gujarat guardian, television

ચેનલોનું ઘોડાપૂર આવવા પાછળ તર્ક અને કારણ

હમણાં એક સમાચાર આવ્યા કે અક્ષયકુમાર અને રાજ કુન્દ્રા સાથે મળીને એક શોપિંગ ચેનલ શરૂ કરવાના છે. આ સમાચારે બે રીતે લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો એ કે, અક્ષયકુમાર એટલે શિલ્પા શેટ્ટીનો પૂર્વ પ્રેમી તો રાજ કુન્દ્રા તેનો પતિ. (પતિની આગળ વર્તમાન કોણે વાંચ્યું?) અગાઉનો સમય હોત તો આવું વિચારી શકાત? રાજ કપૂર અને સુનીલ દત્ત ભેગા મળીને એક ફિલ્મ બનાવી હોત તેવો ક્યારેય વિચાર સપનામાં પણ ન આવે. અમિતાભ અને (હવે તો સ્વ.) મૂકેશ અગરવાલે ભેગા મળીને એબીસીએલ જેવી કંપની શરૂ કરી હોત તેવું માનવામાં આવે? પરંતુ આજના સમયની આ હકીકત છે. હવે પ્રેમમાં વિચ્છેદ થયા પછી પણ સારા સંબંધો જળવાઈ રહે છે. સલમાન ખાનના સંગીતા બિજલાણી સાથેના સંબંધો આ વાતનો વધુ એક પુરાવો છે.

ઠીક છે. ઉપરના સમાચારે બીજી જે રીતે ધ્યાન ખેંચ્યું તે એ કે વધુ એક ચેનલ શરૂ થઈ રહી છે. હજુ હમણાં તો ઝી એન્ટરટેઇનમેન્ટ લિમિટેડની ‘એન્ડ’ ટીવી શરૂ થયાના સમાચાર આવ્યા હતા. તે પહેલાં સોની ટીવીની ‘પલ’, કલર્સની ‘રિશ્તે’, ઝી ટીવીની ‘ઝિંદગી’ શરૂ થઈ હતી. કોઈ મનોરંજન ચેનલ શરૂ હોય અને તેના માલિક રમતગમતની ચેનલ શરૂ કરવા વિચારે તે સમજાય, પરંતુ ઝી ટીવી આવતું હોય અને ઝિંદગી ચાલુ થાય, કે પછી, ઝી સિનેમા પર ફિલ્મો બતાવાતી હોય અને તે જ કંપનીવાળા એન્ડ પિક્ચર્સ પણ શરૂ કરે તો સહેજે પ્રશ્ન થાય કે પોતાની ચેનલ જેવા કાર્યક્રમો આપે છે તેવા જ કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કેમ કરે છે? આ લોકો ગાંડા તો નથી થઈ ગયા ને?

ના. આ બધા ઉદ્યોગપતિઓ છે અને તેઓ જે કંઈ કરતા હોય તે સમજીવિચારીને, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ મળતા હોય તો જ નવું સાહસ શરૂ કરવાનું વિચારે (હવે એમ તો કહેવાય નહીં કે બે પૈસા મળતા હોય તો શરૂ કરે, ૧૦૦-૨૦૦ કરોડ જ કહેવું પડે). પહેલાં તો એવું હતું કે કાર્ટૂન જોવું હોય તો રવિવારે મિકી એન્ડ ડોનાલ્ડ જોઈ લેવાનું. અંગ્રેજી સિરિયલ જોવી હોય તો રવિવારે સ્ટાર ટ્રેક જોઈ લેવાની. ફિલ્મ જોવી હોય તો શનિવારે અને રવિવારે ટીવી સામે બેસી જવાનું. ગીતો જોવાં હોય તો બુધવારે અને શુક્રવારે રાત્રે ૮ વાગ્યે ટીવી પર ચિત્રહાર જોઈ લેવાનું.. સમાચાર જોવા હોય તો રાત્રે ૮.૪૦એ દૂરદર્શન શરૂ કરવાનું. જી હા, પહેલાં એક જ ચેનલ હતી, દૂરદર્શન. તેમાં તમામ પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા, સમાચાર, ક્રિકેટ મેચ, ઓલિમ્પિક, કાર્ટૂન, હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, ક્લાસિકલ મ્યૂઝિક, ક્લાસિકલ ડાન્સ અને ફિલ્મો. અને દૂરદર્શનનો પ્રસારણ સમય હતો સાંજે ૬ કે ૭ વાગ્યે શરૂ થાય અને રાતના ૧૧ વાગ્યા સુધી જ ચાલે. પરંતુ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે, એકમાંથી વિસ્તરવાનું. હિન્દુ સંસ્કૃતિ મુજબ પહેલાં મનુ અને શતરૂપા તેમજ બ્રહ્માના માનસપુત્રો સમા વિવિધ ઋષિઓ થયા તેમાંથી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થયો. તેવું દૂરદર્શનમાંથી પણ થયું. દૂરદર્શનની મેટ્રો ચેનલ આવી. ખાનગી ચેનલોમાં ઝી અને સ્ટાર ટીવી આવ્યાં. સ્ટાર પર અંગ્રેજી સિરિયલ આવતી. ધીમે ધીમે હિન્દી સિરિયલ ચાલુ થઈ. તેમાંથી વિસ્તરીને ‘સ્ટાર પ્લસ’ થયું. સ્ટાર પ્લસનું વિસ્તરણ થઈને સ્ટાર વન ચેનલ આવી. જે બાદમાં લાઇફ ઓકે બની. ‘ઝી’એ પણ એક ‘એલ ટીવી’ નામની ચેનલ શરૂ કરી હતી, જે બંધ કરી દેવાઈ. પણ હવે તો આખો નવો જ ટ્રેન્ડ ચાલુ થયો છે. એક સરખી શ્રેણીમાં આવતા કાર્યક્રમો આપતી બીજી ચેનલ શરૂ કરવાનો.

આપણે ટેલિવિઝન ઇન્ડસ્ટ્રીની ભાષામાં સમજીએ. તમે જે સ્ટાર પ્લસ, ઝી ટીવી, સોની ટીવી, કલર્સ ટીવી જુઓ છો તેને જીઇસી એટલે કે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચેનલ કહેવાય છે. આજતક, એબીપી, એનડીટીવી વગેરે સમાચાર ચેનલો છે. ટેન સ્પોર્ટ્સ, સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ, ઇએસપીએન વગેરે સ્પોર્ટ્સ ચેનલ છે. આમ, જે તે વિષયની ખાસ ચેનલો આવવા લાગી. કાળક્રમે તેમાંય વધુ વર્ગીકરણ થયું જેમ કે સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ તો હતી જ, પરંતુ માત્ર ક્રિકેટને ધ્યાનમાં રાખીને સ્ટાર ગ્રૂપે સ્ટાર ક્રિકેટ ચાલુ કર્યું. અગાઉ સ્ટાર પ્લસ પર સુંદર અભિનેત્રી દીપ્તિ ભટનાગર વિવિધ શહેરોની મુસાફરી ‘યાત્રા’ નામના કાર્યક્રમ દ્વારા કરાવતી. ત્યારે કદાચ કલ્પના પણ નહીં હોય કે માત્ર ટ્રાવેલ્સની પણ એક ચેનલ હોઈ શકે છે. સંજીવ કપૂરનો ઝી ટીવી પર ‘ખાના ખજાના’ શો આવતો ત્યારે કોઈએ વિચાર્યું હશે કે ઘણી બધી ચેનલો પર માત્ર ખાણી પીણીને લગતા કાર્યક્રમો જ બતાવાતા હશે? હવે આનાથી પણ વધુ એક પગલું આગળ જઈને એવો ટ્રેન્ડ આવ્યો કે જીઇસીમાં પોતાની એક ચેનલ તો હોય જ, પરંતુ બીજી ચેનલ પણ શરૂ કરવી, જેમ કે, સ્ટાર પ્લસ છે તેણે ‘લાઇફ ઓકે’ શરૂ કરી. સોની ટીવીની સોની અને સબ ચેનલ છે, છતાં તેણે ‘પલ’ ચાલુ કરી. ઝી ગ્રૂપની ‘ઝી’ ટીવી ઉપરાંત ‘ઝિંદગી’ તો હતી જ, હવે ‘એન્ડ ટીવી’ આવી.

પ્રશ્ન એ થાય કે એક સરખા કાર્યક્રમો, જેને ટેલિવિઝનની ભાષામાં કન્ટેન્ટ કહે છે, બતાવતી બે ચેનલો હોય તો ટીઆરપી તેમજ જાહેરખબર માટે ઝઘડો ન થાય? વળી, કાર્યક્રમો ખરીદવા માટેના ખર્ચ, તે બતાવવાનો ખર્ચ…આ બધું કેવી રીતે પોસાય? આનો જવાબ એ છે કે, અત્યારે ભારતનું બજાર પણ વિસ્તરી રહ્યું છે. ૧૯૯૧માં તત્કાલીન નાણા પ્રધાન મનમોહનસિંહે જે ઉદાર આર્થિક નીતિ અપનાવી તે પછી આ બધો ઘટનાક્રમ સર્જાયો છે. ટીવી ચેનલો, ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ આ બધાની અસરના કારણે ભારતીયો વધુ ખર્ચ કરતા થયા છે. ઉપભોક્તાવાદ વધ્યો છે. આ પેલી સર્ક્યુલર બસ જેવું છે. જાહેરખબરો બતાવાય છે એટલે ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે અને ગ્રાહકો ખરીદવા આકર્ષાય છે તેથી જાહેરખબરો વધે છે. જાહેરખબરોનું પ્રમાણ વધે છે પરિણામે ટીવી ચેનલોનું પ્રમાણેય વધે છે. વળી, જાહેરખબર મેળવવા માટે જો પોતાની કંપનીની અનેક ચેનલ હોય તો કંપનીના માર્કેટિંગ મેનેજેરો એવો દાવો કરી શકે કે અમારી પહોંચ કરોડો દર્શકો સુધી છે. સરવાળે, તેની બે અથવા જેટલી ચેનલો હોય તે બધાને જાહેરખબરો મળે. આ ઉપરાંત દરેક વર્ષે કોઈને કોઈ રાજ્યમાં ચૂંટણી તો હોય જ છે. અને રાજકીય પક્ષો પોતાની જાહેરખબર કરવા માટે આ બધી ચેનલ પર કટકો બટકું નાખી દેતા હોય છે. લોકસભાની ચૂંટણી વખતે કેટલી બધી જાહેરખબરો આવતી હતી, તે તો, તાજો ઇતિહાસ હોવાથી, તમને યાદ જ હશે. આથી કીડીને કણ મળી રહે છે અને હાથીને મણ.

બીજું, સામાન્ય રીતે એવું કરાય છે કે જે મુખ્ય ચેનલ હોય તેના પર જે શો પૂરા થઈ ગયા હોય અથવા તો તેના જૂના એપિસોડ હોય તે આ બીજી ચેનલ પર દર્શાવાય છે. દાખલા તરીકે ‘પલ’ ચેનલ પર સાંજે ૬થી ૯ સુધી સબ ટીવીના જૂના શો ‘એફઆઈઆર’, ‘લાપતાગંજ’, ‘રિંગ રોંગ રિંગ’ વગેરે બતાવાય છે. રાતના ૯ પછી સોની ટીવીના શો જેમ કે ‘બડે અચ્છે લગતે હૈ’, ‘પરવરિશ’ વગેરે બતાવાય છે. ઘણા ટીવી દર્શકોને જૂના શો જોવા ગમતા હોય છે. તેઓ પૂરી થઈ ગયેલી તેમની મનગમતી સિરિયલ જોવા આ નવી ચેનલ તરફ વળી શકે છે.

ત્રીજું, હવે જનરલ એન્ટરટેઇનમેન્ટમાં પણ વર્ગીકરણ કરી દેવામાં આવે છે, જેમ કે, ‘ઝી’ ટીવી પર બધી પ્રકારના કાર્યક્રમો આવતા હોય તો ‘ઝિંદગી’ પર પાકિસ્તાનના શો આવે છે, જે સ્વાભાવિક રીતે મુસ્લિમ લોકોને તેના તરફ આકર્ષશે. તો ‘એન્ડ ટીવી’ પ્રમાણમાં યુવાન, શહેરી અને આધુનિક માનસિકતાવાળા લોકો માટે છે. આ જ રીતે ‘સ્ટાર પ્લસ’ પર સામાન્ય રીતે મહિલા લક્ષી સિરિયલો આવતી હોય છે જ્યારે ‘લાઇફ ઓકે’ પર ક્રાઇમ આધારિત કાર્યક્રમો વધુ છે. અગાઉ એનડીટીવી ઇમેજિન, નાઇન એક્સ જેવી ચેનલો આવેલી પરંતુ તેમણે કંઈક અલગ કરવાના બદલે સ્થાપિત ચેનલો જેવા જ કાર્યક્રમો આપવાની હોડ બકી અને તેમને સમેટી લેવી પડી.

ચોથું, બેએક વર્ષથી આપણે ત્યાં ટીવીનું ડિજિટલાઇઝેશન શરૂ થયું. અમદાવાદ સહિતના શહેરોમાં સેટ ટોપ બૉક્સ (ડીટીએચ) ફરજિયાત કરી દેવાયું. આનાથી કેબલ ઓપરેટરોની દાદાગીરી ઘટી. પહેલાં તો નવી ચેનલ જે તે શહેરના વર્ચસ્વ ધરાવતા કેબલ ઓપરેટર દેખાડે તે માટે તેને કરોડો રૂપિયાનો ચાંદલો કરવો પડતો, હવે સેટ ટોપ બૉક્સ આવ્યા પછી આ પ્રથા સાવ બંધ નથી થઈ પરંતુ તેમાં ભાવ ઘટ્યા છે.

પાંચમું, ટીવી ધરાવનારા લોકો હવે વધી રહ્યા છે. અત્યારે, એક અંદાજ પ્રમાણે, ટીવી કેબલ કે ડીટીએચ દ્વારા ૧૩.૯ કરોડ ઘરમાં છે. ઈ.સ. ૨૦૧૮માં ટીવી ૧૮ કરોડ ઘરમાં પહોંચે તેવી ધારણા છે. આ ઉપરાંત હવે ચેનલોની વિવિધતા વધવાના કારણે એક જ ઘરમાં લોકો વચ્ચે ટીવી પર કઈ ચેનલ જોવી તે માટે ઝઘડા થવા લાગ્યા છે. આના ઉપાય તરીકે પોસાય તેવા લોકો ઘરમાં બે કે ત્રણ ટીવી પણ રાખવા લાગ્યા છે!

એટલે મૂળ તો, આ બધો તાયફો મારા ને તમારા ખભે છે. જાહેરખબરો કરનારી કંપનીઓ પણ જાહેરખબરોનો ખર્ચ પ્રોડક્ટના ભાવ વધારીને આપણી પાસેથી લેવાની. ડીટીએચમાં પણ તમારે અમુક ચેનલો જોવી હશે તો વધુ રૂપિયાવાળું પેકેજ લેવું પડશે. તેમાંય સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ  જેવી પે ચેનલ જો વિશ્વ કપના ટાણે ભાવ વધારી દે તો તમારા પેકેજના ખર્ચમાં પણ વધારો થવાનો. વળી, ચેનલો વધશે એટલે ઉપર કહ્યું તેમ ઘરમાં એકથી વધુ ટીવી પણ આવવાના. જ્યાં સુધી ભારતીય બજાર વિસ્તરતું રહેશે, લોકોની ખરીદશક્તિ વધતી રહેશે અથવા લોકોની ખરીદવાની ઈચ્છા વધતી રહેશે ત્યાં સુધી હજુ વધુ ચેનલો આવતી રહેશે.

(ગુજરાત ગાર્ડિયનની ફિલ્મ પૂર્તિમાં ‘ટેલિ ટોક’ કૉલમમાં તા.૧૩/૩/૧૫ના રોજ આ લેખ છપાયો)

Advertisements