે આંબેડકર અટક ક્યારેય ફગાવી નહીં. તેમનાં બીજી પત્ની સવિતા પણ એક બ્રાહ્મણ જ હતાં. તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને પરદેશ ભણવા મોકલ્યા તે વડોદરા રાજયના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ મરાઠા હતા. આવા તો બીજા ઘણાં ઉદાહરણ આપી શકાય કે જે કથિત સવર્ણો હતા/છે અને દલિત સમુદાયના અધિકારો માટે, એમના ઉત્થાન માટે લડ્યા છે અને લડી રહ્યા છે. બાકી તો દલિતોની અંદર પણ ઊંચનીચના ભેદભાવ કયાં નથી? તેમની વચ્ચે પણ રોટી-બેટીના વ્યવહાર થતા નથી એ કડવી વાસ્તવિકતા છે. અને એટલે જ જાતિગત વૈમનસ્ય કે વેરઝેર રાખવાના બદલે બન્ને સમાજ જો એક થઈને અસ્પૃશ્યતાની સામે લડશે તો જ આ બધી દૂર થઇ શકશે.

gujarat, national, sanjog news, society, vichar valonun

કેરળમાં દલિતો પર અત્યાચાર સામે સહુનું મૌન!

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૭/૧/૧૮)

સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે માત્ર હિન્દુ ધર્મમાં જ દલિતો પ્રત્યે ભેદભાવ છે અને માત્ર હિન્દુવાદીઓ (જેમને પશ્ચિમ જમણેરી કહે છે) દલિતોને અન્યાય કરે છે. મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી સહિતના પંથોમાં કોઈ નાતજાતના ભેદ નથી. તો ગરીબોના બેલી હોવાની વાત કરતી ડાબેરી સામ્યવાદી વિચારધારામાં તો બધા સમાન જ હોવા જોઈએ તેવો પણ એક ભ્રમ વર્ષોથી પેદા કરવામાં આવ્યો છે.

ભારતને સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત થઈ ત્યારે સામ્યવાદી વિચારધારા ભારતમાં છવાઈ ગઈ હતી. સાહિત્ય, કળા વગેરે અનેક ક્ષેત્રના અગ્રણીઓ સામ્યવાદી વિચારોથી પ્રભાવિત હતા. તેથી સાહિત્ય હોય કે ફિલ્મ, ચિત્ર હોય કે શેરોશાયરી…આ બધામાં ગરીબોની, દલિતોની વાત કરવામાં આવતી. પરિણામે નિરાશાજનક ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવતું. ફિલ્મોમાં પણ જાણે ઉચ્ચ વર્ણના લોકો જ દલિતો પર અત્યાચાર કરે છે તેવું ચિત્ર ઊભું કરાયું (પણ ઉચ્ચ વર્ણના લોકોએ દલિતોને કેટલી મદદ કરી અને ભેદભાવ મિટાવવા માટે પોતાના જ લોકો સાથે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો તેની વાત ન કરાતી.)

સામ્યવાદી શાસિત દેશો કે રાજ્યો પર મિડિયાની ઓછી નજર હોય છે કારણકે મોટા ભાગના મિડિયામાં સામ્યવાદી વિચારોથી પ્રભાવિત લોકોનું આધિપત્ય છે. આથી આ રાજ્યોના નેગેટિવ સમાચારો પર બ્રેક લાગી જાય છે. ગુજરાતના એક નાનકડા ગામ સમઢિયાળા જેનું દેશમાં કોઈએ નામ પણ નહોતું સાંભળ્યું અને જેનો ઉચ્ચાર કરવામાં પણ હિન્દી-અંગ્રેજી સહિતના મિડિયાકર્મીઓને લોચા પડે ત્યાં ઘૃણાસ્પદ ઘટના ઘટી. ૨૦૧૪માં ગુજરાત મોડલ માત્ર રાષ્ટ્રીય નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ગાજ્યું હતું. આથી મિડિયામાં આ ઘટના સ્વાભાવિક જ બહુ ચગી. ગુજરાત સરકારે તરત જ કડક પગલાં પણ લીધા. આજે પણ આરોપીઓ જેલમાં છે. પરંતુ આ ઘટનારૂપી ટેન્કરમાંથી શક્ય એટલું રાજકીય તેલ ભેગું કરી લેવા ભારતના તમામ કહેવાતા સેક્યુલર રાજકીય પક્ષોના ધાડેધાડા ઉનામાં ઉમટી પડ્યા હતા. રાહુલ ગાંધીથી માંડીને અરવિંદ કેજરીવાલ સુધીના લોકો ઉના રાજકીય પર્યટન માટે દોડી આવ્યા. પરંતુ આ તમામ સેક્યુલર પક્ષોના નેતાઓએ કેરળમાં દલિતો પર અત્યાચારો અંગે જાણે આંખ આડા કાન જ કરી લીધા છે. આવું જ નેશનલ મિડિયાનું પણ છે.

અહીં આપણે માત્ર ચાર કિસ્સાની જ વાત કરવી છે. કેરળમાં પરચુર મંડલના દેવરાપલી ગામમાં પોલીસે સીપીએમના પ્રદેશ મંત્રી અને અન્ય નેતાઓની ધરપકડ કરી. ગત જૂન ૨૦૧૭ની આ વાત છે. પ્રશ્ન એ થાય કે પોલીસને શાસક પક્ષના નેતાઓની ધરપકડ કેમ કરવી પડી? જવાબ એ છે કે તેઓ દલિતોની જમીન હડપવા જતા હતા. ૩૯ દલિત પરિવાર છેલ્લાં ૫૦ વર્ષથી ૨૨ એકરની જમીન પર ખેતી કરતા હતા. સરકારે હવે આ જમીનને ઉચ્ચ વર્ણના ખેડૂતોની ખેતી વિષયક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈને ટાંકી બનાવવા આ જમીનો પસંદ કરી છે. આથી અધિકારીઓએ દલિતોની જમીનોમાંથી છિનવી લીધી અને ત્યાંથી તેમને હાંકી કાઢ્યા!

આથી શાસક પક્ષ સીપીએમે શું નાટક કર્યું? સંગઠનના પ્રદેશ મંત્રી અને અન્ય નેતાઓએ દલિતો ખેડૂતોને ટેકો જાહેર કર્યો! અને ગામ તરફ કૂચ કરી. પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી (નહીંતર શાસક પક્ષ અને એમાંય સીપીએમ જેવા, ના નેતાની ધરપકડ કરવા પોલીસ અધિકારી માથા ફરેલો જોઈએ) અને સાંજે છોડી પણ મૂક્યા. દલિતો ખેડૂતોને સધિયારો મળ્યો કે આપણા માટે શાસક પક્ષના લોકો લડે છે એટલે સમસ્યાનું સમાધાન આવી જશે, પરંતુ આ જમીન પર ટાંકી બનાવવાનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. ગુજરાતમાં દલિતોને જમીન અપાવવાની માગણી કરતા કથિત દલિત નેતા (પરંતુ હકીકતે સામ્યવાદી) નેતા આ વિશે કંઈ બોલ્યા હોય તેવું જાણમાં નથી. હા, તેમણે એમ જરૂર કહ્યું છે કે ભાજપને અટકાવવા દલિતો અને ડાબેરીઓએ સાથે આવવું જોઈએ!

બીજો કિસ્સો પણ જૂનનો જ છે પરંતુ ૨૦૧૬ના જૂનનો. કેરળમાં કુટ્ટીમક્કૂલ ડાબેરીઓનો ગઢ મનાય છે. ત્યાં બીજા કોઈ પક્ષના લોકો ખુલ્લેઆમ કામ કરી શકતા નથી. આવું બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ એક સમયે સીપીએમમાં વફાદારીથી કામ કરનારા દલિત નેતા એન. રાજન કહે છે. ત્રણ દાયકા પહેલાં આ રાજન સીપીએમ છોડી કૉંગ્રેસમાં જોડાયા હતા. ડાબેરીઓ કેવા ઝેરીલા હોય છે તેનો નમૂનો જુઓ. રાજને સીપીએમ છોડ્યો એટલે તેમના પ્રત્યે ડાબેરીઓ વેર રાખવા લાગ્યા. તેમને અને તેમના પરિવારને હેરાન કરવા લાગ્યા. રાજનના નાના ભાઈ ૨૦૦૨માં ભાજપમાં જોડાયા તો તેમના પર હુમલો કરાયો જેમાં રાજનના નાના ભાઈએ પોતાનો જમણો હાથ ગુમાવ્યો. (હુમલો પણ જમણા હાથ પર જ કરાયો!) આ કેસની કોઈ તપાસ કરાઈ નહીં. હવે તેનો ભાઈ લૉટરીની ટિકિટ વહેંચીને ગુજરાન ચલાવે છે. પાંચ વર્ષ પહેલાં રાજનના મોટા ભાઈ ચંદ્રનના ઘર પર બૉમ્બથી હુમલો કરાયો હતો. રાજન પર પણ ઘણા બધા હુમલા થઈ ચૂક્યા છે. રાજન પોલીસ ફરિયાદ કરે ત્યારે સીપીએમના નેતાઓ સમાધાન કરી લે. પણ પાછા ચેતવણી પણ આપતા કે યાદ રાખજો, તમારે ચાર દીકરીઓ છે. પરંતુ આટલા બધા હુમલા છતાં આ દલિત પરિવાર ડગ્યો નહીં અને માર્ક્સવાદીઓ સામે લડત ચાલુ જ રાખી.

સામાન્ય રીતે નેતાઓ સામસામે લડતા હોય ત્યારે પરિવારને વચ્ચે લાવતા નથી, પણ આ સામ્યવાદીઓ કેટલી હદે નીચલા સ્તરે જઈ શકે છે તે જુઓ. રાજનની બે દીકરીઓ અખિલા અને અને અંજના ઉંમરલાયક થતાં તેમનાં માગાં આવવા લાગ્યાં. તો સીપીએમ આ બંને બહેનો વિશે દુષ્પ્રચાર કરવા લાગ્યો. અખિલાનો પતિ ભાજપનો કાર્યકર છે.

અખિલા અને અંજના સ્કૂટર પર જતી હતી ત્યારે તેમનું સ્કૂટર સીપીએમની ઑફિસ બહાર બગડી ગયું. એ વખતે સીપીએમના કાર્યકરોએ તેમની જ્ઞાતિના સંદર્ભે હલકી ટીપ્પણી કરી. ૧૧ જૂન ૨૦૧૬ના રોજ આ બંને બહેનો કુટ્ટીમકૂલની સીપીએમના કાર્યાલયે ફરિયાદ કરવા ગઈ. પરંતુ તેઓ અંદર ન ગયા અને બહારથી તેમણે પણ સામે સંભળાવ્યું. પોલીસ આવી ગઈ એટલે બંને બહેનો પાછી ફરી ગઈ.

તેના કેટલાક કલાકોની અંદર જ રાજનના ઘર પર સીપીએમના માણસોએ હુમલો કરી દીધો. તેમની કારને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ઘરની બારીઓ તોડી નાખી. આ ઘટના પછી હકીકતે શું થવું જોઈતું હતું? સીપીએમના ગુંડાઓની ધરપકડ થવી જોઈએ એ જ સ્વાભાવિક વાત હતી. કારણકે દલિત અને તેમાંય મહિલાઓને ગાળો દેવી, તેમના ઘર પર હુમલો કરવો એ બે ઘટનાઓ બની હતી. પરંતુ ધરપકડ આ બંને દલિત બહેનોની કરવામાં આવી! અને પોલીસમાંથી જામીન મળવાના બદલે તેમને કૉર્ટમાંથી ન્યાયિક હિરાસતમાં મોકલવામાં આવી. અખિલાને તો દૂધપીતી બાળકી છે. સીપીએમના અત્યાચારના કારણે અખિલાની આ બાળકીને પણ માતા સાથે જેલની હવા ખાવાનો વારો આવ્યો!

આટલું ઓછું હોય તેમ જ્યારે આ બહેનો જામીન પર જેલમાંથી છૂટી ત્યારે એક ટીવી ચર્ચામાં અંજનાને સીપીએમની મહિલા નેતાએ એવું કહ્યું કે તેઓ તો ક્રિમિનલ ગુંડા ગેંગની સભ્ય છે. આ અપમાનથી અંજનાને એટલું લાગી આવ્યું કે તેણે આપઘાતનો પ્રયાસ કર્યો અને તેને એક હૉસ્પિટલના આઈસીયૂમાં દાખલ કરવી પડી. આ બધા પછી પોલીસે સીપીએમના ધારાસભ્ય એ. એન. શમશીર અને મહિલા નેતા પી. પી. દિવ્યા સામે કેસ દાખલ કર્યો. આ કેસમાં સમગ્ર ભારતના સેક્યુલર પક્ષોએ કેરળ પહોંચી જવાની જરૂર હતી. ખાસ તો રાહુલ ગાંધીએ કારણકે આ રાજન કૉંગ્રેસમાંથી ચૂંટણી પણ લડ્યા હતા. દલિત, મહિલા અને કૉંગ્રેસ આ ત્રણેય બાબતો આ રાજન પરિવાર સાથે જોડાયેલી હતી, તો પણ કૉંગ્રેસના કોઈ નેતાનું પેટનું પાણી હલ્યું નથી.

સામ્યવાદીઓએ પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળ જેવાં રાજ્યો કૉંગ્રેસ પાસેથી જીતી લીધાં છે ત્યારે કૉંગ્રેસ માટે જેમ ગુજરાત અને અન્ય કેટલાંક રાજ્યોમાં ભાજપ મુખ્ય હરીફ છે તેમ આ રાજ્યોમાં તો મુખ્ય હરીફ સામ્યવાદીઓ હોવા જ જોઈએ ને. પરંતુ ન તો રાહુલ ગાંધી કેરળ ગયા. ન તેમણે આજ સુધી સામ્યવાદીઓની ગુંડાગીરી માટે કોઈ અવાજ સંસદની અંદર ઉઠાવ્યો. ન તો અરવિંદ કેજરીવાલ કેરળ ગયા કે ન દલિતોનાં મસીહા હોવાનો દાવો કરતાં માયાવતી કેરળ ગયા. ન તો મહિલાઓ માટે અવાજ ઉઠાવનારી કોઈ બિન્દી ગેંગની સભ્ય કેરળ ગઈ. ન તો શોભા ડેએ કોઈ ટ્વીટ કર્યું. ન તો કોઈ ગુજરાતી કૉલમિસ્ટે કેરળ પર અત્યાર સુધી લખ્યું.

હવે ત્રીજો કિસ્સો. કેરળના ઇડુક્કી જિલ્લામાં કુર્નાલી પાસે મુરીક્કડી ખાતે રોજે રોજનું કમાઈને ખાતા એટલે કે દાડિયા એવા દલિત મરીયપ્પનનું ઘર સીપીએમના કાર્યકરોએ ગત ૪ ડિસેમ્બરે પડાવી તેના સ્થાને ઑફિસ બનાવી નાખી. મેજિસ્ટ્રેટના આદેશને પણ કાર્યકરો ઘોળીને પી ગયા. તેના કારણે માત્ર એક વર્ષ અને ત્રણ વર્ષની બે દીકરીઓ સાથે આ દલિત મરીયપ્પનનો પરિવાર રાતોરાત રસ્તા પર આવી ગયો! આ પ્રશ્ને ત્યાંના શાસક એલડીએફમાં પણ તિરાડ પડી છે. સીપીએમની ગુંડાગીરી સામે સીપીઆઈ આ પરિવારના સમર્થનમાં આવી ગયો છે. આ મામલે પણ નેશનલ મિડિયા ચૂપ છે. કૉંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી, બસપ વગેરે અને ફેમિનિસ્ટ બિન્દી ગેંગ પણ ચૂપ છે.

આ ચોથા કિસ્સામાં પણ એક મહિલાની વાત છે. ચિત્રલેખા નામની એક દલિત મહિલા છેલ્લાં ૧૪-૧૪ વર્ષથી સીપીએમ સામે લડત આપે છે. લડત શેના માટે? ચિત્રલેખાએ ૨૦૦૪માં કન્નુર જિલ્લાના (કેરળના વર્તમાન મુખ્ય પ્રધાન વિજયનના વિસ્તાર) પયન્નુર શહેરમાં રિક્ષા ચલાવીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા નિર્ણય કર્યો. આ વાત અહીંના પુરુષ ડ્રાઇવરોને પસંદ ન પડી. તેનાં કારણ- બે. એક, તો ડ્રાઇવરો મોટા ભાગે ઉચ્ચ વર્ણના. બીજું પુરુષો વચ્ચે મહિલા કેવી રીતે ઘૂસે ? અને આ ડ્રાઇવરો પાછા સીપીએમના મજૂર સંગઠન ‘સિટુ’ના સભ્યો છે. આથી ચિત્રલેખા અને તેના પરિવાર પર શારીરિક હુમલાઓ શરૂ થઈ ગયા. એક વાર તો તેની રિક્ષાને આગ લગાડીને તેને મારી નાખવાનો પણ પ્રયાસ થયો. તેના પતિ પર હુમલો કરાયો ત્યારે તેને બચાવવા જતાં દિયરે જાન ગુમાવવો પડ્યો. એક દાયકા સુધી સીપીએમના ગુંડાઓ સામે લડત આપ્યા પછી વર્ષ ૨૦૧૪માં ચિત્રલેખાએ રક્ષણ માગવા ૧૨૨ દિવસ વિરોધ કર્યો. એ વખતે કૉંગ્રેસની સરકાર હતી. પરંતુ તેણે પણ સીપીએમના ગુંડાઓ સામે શરણાગતિ સ્વીકારતા હોય તેમ બીજા શહેરમાં વસાવવા જમીન અને નાણાકીય સહાય આપવા વચન આપ્યું. ૨૦૧૬માં કેરળમાં સીપીએમની મોરચા સરકાર રચાઈ ત્યારે અગાઉની સરકારની નાણાકીય સહાય આપવાનું વચન પાળવાનું નકારી દીધું. સીપીએમે તેની સામે એક કમિટી રચી અને આક્ષેપ કર્યો કે કૉંગ્રેસ સરકારે તેને ગેરકાયદે જમીન આપી હતી. સીપીએમે ચિત્રલેખા સામે રેલી પણ કાઢી. એક અહેવાલ પ્રમાણએ કેરળના મુન્નર હિલ્સમાં કૉર્પોરેટ ગૃહોએ લગભગ ૫ લાખ એકર જમીન ગેરકાયદે પચાવી પાડી છે, પરંતુ સીપીએમે તેમની સામે ક્યારેય કોઈ રેલી કાઢી નથી. અદાણી-અંબાણી અને પાંચ ઉદ્યોગપતિઓને ફાયદો કરાવવાના ભાજપ પર આક્ષેપ કરનારાઓએ આ બાબતે ક્યાંય કંઈ બોલ્યું હોવાનું ધ્યાનમાં હોય તો કહેજો. ચિત્રલેખાએ ૪૭ દિવસના ધરણા પણ કર્યા હતા. પરંતુ રોજે રોજ ગરીબોની વાત કરતા આજતકના પૂણ્ય પ્રસૂન વાજપેયી સહિતના કોઈ સેક્યુલર પત્રકારોને કેરળના ગરીબની વેદના દેખાતી નથી. ન તો બિન્દી ગેંગને પણ આ મહિલાની કથામાં રસ છે.

કેરળમાં ગત જુલાઈ ૨૦૧૭માં એક દલિત છોકરા વિનાયકનનું પોલીસ અત્યાચારના કારણે હિરાસતમાં મૃત્યુ થયું. આ દલિત છોકરા અને તેનો મિત્રનો વાંક એટલો જ હતો કે તેઓ ત્રિશૂર જિલ્લાના પાવર્ટ્ટીમાં એક જાહેર રસ્તા પર એક છોકરી સાથે વાત કરી રહ્યા હતા અને છોકરીના પિતાએ પોલીસમાં ફરિયાદ કરી હતી. આ કિસ્સામાં પણ સેક્યુલરો અને લિબરલોને રસ ન પડે કારણકે સામે કોઈ યોગી આદિત્યનાથ મુખ્ય પ્રધાન નથી. કોઈ હિન્દુવાદીઓને આમાં ધિબેડી શકાય તેમ નથી. સ્ત્રી, પ્રેમ, સેક્સ આ બધા મુદ્દે ઉછળી ઉછળીને લખતા કોઈ કૉલમિસ્ટે પણ આ મુદ્દે કંઈ લખ્યું નથી.

અને છેલ્લે, સીપીએમના પ્રકાશ કારતને એક વાર પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે તમારા પૉલિટ બ્યૂરોમાં છેલ્લાં ૫૦ વર્ષથી કોઈ દલિત નેતાનો સમાવેશ કેમ નથી કરાતો અને માત્ર બ્રાહ્મણો, નાયર, કાયસ્થ, ક્યારેક જ ઓબીસી હોય છે ત્યારે કરાત પાસે કોઈ જવાબ નહોતો!

આવા લોકોનો સાથ લઈને ગુજરાતમાં દલિતોના નેતા થઈને કોઈ સામ્યવાદને ઘૂસાડવા પ્રયાસ કરે ત્યારે ખાસ ચેતવા જેવું છે.

gujarat, politics, sanjog news, vichar valonun

ગુજરાતની ચૂંટણી: કાલે પરિણામો પછી શું?

(વિચાર વલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૭/૧૨/૧૭)

આવતીકાલે ગુજરાતની ચૂંટણીનાં પરિણામો આવશે. જે પણ પક્ષ જીતે તેને અભિનંદન, પરંતુ પ્રજા હારવી ન જોઈએ. હારનાર પક્ષે આત્મચિંતન કરવું પડશે કે જે પરિણામો આવ્યાં તે કેમ આવ્યાં. વિજેતા પક્ષ પર આક્ષેપો કરવાના બદલે નમ્રતાથી હાર સ્વીકારી આગામી પાંચ વર્ષ જનતા માટે સમર્પિત થવાનો સંકલ્પ લેવો પડશે. સરકારને પ્રજાભિમુખ કામોમાં સાથ અને પ્રજાવિરોધી કામોનો પ્રચંડ વિરોધ કરવો પડશે.

આ વખતે ત્રણ આંદોલનોની કાખઘોડીનું મોડલ ખુલ્લું પડી ગયું છે. એટલે હારનાર પક્ષ માટે આવતા વખતે ત્રણ આંદોલનોને મહોરું બનાવીને વિરોધ જગાવવાનું સરળ નહીં હોય. ગુજરાત અને ભારતમાં આંદોલનો તો ઘણાં થયાં છે પરંતુ નવી પેઢીને યાદ હોય તેવાં તાજેતરનાં ચાર આંદોલનો છે. એક તો ૨૦૧૧નું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન. અને બાકીનાં ત્રણ તો ગુજરાતના ખબર જ છે- પાટીદાર અનામત આંદોલન, ઓબીસી આંદોલન અને દલિત આંદોલન. આ ચારેય આંદોલનોથી જનતાને શું વળ્યું તે ચિંતનનો વિષય છે.

શું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનથી ભ્રષ્ટાચાર બંધ થયો? ઉલટાનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનમાંથી જન્મેલા આમ આદમી પક્ષ પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો લાગ્યા. ગરીબોની વાત કરનારા પક્ષે પોતાના બે વર્ષ પૂરા થવા નિમિત્તે કરેલા કાર્યક્રમમાં ભોજનની એક પ્લેટના રૂ. ૧૨,૦૦૦ ચૂકવ્યા હોવાનો આક્ષેપ થયો. રૂ. ૪૦૦ કરોડનું હાઇ સિક્યૉરિટી નંબર પ્લેટ કૌભાંડ બહાર આવ્યું. કપિલ મિશ્રએ બીજા કોઈ નહીં, પરંતુ આમ આદમી પક્ષના વડા અરવિંદ કેજરીવાલ પર બનાવટી કંપની મારફતે ‘આઆપ’ને રૂ. ૨ કરોડ અપાયા હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. કેજરીવાલના નિકટના ‘આઆપ’ નેતા સત્યેન્દ્ર જૈન પર કપિલ મિશ્રએ કેજરીવાલના સાઢુભાઈ માટે રૂ. ૫૦ કરોડમાં જમીન સોદો કરવાનો આક્ષેપ પણ કર્યો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે આ બધા આક્ષેપો પછી અગાઉ તમામ નેતાઓ સામે બેફામ આક્ષેપો કરવા જાણીતા અરવિંદ કેજરીવાલની બોલતી બંધ થઈ ગઈ છે.

પાટીદાર અનામત આંદોલનની વાત કરીએ. તે ઓબીસીમાં પાટીદારોને સમાવીને અનામત આપવા માટે હતું, પરંતુ ૨૨ નવેમ્બર આવતા સુધીમાં આ આંદોલન ‘ભાજપ હટાવો-કૉંગ્રેસ બચાવો’ આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયું. પાટીદારોમાં એકતાના બદલે લેઉવા-કડવા ઉપરાંત ‘પાસ’ સમર્થક અને ‘પાસ’ વિરોધી આવા ચાર ભાગલા થઈ ગયા. હાર્દિક પટેલ આણિ કંપનીએ સાચા પાટીદાર કોણ છે અને કોણ નહીં તેનું પ્રમાણપત્ર આપવાનો ઠેકો જાણે કે લઈ લીધો. આ જ રીતે દારૂબંધીની વાત કરતા અલ્પેશ ઠાકોરે વિજય રૂપાણીની ભાજપ સરકારને દારૂબંધીનો કાયદો કડક બનાવવા ફરજ પાડી હતી. વડોદરાના અખંડ ફાર્મમાંથી (ક્રિકેટની સ્પર્ધા- આઈપીએલના પૂર્વ કમિશનર ચિરાયુ અમીન સહિત) મોટાં માથાંઓને પકડ્યાં હતાં. પરંતુ એ જ અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસમાં જોડાયા અને તેમના સ્વાગત સમારંભમાં શંકરસિંહ વાઘેલાએ કૉંગ્રેસ છોડતાં વિપક્ષના નેતા બનેલા મોહનસિંહ રાઠવાએ “ભાજપ દારૂ આપે તો પી લેજો, પણ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો” આવી અપીલ, કૉંગ્રેસના તે સમયે ઉપાધ્યક્ષ અને અત્યારે અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કરી અને આ રીતે અલ્પેશભાઈના આંદોલનનું રામશરણ થઈ ગયું.

જિજ્ઞેશ મેવાણીનો પણ એક જ એજન્ડા સાબિત થયો- ‘ભાજપ હટાવો, કૉંગ્રેસ બચાવો.’ ચિંતાજનક બાબત એ રહી કે તેમના પર ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ કરવાના આક્ષેપોવાળા પૉપ્યુલર ફ્રન્ટ ઑફ ઇન્ડિયાની રાજકીય પાંખ સૉશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા તરફથી ભંડોળ લીધું હોવાના આક્ષેપો થયા છે. જિજ્ઞેશે ભાજપને કૉર્ટ કાર્યવાહીની ધમકી આપી છે. આ આક્ષેપો સાચા હોય કે ન હોય, પરંતુ ભારત વિરોધી અરુંધતી રોય તરફથી તો રૂ. ૩ લાખ મળ્યા જ છે એનું જિજ્ઞેશે ખંડન કર્યું હોવાનું ધ્યાનમાં નથી. શું જિજ્ઞેશ મેવાણી અરુંધતી રોયના ભારત વિરોધી વલણનું સમર્થન કરે છે? જિજ્ઞેશે કન્હૈયાકુમાર જેવા ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર, અફઝલ ગુરુની સમર્થક ગેંગના કાર્યક્રમો યોજનાર અને કાશ્મીરમાં સેના બળાત્કારી છે તેવા આક્ષેપો કરનારથી વેગળા રહીને માત્ર દલિત ઉદ્ધારની પ્રવૃત્તિ કરવા જેવી છે. આ ત્રણેય નેતાઓએ જો પોતાના પક્ષો રચ્યા હોત તો કદાચ તેમની અપીલ વધુ અસરકારક નીવડી હોત.

આ ચૂંટણીમાં ઘણા બુદ્ધિજીવીઓ-પત્રકારો-લેખકો પણ ખુલીને રાજકીય પક્ષોના સમર્થનમાં બહાર આવ્યા. ફેસબુક અને વૉટ્સએપ પર આવા કેટલાક બુદ્ધિજીવીઓએ ચોક્કસ પક્ષને હરાવવા અપીલ કરી અને આડકતરું બીજા પક્ષનું સમર્થન કર્યું. આ પણ એક ચિંતાજનક બાબત છે. જોકે આનું સકારાત્મક પાસું એ છે કે અત્યાર સુધી પડદા પાછળ રહીને સમર્થન કે વિરોધ કરતા લોકોના ચહેરા ખુલ્લા પડી ગયા.

ગુજરાતની ચૂંટણીમાં ત્રીજા પક્ષનું પણ નામોનિશાન નથી રહેતું તેનું કારણ એ છે કે એનસીપી, બસપ વગેરે ચૂંટણી સમયે જ સક્રિય દેખાય છે. ભાજપ-કૉંગ્રેસ આટલા લાંબા સમયથી છે અને સત્તા મેળવી શકે છે કારણકે તેમણે સંઘર્ષ કર્યો છે. કૉંગ્રેસમાં પણ હવે ચૂંટણી સમયે જ સક્રિયતા વધુ દેખાય છે, પરંતુ તો પણ આજની તારીખે તેના મૂળિયા ઊંડા છે કારણકે ભૂતકાળમાં તેના નેતાઓએ સંઘર્ષ કર્યા છે. જો ત્રીજા પક્ષોમાંના કોઈ પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવા માગતા હશે તો તેમણે પાંચેય વર્ષ જનતાના પ્રશ્નોને અસરકારક રીતે વાચા આપવી પડશે.

આ લખાય છે ત્યારે પ્રથમ તબક્કાનું મતદાન થયું છે, બીજા તબક્કાના મતદાન આડે એક દિવસ બાકી છે. પ્રથમ તબક્કામાં જામજોધપુરના કલ્યાણપુર ગામે મતદાનનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. ગામવાસીઓની ફરિયાદ હતી કે તેમની કેનાલ કોઈએ તોડી નાખી હોવાથી પાણી નહોતું મળતું. આપણા અમરેલીના ખાંભા તાલુકાના ભાણિયા ગામે પણ રોડ, પીવાના પાણીની સુવિધા, વાહનવ્યવહારની સુવિધા જેવી પાયાની સુવિધાના અભાવે મતદાન કર્યું નહોતું. મોરબી તરફ પણ એક ગામે પૂરતા પાણીના અભાવે મતદાન ન કર્યું. કાલાવડના ગજાડી ગામના લોકોએ પણ પાયાની સુવિધાના અભાવે મતદાનનો બહિષ્કાર કર્યો છે. ભાજપના વિકાસમાં આ છિદ્રો નાનાં હોય તો પણ તેની અવગણના કરવા જેવી નથી. આવાં બીજાં ગામો હોય તો તેમની પણ સમસ્યા કાલનાં પરિણામો પછી જે સરકાર બને તેમણે ઉકેલવી પડશે કારણકે જ્યાં સુધી ગામો સુખી નહીં થાય ત્યાં સુધી વિકાસ અધૂરો જ ગણાશે.

દરેક ઘરમાં શૌચાલય અને પાણીનું જોડાણ, આ વચન આ વખતે અપાયું હતું. સ્વતંત્રતાના સિત્તેર વર્ષે પણ આ વચન આપવું પડે તે દુઃખની વાત ગણાય. ગરીબી હટાવોની વાતો પણ વર્ષોથી થાય છે, પણ ગરીબી હટતી નથી અને તે દર ચૂંટણીનું વચન બની જાય છે.

નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાત ભાજપને એક સૂત્રે બાંધ્યું હતું, પરંતુ તેમના ગયા પછી જૂથવાદના આક્ષેપો થાય છે. ભાજપ ભલે ના પાડે, પરંતુ આનંદીબહેન પટેલ અને અમિત શાહ જૂથ વચ્ચે ટકરાવ રહ્યો અને પરિણામે આનંદીબહેને વય મર્યાદાના કારણોસર રાજીનામું આપ્યું, તે પછી ચૂંટણી લડવાની પણ ના પાડી. આનંદીબહેન સરકાર વખતે પણ અમરેલી સહિત ગુજરાતમાં પૂર વખતે બરાબર સહાય નહોતી પહોંચી તો વિજયભાઈ રૂપાણી સરકાર વખતે પૂરમાં રાહત કામગીરી સારી થઈ પણ ઠેર ઠેર રોડ ખરાબ થઈ ગયા. પેટ્રોલ-ડીઝલના વધેલા ભાવ અને ગેસના બાટલા મોંઘા થયા. જીએસટીમાં સરકારે રાહતો આપી પરંતુ નાણા પ્રધાનનું વલણ અક્કડ અને લોકોને સાંભળતા ન હોવાની ફરિયાદ થઈ. મધ્યમ વર્ગ અને ખાસ તો નોકરિયાતો માટે કોઈ પક્ષ વિચારતો જ નથી.

સવા વર્ષ પછી લોકસભાની ચૂંટણી આવશે. હવે વિપક્ષો અને તેમના સમર્થકો ખૂબ જ જાગૃત છે. જે રીતે ભાજપ સમર્થકો વિપક્ષી નેતાઓની જૂની ક્લિપો બતાવીને તેઓ અગાઉ શું બોલ્યા હતા તે પ્રસારિત કરતા હતા હવે આ જ શસ્ત્ર વિપક્ષ સમર્થકો વળતું ઉગામી રહ્યા છે. આ એક સારી વાત પણ રહેશે કારણકે આનાથી બોલતી વખતે હવે નેતાઓએ જાગૃત રહેવું પડશે.

આ વખતે કદાચ એટલે જ બંને પક્ષે નેતાઓએ પ્રચાર સભાઓમાં પણ મોટા ભાગે વચનો આપવામાં અને બોલવામાં સાવધાની દાખવી છે. ચૂંટણી ઢંઢેરામાં ભાજપે બેફામ વચનો આપવાનું ટાળ્યું છે. હા, ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાનું વચન આપ્યું છે તે તેણે પાળવું પડશે, નહીંતર પચાસ લાખ ઘર બનાવવા અને કાળાં નાણાં પાછા આવવાથી પંદર લાખ જમા થશે તે વાતની જેમ આ વચન પણ બૂમરેંગ સાબિત થશે. આ વખતની ચૂંટણીમાં ઢંઢેરાનું તો મહત્ત્વ જ ન રહ્યું! પ્રથમ તબક્કાના મતદાનના થોડા દિવસો પહેલાં જ ઢંઢેરાઓ બહાર પડાયા. ગુજરાતમાં પોરબંદર કિનારે ડ્રગ્સ પકડાય અને વડોદરાની એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાંથી છોકરીઓ ડ્રગ્સ પીતી પકડાય તે ચિંતાજનક છે. અહીં ભાવનગર, રાજકોટ અને ભરૂચમાંથી આઈ.એસ.આઈ.એસ.ના એજન્ટો પકડાય છે તે પણ ચિંતાજનક છે. સત્તાના સુખમાં સરહદી રાજ્ય એવા ગુજરાતને ડ્રગ્સ અને ત્રાસવાદના પંજામાંથી બચાવવા સતર્ક રહેવું પડશે. ગાયની રક્ષા પણ કરવી પડશે અને સાથે રસ્તા પર ગાયોને છૂટી મૂકીને તેના માલિકો નિરાંતવા થઈ જાય છે તેનો ઉકેલ લાવવો પડશે.

હવે જે સરકાર આવે તેણે જૂથબંધી વગર સ્થિરતા આપીને નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાત મોડલને ફરીથી સુપરફાસ્ટ સ્પીડે આગળ વધારવું પડશે. અગાઉની સરકાર પ્રત્યે રાગદ્વેષ રાખ્યા વગર શાળાની ફી પર નિયંત્રણ મૂકતા કાયદાને શાળા સંચાલકોનો વિરોધ હોય તો પણ મક્કમતાથી કડક રીતે અમલ કરાવવો જોઈએ. રસ્તા પર થાગડથિગડના બદલે રસ્તા સારી ગુણવત્તાના બને, ફૂટપાથ પરથી દબાણ હટે અને પગપાળા ચાલનારા જૈન મુનિ-સાધ્વીથી માંડીને સામાન્ય જનનો વિચાર થાય તે જોવું પડશે. અમરેલી– ભાવનગર-જૂનાગઢમાંથી જે પણ ધારાસભ્યો ચૂંટાય તેમણે આ ત્રણ જિલ્લાઓના વિકાસ માટે સઘન પ્રયત્નશીલ રહેવું પડે. ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન પણ કરવું પડે તો કરવું, પરંતુ આ ત્રણ જિલ્લાઓમાંથી મોટામોટા રાજકારણીઓ હોવા છતાં તેનો જોઈએ તેવો વિકાસ થયો નથી તે હકીકત છે. નર્મદા ડેમના દરવાજા બંધ થયા પરંતુ તેની કેનાલ-સબ કેનાલ વગેરે જે કંઈ કામ બાકી હોય તે સત્વરે પૂરું કરવું રહ્યું. ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી મળી રહે તે જોવું રહ્યું. અમદાવાદની મેટ્રો ટ્રેનનું કામ ઝડપી અને સમયસર પૂરું થાય, વડોદરા અને સુરતમાં મેટ્રો ટ્રેનનું વચન પળાય, તે જોવું રહ્યું. બુલેટ ટ્રેનનું કામ પણ સમયબદ્ધ ચાલે તેની ચિંતા કરવી રહી.

આ આંદોલનોનાં પરિણામે સામાજિક રીતે જે ખાઈ ઊભી થઈ છે, ચૂંટણી સમયે જે રીતે સમાજોના નામે કેટલાક આગેવાનો રાજકીય પક્ષોને બ્લેકમેઇલ કરવા નીકળી પડે છે. આથી ફરી સામાજિક સમરસતા સ્થપાય તેની ચિંતા આરએસએસ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ, સ્વાધ્યાય પરિવાર, ગાયત્રી પરિવાર, આર્ટ ઑફ લિવિંગ વગેરે સમાજસેવી સંસ્થાઓએ કરવી પડશે.

gujarat, humor, national, politics

૧૮મી ડિસેમ્બરે કોણ શું કહેશે?

(નોંધ: આ હાસ્ય લેખ છે તેથી તેને હળવાશથી જ લેવો.)

૧૮મી ડિસેમ્બરે ગુજરાતની ચૂંટણીનાં પરિણામો આવી જશે. તે દિવસે સંભવિત પરિણામો અને તદનુસાર રાજકીય પક્ષોની સંભવિત પ્રતિક્રિયાઓ કંઈક આવી હોઈ શકે:

જો ભાજપ દોઢસો કે તેથી વધુ બેઠકો સાથે જીતી જશે તો

ભાજપ: આ જીત આદરણીય વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજીની જીત છે. આ વિજય મોદીજીના નેતૃત્વમાં ભાજપ સરકારોએ કરેલાં વિકાસકાર્યોની જીત છે.  આ જીત માનનીય મુખ્યમંત્રી શ્રી વિજયભાઈ રૂપાણી અને નાયબ મુખ્યમંત્રી શ્રી નીતિનભાઈ પટેલની સરકારે ગુજરાતને ગતિશીલ બનાવ્યું તેની જીત છે.  આ જીત ગુજરાતના પહેલાં મહિલા મુખ્યપ્રધાન શ્રીમતી આનંદીબહેન પટેલની જીત છે. (મિડિયા: ટૂંકમાં પતાવો ભાઈ…યશ આપવામાં જ આ બાઇટ  પૂરી થઈ જશે.) આ જીત માનનીય રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ શ્રી અમિતભાઈ શાહની જીત છે. આ જીત પ્રદેશ પ્રમુખ શ્રી જિતુભાઈ વાઘાણીની પણ છે. આ જીત કૉંગ્રેસને લપડાક છે. કૉંગ્રેસના કુપ્રચારને ગુજરાતની શાણી જનતા સારી રીતે સમજી ગઈ છે. અને આ જીતથી લોકસભાની ચૂંટણી પર બહુ જ અસર થશે અને જે રીતે વિધાનસભામાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી તે જ રીતે લોકસભામાં ૨૦૧૪ કરતાં પણ વધુ બહુમતીથી આદરણીય વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજી ફરીથી સરકાર બનાવશે. અને સાથે જ અમારો અનુરોધ છે કે રાહુલ ગાંધી અમારો પ્રચાર કરવાનું કામ આગામી તમામ ચૂંટણીઓમાં પણ ચાલુ રાખે અને મણિશંકર અય્યરને પાછા કૉંગ્રેસમાં લઈ લે જેથી ચૂંટણી સમયે તેઓ મોદીજીને ગાળો દઈ અમને ચૂંટણી જીતાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે.

કૉંગ્રેસ: આ જીત એ ભાજપની જીત નથી, પણ ઇવીએમની જીત છે. આ પરિણામોની જવાબદારી અમારી સામૂહિક છે. તેના લીધે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ શ્રી રાહુલ ગાંધીજીને રાજીનામું આપવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી ઉપસ્થિત થતો કારણકે તેઓ તો હમણાં અગિયાર દિવસ પહેલાં જ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા છે. (મિડિયા: તો શું અધ્યક્ષ તરીકે સોનિયા ગાંધીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ?) સોનિયા ગાંધીજી તો નાદુરસ્ત તબિયતના કારણે આ વખતે ગુજરાત પ્રચારમાં જ નહોતા આવી શક્યા. જો આવ્યા હોત તો ભાજપ જીતી શક્યું જ ન હોત. (મિડિયા: ૨૦૦૨, ૨૦૦૭ અને ૨૦૧૨માં આવ્યાં જ હતાં…) એ વખતે પરિસ્થિતિ જુદી હતી. (અમારી પાસે હાર્દિક, અલ્પેશ અને જિજ્ઞેશ નહોતા) આ વખતે અમે પૂરી તાકાતથી રાહુલ ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં લડ્યા. પરંતુ ભાજપે કોમવાદ અને જ્ઞાતિવાદના મુદ્દા ઊછાળ્યા અને  ઇવીએમના સેટિંગથી પરિણામોમાં ગરબડ થઈ. ઉત્તર પ્રદેશમાં જુઓ, જ્યાં બેલેટ પેપરથી મતદાન થયા છે (મિડિયા: અરે ભાઈ, ગુજરાતની વાત કરો ને.) ત્યાં ભાજપનો વિજય નથી થયો. (મિડિયા: તો શું રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને કર્ણાટકમાં પણ તમારી હાર નિશ્ચિત છે?) ના. અમે પૂરી તાકાતથી લડશું. ભાજપના ભ્રષ્ટાચાર અને વિકાસની પોલ ખોલીશું. અમને વિશ્વાસ છે કે (એક ને એક દિવસે) પ્રજા અમને સાથ જરૂર આપશે. તમે જુઓ, ભાજપ ભલે વિજયી થયો હોય, પણ અમારો જનાધાર જળવાઈ રહ્યો છે. અમારા મતની ટકાવારી જળવાઈ રહી છે.

મિડિયાના હેડિંગ:

૧. મોદીની ‘નીચતા’થી રાહુલને જોરદાર લાત

૨. ભાજપનો ભગવો લહેરાયો, પણ કૉંગ્રેસનો જનાધાર વધ્યો

૩. ભાજપની જીત પણ લોકસભામાં શું આ સિલસિલો જારી રહેશે?

૪. રામમંદિર અને ‘નીચ’એ ભાજપને જીત અપાવી

૫ ભાજપની ભવ્ય જીત, પણ મુખ્યમંત્રી શું વિજય રૂપાણી જ બનશે?

૬. ભાજપનો શાનદાર વિજય, અમિત શાહ મુખ્યમંત્રી બનશે?

જો દોઢસોથી ઓછી બેઠકો આવી તો

ભાજપ: આ વખતે કૉંગ્રેસનો કુપ્રચાર અને તેણે ઊભા કરેલાં ત્રણ મહોરાએ ફેલાવેલી નેગેટિવિટી કામ કરી ગઈ. આમ છતાં તમે જુઓ કે પ્રજા ભાજપ સાથે જ રહી છે. અમારો જનાધાર વધ્યો છે. કૉંગ્રેસે ગમે તેટલા ધમપછાડા કર્યા પણ તેની સરકાર ન જ બની. રાહુલ ગાંધી અહીં ડેરા તંબુ તાણીને રહ્યા તો પણ તેમની સરકાર ન બની. (મિડિયા: પણ તમારા ફલાણા નેતા જીતી નથી શક્યા…) ચૂંટણીમાં ક્યારેક આવું થતું હોય છે. પરંતુ એકંદરે તમે જુઓ કે આદરણીય વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી, માનનીય મુખ્યમત્રી (મિડિયા: આણે પાછું ચાલુ કર્યું…બધાં નામો લેતાં લેતાં તો દિવસ પતી જશે…) ના વિકાસને, સુશાસનમાં લોકોએ વિશ્વાસ મૂક્યો છે.  અને અમને વિશ્વાસ છે કે લોકસભાની ચૂંટણી પણ અમે આદરણીય વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અને અમારા રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ શ્રી અમિતભાઈ શાહના નેતૃત્વમાં જંગી બહુમતીથી જીતીશું.

કૉંગ્રેસ: ભાજપના દોઢસો પ્લસના દાવાને જનતાએ ફગાવી દીધો છે.  ભાજપે કોમવાદ અને જ્ઞાતિવાદના આધારે વિજય મેળવ્યો છે. અમે નક્કી કર્યું છે કે અમે ક્યારેય કોમવાદ કે જ્ઞાતિવાદના આધારે ચૂંટણી નહીં લડીએ. (મિડિયા: પરંતુ રાહુલ ગાંધીજી પથ્થર એટલા દેવને પૂજતા હતા, મંદિરે મંદિરે જતા હતા તે કોમવાદ નહોતો? અને તમે હાર્દિક પટેલ, અલ્પેશ ઠાકોર અને જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સહારો લીધો તે જ્ઞાતિવાદ નહોતો?) કૉંગ્રેસ સર્વ સમાજોને સાથે લઈને ચાલવામાં માને છે. રાહુલ ગાંધીજીના માર્ગમાં કોઈ મંદિર આવે તો તેમાં જાય તે બહુ જ સ્વાભાવિક છે.  પરંતુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે કૉંગ્રેસ આ વખતે પણ તેનો જનાધાર ટકાવી રાખી શકી છે. (ટીવી જોઈ રહેલો કૉંગ્રેસ કાર્યકર્તા: પણ એ કેટલાંય વર્ષોથી વધતો નથી તેનું શું?) એટલે અમારા અધ્યક્ષ શ્રી રાહુલ ગાંધીજીએ રાજીનામું આપવાનો પ્રશ્ન જ નથી ઉપસ્થિત થતો. (તો શું ભરતસિંહ સોલંકીએ રાજીનામું આપવું જોઈશે?)  એ અમારી કાર્યકારિણીની બેઠકમાં જરૂર વિચારીશું.

મિડિયાનાં હેડિંગ:

૧. ભાજપ માંડમાંડ જીત્યું

૨. ભાજપને જીત તો મળી પણ…

૩. ક્યા બીજેપી કી જીત સે ગુજરાત મેં બદહાલી ધૂલ ગઈ?

૪. ગુજરાતના ગઢમાં ગાબડાં, લોકસભામાં શું થશે?

૫. ભાજપના વિજયથી ભારતમાં ભારે ઉત્સાહ

૬. ગાજ્યા ‘શાહ’ વરસ્યા નહીં

જો કૉંગ્રેસ જીતશે તો

ભાજપ: આ જીત એ કૉંગ્રેસના કુપ્રચારની જીત છે. કૉંગ્રેસના મહોરા બનીને જે ત્રણ લોકોએ જ્ઞાતિવાદી રાજકારણ ખેલ્યું તેની જીત છે. અમને તો હારવાની ટેવ વર્ષોથી છે. એક સમયે અમારા બે જ સાંસદો ચૂંટાઈને આવ્યા હતા. એટલે અમારા માટે આ કંઈ નવું નથી. આ હાર આદરણીય  વડા પ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીજીની બિલકુલ નથી. આ હાર માનનીય મુખ્યમંત્રી શ્રી વિજયભાઈ રૂપાણીની પણ નથી. આ હાર માનનીય ઉપમુખ્યમંત્રી શ્રી નીતિનભાઈ પટેલની પણ નથી. આ હાર માનનીય રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ શ્રી અમિતભાઈ શાહની તો બિલકુલ નથી. (મિડિયા: તો કોની હાર છે એ કહો ને.)  અમે આ હાર કેમ મળી તેનું આત્મચિંતન કરીશું. વિપક્ષ તરીકે મજબૂત ભૂમિકા ભજવીશું. પણ તમે જુઓ કે, અમારો જનાધાર બિલકુલ ઘટ્યો નથી, પણ વધ્યો છે. અમારા મતની ટકાવારી જુઓ. અને તમે એ પણ જુઓ કે ફલાણી ફલાણી બેઠક પર કૉંગ્રેસના ફલાણા નેતા હારી ગયા છે. તે જ બતાવે છે કે સમગ્ર પ્રજા કૉંગ્રેસ સાથે નથી.

કૉંગ્રેસ: આ જીત એ અમારા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ શ્રી રાહુલ ગાંધીજીની (પહેલી) જીત છે. તેમના સઘન પ્રવાસ અને પ્રચારના કારણે જ અમારો વિજય થયો છે. આ જીત એ ભાજપના કુશાસન પર પાક્કા ગુજરાતીની લપડાક છે. નરેન્દ્ર મોદીજીની કેન્દ્ર સરકારના કોઈ કામો થયા નથી તે ગુજરાતની પ્રજાએ સ્વીકારી લીધું છે. આથી મોદીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ. ગુજરાતની ભાજપ સરકારોએ પણ માત્ર વાતોનાં વડાં સિવાય કંઈ કર્યું નથી તે બતાવી આપ્યું છે. વિજય રૂપાણીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ. (મિડિયા: ચૂંટણી પછી તેમની સરકાર બની હોત તો પણ રાજીનામું આપવું જ પડત. પણ તમારા મુખ્યમંત્રી કોણ બનશે?) એ ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યોની બેઠક મળશે તેમાં નક્કી કરશે. અમારી પાસે મુખ્યમંત્રી બનવા અનેક સક્ષમ નેતાઓ છે. (મનમાં: એ જ તકલીફ છે.) અમારે કંઈ ભાજપની જેમ દિલ્લીથી નિર્ણય થતો નથી. (મિડિયા: પણ ધારાસભ્યોની બેઠક ક્યાં અને ક્યારે મળશે?) (મનમાં: એ અમે રાહુલજીને પૂછીને જ કહી શકીએ.)  એ નિર્ણય થતાં જ તમને જણાવવામાં આવશે.

મિડિયાનાં હેડિંગ:

૧. રાહુલજીની અધ્યક્ષતામાં કૉંગ્રેસનો શાનદાર વિજય

૨. ભાજપ તારાં વળતાં પાણી

૩. ભાજપને પાક્કા ગુજરાતીઓની ભારે લપડાક

૪. પંજાએ કમળને કચડ્યું

૫. મોદી-શાહનો અહંકાર ભાજપને લઈ ડૂબ્યો

૬. ગુજરાતની ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદીની ભૂંડી હાલ

 

 

 

 

 

gujarat, politics, sanjog news, satsanshodhan

ટીવી ડિબેટના જાણીતા ચહેરાઓની અજાણી વાતો

(સત્સંશોધન કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૨૯/૧૧/૧૭)

ચૂંટણીનું વાતાવરણ બરાબર જામ્યું છે. પણ આ લખાય છે ત્યારે હજુ પ્રચારસભાની ગરમી જોઈએ તેવી આવી નથી. હા, ટીવી પર ડિબેટમાં રોજેરોજ ગરમાગરમી જોવા મળી રહી છે. આજે એવું થઈ ગયું છે કે સંસદ અને વિધાનસભામાં ચર્ચા ઓછી, ટીવીમાં વધુ જોવા મળે છે. સંસદ-વિધાનસભાના દિવસો જ હવે ઘટી ગયા છે, જે છે તેમાં પણ હોહલ્લા થઈને મોટા ભાગે સત્રો વેડફાતા જોવા મળે છે. આ એક ખરાબ બાબત પણ છે પરંતુ વાદળની રૂપેરી કોરની જેમ ટીવી પર ડિબેટમાં પક્ષો પોતાની વાત મૂકી ચર્ચા કરતા હોય છે. મોટા ભાગે રાડારાડી-દેકારા કરતા હોય છે. એકબીજાને બોલવા ન દેવા, ભાજપ આવો છે અને કૉંગ્રેસ આવી છે, તમે આટલો ભ્રષ્ટાચાર કર્યો અને તમે આટલાં કૌભાંડો કર્યાની હુંસાતુંસીમાં સાચા મુદ્દા ક્યાંક દબાઈ જતા જોવા મળે છે.

હવે ગુજરાતીમાં પણ સમાચારચેનલો વધી ગઈ છે. તેમાં રાત્રે ૮થી ૧૦ ડિબેટનો સમય હોય છે. તે ઉપરાંત ગમે તે સમયે કોઈ મહત્ત્વના સમાચાર આવે ત્યારે ટૅક્નૉલૉજીના પ્રતાપે ફૉનથી, ઑફિસેથી વગેરે રીતે જોડીને ચર્ચા ગોઠવી દેવામાં આવે છે. આવા સમયે ચિત્રમાં આવે છે પ્રવક્તાઓ. ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતા પ્રવક્તાઓ પક્ષનો જાણીતો ચહેરો છે. તેઓ પોતાના પક્ષની છબી ઘડવામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવતા હોય છે. તેઓ કેટલી ધારદાર અને અસરકારક રીતે પોતાના પક્ષની વાત મૂકી શકે છે તેના પરથી લોકો અભિપ્રાય બાંધતા હોય છે. ઘણી વાર પક્ષ કોઈ મુદ્દે ફસાયો હોય કે તેના કોઈ નેતાએ બાફ્યું હોય ત્યારે પ્રવક્તાઓને મુશ્કેલી પણ પડતી હોય છે પરંતુ આવા સમયે તેઓ સિફતપૂર્વક વિરોધી નેતાઓ પર આક્રમણ કરીને બહાર નીકળી જતા હોય છે.

પ્રવક્તાઓને વિશાળ વાંચન ખૂબ જરૂરી છે. થોડા થોડા સમયે સમાચાર મેળવતા રહેવા પડે અને ગુજરાતથી લઈને વિશ્વભરના પ્રવાહો પર જાણકારી રાખવી પડે. ડિબેટ એવી પરીક્ષા છે જેનો કોઈ અભ્યાસક્રમ નથી. ચર્ચામાં એન્કર કે વિરોધી નેતા કે રાજકીય વિશ્લેષકો તરફથી બાઉન્સર કે ગૂગલી આવી જાય ત્યારે તેનો જવાબ ડિફેન્સિવ આપવો કે તેના પર ચોગ્ગા-છગ્ગા મારી દેવા એ પ્રવક્તાની હોંશિયારી પર નભે છે. આ ઉપરાંત ડિબેટ એ એવી પરીક્ષા છે જેની તૈયારી માટે પૂરતો સમય ન પણ મળે. મોટા ભાગે એકાદ કે બે કલાક પહેલાં જાણ થાય અને તેમાંથી અડધો કલાક તો અમદાવાદ જેવા ટ્રાફિકની સમસ્યાવાળા શહેરમાં ચેનલના સ્ટુડિયોએ પહોંચતા થાય.

છેલ્લાં ઘણા વર્ષોથી રાજકીય વિશ્લેષક તરીકે ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતો હોવાથી ભાજપ, કૉંગ્રેસ, આઆપના પ્રવક્તાઓને નજીકથી ઓળખવાનું બન્યું છે. ભાજપમાં ૬૦-૭૦ પ્રવક્તાઓ છે તો કૉંગ્રેસમાં પણ સારી એવી સંખ્યામાં પ્રવક્તાઓ છે. આમ આદમી પાર્ટી નવી છે પરંતુ તેના પ્રવક્તાઓ પણ મજબૂત છે. તો છેલ્લા અઢી વર્ષથી સામાજિક આંદોલનો બહાર આવ્યાં તેના લીધે તેમના પ્રવક્તાઓ પણ ટીવી ડિબેટમાં ભાગ લેતા હોય છે. અલ્પેશ ઠાકોર અને જિજ્ઞેશ મેવાણી એકલવીર છે, પરંતુ પાટીદાર અનામત આંદોલન સમિતિ (પાસ)ના અનેક લોકો વિગત સમયમાં પ્રવક્તા તરીકે જોવા મળ્યા જેમાંના ઘણા તો હવે રાજકારણમાં છે! ભાજપ-કૉંગ્રેસના કેટલાક પ્રવક્તાઓ સાથે વાત કરી એ જાણવાની કોશિશ કરી કે તેઓ કઈ રીતે ડિબેટ માટે તૈયારી કરે છે, પોતાની અંગત જિંદગીને કઈ રીતે સંભાળે છે, ડિબેટ અંગે તેમનો યાદગાર પ્રસંગ કયો છે, પડોશી-મિત્રોમાં કેવા અનુભવ રહે છે.

ભાજપ અને કૉંગ્રેસમાં મિડિયા ઇનચાર્જ પર ટીવી ચેનલો ફૉન કરી તેમની પાસેથી પ્રવક્તા નક્કી કરાવતા હોય છે. મિડિયા ઇનચાર્જ જે તે પ્રવક્તાને જાણ કરતા હોય છે. ડિબેટના વિષયમાં નિષ્ણાત પ્રવક્તાની પસંદગી થતી હોય છે. જેમ કે આર્થિક વિષય હોય તો ભાજપમાંથી સુનીલ શાહ, પ્રશાંત વાળા, યમલ વ્યાસ વગેરે જાય તો કૉંગ્રેસમાંથી હિમાંશુ પટેલ, કૈલાસ ગઢવી વગેરેને કહેવામાં આવે. ભાજપમાં આ કામ હર્ષદ પટેલ અને કૉંગ્રેસમાં નિશીથ વ્યાસ સંભાળે છે.

ભાજપમાં ભરત પંડ્યા, જગદીશ ભાવસાર, ડૉ. અનિલ પટેલ, ડૉ. હેમન ભટ્ટ, ભાવના દવે, કિશોર મકવાણા, અમિત ઠાકર, જયેશ વ્યાસ વગેરે પ્રવક્તાઓ છે, કૉંગ્રેસમાં અશોક પંજાબી, ડૉ. હિમાંશુ પટેલ, સી.એ. હિમાંશુ પટેલ, જયરાજસિંહ પરમાર, ભૂમિન ભટ્ટ, સોનલ પટેલ, પૂજા પ્રજાપતિ જેવાં પ્રવક્તાઓ છે અને આમ આદમી પાર્ટીમાં આપમાં વંદના પટેલ, ઋતુરાજ મહેતા અને જે. જે. મેવાડા છે, તેમાંથી પહેલાં બે હવે કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયાં છે!

આમાંથી કેટલાક ઉગ્ર છે તો કેટલાક ઠંડા કલેજે જવાબ આપનારા છે. ડિબેટમાં તેઓ કઈ રીતે પરિસ્થિતિને સંભાળે છે, કઈ રીતે ઉશ્કેરાટને ખાળે છે, કઈ રીતે તૈયારી કરે છે, પરિવાર-વ્યવસાય-પક્ષ-સંગઠનો અને ટીવી ડિબેટને એક સાથે કઈ રીતે સંભાળે છે, જાણીતા ચહેરા હોવા છતાં બહાર રેસ્ટૉરન્ટ કે થિયેટરમાં કોઈ ન ઓળખે ત્યારે કેવું અનુભવે છે તે મુદ્દે કેટલાક પ્રવક્તાઓ સાથે વાત કરીને તેમની અંગત જિંદગી જાણવા પ્રયાસ કર્યો.

ગુજરાત કૉંગ્રેસના ઉપપ્રમુખ અશોક પંજાબી કહે છે, “ઘણી વાર છેલ્લી ઘડીએ ડિબેટમાં જવાની સૂચના મળે ત્યારે કસોટી થાય છે. વિષય એક લાઇનમાં જ જણાવાયો હોય છે. ઉપરાંત પક્ષમાં બ્રેઇનસ્ટૉર્મિંગ જોઈએ તેટલું થતું નથી. સેન્સિટિવ ઇશ્યૂ હોય તો ગાઇડલાઇન મળી જાય છે. અમારું મુખ્ય કામ પક્ષની રાજકીય લાઇન, કૉંગ્રેસના જૂના મિત્રોનો બચવા કરવાનો અને ભાજપને ઍક્સપૉઝ કરવાનો હોય છે.” પરિવારને હંમેશાં ફરિયાદ રહેતી હોય છે કે અશોકભાઈ સમય આપી શકતા નથી. અશોકભાઈ કહે છે, “મેં પરિવારને વિદેશ લઈ જવાનું ઘણાં વર્ષો પહેલાં કહેલું, પરંતુ પાસપૉર્ટને દસ વર્ષ પૂરાં થઈ ગયા, (વિદેશયાત્રાનો) કોઈ સિક્કો મરાવ્યા વગર ફરીથી તાજેતરમાં રિન્યૂ કરાવ્યો.”

વ્યવસાયે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ અને કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા હિમાંશુ પટેલ તેમની શાંત પરંતુ ધારદાર ચર્ચા માટે જાણીતા છે. ડિબેટ અને અન્ય પ્રસંગ માટે તેમણે પોતાની લાઇબ્રેરી રાખી છે. તેઓ પોતાની રીતે તૈયારી કરીને ચર્ચામાં આવતા હોય છે. તેમના યાદગાર પ્રસંગ જાણવા જેવા છે. તેઓ કહે છે, “૨૦૧૩-૧૪માં કેન્દ્રીય બજેટની ચર્ચા હતી ત્યારે ગુજરાત સરકારના મંત્રી સૌરભ પટેલ ચર્ચા અધૂરી છોડીને જતા રહેલા.” તો ‘જાનો દુનિયા’ ચેનલ પર રાજકીય વિશ્લેષક હરીશ મોતિયાણીએ નેશનલ મિડિયામાં જશો તેવી આગાહી કરેલી કારણકે તે વખતે ચર્ચા હિન્દીમાં હતી.

કૉંગ્રેસના યુવાન પ્રવક્તા ભૂમન ભટ્ટ ટૅક્નૉસેવી છે. તેમની પહેલી ડિબેટ ભાજપના ખાડિયાના ધારાસભ્ય ભૂષણ ભટ્ટ સાથે હતી. તેઓ ગૂગલ અને ઇન્ટરનેટનો તૈયારી માટે વધુ સહારો લે છે. આ ઉપરાંત કૉંગ્રેસની લાઇબ્રેરીની અને મિત્રો પાસેથી વેરિફિકેશનની રીતે મદદ પણ લે છે. જાણીતા ચહેરા તરીકે બહાર જાય અને કોઈ ન ઓળખે તો કોઈ પણ વ્યક્તિના અહંકારને ઠેસ પહોંચે પણ ભૂમિન ભટ્ટ કહે છે કે સાઇકૉલૉજી જ એવી બનાવી લેવાની કે બહાર જઈએ ત્યારે સામાન્ય વ્યક્તિ તરીકે જવાનું. પડોશીઓ તો સારા મળ્યા છે પરંતુ મિત્રોમાં કેટલાક હંમેશાં સળી જ કરતા હોય તેમને ટાળતા શીખી જઈએ.

પોતાની વાત મજબૂત રીતે મૂકવા માટે જાણીતા ભાજપના પ્રવક્તા જગદીશ ભાવસાર કહે છે, “ડિબેટમાં જરૂર પડ્યે ઉગ્રતા પણ લાવવી પડે. એન્કર જો સાવ વિરુદ્ધ જતો હોય તો સિફતપૂર્વક સંઘર્ષમાં પણ ઉતરવું પડે. ભાજપમાં કેન્દ્રીય કાર્યાલયથી માંડીને પ્રદેશ કાર્યાલય સુધી બધી જ ઉચ્ચ સ્તરીય વ્યવસ્થા છે જે તમામ મુદ્દા પર સતત અવગત કરાવતા રહે છે. ડિબેટ જ્યારે ઉગ્ર બને ત્યારે ક્યારેક હાસ્યસભર વાત કરીને વાતાવરણ હળવું પણ બનાવી દેતા હોઈએ. પક્ષ-વ્યવસાય અને ડિબેટ આ બધાનો સ્ટ્રેસ દૂર કરવા સવારે ઉઠતી વખતે અને રાત્રે સૂતી વખતે ભગવાનનું નામ અને સવારે કસરત ખૂબ ઉપયોગી છે. કોઈને નડવું નહીં તેવું નક્કી કર્યું હોય એટલે પરિવાર સાથે બહાર ગયા હોઈએ ત્યારે પ્રશ્ન આવતો નથી.”

ભાજપના પ્રવક્તા પ્રશાંત વાળા મૂળ રાજકોટના છે, થોડા સમયથી ગાંધીનગર સ્થાયી થયા છે. આર્થિક બાબતે તેમની કુશળતા છે. તેઓ કહે છે, “સવારે ધ્યાન ડિબેટમાં ખૂબ જ ઉપયોગી થાય છે. કોઈ મુદ્દા ધ્યાન (મેડિટેશન)ના કારણે તત્સમયે જ એવા સૂજી જાય કે વિરોધીઓની બોલતી બંધ થઈ જાય. તૈયારીમાં સોશિયલ મિડિયા અને ઇન્ટરનેટ ખૂબ ઉપયોગી થાય છે. પ્રતિક્રિયા આપવામાં કે ડિબેટમાં પણ બેલેન્સ ઑફ માઇન્ડ રાખવામાં ધ્યાનથી ફાયદો થાય છે. પ્રવક્તા જ પક્ષની છબી બનાવે છે આથી વિનમ્રતા જરૂરી છે.” ભાજપમાં પ્રવક્તાઓની રોજ અથવા એકાંતરે બેઠક ચોક્કસ થાય. હર્ષદ પટેલ, ભરત પંડ્યા અને આઈ. કે. જાડેજા જેવા અનુભવીઓનું માર્ગદર્શન સતત મળતું રહે છે. પરિવારનાં કામો અંગે પ્રશાંતભાઈ કહે છે, “પક્ષ પણ પરિવારની બાબત હોય તો છૂટ આપે છે. થોડા સમય પહેલાં સુધી મારા માતુશ્રી બીમાર હતા. અને તાજેતરમાં તેમનું અવસાન થયું. તો પક્ષે મને સંપૂર્ણ છૂટ આપી હતી અને બાર-તેર દિવસ હું સંપૂર્ણપણે પક્ષનાં કાર્યોથી મુક્ત રહ્યો, પરંતુ મારી પણ સામે ફરજ છે કે તે પછી સંપૂર્ણ રીતે પક્ષને સમર્પિત રહેવું.” એક યાદગાર પ્રસંગ વિશે તેઓ કહે છે, “પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારા વખતે એક ચેનલ પર એન્કર, રાજકીય વિશ્લેષક, કૉંગ્રેસ, અર્થશાસ્ત્રી વગેરે બધા મારી વિરુદ્ધ હતા. પરંતુ મેં આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર, આંકડા વગેરે સાથે એવી રજૂઆત કરી કે ડિબેટ પછી એન્કર મને ભેટી પડ્યા અને કહ્યું કે તમે તમારા વિરુદ્ધની ડિબેટને તમારી તરફેણમાં ફેરવી નાખી.”

ભાજપના વરિષ્ઠ આગેવાન અને ‘નમસ્કાર’ મેગેઝિનના તંત્રી કિશોર મકવાણાએ પ્રવક્તા કેવા હોવા જોઈએ તે અંગે વિસ્તૃત વાત કરી. “પ્રવક્તાએ શાંત રહેવું જરૂરી છે. મનનું નિયંત્રણ રાખવું પડે. રજૂઆત સ્પષ્ટ, કપડાં વ્યવસ્થિત અને બેસવાની ઢબ સારી હોવી જોઈએ. શાલિનતાથી વાત કરવી જોઈએ. વિષયનું પૂરતું જ્ઞાન અને તૈયારી ન હોય તો ડિબેટમાં ન જવું જોઈએ. હું રોજ દસથી બાર સમાચારપત્રો અને ઇન્ટરનેટની મદદ તૈયારી માટે લઉં છું. મેં મારી પોતાની લાઇબ્રેરી પણ બનાવી છે, જેમાં સંદર્ભ પુસ્તકો વસાવ્યાં છે. એક ડાયરી રાખું છું જેમાં જરૂરી મુદ્દા ટપકાવતો રહું છું. બહાર જતી વખતે સામાન્ય માનવી બનીને જ જઉં છું જેથી અહંકારનો પ્રશ્ન આવતો નથી. સિક્યોરિટી ગાર્ડ હોય કે બીજું કોઈ, નિયમો પાળવાના. ગાર્ડ સાથે પ્રેમથી વાત કરવાની. માનઅપમાનનો ભાવ રાખતો નથી. તેથી કોઈ તકલીફ નથી પડતી. સવારમાં પ્રાણાયામ માત્ર ડિબેટમાં જ નહીં, પરંતુ ટ્રાફિકથી લઈને અનેક સ્ટ્રેસ સર્જક ઘટનાઓમાં ઉપયોગી નિવડે છે.”

gujarat, sanjog news, satsanshodhan

કૉંગ્રેસના અચ્છે દિનની આડે જૂથબંધીનું પાંદડું

(સંજોગ ન્યૂઝની સત્સંશોધન કૉલમમાં તા.૧/૧૧/૧૭ના રોજ પ્રકાશિત લેખ.)

કૉંગ્રેસના અચ્છે દિન આવી રહ્યા છે? આ સવાલ ઠેરઠેર, ગલીએ-ગલીએ અને પાનના ગલ્લેગલ્લે પૂછાઈ રહ્યો છે. કૉંગ્રેસ ગુજરાતના નવસર્જનના સૂત્ર સાથે આગળ વધી રહી છે પરંતુ લાગે છે કે કૉંગ્રેસનું નવસર્જન થઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને રાહુલ ગાંધીનું નવસર્જન થઈ રહ્યું છે. રાહુલ ગાંધીજી અત્યાર સુધી નોન સિરિયસ પોલિટિશિયન તરીકે વર્તી રહ્યા હતા. જેમ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની તરુણાવસ્થાથી બેફિકર થઈને બેજવાબદાર રીતે વર્તતો હોય પરંતુ જ્યારે તેના પર કુટુંબની જવાબદારી આવી પડે એટલે તે ગંભીર થઈને જવાબદારી ઉપાડી લે તેમ રાહુલજીમાં જોવા મળી રહ્યું છે.

દર થોડા સમયે બેફિકર થઈને કોઈને કહ્યા વગર વેકેશનમાં વિદેશ ચાલ્યા જવું, ગંભીર મુદ્દે ચર્ચા તો શું ટ્વીટથી પણ ભાગવું આ બધું તેઓ કરતા હતા અને નિવેદનો પણ કેટલાંક એવા આપી બેસતાં હતાં કે કૉંગ્રેસના પ્રવક્તાઓને ભારે પડે. પરંતુ ગત સપ્ટેમ્બર મહિનાથી શું ચમત્કાર રાતોરાત થઈ ગયો છે તે સમજવું કૉંગ્રેસના લોકો માટે પણ મુશ્કેલ છે. એ વાતમાં કોઈ શંકા નથી કે કૉંગ્રેસે અમેરિકાની એજન્સીથી માંડીને પ્રશાંત કિશોર, કર્ણાટકની દિવ્યા સ્પંદના ‘રમ્યા’ની સોશિયલ મિડિયાથી માંડીને એક ફોજ ઉતારી છે.

ઉપરાંત ગુજરાતમાં સોશિયલ મિડિયામાં આ વખતે કૉંગ્રેસને હરહંમેશની જેમ ભાજપથી દાઝેલા પત્રકારોની પડદા પાછળ મદદ મળી રહી છે. આ પત્રકારો ભાજપ વિરોધી જે બાબતો છે તેનાથી કૉંગ્રેસને તો અવગત કરાવે જ છે પરંતુ સાથોસાથ પોતે જે માધ્યમોમાં કામ કરે છે તેના પર એ સમાચારો મૂકી કૉંગ્રેસને આક્ષેપો કરવા ખોરાક પૂરો પાડે છે. ઉપરાંત ભાજપ સામે હિન્દુત્વના એવા સમર્થકો પણ મેદાને છે જ જેઓ કોઈને કોઈ કારણસર ભાજપથી નારાજ છે. પાટીદાર આંદોલન ભાજપે મોટું થવા દીધું અને તેની સામે અલ્પેશ ઠાકોરના આંદોલન પ્રત્યે પણ નિશ્ચિંત રહ્યો તે હવે ભાજપને ભારે પડી રહ્યું છે. બરાબર ચૂંટણીના પાંચ મહિના અગાઉ જીએસટીનો એકાએક અમલ, તેમાં ઊંચા દરો, સિસ્ટમ વિશે અવઢવ, વેબસાઇટ ક્રેશ થવી, દંડની જોગવાઈ, એમાં પાછું આકરી ડેડલાઇન, પેપરવર્ક, સીએ દ્વારા પોતાના ભાવ વધારી દેવા આ બધી બાબતોથી ભાજપની કૉર વૉટબૅન્ક ગણાતા વેપારીઓ પણ દુઃખી થઈ ગયા. નોટબંધીને મિડિયા મુદ્દો ગણાવે છે અને તે કેટલાક માટે હોઈ શકે પરંતુ નોટબંધી પછી થયેલી ચૂંટણીઓ જેમાં ગુજરાતની પેટા ચૂંટણીઓ આવી જાય છે, તેમાં ભાજપને એકંદરે સારી સફળતા મળી છે. એટલે એ ખાસ ચિંતાનો વિષય નથી.

કૉંગ્રેસ માટે શંકરસિંહ વાઘેલા જેવા કદાવર નેતાનું રાજીનામું ચિંતાનો વિષય હોવો જોઈતો હતો, પરંતુ કૉંગ્રેસ તે બાબતે જરા પણ ચિંતિત જણાતી નથી. શંકરસિંહ વાઘેલાએ જનવિકલ્પ પક્ષ પસંદ કર્યો પરંતુ કદાચ શંકરસિંહજી બંને પક્ષોથી દાઝેલા હોય તેમ જનવિકલ્પના શરૂઆતી આક્રમક હૉર્ડિંગ અને ટ્વીટ બાદ એકાએક ભારે નિષ્ક્રિય છે. આમ આદમી પાર્ટીના વંદના પટેલ, ઋતુરાજ મહેતા, મન ભટ્ટ સહિતના નેતા-કાર્યકર્તાઓ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ રહ્યા છે. કૉંગ્રેસ અને શરદ યાદવવાળા જનતા દળ (છોટુ વસાવા વાંચો) વચ્ચે ગઠબંધન થઈ ગયું છે. આમ, આ વખતે ત્રીજો મજબૂત પક્ષ નહીં હોવાથી ભાજપ વિરોધી મતો વિભાજિત થવાની શક્યતા ઘટી જતાં કૉંગ્રેસના ફાયદામાં સ્થિતિ પૂરેપૂરી સર્જાઈ છે.

વિકાસ ગાંડો થયો એ સૂત્ર કૉંગ્રેસનું હતું કે કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિના ભેજાની ઉપજ એ સોશિયલ મિડિયાના ઢગલો સંદેશાઓમાંથી શોધવું અઘરું છે. બધા પોતપોતાની રીતે તેના જનક વિશે વાત કરે છે. એક વાત ચોક્કસ છે કે તેમાં ઘણા લોકો જોડાયા હતા.

કૉંગ્રેસ પહેલી વાર એક સાચી રણનીતિથી આગળ વધી રહી હતી. રાહુલજી હોય કે સોનિયાજી કે પછી મનમોહનજી, દર વખતે સભા સંબોધી ચાલ્યા જતા હતા. ગુજરાતની ચૂંટણીને અહીંના સ્થાનિક નેતાઓના ભરોસે છોડી દેતા હતા. આ વખતે રાહુલજી સ્થાનિક નેતાઓના ભરોસે કંઈ મૂકવા માગતા નથી. આથી ઉમેદવારોની પસંદગી માટે રાહુલજીએ ખાનગી સર્વે કરાવ્યો છે. દર વખતે સ્થાનિક નેતાઓ જીતવાની ક્ષમતા ન ધરાવતા, પરંતુ પોતાના મળતીયા હોય તેવા ઉમેદવારોને ટિકિટ અપાવી કૉંગ્રેસ માટે પરાજયની સ્થિતિ સર્જતા હતા. આ વખતે રાહુલ પોતે ત્રણ ત્રણ દિવસ ગામડાઓમાં પ્રવાસ કરે છે, લોકો સાથે સંવાદ કરે છે. એ વાત તો રાહુલજી પોતે પણ સ્વીકારે છે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજી કે ભાજપના અન્ય નેતાઓ જેવી વાક્પટુતાની સિદ્ધિ તેમને પ્રાપ્ય નથી. તેથી સંવાદ તેમના માટે સારો વ્યૂહ છે.

આમ છતાં ૨૧ ઑક્ટોબરથી કૉંગ્રેસ માટે સ્થિતિ બદલાઈ છે. એમાં તો કૉંગ્રેસ પણ છાના ખૂણે સ્વીકારશે કે ગુજરાતમાં નરેન્દ્રભાઈ મોદીના શાસનમાં ઘણો સારો વિકાસ થયો હતો અને એટલે જ સતત ત્રણ વાર તેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ જીત્યો. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં પણ આનંદીબહેન પટેલ અને વિજયભાઈ રૂપાણીની સરકારોએ મુખ્યમંત્રી યુવા સ્વાવલંબન યોજના, બિન અનામત સવર્ણ આયોગ, શ્રમિકો માટે અન્નપૂર્ણા યોજના સહિત ઘણાં સારાં પગલાં લીધાં છે, પરંતુ છેલ્લા એકાદ વર્ષથી નોટબંધી-જીએસટી, વગેરેના કારણે, ગુજરાતમાં આવેલા પૂર, ભારે વરસાદ અને તેમાં બગડેલા રસ્તાઓ, પેટ્રોલ-ડીઝલના સતત વધતા ભાવ, ગેસ સિલિન્ડર મોંઘા થવા, ગેસ સબસિડી સમાપ્ત કરવા જેવા પગલાંઓના કારણે મધ્યમ વર્ગ દુઃખી થઈ ગયો હતો. મધ્યમ વર્ગ બોલકો છે અને વૉટ્સએપ-ફેસબુક પર સતત સંદેશાઓ કરતો રહે છે. તેથી એક ચિત્ર ભાજપ વિરુદ્ધ બની ગયું. કૉંગ્રેસ માટે આ હકારાત્મક બાબત હતી પરંતુ ૨૧ ઑક્ટોબરે અલ્પેશ ઠાકોરનું કૉંગ્રેસમાં જોડાવું નિશ્ચિત બની ગયું. હાર્દિક પટેલનો કૉંગ્રેસને ટેકો અઘોષિત રીતે ઘોષિત થઈ ગયો. ભલે હવે તે પોતાનો પાટીદાર સમાજમાં વિરોધ થતાં રાહુલજીને ચીમકી આપતો હોય. અલ્પેશ ઠાકોર માટે રાહુલે પોતે ખાસ આવીને પોતાનું કદ નિશંક ઘટાડ્યું છે. અને તેમની હાજરીમાં કૉંગ્રેસના વિપક્ષના નેતા મોહનસિંહ રાઠવા એ મતલબનું કહે કે પહેલો ધારનો પીવા મળે તો પી લે જો, પણ મત તો કૉંગ્રેસને જ આપજો, તેનાથી ન માત્ર અલ્પેશ ઠાકોરની દારૂબંધી માટેની લડતની હવા નીકળી ગઈ, ન માત્ર અલ્પેશ ઠાકોરનું સત્તાલક્ષી વલણ છતું થયું, પરંતુ સાથે કૉંગ્રેસની છબી પણ ખરડાઈ છે.

તેમાં પાછું સુરતથી પકડાયેલા આતંકવાદી અહમદ પટેલની ટ્રસ્ટી તરીકેની હૉસ્પિટલમાં કાર્ય કરતા હતા તેવા ભાજપના આક્ષેપોએ ફરીથી ભાજપનો ગમતો આતંકવાદ, રાષ્ટ્રવાદને ચર્ચામાં લાવી દીધો છે. આ બધાં છતાં કૉંગ્રેસ માટે ચિંતાજનક બાબતો તો કંઈક બીજી જ છે અને તે છે આંતરિક જૂથબંધી. અને તેનો ઇતિહાસ આજનો નથી, વર્ષોનો છે…

ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થઈ તે પછી પહેલા મુખ્યપ્રધાન બનેલા અમરેલીના ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત કૉગ્રેસના લોકો જ લાવવાના હતા. જીવરાજ મહેતાએ રસિકલાલ પરીખને ગૃહ પ્રધાન બનાવ્યા તે હાઇ કમાન્ડને નહોતું ગમ્યું. તેથી ધારાસભ્યોમાં ભાગલા પડ્યા. જીવરાજ મહેતાની વિરુદ્ધ બળવંત મહેતાને ઊભા કરાયા. અત્યારની સિવિલ હૉસ્પિટલમાં તે વખતે વિધાનસભાની બેઠક મળતી હતી ત્યાં ધારાસભ્યોની બેઠકમાં જીવરાજ મહેતા પાસેથી મુખ્યમંત્રીનું પદ લઈ લેવાયું. જો એ વખતે ઇલેક્ટ્રોનિક મિડિયા હોત તો? આ તમાશો કેટલો ચગ્યો હોત?

૧૯૬૧માં ભાવનગરના અધિવેશનમાં કૉંગ્રેસ પ્રમુખ નીલમ સંજીવ રેડ્ડી (જે બાદમાં કૉંગ્રેસના રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવાર બન્યા, પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીના આંતરિક બળવાના કારણે હારી ગયા અને બાદમાં જનતા પક્ષની સરકાર વખતે તેઓ રાષ્ટ્રપતિ બનેલા.) તેમણે તે વખતે કહેલું કે કૉંગ્રેસેના નેતાઓ દસ વર્ષથી વધુ સમય સત્તામાં ન રહેવા જોઈએ. જીવરાજ મહેતાએ આ વાત ગુજરાતને જ લાગુ કરવાનો વિરોધ કરતો પત્ર લખેલો.

કૉંગ્રેસની આંતરિક જૂથબંધી ૧૯૬૯થી વધી ગયેલી જેમાં ગુજરાતના મુખ્યપ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈને ભોગ બનવું પડ્યું હતું. ૧૯૭૧માં કૉંગ્રેસના ૫૦ નેતાઓએ પક્ષ છોડ્યો, તેના કારણે હિતેન્દ્ર દેસાઈએ ૩૧ માર્ચ ૧૯૭૧ના રોજ રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. એ વખતે પૉસ્ટર વૉર ચાલેલી. એક પૉસ્ટરમાં લખાયેલું, “૧૯૩૪માં ગાંધીજીએ કૉંગ્રેસ છોડી, તમે ક્યારે છોડશો?”    અસ્થિરતાનો એ સમય કેવો હતો તે વિચારો! હિતેન્દ્ર દેસાઈના રાજીનામાં પછી ઈન્દિરા ગાંધીવાળી કૉંગ્રેસમાંથી રાજ્યપાલે કાંતિલાલ ઘીયાને આમંત્ર્યા. પરંતુ તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા અને હિતેન્દ્ર દેસાઈ સ્વતંત્ર અને બીજેએસ પક્ષના ટેકાથી ૭ એપ્રિલ, ૧૯૭૧ના દિવસે ફરીથી મુખ્યપ્રધાન બન્યા! જોકે તેઓ માત્ર ત્રીસ દિવસ જ સત્તામાં રહી શક્યા. હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તો વિધાનસભાના વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી પરંતુ મુખ્યપ્રધાનની સલાહ અવગણાઈ! ૧૩ મે ૧૯૭૧ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી દેવાયું!

૧૯૭૨માં ચૂંટણીમાં ૧૬૮ પૈકી ૧૩૨ બેઠકો સાથે કૉંગ્રેસ (આઈ)નો ભવ્ય વિજય થયો. ઘનશ્યામ ઓઝા મુખ્યપ્રધાન અને કાંતીલાલ ઘિયા ઉપમુખ્યપ્રધાન બન્યા. ઉપમુખ્યપ્રધાન પદની એ વખતથી શરૂઆત થઈ! ફરીથી કૉંગ્રેસમાં બળવો થયો અને ચીમનભાઈ પટેલ મુખ્યપ્રધાન બન્યા. ઈન્દિરાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ આમ થયું એટલે કેન્દ્ર તરફથી મળતા ઘઉંના પૂરવઠામાં કાપ મૂકાયો જેના પગલે ચીમનભાઈએ વિદ્યાર્થીઓને મળતી ફૂડ સબસિડીમાં કાપ મૂક્યો અને તે મોંઘવારીના પગલે કૉંગ્રેસના (દિલ્લી સ્થિત) નેતૃત્વએ નવનિર્માણ આંદોલનને જન્મ આપ્યો જેને વિપક્ષોએ હાઇજેક કરી લીધું.

માધવસિંહ સોલંકી ‘ખામ’ થિયરી જેવા જ્ઞાતિવાદી-કોમવાદી સમીકરણો સાથે રેકોર્ડબ્રેક બહુમતીથી સરકાર બનાવ્યા, પરંતુ આંતરિક જૂથબંધી તેમને પણ નડી. એક ટીવી ચેનલને આપેલા સ્ફોટક ઇન્ટરવ્યૂમાં તેમણે સ્વીકાર્યું છે કે કૉંગ્રેસના જ અસંતુષ્ટ નેતાઓએ તે સમયે કોમી રમખાણો કરાવ્યાં હતાં. ગુજરાત સમાચારને સળગાવવામાં તેમના ગૃહ પ્રધાન અમરસિંહ ચૌધરી (મુખ્યપ્રધાન બનવાની મહેચ્છાના કારણે) નિમિત્ત હતા તેમ તેમણે સ્વીકાર્યું છે.

અમરસિંહ ચૌધરી મુખ્યપ્રધાન બન્યા ત્યારે માધવસિંહ સોલંકીના જૂથે તેમને ઉથલાવવા માટે કોઈ કસર ન છોડી. કૉંગ્રેસના છેલ્લા મુખ્યપ્રધાન છબીલદાસ મહેતા ગણાય છે. તેમની સામે તે જ સરકારના ગૃહ પ્રધાન નરેશ રાવલે જાહેરમાં આક્ષેપ કર્યો હતો, “આ સરકાર અસામાજિક તત્ત્વો દ્વારા ચાલી રહી છે.” કારણ એ હતું કે અત્યારે એન્કાઉન્ટરના કારણે સુખ્યાતિ અને કુખ્યાતિ મેળવનાર ડી. જી. વણઝારાએ તે વખતે કથિત દાણચોર ઈભલા શેઠની ધરપકડ કરી હતી પરંતુ ગાંધીનગરના દબાણના કારણે શેઠને છોડી દેવો પડ્યો હતો અને વણઝારાની બદલી કરી દેવાઈ હતી.

આ પછી પણ દર ચૂંટણીએ કૉંગ્રેસની આંતરિક જૂથબંધી ઝળકે જ છે. જગદીશ ઠાકોર અને કુંવરજી બાવળિયાએ પોતાને કૉંગ્રેસમાં અન્યાય થતો હોવાની લાગણી ગત વર્ષે સપ્ટેમ્બર આસપાસ જ વ્યક્ત કરી હતી.

આ વખતે આયાતી અલ્પેશ ઠાકોરના કારણે ૬૦-૭૦ બેઠક પર ઉમેદવારોની પસંદગી નવેસરથી કરવી પડશે તેવા અહેવાલ છે અને તેમાં હાર્દિક પટેલ-જિજ્ઞેશ મેવાણીનો ઉમેરો થશે ત્યારે કૉંગ્રેસમાં જૂથબંધી વધશે. એટલે કૉંગ્રેસના વિજય આડે જૂથબંધી બહુ મોટો પડકાર હતો અને રહેશે.